Agendabundel

experimenteren. Ook voor het bouwen van

vraag van meer controle, maar van het

ren in die wijken waar ingrijpen nu nodig is

netwerken die het verschil maken moet je

veranderen van denkbeelden door nieuwe

vanwege de urgentie van de problematiek

tijd en het vertrouwen hebben dat het niet

verbindingen. Traditionele denkbeelden

waar bewoners mee te kampen hebben.

een aanpak is die elke 4 jaar ter discussie

stellen wij ter discussie, waarbij we nadruk-

Voor die doorbraak is het noodzakelijk dat

staat.

kelijk samenwerken en leren binnen de 16

de overheid ingrijpt. Dat doen wij samen

stadsvernieuwingsgebieden die Nederland

met al onze partners en altijd in het belang

Maar belangrijk is: we wachten niet af.

kent. Onze aanpak is op die manier weer-

van onze inwoners. Oplossingen zijn inte-

Omdat we een nieuwe generatie centraal

baar door wendbaarheid. Niet leunen op

graal omdat dit nodig is voor het forceren

stellen, mogen we geen moment verspil-

wat kan, maar met elkaar doen wat nodig

van een doorbraak. En de oplossingen zijn

len. Niet alleen voor korte termijn winst

is en pas stoppen als het resultaat er is. Dit

niet altijd even makkelijk. Het gesprek

of effect, maar juist nu beginnen in de

betekent ook ruimte voor ogenschijnlijk

daarover gaan we nooit uit de weg.

wetenschap dat ingrijpen ook nu noodza-

kleine veranderingen, zeker als deze uit

kelijk is. En ook nu al laten zien dat onze

de wijk zelf komen, hebben deze vaak een

Normverandering

commitment voor de lange termijn is. Dat

groot effect, vanwege het vergoten van

De Arnhem-Oost-aanpak wil daarnaast

is ook belangrijk voor de relatie overheid –

sociale cohesie, betrokkenheid en hande-

bijdragen aan een normverandering. Door-

inwoner: bewoners van deze wijken voelen

lingsperspectief.

breken dat je omgeving je tegenhoudt als

zich vaak niet gezien en niet gehoord door

je er iets van wilt maken. En ook normali-

de overheid. Een stevige betrokkenheid nu

Integrale aanpak als katalysator

seren: beter weten in te spelen op elkaars

kan alleen maar het vertrouwen herstellen

Een doorbraak vraagt om een integrale

gedrag in plaats van etiketten te plakken.

als de inwoners zien dat het niet voor even

aanpak met bewoners, onderwijs, onder-

Geen afhankelijkheid van instanties en

is, maar voor de lange termijn. Het is van

nemers en andere partners. Een integrale

systemen, maar mensen grip geven op hun

groot belang dat zij nu snel zien wat dat

aanpak is nodig om te voorkomen dat

eigen leven en vrijheid om daarin je eigen

betekent in hun leven en niet alleen op

de oplossing voor het ene probleem een

keuzes te maken. Daar waar de energie

papier. Groot denken, klein beginnen. Op

vergroting van het andere probleem wordt.

zit - daar waar mensen er iets van willen

de korte termijn het perspectief verbinden

Maar dit vraagt ook dat de aanpak van

maken -, dat willen we stimuleren. En al

met concrete resultaten, op de middel-

deze complexe problemen vanuit integraal

die prachtige initiatieven in de wijk willen

lange termijn verbeteren om op de lange

perspectief veel robuuster is en we meer

wij ondersteunen en verbinden met elkaar.

termijn fundamenteel te veranderen.

impact maken. Arnhem-Oost is in die

Een breed en fijnmazig netwerk van alle

zin een katalysator om de verschillende

initiatieven en actieve wijkbewoners is een

Bewonersparticipatie

beleidsterreinen en het wijkgericht werken

grote meerwaarde en zorgt voor een sterk

Een aanpak zoals de Arnhem-Oost-aanpak

in relatie tot elkaar te brengen. Als alle

ecosysteem dat als basis dient voor het

kan niet zonder inbreng van bewoners,

disciplines en bewoners met elkaar over

versterken van een wijk. Met her- en erken-

ondernemers en andere partners in de

een onderwerp tot oplossingen komen,

ning van de diversiteit van de wijken in Arn-

wijken van Arnhem-Oost, en breder in de

breng je focus aan en kun je uitzonderingen

hem-Oost. Dat betekent ook wat voor onze

stad. De directe betrokkenheid van de wijk

maken.

eigen professionals: de Arnhem-Oost-aan-

bij de Arnhem-Oost-aanpak past ook in een

pak dwingt tot meer integraliteit, een

lange Arnhemse traditie van bewonerspar-

combinatie van sociale en fysieke veran-

ticipatie.

Arnhem-Oost is een kans om de stad en vijf wijken in het bijzonder een grote impuls te geven. Meer sociale cohesie, excellent onderwijs, meer werk, minder zorgen en plezierig wonen. Meer kansengelijkheid voor iedereen en in het bijzonder de jeugd in deze wijken. Zij zijn immers de generatie over 18 jaar die dan met recht kunnen zeggen: wij hebben de kansen gehad en gepakt. Dat vraagt om de uitgangspunten van de Arnhem-Oost-aanpak samen met bewoners en andere partners steeds te vertalen in concrete plannen en projecten. Dat vraagt (altijd) om nu actie te ondernemen. Een kans omzetten in doen - daar is energie, steun en een langdurig commitment van bewoners en vele partners voor nodig. Wij vragen u om met ons die kans te verzilveren en om de schouders er onder te zetten.

Een doorbraak voor Arnhem-Oost

Nawoord

12

1 Bijlage 2 - Wijkanalyses

Wijkanalyses

Bijlagen

44

Wijkanalyses De urgentie in Arnhem is ten opzichte van Nederland hoog, maar er zijn ook verschillen binnen de Arnhem-Oost wijken. Per wijk is een analyse gemaakt van de (multi)problematiek op het gebied van (o.a.) wonen, werk, onderwijs, veiligheid en zorg en andere sociaal-maatschappelijke en leefbaarheidsproblematiek. Dat is gedaan op basis van beschikbare data, maar ook door per wijk sessies te organiseren om problemen te markeren en mogelijke oplossingsrichtingen te verkennen, met professionals uit de wijk, zoals de Teams Leefomgeving van de gemeente, ondernemers en betrokken bewoners.

“Toen wij de winkel nog hadden en er een grote markt was, was het druk en zochten mensen elkaar op. De ziel is nu uit de wijk en die moet terugkomen.” – Jan Lareman, bewoner en voormalig middenstander Geitenkamp

Armoede en inkomensondersteuning Armoede en inkomensondersteuning

Geitenkamp

de bewoners maakt gebruik van de

2% 7%

14%

7%

16% 14%

armoederegeling. Armoede en inkomensondersteuning 2% 15%

Algemene aandachtspunten

46% Armoede en inkomensondersteuning 15%

Bewoners kennen elkaar goed, maar de

sociale cohesie is laag: bewoners ervaren de wijk niet als een gezellige wijk met veel saamhorigheid. De sociale buurtkracht, de

een laag vertrouwen in de overheid en

29% mate waarin15% bewoners bij elkaar terecht 2%

wachten achteruitgang in hun buurt. Bewoners ervaren een gevoel van on-

7%

14%

16% 46% Initiatieven 7% 14% kunnen, is eveneens laag. zijn 29% 15% wel zichtbaar,30% voorbeeld daarvan 18% is de 22% 16% 46%

Buurtmoestuin Vlindertuin: een bewo-

29%

16% 18%

30% Geitenkamp

22%

18%

Arnhem22%

4e 20%-groep (m 20%-groep(m (h 35ee20%-groep

20%-groep(la (m 24ee20%-groep 20%-groep(la (m 13ee20%-groep 2e 20%-groep (l

1e 20%-groep (l

18% Arnhem22%

Geitenkamp

Arnhem

nersinitiatief om wijkgenoten bij elkaar te

last neemt toe in de wijk. Afgelopen

brengen.

4e 20%-groep (midden inkomen) inkomen) 35e20%-groep 20%-groep(midden (hoog inkomen) inkomen) 24ee20%-groep 20%-groep(laag (midden inkomen) inkomen) 13e e20%-groep 20%-groep(laag (midden inkomen) e

(laag inkomen)per 20% groep 2 20%-groep Figuur 1 Inkomensverdeling Woningeigendom

1e 20%-groep (laag inkomen)

1% Woningeigendom

7% 11%

jaar zijn een aantal incidenten geweest

7% 11%

die bijdragen aan dit gevoel, zoals met

Wonen

vuurwerk en vernielingen rond de jaar-

In de Geitenkamp staan gemiddeld de

wisseling. De bewoners kennen elkaar

kleinste woningen van Arnhem. De beoor-

goed, maar dat hoeft niet perse posi-

1% zakdelingscijfers van de woonomgeving

Woningeigendom

7% 11%

Woningeigendom

tief te zijn. De ervaringen met hulp,

20% ervaren ken de laatste jaren, de bewoners

informatie en support is niet positief.

veel verloedering.7%82% 44% 11% Van de woningen

Bewoners hebben een eigen normen-

zijn corporatiebezit, tegenover 36% in de

kader ontwikkeld. Kinderen zeggen nu

rest van Arnhem. 82% Aanpassingen aan de wo-

al dat ze later niet gaan werken maar

ningen zijn moeilijk uit te voeren, vanwege 36% Geitenkamp Arnhem 82%

een uitkering gaan aanvragen, net als

het beschermd stadsgezicht.

1%

20%

36%

Geitenkamp

hun ouders. Deze generatiepatronen

e Arnhem 5Geitenkamp 20%-groep (hoog inkomen)

e

Geitenkamp 30%

veiligheid en de alcohol en drugsover-

zijn moeilijk te doorbreken.

46%

5e 20%-groep (h

2%

Bewoners van de Geitenkamp hebben in zichzelf. Steeds meer mensen ver-

30%

29%

44%

20%

Woningeigendom 1%

20%

44%

82%

36%

44%

82% Geitenkamp

36%

Arnhem

Woningeigendom Geitenkamp - eigendom onbekend (%)

Arnhem

Woningeigendom - eigendom overige verhuur (%) Woningeigendom Woningeigendom--eigendom eigendomcorporatie onbekend(%) (%) Woningeigendom (%)verhuur (%) Woningeigendom--eigendom eigendomkoop overige Woningeigendom - eigendom corporatie (%) Woningeigendom - eigendom koop (%)

Figuur 2

Woningeigendom

Arnhem

Voorzieningen en openbare ruimte Het voorzieningenaanbod aan het Marktplein neemt af. Winkeliers kunnen met

Bewoners

moeite het hoofd boven water houden.

Geitenkamp is een wijk met 3.900

Winkels verdwijnen en komen weinig

inwoners. Het is een homogene wijk. Het

nieuwe winkels voor terug. Het plein is

percentage autochtone inwoners is hoger

erg versteend, wordt gebruikt als parkeer-

dan gemiddeld in Arnhem (74% versus

plaats voor auto’s en niet als een plek waar

67%) en bijna de helft van de bewoners

bewoners elkaar kunnen ontmoeten en

zijn laagopgeleid (47% vs. 29% in Arnhem).

waar het fijn vertoeven is. Ook de rest van

Een groot deel van de bewoners loopt het

de wijk is versteend. In de wijk is weinig

risico dat ze niet mee kunnen komen in de

groen dat uitnodigt tot ontmoeten, terwijl

maatschappij door een mentale beperking.

de wijk wel grenst aan een groene omge-

Het aantal mensen dat gebruikt maakt

ving.

Kansen

van hulpverlening (wmo, jeugdwet, WW)

Geitenkamp is een duidelijk afgebaken-

is relatief hoog. De lichamelijke en mentale

de wijk met een eigen karakter. In de

gezondheid ligt lager dan de rest van

wijk is nog relatief veel sociaal contact,

Arnhem. Bijna de helft van de Geiten-

zeker ten opzichte van andere wijken

kampers is laag opgeleid en 30% van

met lage inkomens.

Woningeigendom Woningeigendom Woningeigendom

Woningeigendom Woningeigendom Woningeigendom

Woningeigendom

“De verschillen in de wijk, koop-huur, etniciteit, bepalen op straatniveau hoe voor jou de leefbaarheid en veiligheid is en wat jouw kansen zijn.”

2,5% of minder 2,5% - 5%

– Nabil el Malki, Presikhaaf University

5% - 10% 10% - 20% 20% -35% 35% -50% meer dan 50%

Presikhaaf-West Algemene aandachtspunten

bewoners zijn alleenstaand, en 14% van de

zijn hierin leidend. Er zijn mogelijkheden

huishoudens bestaat uit eenoudergezinnen.

om buiten te spelen, maar het verkeer, water en teveel afval op straat zorgen voor

de belemmeringen. Bewoners ervaren een Onveiligheidsgevoelens in de buurt verloederde wijk zonder uitstraling. leid (47%), ten opzichte van 29% in Arnhem.

Bijna de helft van de inwoners is laagopgeArmoede is een breed probleem in de wijk.

Presikhaaf-West is een wijk met veel

Bijna een derde van de kinderen groeit op

jonge bewoners en tegelijkertijd dui-

in een huishouden met een laag inkomen,

delijke risico’s bij het opgroeien. Er zijn

dat is het hoogste percentage in Arnhem.

veel verschillende gemeenschappen

28% van de inwoners heeft de afgelopen 12

met daarbinnen een sterke socia-

maanden moeite gehad met rondkomen.

le cohesie, deze cohesie ontbreekt

Onder jongeren zijn de risico’s bij opgroeien

echter tussen gemeenschappen. Het

op verschillende gebieden aantoonbaar

onderlinge contact staat onder druk,

groter, relatief aan Arnhem. Het risico op

men kent ‘de ander’ niet. Het gevoel

gedragsproblemen is hoog: 23% tegenover

van eenzaamheid is relatief hoog,

11% in heel Arnhem.

41

Presikhaaf West

35 36 31 32

Presikhaaf Oost

25 36 34

Gebied Presikhaaf 31

0

bijna een op de vijf bewoners heeft te

@2019 @2017 @2015

29 28 25

Arnhem

10

20

30

40

weinig contact met andere mensen.

Leefbaarheid en veiligheid

In Arnhem is dit een op de zeven. Een

Afgelopen jaren is het gevoel van onvei-

concentratie van problematiek bevindt

ligheid in de wijk sterker geworden. Er zijn

zich aan de kant van de Oude Zeve-

relatief veel meldingen van overlast. Mel-

Kansen

naarseweg.

dingen gaan over zowel verkeersoverlast

Afgelopen jaren hebben corporaties

als sociale overlast.

geïnvesteerd in het verduurzamen en

Figuur 4

Onveiligheidsgevoelens in de buurt

onderhouden van hun bezit in deze

Bewoners

De leefbaarheid in de buurt wordt conse-

wijk. Een voorbeeld van een project

Presikhaaf-West is een heterogene wijk,

quent als laagst van Arnhem beoordeeld.

dat hier gaande is, is sociaal cement:

met 117 etniciteiten. Bijna de helft van de

Specifiek de belemmeringen voor kinderen

passende toewijzing van sociale huurders op voorwaarde dat zij zich inzetten voor sociale cohesie in hun appartementencomplex. Vanuit de gemeente is een ontwikkelperspectief in

Figuur 3

ontwikkeling, waarin de ruimtelijke en

Probleemgedrag/

fysieke ontwikkeling van een deel van

verslaving (2020)

de wijk,Presikhaaf III. Presikhaaf I en II

PC6, 2016, psychisch functionerenprobleemgedrag/verslaving < 2,5% 2,5 - 5%

zijn afgelopen jaren al herontwikkeld. Relatief een groot deel van de bewoners denkt dat de wijk vooruitgaat de komende vijf jaar. Ze zijn positiever

5 - 10%

over de nabijheid van voorzieningen

10 - 20%

dan in de andere Arnhem-Oost wijken.

20 - 35%

Daarnaast ervaren bewoners hulp en

35 - 50%

ondersteuning van binnen de eigen

>= 50%

gemeenschap.

“Er is weinig vermenging tussen de diverse gemeenschappen. Als er een bruisende plek zou komen waar we elkaar kunnen ontmoeten, waar je kunt sporten en dingen samen kan doen. Dan krijg je veel meer: dit is Malburgen, hier komen we samen.”

Bijlagen

47

– Mariken Goris, directeur Monchyschool

Malburgen Algemene aandachtspunten

Bewoners

eveneens relatief hoog, 15% tegenover

Malburgen als geheel is een heterogeen

8% in Arnhem. In de rest van Malburgen

gebied: gemiddeld 38% van de inwoners

ligt dit percentage iets hoger dan Arnhem

heeft een niet-Westerse migratieachter-

algemeen.

grond, ten opzichte van 21% in Arnhem. Specifiek in de buurt Immerloo ligt dit

Een aanzienlijk deel van de inwoners van

Malburgen is een diverse wijk,

percentage hoog: meer dan de helft van

Malburgen heeft een lage sociaalecono-

bestaande uit drie delen: Malbur-

de inwoners heeft een niet-Westerse

mische status. Ruim 40% van de inwoners

gen-West, Malburgen-Oost (Noord)

migratieachtergrond. In deze buurt is het

is laagopgeleid, ten opzichte van 29%

en Malburgen-Oost (Zuid), waarbij

aantal eenoudergezinnen

in Arnhem. Een vierde van de inwoners

west en oost gescheiden worden door de Nijmeegseweg. In de wijk zijn de verschillen in buurten opvallend. Malburgen-Oost bestaat uit kwetsbare buurten waarin eenzaamheid en gebrek aan verbinding met de wijk een probleem is. In Malburgen-West is persoonlijke problematiek bovenliggend: een relatief groot deel van Figuur 5

de bewoners loopt het risico dat ze

Migratieachtergrond

niet mee kunnen komen in de maatschappij door mentale beperking en/of

< 19,5

laaggeletterdheid.

19,5 < 26,0 26,0 < 32,5 32,5 < 39,0

Gedeeld in de hele wijk is dat buurt-

>=39,0

bewoners weinig vertrouwen in de overheid en in zichzelf hebben. De cultuur verschilt per buurt, zelfs straten kunnen een eigen cultuur hebben. Er zijn veel verhuisbewegingen in de

Figuur 6

wijk, wat bijdraagt aan de anonimiteit,

Licht verstandelijk

vooral in de hoogbouw.

beperkt/ laaggeletterden (2020) PC6 < 12% 12 - 18% 18 - 24% 24 - 30% 30 - 36% 36 - 42% >= 42% Kans op het vóórkomen van personen van 19 jaar en ouder met een licht verstandelijke beperking en/of laaggeletterden in een zelfstandig huishouden. Bron: Woonzorgwijzer

moet rondkomen van iets meer dan het

scoren de bewoners van Malburgen vrijwel

stellingen, is een duidelijk verschil te zien

sociaal minimum, en eenzelfde deel van

gelijk aan het gemiddelde in Arnhem. Het

tussen Malburgen en Arnhem (6,2 versus

de kinderen groeit op in huishoudens met

aandeel bewoners dat actief is in de buurt

7,2). Vooral voor Malburgen-West is dat

een laag inkomen. Van de bijna 20 duizend

is de afgelopen jaren specifiek in Malbur-

sinds 2015 verslechterd, van 6,5 naar 6,2.

inwoners van Malburgen als geheel maakt

gen-Oost (Zuid) toegenomen.

Bewoners zijn over fysieke voorzieningen

iets minder dan een vijfde gebruik van één

minder tevreden dan gemiddeld in Arnhem,

Leefbaarheid en veiligheid

maar in Malburgen-Oost (Zuid) is een dui-

Het rapportcijfer voor veiligheid is in Mal-

delijke positieve ontwikkeling te zien, daar

Naast sociaaleconomisch is ook de gemid-

burgen lager dan het gemiddelde in Arn-

steeg het rapportcijfer voor voorzieningen

delde gezondheid van inwoners van Mal-

hem (6,1 tegenover 6,7). Sinds 2015 is het

van 6,6 naar 7,7.

burgen lager dan in Arnhem. Een belangrijk

cijfer zelfs nog iets achteruit gegaan. Over-

deel van de bewoners van Malburgen-Oost

last komt vooral van verloedering, sociale

(Zuid) en Malburgen-West lopen bovendien

overlast en verkeer. Specifiek vernieling is

het risico dat ze niet mee kunnen komen in

een terugkerend probleem, waarbij de cij-

de maatschappij door mentale beperking.

fers sterk gebiedsgebonden zijn (Immerloo:

of meerdere armoederegelingen.

21% tegenover Bakenhof 2%).

Sociale cohesie De verbinding met buurt en buurtbewo-

Wonen

Kansen

ners is onderzocht aan de hand van stellin-

Ruim de helft van de woningen in Malbur-

Het aantal bewoners van Malburgen

gen, zoals: ik voel me thuis bij de mensen

gen is in corporatiebezit (56%, tegenover

dat zich actief inzet in de buurt stijgt,

die in de buurt wonen. Deze sociale cohesie

35% Arnhem), vooral in Malburgen-Oost

dat laat zien dat mensen zelf willen

wordt door bewoners als minder positief

(Zuid) is het aandeel groot (75%). Het

investeren in hun wijk. Onderwijs krijgt

beoordeeld dan gemiddeld in Arnhem. Met

rapportcijfer dat bewoners van Malburgen

veel aandacht in de wijk. Ook is er een

name in Malburgen-Oost (Zuid) is men

geven aan de eigen woning is sinds 2019

aantal buurtinitiatieven / jongerenor-

relatief onbekend met elkaar. Wat betreft

achteruit gegaan, en ligt iets lager dan

ganisaties dat door jonge wijkbewoners

de sociale kracht (bij buurtbewoners te-

het Arnhems gemiddelde. Wat betreft de

is opgericht en ontstaan er initiatieven

recht kunnen voor hulp, en zelf hulp geven)

buurtevaluatie, gebaseerd op een aantal

rond winkelcentrum de Drieslag.

Figuur 7 Woningencorporatiebezit Malburgen < 30 30 < 40 40 < 50 50 < 60 >=60

“Wat je graag zou willen is dat de goed Arnhem opgeleide Klarendaller de oude Klarendaller leert hoe je zelfredzamer wordt.” – Mike Hoose woont en werkt in Klarendal bij Het KinderWijkteam

Klarendal

1

2

3

4

5

6

Bewoners Ruim zeventig procent van de bevolking

Algemene aandachtspunten

0

Klarendal

(72%) is tussen twintig en vijfenzestig jaar oud, tegenover 63% in Arnhem. Het aantal 65+ers is daarentegen juist minder dan in Arnhem. Het aantal alleenstaanden is met

Klarendal is een authentieke volkswijk,

zestig procent hoog, ten opzichte van 49%

met voornamelijk kleine woningen.

in Arnhem. Bewoners ervaren een goede

Een van de kenmerken is het Mode-

lichamelijke en psychische gezondheid, dat

kwartier, dat in 2008 werd gereed

is gelijk aan de situatie voor heel Arnhem.

gemaakt: een aantal winkels en

Kans op voorkomen van verstandelijke

bedrijfsruimtes bij elkaar, ingericht op

beperking en/of laaggeletterdheid is daar-

het gebied van mode en design. Dit is

entegen groter dan gemiddeld in Arnhem.

een toeristische trekker geworden. De

Bijna een vierde van de jongeren van 0 tot

wijk heeft een heterogene bevolking,

18 jaar maakt gebruik van de Jeugdwet.

gemiddeld relatief jong. Deze jongeren zien over het algemeen weinig

De sociaaleconomische status van relatief

perspectief. De binding met de wijk en

veel inwoners in Klarendal is laag en het

met elkaar is relatief groot.

aantal voortijdig schoolverlaters is hoog (4% tegenover 2,7% in Arnhem). Een derde van de inwoners is laagopgeleid en een vijfde maakt gebruik van één of meer armoe-

Arnhem Noord-West

Arnhem

0

1

2

3

@2019

4

5

6

@2017

7

8

@2015

Figuur 8 Kengetal sociale cohesie Klarendal 0 is negatief, 10 is positief Kental sociale cohesie Het kental is berekend aan de hand van de volgende stellingen (gemeten op 5-pt schaal: helemaal mee eens t/m helemaal mee oneens): 1. De mensen gaan in deze buurt op een prettige manier met elkaar om. 2. Ik voel me thuis bij de mensen die in de buurt wonen.

deregelingen.

3. Ik woon in een gezellige buurt waar veel saam-

Sociale cohesie

4. De mensen in de buurt kennen elkaar nauwe-

horigheid is.

De verbinding met de buurt is relatief

lijks (oneens).

goed, en Klarendal scoort bovengemiddeld positief op sociale cohesie. Mensen Figuur 9 Psychisch functioneren in Klarendal Cognitief Functioneren (2020) PC6, 2016, psychisch functioneren - cognitief functioneren 2,5% of minder 2,5 - 5% 5 - 10% 10 - 20% 20 - 35% 35 - 50% meer dan 50%

7

voelen zich medeverantwoordelijk voor

dreiging en sociale overlast. De sociale

de leefbaarheid in de buurt, en gaan op

overlast komt specifiek voornamelijk door

een prettige manier met elkaar om. Ook

alcohol en drugsgebruik/handel. Bewoners

vergeleken met de andere Arnhem-Oost

zijn daarentegen optimistisch: 35% ver-

wijken scoort Klarendal goed: op alle indi-

wacht de komende jaren vooruitgang te-

catoren scoort Klarendal hoger, behalve op

genover 16% dat achteruitgang verwacht.

de stelling: (oneens) mensen kennen elkaar nauwelijks: alleen in Geitenkamp kennen

Wonen

bewoners elkaar beter.

Klarendallers zijn gemiddeld positief over de eigen woning, woonomgeving en

De sociale buurtkracht is gelijk aan dat van

voorzieningen. Ruim de helft (53%) van de

Arnhem (kengetal: 5,8). Het aantal mensen

woningen is in bezit van de corporaties.

dat afgelopen jaar actief was in de eigen

De sociale overlast komt mede voort uit

buurt is in Klarendal de afgelopen jaren

de aanwezigheid van kruipdoor/sluipdoor

gestegen, van 19% in 2017 naar 25% in 2019.

routes. Daarnaast is er relatief weinig mogelijkheden om elkaar te ontmoeten.

Veiligheid en leefbaarheid Veiligheid is een belangrijke kwestie in de wijk. Hoewel het rapportcijfer vrijwel gelijk is aan dat van het gemiddelde in Arnhem,

Kansen

stijgt het percentage bewoners dat zich

Bewoners zijn optimistisch: ondanks

wel eens onveilig voelt in de eigen buurt

het relatief hoge onveiligheidsgevoel

(van 27% in 2015 naar 40% in 2019, tegen-

dat men ervaart, denken bewoners

over 29% in Arnhem). Bewoners ervaren

vaak dat hun wijk de komende jaren

veel buurtproblemen zoals verloedering,

vooruit zal gaan. Daarnaast is een positief aanknopingspunt de sociale cohesie: men voelt zich verbonden met de buurt. Mensen kennen elkaar relatief goed. Hoewel de sociale kracht niet hoger is dan elders in de gemeente, nam het aandeel mensen dat zich actief inzet voor de buurt het afgelopen jaar wel toe.

“De speelplekken voelen ondergeschikt aan het verkeer. Als de veiligheid verbeterd wordt, kan er meer onbekommerd gespeeld worden en bevordert de gezondheid van de kinderen.” – Helen Meijrink, bewoner en lid wijkplatform

Arnhemse Broek

de inwoners heeft afgelopen 12 maanden moeite gehad met rondkomen.

Algemene aandachtspunten

het gemeentelijk gemiddelde. De criminaliteitscijfers zijn relatief hoog, het aantal registraties van criminaliteit ligt bijvoorbeeld

Ook in Arnhemse Broek is het opleidingsni-

hoger dan dat van Presikhaaf. De kans op

veau gemiddeld laag: 38% van de inwoners

verslechtering hiervan is groot.

in laagopgeleid, versus 29% in Arnhem.

De wijk Arnhemse Broek, gelegen

Het risico op laaggeletterdheid en/of

De leefbaarheidscijfers liggen iets onder

naast de binnenstad, is een wijk waar-

licht verstandelijke beperking is groter,

het gemeentelijk gemiddelde (6,7 versus 7,2

in armoede en lage sociale cohesie

en de psychische gezondheid wordt lager

in Arnhem). Men ervaart relatief veel over-

de grootste opgaven zijn. Bewoners

gescoord dan het gemeentelijk gemiddelde

last, met name verkeersoverlast, verloede-

hebben hier een laag vertrouwen in de

(82% versus 87%). Er lijkt een concentratie

ring en sociale overlast.

overheid en in zichzelf. Bewoners zien

te zijn van deze problematiek aan de uitein-

weinig perspectief, daarom is er weinig

den van de wijk.

vertrouwen in de toekomst en het

Wonen Ruim de helft van de woningen (56%) is

eigen kunnen. Ze zijn bovengemiddeld

Sociale cohesie

in corporatiebezit. De type woningen zijn

ongezond. Er zijn veel verhuisbewegin-

De sociale cohesie en sociale buurtkracht

heel divers. In de wijk staan woningen uit

gen, dat bijdraagt aan de lage binding

zijn lager dan gemiddeld in Arnhem en

zowel de jaren dertig, als vijftig, als uit

met de eigen buurt. De openbare

bewoners zijn minder vaak actief in vereni-

de afgelopen twintig jaar. De waardering

ruimte heeft weinig kwaliteit en er zijn

gingen of als vrijwilliger. De afgelopen jaren

voor de eigen woning, woonomgeving en

veel meldingen van overlast.

nam het aantal bewoners dat te weinig

voorzieningen ligt in Arnhemse Broek lager

contact heeft met andere mensen toe, van

dan in Arnhem als geheel.

14% naar 21%. Desondanks voelen bewo-

Bewoners

ners van Arnhemse Broek zich niet vaker

Openbare ruimte en voorzieningen

In deze wijk wonen veel alleenstaanden,

eenzaam dan de rest van Arnhem.

Wat mist zijn sportvoorzieningen en

bijna zestig procent van de inwoners is

-mogelijkheden om te bewegen en speel-

alleenstaand. De wijk heeft een heterogene

Veiligheid en leefbaarheid

plekken voor kinderen. Daarnaast is een

bevolking, 106 etniciteiten wonen hier. Wat

De onveiligheidsgevoelens in de buurt was

behoefte aan meer ontmoetingsplekken

betreft de vele verhuisbewegingen: dat zijn

hoog (39% in 2017), maar is de afgelopen

in de wijk. Positief is dat relatief een groot

er circa 25% op de totale bevolking. Armoe-

jaren bijna naar het gemiddelde in Arnhem

deel van de bevolking denkt dat de wijk de

de in de wijk blijkt duidelijk uit de cijfers:

gegaan (31% tegenover 29% in Arnhem in

komende vijf jaar vooruit zal gaan.

28% van de kinderen groeit op in huishou-

2019). Ook het rapportcijfer voor veiligheid

dens met een laag inkomen, een vierde van

in de buurt stijgt, maar blijft nog wel onder

Kansen Bewoners zijn optimistisch over de ontwikkelingen voor de komende vijf jaar in de wijk. Ondanks de lage sociale cohesie en de lage sociale buurtkracht voelen bewoners zich niet eenzaam. Daarnaast zijn de bewoners afgelopen jaren positiever geworden over de ervaren veiligheid in de buurt, terwijl de geregistreerde criminaliteit lijkt toe te nemen.

1 Bijlage 3 - Aangenomen motie Doelen en middelen voor Arnhem Oost Aanpak (20M253)

AANGENOMEN

Bij elkaar op

11 november 2020

Bij de bespreking van

Vaststellen van de Begroting 2021

Motie van

Mattijs Loor - D66 Giovanni Visser - PvdA Mark Coenders - GroenLinks Daniël Becker- Christenunie

Titel van de motie

Doelen en middelen voor Arnhem Oost Aanpak

Nummer Zaaknummer

20M253

504479

Onderstaande raadsleden stellen de raad voor om in de vergadering van 11 november een besluit te nemen over het ontwikkelen van een beleid voor de aanpak van kwetsbare wijken in Arnhem Oost, zoals Malburgen, Immerloo en Presikhaaf. De aanleiding is dat het college hiervoor een speciale, integrale aanpak voorstelt, maar daarvoor nog geen randvoorwaarden door de raad zijn vastgesteld. Door dit voorstel aan te nemen wordt het college gevraagd uiterlijk in mei een voorstel voor deze randvoorwaarden aan de raad te sturen. We weten dat: • Het college voorstelt middels de ‘Arnhem Oost Aanpak’, ook wel 'stadsvernieuwing 3.0’ genoemd, integraal aan de slag te gaan met uiteenlopende problemen in een aantal wijken in Arnhem Oost; • Voor deze aanpak door de raad geen integrale set van kaders of randvoorwaarden is vastgesteld; • In de begroting voor deze aanpak geen concrete, meetbare doelen zijn opgenomen en er ook geen (delen van) budgetten aan deze aanpak zijn toegewezen. We vinden dat: • Een samenhangende aanpak van problemen - op het gebied van wonen, veiligheid, zorg, armoede, etc. - in Arnhems meest kwetsbare wijken van groot belang is; • Deze aanpak een door de raad vastgesteld beleid met concrete, meetbare doelen en bijbehorende middelen verdient. Daarom vraagt de gemeenteraad aan het College om: 1.

In nauwe samenwerking met de teams leefomgeving en een brede vertegenwoordiging van bewoners uit deze wijken een integraal, samenhangend maar beknopt lange termijn beleid te formuleren voor de Arnhem Oost Aanpak; 2. Dit beleid, inclusief concrete, meetbare doelen en de daarvoor benodigde middelen, uiterlijk in mei 2021 aan de raad aan te bieden;

AANGENOMEN 3. In de periode tot de raad dit beleid vaststelt, binnen d voortvarend aan de slag te gaan met de problemen o p het gebied van wonen, veiligheid, zorg en armoede in deze wijken. >

Mattijs Loor - D66 Giovanni Visser - PvdA Mark Coenders - Groenlinks Daniël Becker- Christenunie

20M253/p.2

..........................................

VOOR

37

TEGEN

0 7

0

Coenders Prinsen Navis Dolsma Gemici Simonis Van der Loo

6

0

Combée Pape Kalthoff Van Es Maref Loos

5

1

0

2

0

Becker Nede

37

2

0

2

0

Van Dillen Hutten Usta Aydemir

0

Andeweg Loor Venhoek Van Ommen Van Iperen 0

Manders Van der Laak Kraaijenbrink

Elfrink Çetintaş Dobbe 2

De Groot Eliëns

4

0

3

0

Greving Bouma De Vries Visser 3

Wiggers

Totaal

"Doelen en middelen voor Arnhem Oost Aanpak" (20M253)

0 Verheij

1 Raadsvoorstel "Plan van aanpak aanvraag Volkshuisvestingsfonds: Arnhem-Oost"

Aan de gemeenteraad Zaaknummer

572098

Onderwerp:

Plan van aanpak aanvraag Volkshuisvestingsfonds: Arnhem-Oost

a Voorstel 1. Het plan van aanpak aanvraag Volkshuisvestingsfonds (VHF) Arnhem-Oost vast te stellen. 2. Hiervoor € 2,0mln. uit het klimaatfonds in te zetten ten behoeve van de renovatie- en isolatieaanpak 3. Na toekenning van de bijdrage van het Rijk de financiële consequenties van dit voorstel in de begroting 2022 te verwerken. Inleiding Iets meer dan een jaar geleden tekenden de gemeenten Arnhem en Nijmegen, de regio ArnhemNijmegen, de provincie Gelderland en het Rijk de Woondeal regio Arnhem-Nijmegen, een samenwerkingsagenda voor de regionale woningbouwopgave. Belangrijk onderdeel hiervan is een kernafspraak over leefbaarheid, waarin de regio - en daarbinnen de stad Arnhem - en de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) zich uitspreken om stadvernieuwing gezamenlijk een nieuwe, langjarige impuls te geven. Deze aanpak moet een nader uit te werken integraal stadsvernieuwingsprogramma worden voor de vijf wijken Klarendal, Geitenkamp, Arnhemse Broek, Malburgen en Presikhaaf-West in Arnhem, samen onder de noemer 'Arnhem-Oost' en 'Arnhem-Oostaanpak'. De aanpak voor een stadsvernieuwingsprogramma Arnhem-Oost staat niet op zichzelf: BZK maakte sinds eind 2019 afspraken met totaal 16 gebieden in Nederland die volgens de Leefbarometer 2018 tot de slechtste categorie wat betreft leefbaarheid- en veiligheidsproblematiek behoren.

Het gaat om gebieden waar al vele jaren sprake is van een opeenstapeling van opgaven op het gebied van onderwijs, werk, armoede, veiligheid, wonen en gezondheid. Corona heeft deze situatie versterkt. De gemaakte afspraken moeten leiden tot een meerjarige rijksinzet ten behoeve van een integrale maatwerkaanpak voor deze 16 stedelijke vernieuwingsgebieden, nu nog onder de noemer van het interbestuurlijk Programma Leefbaarheid en Veiligheid. Vooruitlopend op deze meerjarige rijksinzet is begin dit jaar De Regeling specifieke uitkering herstructurering volkshuisvesting, ook wel het Volkshuisvestingsfonds (VHF) genoemd, aangekondigd. Met deze uitkering kunnen gemeenten investeren in de verbetering van woonkwaliteit, leefomgeving en verduurzaming in kwetsbare gebieden. In deze woongebieden staat onder andere de leefbaarheid onder druk. De Regeling richt zich specifiek op het particulier woningbezit in deze wijken. De inschrijving voor het VHF is open van 3 mei tot en met 19 mei 2021 en de bijdrage van BZK is maximaal 70% van het tekort.

De doelstellingen van het VHF sluiten aan bij de Arnhemse doelen op het gebied van onder andere wonen, klimaat, leefbaarheid en veiligheid in deze kwetsbare wijken. Ons college zal dan ook op 18 mei 2021 een aanvraag indienen voor een rijksbijdrage van €25,5 miljoen bij het VHF, met voorbehoud van instemming van de gemeenteraad van Arnhem. Hiermee kan een totale investering in Arnhem-Oost worden gedaan van €47,2 miljoen. De doelen van Arnhem-Oost gaan verder dan dit plan voor het VHF. Dit komt door de voorwaarden en doelen die het BZK aan het VHF heeft gekoppeld, welke zich beperken tot een isolatie- en renovatieaanpak voor particuliere woningen en de aangrenzende directe leefomgeving.

Beoogd effect De aanpak van particuliere woningen en de directe leefomgeving, in samenhang met een brede (sociale) leefbaarheidsaanpak draagt bij aan het realiseren van betere woon-/leefomgeving en meer kansengelijkheid in Arnhem(-Oost) en aan de CO2-reductie doelstellingen van het programma New energy made in Arnhem 2020-2030. Argumenten 1.1 Bovenstaande aanpak levert een substantiële bijdrage aan de urgente leefbaarheidsvraagstukken in Arnhem-Oost. In Arnhem is sprake van hardnekkige problemen en achterstanden op het gebied van onderwijs, werk, veiligheid en leefbaarheid, gezondheid en wonen, die zich allemaal ophopen in hetzelfde gebied, Arnhem-Oost. Arnhem staat dan ook al jaren hoog op de verkeerde landelijke lijsten van het Sociaal Cultureel Planbureau als het gaat om onze sociaal maatschappelijke structuur. Deze problemen manifesteren zich het sterkst in onze meest kwetsbare wijken in Arnhem-Oost. Het doorbreken van deze situatie is al vele decennia één van de grote opgaves van de stad. Die achterstand is niet door de gemeente Arnhem alleen in te lopen. Samenwerking en rijksbijdragen zijn onontbeerlijk bij deze opgave. Om de positie van achterstand om te buigen en een omslag te maken redeneren wij vanuit een opgroeiende generatie.

Bij deze aanpak ligt de focus niet alleen op het individuele kind maar ook op de omgeving en de mensen rondom hem of haar: het sociale weefsel in de wijk. De volgende vier lijnen in de aanpak vormen samen een integraal perspectief op de uitdagingen in de vijf wijken van Arnhem-Oost en komen allen ten goede aan meer kansen en perspectief voor een nieuwe generatie. De nadruk ligt in deze wijkaanpak op de combinatie tussen sociaal en fysiek. De lijnen zijn: 1. Bewoners voelen zich vrij, veilig en verbonden met elkaar in hun wijk, waar zij trots op zijn. 2. Alle jongeren kunnen zich ontwikkelen in een cultuur waarin de persoonlijke ontwikkeling centraal staat en alle bewoners zijn aan het werk als ze dat kunnen of doen mee. 3. Iedere bewoner kan rondkomen, en leeft gezond - zowel fysiek als mentaal. 4. Opgroeien en leven in kwalitatief goede woningen in een prettige en veilige openbare ruimte. Het VHF biedt de mogelijkheid om samen met bewoners, woningeigenaren en VVE's de woonkwaliteit en leefomgeving in de meest kwetsbare gebieden te verbeteren. Dit doen we in

samenhang met een stevige (sociale) leefbaarheidsaanpak en met onze partners in de stad om zo te komen tot een leefbare en duurzame woonomgeving.

1.2 Met renoveren en verduurzamen van woningen worden comfort, gezondheid, woonlasten en duurzaamheid sterk verbeterd In Arnhem-Oost kampen bewoners met een eigen woning veelal met problemen waardoor ze moeite hebben om hun woning te onderhouden, te verduurzamen en toekomstbestendig te maken. De financiële middelen ontbreken en/of men weet niet hoe dit aan te pakken. Als gevolg hiervan zien wij verloedering van de woningen, woningen die te maken hebben met schimmel- en vochtproblematiek en woningen die slecht geïsoleerd zijn. Dergelijke problemen leiden tot verminderd wooncomfort en brengen gezondheidsproblemen met zich mee. Daarnaast zien we dat de energielasten alleen maar stijgen, wat zijn weerslag heeft op de financiële en persoonlijke situatie van de bewoners. Hierdoor kunnen zij minder goed meekomen in onze stad. De corporaties investeren in hun woningbezit in Arnhem-Oost, zij renoveren en verduurzamen hun voorraad. In de prestatieafspraken van dit jaar hebben wij met de corporaties afgesproken dat partijen meer aandacht hebben voor leefbaarheid in kwetsbare wijken en de benodigde differentiatie en dat wij gaan samenwerken in de Arnhem-Oost-aanpak. Ook gezond wonen (het bestrijden van vocht en schimmel in woningen) krijgt het komende jaar volop aandacht evenals klimaatadaptatie en de energietransitie.

Renovatie en verduurzaming wordt richting huurders als belangrijk punt gezien voor meer comfort en voor het verlagen van woonlasten. De totale opgave, om echt de veerkracht in de vijf wijken terug te krijgen, gaan de middelen van partijen te boven. Aanvullende fondsen om leefbaarheid langjarig aan te pakken blijven ook in de toekomst nodig. Ook de particuliere woningvoorraad moet deze renovatie- en isolatie-slag maken om toekomstbestendig te zijn. Het VHF biedt de mogelijkheid om samen met bewoners en eigenaren juist hier een flinke investering te plegen in een kwalitatief goede woning en een prettige en veilige openbare ruimte. Dit in samenhang met een stevige (sociale) leefbaarheidsaanpak met onze partners in de stad. In de Arnhem-Oost wijken staan in totaal 26.000 woningen. Het merendeel hiervan is corporatiebezit. Onze corporaties werken hard aan het toekomstbestendig maken van hun woningen. Het particulier eigendom kan hier maar moeilijk op meeliften. In totaal hebben ruim 3.434 particuliere woningen een WOZ-waarde onder de NHG-grens (van 325.000) en een laag energielabel (lager dan D). In onze aanpak gaan wij aan de slag met de 1.754 woningen met de laagste energielabels. Deze woningen hebben het minste comfort, de hoogste energielasten en zijn mede daardoor het ongezondst om in te leven.

Voor die woningen waar dat het geval is, pakken wij ook direct de vocht- en schimmelproblematiek aan. De Regeling eist dat woningen minimaal 3 labelsprongen maken of minimaal naar label B gaan. Met de aanpak van achterstallig onderhoud en schimmel komen wij op een gemiddelde investering van circa €24.000 euro per woning (zie paragraaf financiën). Om de kosten van deze investering per woning te dekken zetten wij er op in dat een bewoner een eigen bijdrage doet van €2.500,-. Dit maken wij mogelijk via onze toekomstig bestendig wonen lening.

Hierbij is het bedrag van €2.500,- in 15 jaar terug te betalen (gemiddeld bedrag per maand is €20,- tot €25,- euro). Bewoners die in bezit zijn van een GelrePas betalen geen eigen bijdrage. Daarnaast kunnen bewoners voor deze investering ISDE-subsidie aanvragen. Deze is gemiddeld zo’n 20% van de duurzaamheidsinvesteringen. Het restant van de investering wordt voor 70% door een bijdrage uit het Volkshuisvestingsfonds afgedekt en voor het overige door cofinanciering door gemeente en provincie afgedekt. Onderdeel van de aanpak is het ontzorgen en ondersteunen van de bewoners bij het indienen van de aanvragen voor beide subsidieregelingen door het inzetten van een formulierenbrigade (zie voor nadere toelichting ook paragraaf 1.5)

1.3 Opkopen van woningen door inponding als extra maatregel om woonoverlast aan te pakken met oog en respect voor alle bewoners en omgeving. Woonoverlast is divers. Veelal is er sprake van geluidsoverlast, milieuoverlast, overlast door verward of onaangepast gedrag. Zware woonoverlast kan een negatief effect hebben op de leefbaarheid en dient dan adequaat te worden aangepakt. Om de bewoners te ondersteunen bij de aanpak van dit soort problemen, zijn er verschillende instrumenten beschikbaar. Van Buurtbemiddeling tot het toepassen van de Wet aanpak Woonoverlast. Dit al naar gelang de aard en ernst van de overlast. Ook zien wij een toename van overlast van panden vanuit kamerbewoning. Kamerbewoning neemt toe doordat panden bewust voor kamerbewoning worden opgekocht als belegging en bron van inkomsten. Dit kan een nadelig effect hebben op het woongenot en leefklimaat in een galerij, straat en buurt. De gemeente heeft regels voor het verkameren en verhuren. Deze zijn recentelijk van kracht geworden en raken uitsluitend nieuwe situaties. Als de overlast vanuit verkamerde panden, waaronder het huisvesten van arbeidsmigranten, studenten en het laten inwonen van dak- en thuislozen optreedt, is deze lastig aan te pakken en vraagt maatwerk.

Maatwerk betekent niet alleen repressie-maatregelen, maar ook perspectief bieden aan de bewoners die hier niet altijd uit vrije wil zijn, maar omdat er simpelweg geen alternatief is. De overlast heeft over het algemeen betrekking op geluid, milieu (verloedering), aso-gedrag en gedrag dat intimiderend overkomt bij omwonenden. In het door de afdeling Veiligheid gecoördineerde 'pandenoverleg' wordt samen met betrokken instanties (o.a. politie, brandweer, Overlast en Zorgcoördinatie, gemeente, handhaving, omgevingsdienst (ODRA)) de overlastsituatie vanuit het pand besproken en van een actieplan voorzien. Het gaat daarbij ook om goed huurder- en verhuurderschap, afspraken maken en rekening houden met elkaar. Het is belangrijk dat verhuurders dat serieus nemen, om zo te komen tot een verbeterde situatie. In een enkel geval zijn er geen concrete handvatten om handelend op te treden. Meldingsmoeheid en berusting van omwonenden ligt dan op de loer. Zeker als dit speelt in de meest kwetsbare wijken in Arnhem, daar waar de sociale structuur en binding al onder druk staat. De inzet van de gemeente en haar partners is er juist op gericht de leefbaarheid en veiligheid te verbeteren. Deze situatie te laten bestaan en niet doorbreken is onwenselijk. In die situaties willen wij over kunnen gaan tot opkoop van woningen.

Overigens breekt koop geen huur, maar er komt wel meer grip op goed verhuurderschap en het aanpakken van overlastgedrag van huurders. Na aankoop

wordt de woning verduurzaamd en wordt het pand weer verkocht of via de wooncorporatie verhuurd. Dit noemen wij inponding. Het VHF maakt ingrijpen door middel van een inpondingsregeling voor een periode van 10 jaar (conform de looptijd van het fonds) mogelijk. Wij gaan voor deze inpondingsregeling uit van het opkopen van in totaal 25 woningen in Arnhem-Oost. Met OHG (Ontwikkel- en Herstructureringsfonds Gelderland), één van de fondsen onder Topfonds Gelderland dat onder OostNL valt zijn wij in gesprek of de inpondingsregeling onder te brengen is onder OHG. Dit wordt in de komende periode nader uitgewerkt. Indien dit niet tot een samenwerking leidt, zal de inpondingsregeling worden uitgevoerd onder het mandaat Strategische Vastgoedaankopen van het Grondbedrijf. 1.4 Een groene fijne leefomgeving draagt bij aan prettige en gezonde buitenontmoetingen Een groot deel van de wijken van Arnhem-Oost kampt met een te stenige, sleetse en verloederde openbare ruimte. Er zijn weinig plekken voor ontmoeting, sport en bewegen. Dit alles leidt op sommige plekken tot onveilige en onprettige buitenruimtes. Bewoners komen er niet graag terwijl ze zich er wel dagelijks bevinden omdat ze er wonen, hun kinderen naar school brengen en boodschappen doen. Bovendien is een groene leefomgeving in de buurt van je woning zeer belangrijk voor de gezondheid van de wijkbewoners.

De nabijheid van groen kan zorgen voor 24 procent meer lichaamsbeweging en 15 procent minder obesitas1. Daarom werken wij in de Arnhem-Oost-aanpak aan het realiseren van openbare ruimten die aansluiten bij de gewenste activiteiten op die plek. Een veilige buitenruimte waar ruimte is voor biodiversiteit, klimaatadaptatie, vergroenen en die uitnodigt elkaar te ontmoeten, te bewegen en die de (fysieke en psychische) gezondheid van bewoners vergroten. Direct grenzend aan het particulier woningbezit wordt daarom het openbaar gebied aangepakt. Dit wordt gedaan in samenspraak met de bewoners: zij kennen hun directe woonomgeving het beste en weten wat nodig is. Een duurzame en veilige woonomgeving is een randvoorwaarde om te komen tot een verbetering van de woonkwaliteit en leefbaarheid. Het enkel verbeteren van woningen is niet toereikend. De woonomgeving moet ook gezond en toekomstbestendig zijn. Wij verbeteren daarom ook de directe omgeving van de particuliere woningvoorraad. Ingrepen die wij hiermee doen zijn het toevoegen van openbaar groen en ontmoetingsruimte en het verbeteren van de inrichting en verlichting om de (het) veiligheid(sgevoel) van de bewoners te vergroten.

Op twee plaatsen gaan we extra investeren in de openbare ruimte in de directe omgeving van de woningen:  Malburgen - Groene Lint: Aanleggen van een groene verbindingsroute in Malburgen, waarbij het ontwerp tot stand is gekomen in samenspraak met en door de bewoners. Met de route worden woningen en straten met elkaar verbonden ten behoeve van ontmoeting, verbinding, leefbaarheid en veiligheid.  Presikhaaf West -"Co-creatie Buurttuinen". In de buurten tussen de Keulse slag en de Bontekoestraat ligt relatief veel openbare ruimte die we gaan benutten voor het vergroten van de sociale cohesie. Van dit gebied maken wij samen met en door buurtbewoners gemeenschappelijke tuinen waar de bewoners buiten kunnen zitten en kinderen kunnen spelen. 1 Judith van der Poel, Groene Stad Filosofie 2002

Door dit gezamenlijk vorm te geven en in te richten vergroot dit eigenaarschap van de bewoners op hun eigen woon- en leefomgeving en worden ze weer trots op de wijk. Doel is om daarmee ook om de grote hoeveelheid zwerfafval te verminderen. 1.5 Samenhang (sociale) leefbaarheidsaanpak Ontzorgen rondom de renovatie en verduurzamen particuliere woningen: Onderdeel en onmisbaar in de aanpak is een stevige brede sociale leefbaarheidsaanpak. Er wordt intensief samengewerkt met corporaties, scholen in de wijken en met het arbeidsontwikkelbedrijf Scalabor. Er wordt ingezet op uitvoering met en door de wijk in de vorm van ontzorgingspakketten, energiecoaches, wijkconciërges, zolderopruimploegen, ambassadeurs in de wijk als ondernemer en verenigingen. De door Uw Raad vastgestelde energie-armoede aanpak is juist bedoeld voor de groep bewoners waar ook het Volkshuisvestingsfonds zich op richt. Wij zetten deze aanpak dan ook intensief in voor deze doelgroep. Onderwijs- en werkgelegenheidskansen: De opgave brengt een forse investering en concreet werk met zich mee: wij willen dit zoveel mogelijk laten landen bij de bewoners uit de wijk zelf, kwetsbaren en bewoners die geen baan hebben. Hierdoor kunnen zij een bijdrage leveren aan de eigen woonomgeving en weer trots worden op de wijk.

De ervaringen die op zijn gedaan met wijkgerichte sociaal-ondernemende initiatieven, zoals bijvoorbeeld Buurt-BaanBureau, HetBroekOmhoog, Klassewerk, BuurtGroenBedrijf worden hier ingezet. Zodat er leer-werktrajecten en werk voor jongeren uit de wijk ontstaan. We werken hierin samen met sociale wijkteams, Werk & Inkomen, jongerenwerk en de Teams Leefomgeving. Achter de voordeur-aanpak: Met deze renovatie- en verduurzamingsaanpak zitten wij direct bij de bewoners aan tafel. Wij zijn langdurig betrokken en bouwen van daaruit een band op met bewoners. Essentieel in deze aanpak is dat de renovatie-aanpak al vanaf het ophalen van draagvlak wordt uitgevoerd door mensen die een afspiegeling zijn van de wijk, zodat mensen zich herkennen en er daarmee een band opgebouwd wordt. Via deze weg proberen wij bewoners naast de renovatie van de woning op weg te helpen op onderwerpen als taalproblemen, laaggeletterdheid, participeren, financiën en een netwerk opbouwen (eenzaamheid). Wij grijpen deze kans aan om vervolgens toe te leiden naar een hulp- en activeringsaanbod’. Voor een oplossing van die problemen verbinden wij de Achter de voordeur-aanpak met de integrale sociale aanpak binnen de Arnhem-Oost-aanpak, zodat wij niet alleen zien welke problemen er zijn, maar er ook iets aan gaan doen.

In Arnhem hebben wij samen met corporaties, op kleine schaal ervaring opgedaan met een dergelijke aanpak in Immerloo (www.achterdevoordeur.com) waaruit blijkt dat 80% van de bewoners hiermee een zetje in de goede richting krijgen. Corporaties en gemeente werken hierbij intensief samen met welzijnsorganisaties uit de wijken, sociale wijkteams, politie, handhaving en Boa's en de Teams Leefomgeving.

1.6

Grootschalige investeringen in renovatie en verduurzaming van woningen is een katalysator van innovatie Arnhem heeft een goede reputatie op het gebied van innovaties in de energietransitie. Deze innovaties moeten niet alleen ontwikkeld worden in Arnhem, maar ook toegepast in onze stad. Ze bieden kansen voor bijvoorbeeld monumentale woningen die lastig te isoleren zijn. Wij zetten daarom in op samenwerking met de Arnhemse bedrijven en zoeken experimenteerruimte om dit lokaal te kunnen toepassen. De Economic Board acht dit ook van het grootste belang en ondersteunt onze aanvraag voor het VHF van harte.

2.1 Deze aanpak draagt bij aan de landelijke klimaatdoelen zoals vertaald in de door raad vastgestelde programma New energy made in Arnhem 2020-2030 en de Klimaatadaptatiestrategie Door in te zetten op de laagste energielabels, heeft de isolatie-aanpak ook een relatief groot milieueffect. In onze Arnhem-Oost wijken staan met name rijwoningen uit de periode voor 1975. Onderzoek van Berenschot2 laat zien dat dakisolatie bij dit type woningen een aardgasreductie van 28% tot 39% met zich meebrengt. Dit heeft een direct effect op woonlasten, fijnstofuitstoot en de gezondheid van bewoners. Het renoveren van de 1.754 woningen in Arnhem-Oost draagt bij aan het realiseren van de doelen van het programma Nemia. De isolatiemaatregelen van drie labelsprongen leiden tot een besparing op het gasverbruik van circa 500m3 per woning per jaar, wat staat voor 0,9 ton CO2 uitstootreductie per woning per jaar. Zie verder bijlage: "Toets Aanvraag Volkshuisvestingsfonds Arnhem-Oost aan kaders voor de besteding van het Klimaatfonds".

Kanttekeningen en risico's 1.1 Als uw raad niet instemt met dit voorstel, moeten wij de aanvraag bij het Rijk intrekken De aanvraag is ingediend onder voorbehoud van instemming van Uw Raad. Wij trekken onze aanvraag terug als zich deze situatie zich voordoet. 1.2

Als het Rijk de aanvraag niet honoreert, dan gaat het plan niet door Er bestaat een risico dat het Rijk de aangevraagde middelen niet toekent. Financieel gezien heeft dit geen consequenties, maar het plan zal dan niet tot uitvoering kunnen worden gebracht.

1.3 Als er onvoldoende draagvlak is bij particuliere eigenaren, zal er minder resultaat zijn. Qua investeringen leidt dit tot minder uitgaven. Mogelijk leidt dit tot meer plankosten. Indien deze situatie zich voordoet werken wij indien nodig voorstellen worden uit om gewenste resultaten binnen kaders uit te voeren. Gezien de reeds gevoerde gesprekken in de wijken verwachten we niet dat dit risico optreedt. 1.4 Als er erg veel belangstellig en draagvlak is, dan is het budget mogelijk niet toereikend

2 Rapport “Beschouwing van mogelijke invullingen van een nieuwe isolatiesubsidie voor woningeigenaren”

van Berenschot in opdracht van het Ministerie van BZK, dd 9 april 2021

Het particuliere bezit in de kwetsbare wijken is omvangrijker dan in de aanvraag is meegenomen. Indien blijkt dat regeling succesvoller is dan verwacht verkennen wij met het ministerie van BZK mogelijkheden van een opschaling. 1.5 Te weinig middelen binnen de regeling Toekomstbestendig Wonen Lening Indien de door uw raad vastgestelde kaders van de regeling Toekomstbestendig wonen lening door succesvol gebruik worden overschreden komen wij met aanvullende voorstellen. 1.6 De ISDE-regeling wijzigt van rijkswege waardoor inwoners geen of minder subsidie krijgen Indien de bestaande ISDE-regeling van rijkswege dusdanig wijzigt in de komende 10 jaar zonder nieuwe regeling die deze compenseert, dan bestaat risico dat inwoners een deel van de investering niet vergoed kunnen krijgen. In dat geval zullen wij na overleg met het Rijk met aanvullende voorstellen komen. Door belang dat gehecht wordt aan verduurzaming achten wij de kans klein. 1.7 Te weinig capaciteit om intensieve traject met inwoners vorm te geven Het betreft een intensief traject waarbij wij achter de voordeur komen. Dit zullen vaak bewoners zijn waarmee wij nu relatief weinig contact mee hebben. Wij baseren ons bij deze aanpak op ervaringen die wij hebben opgedaan in andere wijken zoals Immerloo. Dit is het vertrekpunt en dat willen wij verder doorontwikkelen.

Ditzelfde geldt voor aanpakken als Buurt-baanbedrijven/leer-werkplekken etc. Wij realiseren ons dat dit voor een deel ook nog experimenteren en pionieren is. Als blijkt dat wij bij de uitvoering hiervan fors gaan afwijken, komen wij met een aanvullend voorstel. Participatie Het gesprek met de inwoners van de stad en in de specifieke gebieden waar plannen worden gemaakt, is steeds meer onderdeel van het continue samenspel van de inwoners en de gemeente. Dit besef en deze noodzaak groeit met de dag en wordt en is steeds meer onderdeel van ons werk. De inzichten en gezichtspunten van bewoners bij dit raadsvoorstel zijn dan ook niet enkel van afgelopen maanden maar zijn het resultaat van jarenlange gesprekken. Heel specifiek hebben wij in de periode september 2020 t/m maart 2021 (online) wijkgesprekken georganiseerd over de wijkgerichte energietransitie voor de vijf Arnhem-Oostwijken het Arnhemse Broek, Geitenkamp, Klarendal, Malburgen en Presikhaaf. Ook hebben er vijf wijkgesprekken fysiek overdag plaatsgevonden, bij het mobiele energieloket Lijn2030. De woningen in deze wijken gaan niet voor 2030 van het aardgas af. De wijkgesprekken hadden als doel de bewoners en ondernemers hierover te informeren en informatie te geven over wat zij (nog meer) kunnen doen om de energierekening te verlagen.

Daarnaast is opgehaald wat er speelt, welke vragen, dilemma's en zorgen er zijn bij onze bewoners als het gaat om een de verduurzaming van hun woning. Tijdens het wijkgesprek zijn alle ideeën, vragen, zorgen en behoeften besproken. Veel mensen begrijpen dat de woningen in hun wijk nu nog niet van het aardgas afgaan en zijn op zoek naar praktische tips en maatregelen om energie te besparen en het verduurzamen van hun woning. Ook waren er mensen die met name hun zorgen deelden, bijvoorbeeld over de betaalbaarheid en over de slechte isolatie van veel woningen in hun wijk.

Financiën Met de financiële middelen van het VHF kunnen gemeenten investeren in de verbetering van woonkwaliteit, leefomgeving en verduurzaming in kwetsbare gebieden onder de volgende voorwaarden: • Er is sprake van een financieel tekort; • De bijdrage vanuit het VHF is maximaal 70%; • De financiële bijdrage (cofinanciering) van de gemeente (en provincie) dekt ten minste 30% van het totale financiële tekort; • De uitvoering start binnen 2 jaar na toekenning, oplevering binnen 10 jaar; • De energieprestatie van de woningen verbetert met minstens 3 energielabelstappen of naar label B; • De kosten van de activiteiten zijn minstens € 7.500.000. Of het gaat om minstens 200 woningen. Arnhem maakt graag gebruik van deze cofinancieringsregeling om een flinke impact in de Arnhem-Oost wijken te kunnen hebben en tevens een flinke impact in CO2-besparing te kunnen genereren. De kosten van onze aanvraag zijn als volgt opgebouwd:

Toelichting kosten: Renovatie en verduurzaming In totaal zijn er in Arnhem-Oost 3.434 woningen met een G, F of E label en een WOZ-waarde onder de NHG -grens (€325.000,-). Wij gaan ervan uit dat 70% van de woningeigenaren met een woning met een G en F label mee doet met de regeling en dat de aanvullende 30% woningeigenaren zijn van een woning met energielabel E. Daarmee komen we in totaal op 1.754 woningen die we met deze regeling aanpakken. Om de kosten voor verduurzaming te berekenen zijn voor de woningen met een G, F en E label de kosten voor 3 labelsprongen berekend aan de hand van verschillende archetypen woningen. Daarnaast hebben we een inschatting gemaakt van de kosten voor achterstallig onderhoud en schimmel. Wij gaan uit van een eigen bijdrage van €2.500 per woning en een ISDE-subsidie per woning die gemiddeld 20% van de verduurzamingskosten zal bedragen. Het tekort op de totale investering van €41,5 mln (€37.2+€4,3) is dan €30,7 mln die wij op kunnen voeren in de aanvraag (zie tabel "Tekorten op de investeringen" hieronder).

Inponding De kosten voor de inpondingsregeling zijn berekend aan de hand van een aantal voorbeeldwoningen. We gaan ervan uit dat er gemiddeld 10% aan kosten over de aankoopsom wordt gemaakt (verwervingsen advieskosten etc.). De woning wordt gerenoveerd en verduurzaamd volgens bovenstaande systematiek (zie renovatie en verduurzaming). De woning wordt vervolgens weer verkocht waarbij de aanname is dat de helft van de investering aan verduurzaming zich terugverdiend in een hogere verkoopwaarde. De helft van de investering plus de kosten over de aankoopsom zijn daarmee de kosten die op de regeling drukken. Dit bedraagt voor 25 woningen in totaal €735.000,- die wij op kunnen voeren in de aanvraag (zie tabel "Tekorten op de investeringen" hieronder) Openbare ruimte Aanpak openbare ruimte bestaat uit drie hoofdcomponenten a. aanpak openbare ruimte rondom aan te pakken particuliere woningen b. Openbare ruimte Presikhaaf-West, Co-creatie Buurttuinen c. Openbare ruimte Malburgen, vergroenen, verduurzamen, ontmoeten langs het Groene Lint a: Aanpak openbare ruimte rondom betrokken woningen Uitgangspunt is dat per te renoveren woning 15 m² openbare ruimte in de directe nabijheid wordt opgewaardeerd. Hiervoor is € 53,5 per m² geraamd. De totale kosten, rekening houdend met 1.754 woningen, komen daarmee op € 1.407.585,-.

b: Openbare ruimte Presikhaaf-West, Co-creatie Buurttuinen: De totale kosten voor de Buurttuinen van Presikhaaf bedragen € 747.423,-. De totale omvang van de buurttuinen bedraagt circa 10.500 m². c: Openbare ruimte Malburgen, vergroenen, verduurzamen, ontmoeten langs het Groene Lint De totale kosten voor het Groene Lint in Malburgen bedragen € 826.293,-. De ontwikkeling gaat over 1.995 m² nieuw te ontwikkelen groen gras, 28.850 m² het te ontwikkelen groene perken en 81 nieuw aan te planten bomen. In de regeling zijn alleen die kosten op te voeren die samenhangen met de particuliere voorraad die aangepakt wordt. De toerekenbaarheid van het Groene Lint aan de regeling geschat op 50%. Dit komt omdat niet alleen de particuliere woningeigenaren waarvan het bezit gerenoveerd wordt profijt hebben van deze investeringen, maar ook andere omwonenden, zoals huurders. Daarmee komen de op te voeren kosten voor Malburgen op € 413.146,-. De totale op te voeren kosten in de aanvraag voor openbare ruimte zijn daarmee €1.407.585 + €747.423 + €413.146 is 2.4 miljoen die op te voeren is in de aanvraag (zie tabel "Tekorten op de investeringen" hieronder) De overige kosten voor de aanpak openbare ruimte van het Groene Lint zullen los van de regeling van het VHF worden gedekt.

Hiertoe zal gezocht worden naar cofinanciering van onder andere rijk en provincie op gebied van leefbaarheid en klimaatadaptatie, danwel eigen middelen uit het klimaatfonds. Er zal niet eerder tot uitvoering worden overgegaan, alvorens de dekking geregeld is. Uitvoeringskosten: samenhang (sociale) leefbaarheid De uitvoeringskosten die samenhangen met de (sociale) leefbaarheidsaanpak bestaan uit de kosten

voor ontzorging, participatie, aanpak "achter de voordeur" en werkgelegenheidskansen. Deze zijn geraamd op €1,7 miljoen euro die op te voeren zijn in de regeling. Daarnaast geeft BZK ons ook de kans om via de regeling van het Volkshuisvestingsfonds een deel van de programmakosten van Arnhem-Oost op te voeren. Dit als overbrugging tot onder de nieuwe Rijkscoalitie het programma leefbaarheid en veiligheid is vormgegeven. Dit betreft €750.000,- die op te voeren is in de aanvraag (zie tabel "Tekorten op de investeringen" hieronder).

Toelichting dekking Om deze kosten te dekken dient Arnhem samen met andere lagere overheden 30% van de financiële dekking te leveren. Bij een positief besluit op de aanvraag levert het rijk 70% van de kosten. Bij bovenstaande investering betekent dit dat Arnhem en provincie samen €10.917.000 aan dekking moet leveren en de bijdrage van BZK € 25.469.957 miljoen bedraagt De provincie heeft zich bereid verklaart €500.000,- aan cofinanciering te leveren. De gemeentelijke dekking wordt als volgt gefinancierd: Herstelagenda (bestaande begroting ) Plankosten herstelagenda (bestaande begroting) Perspectiefnota (nieuw voorstel PPN) Klimaatfonds(bestaande begroting, vergt raadsbesluit) Nemia (bestaande begroting) Energiearmoede (bestaande begroting) Openbare ruimte (bestaande begroting)

€ 3.000.000,€ 805.000,€ 3.262.000,€ 2.000.000,€ 700.000,€ 200.000,€ 450.000,-

Totaal ten laste van de gemeente Provinciale cofinanciering Totale cofinanciering gemeente en provincie

€10.417.000,€ 500.000,€10.917.000,-

Aanvraag Volkshuisvestingsfonds Totale dekking