Agendabundel

1. Publicatie & presentatie ontwerp begroting – woensdagavond 20 september De ontwerp begroting zal op woensdagavond 20 september – aan het begin van de Politieke Avond – door het college aan de gemeenteraad worden aangeboden en kort worden gepresenteerd door de wethouder financiën. De ontwerp begroting is vanaf dit moment ook digitaal raadpleegbaar. Er wordt naar gestreefd om tijdens deze presentatie alle raadsleden en fractievolgers ook een geprinte versie van de begroting aan te bieden. Deze liggen dan klaar voor u in de raadszaal. Indien dit onverhoopt niet mogelijk blijkt te zijn, wordt deze zo snel mogelijk via de post verstuurd. ➢ De digitale versie van de ontwerp begroting is vanaf 20 september in te zien via: https://financien.arnhem.nl/

2. Filmpjes ‘hoe lees ik de begroting? – online vanaf 20 september Net als vorig jaar worden er vanuit de afdeling financiën twee (nieuwe) informatieve filmpje opgenomen over ‘hoe lees ik de begroting’. In deze filmpjes wordt onder andere uitgelegd hoe de begroting is ingedeeld, hoe je een financiële tabel leest en wat de verschillende programma’s en bijlages inhouden. Daarnaast komt er een filmpje welke zich specifiek richt op de begroting 2024. Link naar de filmpjes: Begroting algemeen: https://vimeo.com/866026770/e058c5a9ec?share=copy Begroting 2024: https://vimeo.com/866041407/49105241e6?share=copy Naast deze filmpjes (welke echt zijn toegespitst op onze eigen begroting) zijn er o.a. vanuit de VNG ook algemene e-trainingen voor raadsleden beschikbaar met betrekking tot gemeente financiën, een mooi voorbeeld daarvan is deze: E-learning over Financiën | Raadsleden | VNG academie (vngconnect.nl)

Bestuur - Griffie

2

3. Schriftelijke technische vragen – vanaf 20 september t/m maandag 2 oktober Het stellen van schriftelijke technische vragen is het startpunt van het verkrijgen van informatie. Alle technische vragen dienen – zo veel mogelijk - voorafgaand aan de M1 gesteld te worden. Omdat er bij de behandeling van de begroting meestal veel schriftelijke technische vragen worden gesteld, worden deze verzameld in één document. Deze ‘technische vragen bundel’ zal tijdens het begrotingsproces telkens worden geüpdate met nieuwe vragen en antwoorden. Bij het publiceren van een nieuwe versie ontvangen jullie via iBabs een notificatie. Technische vragen ingediend vóór maandag 2 oktober zullen z.s.m. worden beantwoord, met als uiterlijke datum dinsdag 10 oktober. Schriftelijke technische vragen die na afloop van deze periode worden gesteld, worden beantwoord, de termijn waarop is onzeker. ➢ Technische vragen kunnen worden ingediend via technischevragenraad@arnhem.nl

4. Technische vragenmarkt – Voorafgaand aan de Politieke Avond van 27 september Ook dit jaar wordt er vanuit de ambtelijke organisatie weer een technische vragenmarkt georganiseerd waar jullie direct aan de verantwoordelijk ambtenaar jullie technische vragen kunnen stellen. Deze vragenmarkt vindt plaats voorafgaand aan de Politieke Avond van woensdagavond 27 september van 17.00 tot 18.30 uur (inclusief buffet). Tijdens deze vragenmarkt zijn er vanuit verschillende beleidsterreinen ambtenaren aanwezig. ➢ Jullie ontvangen vlak voor de vragenmarkt een ‘plattegrond/overzicht’ waar de ambtenaren van de verschillende beleidsterreinen zich in het Stadhuis bevinden voor het beantwoorden van jullie technische vragen.

5. I/M1 – Politieke Avond 11 oktober (uitloop 25 oktober) De Politieke Avond van 11 oktober staat volledig in het teken van de I/M1 fase. De bespreking vindt plaats in 9 raadskamers. In het ‘spoorboekje P&C cyclus 2023’ was opgenomen dat de raadskamers thematisch zouden worden ingedeeld. Gezien de ervaring van een thematische indeling bij de behandeling va de Perspectiefnota dit jaar, heeft de agendacommissie op 13 september opnieuw vergaderd over de vergaderorde bij de begroting. Besloten is alsnog te kiezen voor een indeling geordend per portefeuillehouder (inclusief een aparte kamer voor het onderdeel financiën). Bij alle raadskamers wordt gestart met een inspreekmoment. Insprekers krijgen 5 minuten het woord waarna de raadskamer vragen kan stellen. Nadat alle insprekers gehoord zijn, zullen de raadskamers starten met de meningsvorming 1. De vergaderorde is hetzelfde als bij een reguliere M1 behandeling. Een eventuele uitloop kan plaatsvinden op 25 oktober.

Bestuur - Griffie

3

6. Indienen moties & amendementen voor de M2 – vanaf 12 t/m vrijdag 27 oktober 9.00 uur Tijdens de M1 kunnen fracties in de tweede termijn aangeven of zij overwegen moties en/of amendementen in te dienen. Deze moties en amendementen kunnen vanaf dat moment dan ook (in concept) worden ingediend bij de griffie voor agendering op de M2. De ingediende moties/amendementen worden bijgeplaatst op iBabs. Jullie ontvangen een notificatie. Alle moties en amendementen dienen uiterlijk op vrijdag 27 oktober 9.00 uur bij de griffie te zijn ingediend, zodat er zowel voor de fracties, het college als de griffie voldoende tijd is om de M2 voor te bereiden. De indeling van de M2 op 1 november wordt gemaakt op basis van de moties en amendementen die er voor de deadline liggen.

7. M2 – Politieke Avond 1 november De Politieke Avond van 1 november staat geheel in het teken van de meningsvormende fase 2 (M2). Het bespreken van de concept moties en amendementen vindt - in tegenstelling tot voorafgaande jaren niet plenair, maar in raadskamerverband plaats. De indeling van de raadskamers is vergelijkbaar met de M2 behandeling van de perspectiefnota dit jaar (met 3 ‘avondvullende’ raadskamers waarbij er in iedere raadskamers meerdere wethouders aanwezig zijn) De indeling (toewijzen van de moties/amendementen over de raadskamers) wordt zo snel mogelijk na de deadline van het indienen van de concept moties en amendementen van vrijdag 27 oktober bekend gemaakt. Er is geen uitloop mogelijk bij de M2.

8. Indienen definitieve moties & amendementen – vanaf 2 t/m 6 november Na de M2 kunnen de fracties t/m maandag 6 november hun definitieve moties en amendementen indienen (of aangeven of zij de door hen reeds ingediende concept moties en amendementen intrekken) De griffie maakt naar aanleiding van alle ingediende moties en amendementen een bundel, welke ook zal worden bijgeplaatst op iBabs.

9. Besluitvorming – Politieke Avond 8 november, aanvang 16.00 uur Op 8 november vindt de besluitvorming plaatst. De behandeling van de begroting vindt plaats in samenhang met het raadsvoorstel Turap 2 2023 en het raadsvoorstel Belastingverordeningen. De vergadering start om 16.00 uur. Tussendoor vindt een schorsing plaatst voor de traditionele stamppotmaaltijd. Tijdens deze vergadering zijn twee woordvoerders per fractie toegestaan, waar één algemeen en één financieel. Er wordt gewerkt met de standaard spreektijden, waarbij er voor alle fracties 5 minuten extra zal zijn (voor de algemene politieke beschouwingen). Zoals te doen gebruikelijk bij de raadsvergaderingen waarin de perspectiefnota en de begroting worden vastgesteld voert de grootste oppositiefractie de spreekvolgorde aan. Gevolgd door de grootste coalitiefractie en zo verder. Dit betekent dat de spreekvolgorde tijdens de begrotingsraad als volgt is: VVD, GroenLinks, SP, D66, CDA, ArnhemCentraal, DENK, Partij voor de Dieren, Arnhemse Ouderen Partij, PvdA, ChristenUnie, Volt, PVV, Forum voor Democratie. ➢ Over het exacte verloop van de besluitvormende begrotingsraad worden jullie van te voren door de griffie nog verder over geïnformeerd

Bestuur - Griffie

4

Begroting 2024 en Turap-2 2023 Gemeente Arnhem

Wethouder Financiën Paul Smeulders

huisstijl

Turap-2 2023

20-9-2023

- Slag gemaakt in de toegankelijkheid: * gekleurde pijlen ipv gekleurde bollen * we streven naar digitaal toegankelijke versie op de website

2

- Alle afwijkingen op een rij: zie totaalbeeld in de Turap (p. 6/7) Per programma vervolgens toegelicht

Begroting Arnhem

Website: portal financien.arnhem.nl

Boekwerk Begroting

Twee filmpjes met ambtelijke toelichting: - De Begroting in het algemeen - De Begroting 2024

Onderwerpen

- Opbouw van de Begroting - Financiële ontwikkelingen - Hoofdlijnen van beleid - Proces behandeling in de raad

Opbouw Begroting Arnhem - Deel 1: Hoofdlijnen van beleid en financieel kader: - Hoofdlijnen van beleid - Ontwikkelingen in het financieel kader - Deel 2: Beleidsbegroting - Wijkprogramma en 13 Stedelijke programma’s - Paragrafen - Deel 3: Financiële begroting - Financiële tabellen - Bijlagen

huisstijl

Deze Begroting in perspectief Structurele ruimte onder druk en onzeker…… - fors beslag nominale ontwikkelingen

20-9-2023

- ravijn gemeentefonds (volledig verwerkt) - opschalingskorting (volledig ingeboekt) - uitstel verdeelmodel beschermd wonen  voordelen nu, in komende jaren nog steeds rekening houden met oplopende nadelen - toekomst financieringssystematiek gemeentefonds?

6

……desondanks ligt er een structureel sluitende Begroting: - financiële positie in vergelijking met veel andere gemeenten goed - wel in afgelopen begrotingen noodgedwongen gekozen om incidentele middelen in te zetten ipv structureel te begroten

huisstijl

Begrotingsadvies VNG Begrotingsadvies VNG: - maak een sluitende begroting voor jaren 2024 en 2025 - maak voor 2026 en verder reële begroting obv huidig takenpakket en laat eventueel tekort zien

20-9-2023

In Arnhem reëel begroot en ondanks onzekerheden vooralsnog structureel sluitend

7

Financieel kader in Perspectiefnota

huisstijl

Ontwikkelingen meicirculaire

20-9-2023

9

Financieel kader Begroting

Hoofdlijnen van beleid

huisstijl

Ambitie Spoorzone Arnhem Oost - Forse ambitie van naar verwachting € 245 miljoen als totale businesscase - Bijdrage Rijk van € 108 miljoen toegezegd (€ 131 miljoen incl BTW) - Substantiële inzet eigen middelen van circa € 90 miljoen benodigd

12

Daarmee nog circa € 47 miljoen uit bestaande budgetten vrij te spelen  in 2024 in gebiedsexploitatie voor besluitvorming aan de raad

20-9-2023

Wat regelen we in deze Begroting 2024? Een voldoende basis voor de start - Inzet vanuit bestaande (gereserveerde) middelen van € 11 miljoen - Opgave van dermate omvang dat inzet algemene middelen nodig is  beoordeeld wat verantwoord is om maximaal vrij te spelen: € 13 miljoen in exploitatie en € 19 miljoen investering - Daarnaast vooralsnog verhoging risicoprofiel met € 20 miljoen

huisstijl

Financiële positie

- weerstandsfactor alle jaren 1,0 of hoger - zonder ambities verstedelijking: 0,6-0,7 jaarlijks hoger 20-9-2023

13

- solvabiliteit alle jaren hoger dan streefcijfer van 14% - stand bestemmingsreserves: € 185 mln per 1-1-2024 oplopend naar € 199 mln per 31-12-2027

huisstijl

Ontwikkeling lasten In paragraaf Lokale heffingen:

14

Daaruit blijkt: - Lastendruk stijgt in 2024 wat harder, maar vlakt daarna af - Oorzaak: hogere kosten gemeentelijke watertaken en taken voor afval, grotere stap in kostendekkendheid afvalstoffenheffing, correctie OZB en afvalstoffenheffing en verwerken leegstand rioolheffing (eigenaren).

20-9-2023

- Uitgangspunten voor de begroting en tarieven toegelicht - Uitgangspunten voor ontwikkeling lokale lastendruk weergegeven - Diverse overzichten ontwikkeling lokale lastendruk opgenomen

15

- Doelensessies en/of slag gemaakt met doelenboom bij programma’s Economie, Onderwijs, Veiligheid, Gezondheid & Sport, Groen en klimaatadaptatie, Participatie & Armoedebestrijding - Vervolgtraject (ook nav bevindingen Duisenberg) met auditcommissie en raad nader bepalen

20-9-2023

- Twee programma’s zero based opgebouwd: Gezondheid & Sport + Onderwijs - Jaarlijks 2/3 programma’s, zodat over periode van 4 jaar de gehele Begroting vanaf nul is opgebouwd

huisstijl

Zero based begroten en meetbare doelen

Proces Begroting 2024 in de raad Bestuurlijke planning 2023 behandeling Begroting Aanbieden + presentatie Begroting aan raad

Woensdag 20 september (tijdens PA)

Technische vragenmarkt

Woensdag 27 september (tijdens of voorafgaand aan PA)

Deadline indienen technische vragen

Maandag 2 oktober

Deadline beantwoording technische vragen

Dinsdag 10 oktober

Meningsvormende fase 1

Woensdag 11 oktober

Uitloop M1

Woensdag 25 oktober

Meningsvormende fase 2

Woensdag 1 november

Besluitvorming

Woensdag 8 november

Voor alle technische vragen over P&C-producten: technischevragenraad@arnhem.nl

Bedankt voor uw aandacht

Aan de gemeenteraad Zaaknummer

3920032

Onderwerp:

Ontwerp-Begroting 2024

Kernboodschap We zijn in Arnhem op de goede weg. De stad groeit en bloeit in vele opzichten. Zo zijn er mooie initiatieven op het gebied van vergroening, verduurzaming en het bouwen van toegankelijke en betaalbare woningen. De behoeften van de stad en haar inwoners sterken ons in onze ambities die onverminderd groot zijn. In 2024 gaan we samen met inwoners, bedrijven en maatschappelijke instellingen aan de slag om Arnhem verder klaar te maken voor de toekomst. In de ontwerpBegroting 2024 staat beschreven hoe we dit willen aanpakken. Daarbij zijn ook de middelen vrijgemaakt om de ambities voor een duurzaam, groen, kansrijk en verbonden Arnhem te kunnen verwezenlijken, onder meer voor de ontwikkeling van Spoorzone Oost. Daarnaast zijn de prijsstijgingen en het ‘ravijn’ van het gemeentefonds in deze begroting verwerkt. De begroting is structureel in evenwicht en blijft ook qua weerstandsfactor binnen de kaders die in de financiële verordening zijn beschreven. Voorstel 1. De ontwerp-Begroting 2024 vast te stellen. 2. De opheffingsdatum voor de BR Inburgering, integratie en asiel drie jaar uit te stellen tot ultimo 2026. 3. De bestemmingsreserves Spoorzone Oost en Huisvesting bijzondere doelgroepen in te stellen met doel, functie en looptijd of plafond conform bijlage 1. 4.

Vanaf 2024 de kosten van aanleg van riolering niet meer als kosten van de grondexploitatie aan te merken, maar als investeringen te activeren op de gemeentelijke balans onder de materiële vaste activa. 5. Het geactualiseerde normenkader vast te stellen. Inleiding Met dit raadsvoorstel ontvangt u de Begroting 2024. Dit is de tweede begroting in deze raadsperiode. De keuzes uit de Perspectiefnota 2024 en de besluitvorming omtrent de Perspectiefnota 2024 zijn in deze begroting opgenomen. De keuzes die hierin gemaakt zijn vormen ook het vertrekpunt voor het financieel kader waar in deze begroting op wordt voortgebouwd. In deze Begroting zijn ook beleidsmatige en financiële ontwikkelingen, die zich na het opstellen van de Perspectiefnota hebben voorgedaan, verwerkt.

Conform het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) moet voor 15 november 2023 een door de raad vastgestelde, sluitende Begroting 2024 worden aangeleverd bij de toezichthouder op de gemeentefinanciën, de provincie Gelderland. In deze begroting wordt invulling gegeven aan een aantal actuele ontwikkelingen zoals de meicirculaire en de opgelopen loon- en prijsontwikkeling. Daarbij worden middelen vrijgemaakt voor de gebiedsontwikkelingen Kronenburg en Spoorzone Arnhem Oost in voorbereiding op de besluitvorming hierover. Ook worden de middelen die in de Begroting 2023 zijn gereserveerd in het Klimaatfonds om de energietransitie een impuls te geven in deze begroting ingezet als klimaatbudget om binnen de kaders van het Klimaatfonds besteed te worden. De komende jaren gaan we aan de slag met maatregelen zodat het voor mens en dier prettig leven blijft in Arnhem. Samen met onze inwoners, bedrijven en maatschappelijke instellingen werken we hard om de uitdagingen het hoofd te bieden en Arnhem verder klaar te maken voor de toekomst. We richten de stad klimaatadaptief in, continueren de uitvoering van de Dierenwelzijnagenda en beschermen onze natuur en biodiversiteit. We zetten forse stappen om binnen één generatie de kloof tussen arm en rijk te doorbreken.

We zetten vol in op een energietransitie en streven naar een fikse CO2-reductie door middel van energiebesparing in de gebouwde omgeving en bij bedrijven. In het kader van netcongestie zoeken we samen met Arnhemse kennisinstellingen, Arnhemse innovatieve bedrijven op gebied van energie en de netbeheerders, naar oplossingen die nodig zijn om onze ambities te realiseren. We strijden vóór inclusiviteit en diversiteit, en tégen discriminatie. Het voorkomen en bestrijden van criminaliteit voor en achter de voordeur is onze prioriteit en we bieden kwetsbare kinderen en jongeren perspectief. We investeren in opvangplekken om een veilige haven te kunnen zijn voor mensen die op de vlucht zijn voor oorlog en geweld, of die om welke reden dan ook dakloos zijn. Zo zetten we forse stappen richting een duurzaam, groen, kansrijk en verbonden Arnhem. Moties Met deze begroting wordt een viertal moties afgedaan. Voor 2024 en 2025 is een budget van jaarlijks € 75.000 beschikbaar in het toegankelijkheidsfonds waarvoor bedrijven met veel consumentenbezoek een aanvraag kunnen indienen voor een gedeeltelijke financiering om hun onderneming beter toegankelijk te maken. Daarmee wordt motie 19M21 Toegankelijkheidsfonds Arnhemse Standaard afgedaan.

Daarnaast is in lijn met motie 23M57 Perspectief voor handhavers in leefbare wijken de inzet van handhavers zoals opgenomen in de Begroting 2023 in deze begroting structureel gemaakt. Hiermee wordt deze motie afgedaan. In januari heeft de gemeenteraad de motie 22M184 ‘Woensdagavond is Raadsavond’ aangenomen. We hebben intern gecommuniceerd dat we bij voorkeur geen informatie- en/of inspraakavonden meer organiseren op woensdag, de dag waarop de gemeenteraad bijeen komt. Zo voorkomen we dat raadsleden vanwege de raadsvergadering niet aanwezig kunnen zijn bij bewonersavonden. Ook blijft het zo ook mogelijk voor inwoners om zowel de raadsvergadering bij te wonen als een bewonersavond. Hiermee beschouwen we deze motie als afgedaan. Tot slot heeft de raad bij het vaststellen van de begroting vorig jaar motie 22M158 Bevordering opkomst verkiezingen aangenomen. In aanloop naar de Provinciale Staten- en

Waterschapsverkiezingen zijn we in gesprek gegaan met de besturen van moskeeën uit Arnhem over het inzetten van hun gebouwen als stemlokaal. Dat heeft bij die verkiezingen geresulteerd in een stembureau in de Türkiyem Moskee. Bij volgende verkiezingen bekijken we ook nog of een uitbreiding van het aantal moskeeën waar gestemd kan worden gewenst is. Hiermee beschouwen we ook deze motie als afgedaan. Doorontwikkeling cyclusdocumenten In deze Begroting hebben we, zoals in het amendement ‘financieel samenvoegen wijkprogramma’s (23A20) is aangenomen, de 8 afzonderlijke wijkprogramma’s financieel samengevoegd tot één wijkbegrotingsprogramma. Verder hebben we in deze Begroting stappen gezet in de doorontwikkeling en meetbaarheid van de doelenboom. We hebben binnen de programma’s Veiligheid, Economie, Onderwijs, Sport en Gezondheid en Wonen en Leefomgeving (onderdelen Groen en Klimaatadaptatie) intern doelensessies gehouden en de doelen meetbaarder geformuleerd en inspanningen concreter gemaakt. Binnen het programma Participatie en armoedebestrijding hebben we stappen gezet naar aanleiding van het Duisenbergonderzoek dat bij de Jaarstukken naar dit programma is uitgevoerd. We hebben stappen gemaakt, maar er zijn nog vervolgstappen nodig.

Bij de behandeling van het Duisenbergonderzoek is onder andere aanbevolen om met college en raad gezamenlijk te werken aan focus en prioritering van doelen binnen de Begroting. Samen met de auditcommissie gaan we het gesprek aan hoe we hier een goed vervolg aan kunnen geven. Ook hebben we de programma’s Onderwijs en Gezondheid en Sport zero based opgebouwd. Dat wil zeggen dat we voor deze begroting niet alleen gekeken hebben naar de wijzigingen ten opzichte van de vorige begroting, maar de budgetten zijn opgebouwd op basis van de taken die binnen dit programma worden uitgevoerd. Beoogd effect Het beleids- en financiële kader van de gemeente Arnhem voor het jaar 2024 definitief en voor de volgende drie jaren indicatief vast te stellen om de gestelde ambities te realiseren. Argumenten 1.1 Dan kan de provincie Gelderland tijdig een begroting worden aangeboden, die voldoet aan de wettelijke vereisten. Met de voorliggende begroting voldoen we aan de voorwaarden voor repressief provinciaal toezicht. De begroting is structureel in evenwicht. Daarmee is de verwachting dat wederom repressief toezicht (de minst belaste vorm van toezicht) van toepassing blijft. 2.1 Met de vaststelling van de Begroting 2022 is het besluit genomen om de bestemmingsreserve Inburgering, integratie en asiel ultimo 2023 op te heffen.

Om de invoering van de nieuwe Wet Inburgering goed te kunnen afronden wordt de looptijd van deze reserve met 3 jaar verlengd tot ultimo 2026.

3.1 In de Begroting 2023 en in deze Begroting 2024 wordt een aantal nieuwe bestemmingsreserves voorgesteld. Conform de nota Reserves en voorzieningen wordt per reserve het doel, de functie en de looptijd of het plafond ter goedkeuring aan de raad voorgelegd. 4.1 Door deze stelselwijziging wordt met deze kosten voortaan op gelijke wijze omgegaan als met de kosten van vervanging van bestaande riolering. In de paragraaf Lokale heffingen in de Begroting 2024 wordt dit nader toegelicht. 5.1 Op 28 juni jl. heeft de raad kennis genomen van het intern controleplan en het normenkader 2023 vastgesteld. Dit normenkader is bij deze begroting geactualiseerd en aangevuld met richtlijnen over hoe om te gaan met de criteria die relevant zijn voor de rechtmatigheidsverantwoording. De richtlijnen komen overeen met de modelverordening van de VNG. De werkwijze is afgestemd met Deloitte.

Kanttekeningen en risico's 1.1

Besluitvorming door de raad heeft mogelijk invloed op het structurele begrotingsevenwicht. Er bestaat een mogelijkheid dat er niet vóór 15 november a.s. een vastgestelde begroting aan de provincie kan worden aangeboden. Wanneer het structureel evenwicht als gevolg van de vaststelling van de begroting niet wordt gerealiseerd, kan Arnhem onder preventief in plaats van repressief provinciaal toezicht worden gesteld.

Participatie Niet van toepassing

Financiën Financiële ontwikkelingen aanvullend op Perspectiefnota

Gemeentefonds en overige Rijksontw ikkelingen (structureel)

2024

2025

2026

2027

9.173

9.884

9.017

22.832

9.173

8.884

8.017

22.832

0

1.000 2025

1.000 2026

Een DUURZAAM Arnhem Uitgangspositie Begroting 2023 Waarvan structureel

-12.751 0 -818

-4.781 0 -411

-5.220 0 150

-546 0 -446

Waarvan incidenteel Toevoeging (+) of onttrekking (-) aan de algemene reserve voorafgaand aan Perspectiefnota Waarvan Een GROENstructureel Arnhem

-11.933 5.814

-4.370 25.361

-5.370 -13.176

-100 -976

30.629 -2.202

34.904 2.084

9 2.640

9 -1.359

Waarvan incidenteel structureel

-24.815 -5

-9.543 -241

-13.185 -660

-985 -1.159

Waarvan incidenteel

Waarvan structureel Waarvan incidenteel Financieel beeld 2024-2027

2024

2027

0

Bedragen x € 1.000 Beleidsontw ikkelingen

-2.197

2.325

3.300

-200

Autonome en overige financiële ontw ikkelingen Perspectiefnota

-6.072

-3.453

8.582

-10.275

Waarvan structureel Een KANSRIJK Arnhem

-4.566 -9.552

-3.839 -4.397

7.317 -4.191

-10.275 -1.348

Waarvan incidenteel structureel

-1.506 -4.862

387 -4.647

1.265 -3.661

0 -818

Waarvan incidenteel

-4.690

250

-530

-530

Een VERBONDEN Arnhem

10.135

84

1.830

-3.420

Waarvan structureel

155

10

292

-2.635

Waarvan incidenteel

9.980

74

1.538

-785

Jaarlijkse bijstellingen

-5.483

-6.823

-7.446

-7.395

Waarvan structureel

-4.933

-6.408

-7.300

-7.395

Waarvan incidenteel

-550

-416

-146

0

Totaal financiële ontw ikkelingen aanvullend op Perspectiefnota

-10.681

-3.949

-3.370

8.763

Waarvan structureel

-1.290

-2.812

-3.162

10.378

Waarvan incidenteel

-9.390

-1.136

-208

-1.615

-10.939

17.959

-7.965

-2.488

24.772

28.252

4.164

112

-35.711

-10.293

-12.128

-2.600

0

0

0

0

Toevoeging (+) of onttrekking (-) aan de algemene reserve cf Begroting 2024 Waarvan structureel Waarvan incidenteel

Totaal Financieel beeld

In de volgende tabel is samengevat weergegeven hoe de Begroting 2024 zich ontwikkelt ten opzichte van de vorige begroting. In het hoofdstuk ’Ontwikkelingen in het financieel kader’ van de ontwerp-Begroting 2024 worden de betreffende posten met uitzondering van de uitgangspositie (stand van Begroting 2023) verder uitgewerkt en toegelicht.

Na verwerking van de aanvullende beleidsontwikkelingen na de Perspectiefnota, blijkt dat met deze Begroting in 2024 een onttrekking van € 10,9 miljoen aan de algemene reserve wordt gedaan. In 2025 wordt € 18,0 miljoen aan de algemene reserve toegevoegd. In 2026 en 2027 wordt respectievelijk € 8,0 miljoen en € 2,5 miljoen aan de algemene reserve onttrokken. Van de onttrekking is € 2,6 miljoen van incidentele aard en wordt dus na 2026 niet meer gedaan. Daarmee is de begroting structureel in evenwicht. In de paragraaf weerstandsvermogen is te lezen dat als gevolg van het opnemen van de gebiedsontwikkelingen Kronenburg en Spoorzone Arnhem Oost het risicoprofiel toeneemt, maar desondanks de weerstandsfactor in 2024 uitkomt op 1,0, voor 2025 op 1,3 en voor 2026 en 2027 op 1,1.. Daarmee wordt voldaan aan de kaders van de financiële verordening. De solvabiliteit komt uit op 24% in 2024 en neemt de komende jaren toe. Daarmee is sprake van een robuuste begroting. Naast een reëel sluitende begroting, dient de (meerjaren)begroting ook structureel sluitend te zijn. Dit is het geval wanneer de structurele lasten in de begroting voor 2024 volledig worden gedekt door structurele baten. In alle jaren is in deze begroting sprake van een structureel evenwicht. We presenteren ook een reëel evenwicht, omdat de geraamde bedragen in het meerjarenbeeld volledig, realistisch en haalbaar zijn.

De in de Begroting opgenomen maatregelen zijn aannemelijk en hard of voorzien van dekking uit een bestemmingsreserve. Uitvoering Uitvoering van de vastgestelde begroting is aan het college van burgemeester en wethouders en de haar ondersteunende organisatie. Over de realisatie wordt zoals gebruikelijk in Arnhem gerapporteerd middels Turaps (tussenrapportages) en uiteraard zoals wettelijk verplicht door middel van een Jaarverslag en een Jaarrekening. Tussentijdse voorstellen voor wijziging van de begroting worden aan u voorgelegd. Aldus zijn uitvoering en evaluatie van de Begroting 2024 geborgd. Na vaststelling van de ontwerp-Begroting 2024 wordt deze aan de toezichthouder op de besluitvorming gemeentefinanciën, de provincie Gelderland, aangeboden. Communicatie De Begroting 2024 wordt evenals vorig jaar ook in de vorm van een webbegroting gepresenteerd. Via een link op de website www.arnhem.nl wordt u doorverwezen naar de website financien.arnhem.nl. Op deze webbegroting treft u meer informatie aan dan in de door u vast te stellen ontwerp-Begroting 2024. U treft hier onder andere informatie aan over de taakvelden en (sub)producten. Om de toegankelijkheid van de begroting voor onze bewoners te vergroten is een infographic (begroting in 1 oogopslag) gemaakt. Deze wordt in de Arnhemse Koerier gepubliceerd.

Bijlagen Stukken voor gemeenteraad − Bijlage 1 Overzicht doel, type, looptijd en plafond nieuw in te stellen bestemmingsreserves − Bijlage 2 Ontwerp-Begroting 2024 − Bijlage 3 Infographic

Besluit van Zaaknummer

3920032

DE RAAD VAN DE GEMEENTE ARNHEM; gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van 19 september 2023, nummer: 3920032; gelet op artikel 190 en artikel 191 van de Gemeentewet; besluit: 1. De ontwerp-Begroting 2024 vast te stellen. 2. De opheffingsdatum voor de BR Inburgering, integratie en asiel drie jaar uit te stellen tot ultimo 2026. 3. De bestemmingsreserves Spoorzone Oost en Huisvesting bijzondere doelgroepen in te stellen met doel, functie en looptijd of plafond conform bijlage 1. 4. Vanaf 2024 de kosten van aanleg van riolering niet meer als kosten van de grondexploitatie worden aangemerkt, maar als investeringen worden geactiveerd op de gemeentelijke balans onder de materiële vaste activa. 5. Het geactualiseerde normenkader vast te stellen

De griffier,

De voorzitter,

Bijlage 1 Nieuw in te stellen reserves In het raadsvoorstel bij de Begroting 2024 wordt een tweetal nieuwe reserves voorgesteld. Hieronder zijn per reserve het doel, type, looptijd en plafond opgenomen. Naam

Doel

Type

Dekking

Looptijd Bij egalisatie: n.v.t. 2040

Plafond Bij dekking: n.v.t. n.v.t.

BR Spoorzone Oost

Dekking bieden voor de kosten van de gebiedsontwikkeling Spoorzone Oost, en wel voor de volgende onderdelen van deze gebiedsontwikkeling: - Investeringen in de openbare ruimte (inclusief groen/park) en mobiliteit (inclusief duurzame bereikbaarheid gebied): dekkingsmiddelen hiervoor kunnen na afronding van onderdelen van het project aan deze bestemmingsreserve worden onttrokken. Wanneer de gemaakte kosten dienen te worden geactiveerd, zullen de dekkingsmiddelen worden toegevoegd aan de BR Kapitaallasten, ter dekking van de kapitaallasten. - Grondexploitaties: hiervan worden resultaten (tekorten dan wel tussentijdse winstnemingen) verrekend met deze bestemmingsreserve. - Anterieure overeenkomsten ten aanzien van grondexploitaties van derden: eventuele dekkingsresultaten worden ook met deze bestemmingsreserve verrekend.

BR Huisvesting bijzondere doelgroepen

Dekking bieden voor het opstellen en uitvoeren van projecten om het aantal passende en betaalbare woningen voor bijzondere doelgroepen uit te breiden.

Dekking

2027

n.v.t.

Ontwerp Begroting 2024

Inhoudsopgave Deel 1 Hoofdlijnen van beleid en financieel kader .............................................................................................. 1 Hoofdlijnen van beleid .......................................................................................................................................... 2 Ontwikkelingen in het financieel kader .................................................................................................................. 8 Leeswijzer ........................................................................................................................................................... 33 Deel 2 Beleidsbegroting ...................................................................................................................................... 35 Wijkprogramma's ................................................................................................................................................ 36 Wijken Algemeen ............................................................................................................................................. 37 Centrum, Spijkerkwartier, Arnhemse Broek .....................................................................................................

41 Noordwest ........................................................................................................................................................ 44 Noordoost ........................................................................................................................................................ 47 Presikhaaf ........................................................................................................................................................ 51 Malburgen ........................................................................................................................................................ 54 Schuytgraaf/Elderveld ...................................................................................................................................... 58 De Laar/Elden .................................................................................................................................................. 61 Rijkerswoerd, Kronenburg, Vredenburg ........................................................................................................... 64 Stedelijke programma's ......................................................................................................................................

67 Bestuur, dienstverlening en financiën .............................................................................................................. 68 Veiligheid ......................................................................................................................................................... 76 Bereikbaarheid ................................................................................................................................................. 84 Economie ......................................................................................................................................................... 90 Onderwijs ......................................................................................................................................................... 98 Cultuur ........................................................................................................................................................... 108 Participatie en armoedebestrijding ................................................................................................................. 116 Zorg ...............................................................................................................................................................

124 Welzijn en inclusie ......................................................................................................................................... 136 Gezondheid en sport ...................................................................................................................................... 147 Klimaat en energie ......................................................................................................................................... 155 Ruimtelijke ontwikkeling ................................................................................................................................. 164 Wonen en leefomgeving ................................................................................................................................ 171 Paragrafen ........................................................................................................................................................ 188 Lokale heffingen............................................................................................................................................. 189 Risicomanagement en weerstandsvermogen ................................................................................................

198 Onderhoud kapitaalgoederen......................................................................................................................... 214 Financiering ................................................................................................................................................... 233 Bedrijfsvoering ............................................................................................................................................... 237 Verbonden partijen......................................................................................................................................... 244 Grondbeleid ................................................................................................................................................... 259 Investeringen ................................................................................................................................................. 263

Subsidies ....................................................................................................................................................... 269 Openbaarheidsparagraaf Wet open overheid ................................................................................................ 276 Overig programmaplan ..................................................................................................................................... 278 Deel 3 Financiële begroting .............................................................................................................................. 279 Overzicht van baten en lasten per programma ................................................................................................. 280 Overzicht structureel begrotingssaldo ............................................................................................................... 283 Geprognosticeerde balans 2024-2027 .............................................................................................................. 284 Reserves en voorzieningen .............................................................................................................................. 285 EMU-saldo 2024 ...............................................................................................................................................

294 Overzicht geraamde lasten en baten per taakveld ............................................................................................ 295 Overzicht taakvelden per programma (lasten) .................................................................................................. 302 Overzicht taakvelden per programma (baten)................................................................................................... 306 Mutaties circulaires ........................................................................................................................................... 310 Bijlagen............................................................................................................................................................... 311 Overzicht BBV-indicatoren ................................................................................................................................ 312 Overzicht onderdelen stad/wijk ......................................................................................................................... 316 Normenkader ....................................................................................................................................................

318 Afkortingenlijst .................................................................................................................................................. 322 Begrippenlijst .................................................................................................................................................... 325

Deel 1 Hoofdlijnen van beleid en financieel kader Deel 1 bestaat uit: 1.

Hoofdlijnen van beleid

2.

Ontwikkelingen in het financieel kader

3.

Leeswijzer

1 Deel 1 Hoofdlijnen van beleid en financieel kader

Hoofdlijnen van beleid De Ontwerp Begroting 2024 die voor u ligt, weerspiegelt de tijd waarin we leven. Arnhemmers worden zowel thuis als op reis geconfronteerd met de zorgwekkende gevolgen van klimaatverandering. Extreme hitte en bovenmatige regenval lijken aan de orde van de dag. De onrust in de wereld duurt voort en zorgt voor een toename van vluchtelingen uit onder meer Oekraïne, die hier een veilig heenkomen zoeken. De energieprijzen en de gestegen inflatie maken het dagelijks leven voor onze inwoners duurder. Woningzoekenden kampen met een overspannen woningmarkt die het kopen of huren van een huis in onze stad tot een moeilijke opgave maakt. Het zijn grote en complexe problemen die we als Arnhem niet alleen kunnen oplossen. Wel kunnen we lokaal en regionaal een bijdrage aan de oplossing leveren. Daarbij zoeken we de samenwerking met het nieuwe provinciebestuur en het nieuwe kabinet dat na de Tweede Kamerverkiezingen in november hopelijk snel zal worden geïnstalleerd. De komende jaren gaan we aan de slag met maatregelen zodat het voor mens en dier prettig leven blijft in Arnhem. Samen met onze inwoners, bedrijven en maatschappelijke instellingen werken we hard om de uitdagingen het hoofd te bieden. Gelukkig is er ook veel om positief over te zijn. De stad groeit en bloeit in veel opzichten.

Zo zijn er mooie initiatieven die laten zien dat we een effectieve bijdrage kunnen leveren aan zaken als vergroening, verduurzaming en het bouwen van toegankelijke en betaalbare woningen. Arnhem is ook een sociale stad. Mensen staan voor elkaar klaar, waar je ook vandaan komt en wie je ook bent. Of je nu vlucht voor oorlog of zorg nodig hebt op je oude dag; in Arnhem telt en doet iedereen - op zijn, haar of hen manier - mee. De behoeften van de stad en haar inwoners sterken ons in onze ambities die onverminderd groot zijn. In 2024 gaan we samen met inwoners, bedrijven en maatschappelijke instellingen aan de slag om Arnhem verder klaar te maken voor de toekomst. We treffen voorbereidingen voor een prachtig nieuw stadsdeel – Spoorzone ArnhemOost – waar vele duizenden (nieuwe) Arnhemmers zullen neerstrijken. Waar ze kunnen wonen, werken, recreëren en genieten van alle historie, cultuur en (sport)evenementen die Arnhem te bieden heeft. We richten de stad klimaatadaptief in zodat we voorbereid zijn op weerextremen. Ook continueren we de uitvoering van de Dierenwelzijnagenda en investeren in biodiversiteit zodat Arnhem een fijne stad is en blijft voor mens en dier. We zetten forse stappen om binnen één generatie de kloof tussen arm en rijk te doorbreken. Daarbij focussen we ons op wonen, bestaanszekerheid en onderwijs.

We strijden vóór inclusiviteit en diversiteit, en tégen discriminatie. Het voorkomen en bestrijden van criminaliteit voor en achter de voordeur is onze prioriteit en we bieden kwetsbare kinderen en jongeren perspectief. We werken hard om de tweedeling in onze stad tegen te gaan en generatiearmoede te doorbreken. We investeren in opvangplekken om een veilige haven te kunnen zijn voor mensen die op de vlucht zijn voor oorlog en geweld, of die om welke reden dan ook dakloos zijn. Zo zetten we forse stappen richting een duurzaam, groen, kansrijk en verbonden Arnhem.

Een DUURZAAM Arnhem Met een nieuw stadsdeel en duizenden extra woningen en werkplaatsen in 2040, staat Arnhem aan de vooravond van forse veranderingen. Voorwaarde voor deze ontwikkelingen is dat onze leefomgeving aantrekkelijk, veilig en gezond blijft voor huidige en toekomstige inwoners. Daarom werken we in 2024 aan een samenhangend beleidsplan voor een gezonde en veilige leefomgeving, een duurzaam mobiliteitsplan, een woonvisie en een stedelijke visie op hoogbouw en verdichting. Circulaire economie en duurzame samenleving Zo abstract als de klimaatverandering ooit was, zo concreet is het nu. We zitten midden in een klimaatcrisis. De overgang naar een circulaire economie en duurzame samenleving is dringender dan ooit. We richten ons daarbij vooral op onderdelen waar we het grootste verschil kunnen maken met betrekking tot energiebesparing en duurzaamheid. Om in 2050 een klimaatneutrale gemeente te kunnen zijn, zetten we vol in op een inclusieve energietransitie. We willen schonere woonomgevingen en hergebruik van grondstoffen verbeteren, zodat de hoeveelheid restafval afneemt. In 2024 organiseren we een burgerberaad over afval zodat Arnhemmers kunnen meedenken over maatregelen die de hoeveelheid afval in Arnhem tot een minimum beperken. Tegelijkertijd willen we een fikse CO2-reductie realiseren door middel van energiebesparing in de gebouwde omgeving en bij bedrijven.

We zetten in op het opwekken van duurzame elektriciteit en duurzame warmte als alternatief voor aardgas. Het is ons doel om in 2030 6.500 woningen aardgasvrij te verwarmen. Ook werken we 2 Hoofdlijnen van beleid

aan de verduurzaming van onze scholen en ander maatschappelijk vastgoed. Een groot knelpunt waar we tegenaan lopen is de netcongestie. Samen met de Arnhemse kennisinstellingen, Arnhemse innovatieve bedrijven op gebied van energie en de netbeheerders zoeken we naar oplossingen die nodig zijn om onze ambities te kunnen realiseren. We voeren de Arnhemse Isolatie aanpak uit waarmee we werken aan concrete doelen, voor zowel specifieke wijken als gerichte doelgroepen. Binnen deze aanpak vechten we daarnaast tegen energiearmoede. Het is onder meer ons streven dat meer dan 3200 huishoudens, die kampen met energiearmoede, in 2024 geholpen zijn met een energiecoach traject. Nieuwe Woonvisie De woningmarkt zit muurvast. Dit vraagt om een radicale omslag zodat voor woningzoekenden niet langer het recht van de sterkste geldt. We pakken de regie en zetten ons beleid en instrumentarium maximaal en onorthodox in om wonen betaalbaar te krijgen. Daarnaast willen we veel meer goede en duurzame woningen aan de woningvoorraad toevoegen voor alle doelgroepen. Deze woningen plannen we zo veel mogelijk binnen de stad, op en rond OV-knooppunten, waardoor we lage parkeernormen kunnen toepassen. We streven naar meer gemengde wijken, zodat kwetsbare Arnhemmers verspreid over de stad kunnen wonen. Het aantal passende en betaalbare woningen voor bijzondere doelgroepen gaan we verder uitbreiden.

Hiervoor trekken we tot en met 2027 jaarlijks 1,5 miljoen euro uit. Van dit geld kunnen we onder meer tussenvoorzieningen voor statushouders ontwikkelen, flexwoningen realiseren of het aantal woningen voor extreme overlastgevers uit te breiden. In de strijd tegen dakloosheid maken we ons hard voor het creëren van zoveel mogelijk woonplekken. Iedereen in Arnhem heeft immers recht op een (t)huis. We zien kansen in het housing first principe en zetten in op de uitstroom uit de opvang en om- en afbouw van de capaciteit van de maatschappelijke opvang. Om problemen op de huurmarkt en malafide verhuurderschap aan te pakken, versterken we de positie van huurders. Onze ambities voor de volkshuisvesting werken we verder uit in een nieuwe brede Woonvisie voor Arnhem. Vooruitlopend hierop trekken we onder andere extra geld uit voor de invoering van verhuurdersvergunningen, een wooncoach, versterking van de positie van huurders en extra handhaving door de Omgevingsdienst ODRA. Spoorzone Arnhem Oost Om de bevolkingsgroei, de verandering van huishoudens en het aantal woningzoekenden te kunnen opvangen, willen we tussen 2023 en 2040 ongeveer 14.000 (veelal betaalbare) woningen bouwen binnen de bebouwde omgeving. In de omgevingsvisie zijn vier gebieden aangewezen waar we deze groei willen verwezenlijken.

Ruim de helft hiervan is voorzien in Spoorzone Arnhem Oost, omdat dit gebied in potentie veel ruimte heeft voor nieuwbouwwoningen, bedrijvigheid, verbeterde mobiliteit en meer groen. De mogelijkheid om hier een nieuw stadsdeel te creëren waar straks duizenden woningen met bijbehorende voorzieningen kunnen verrijzen, is een unieke kans voor Arnhem. Om dit te verwezenlijken hebben we veel geld van het Rijk gekregen. Dat neemt echter niet weg dat dit omvangrijke project ook veel en forse investeringen van onszelf vraagt, met de bijbehorende risico’s. Green Deals Met bedrijven op werklocaties en organisaties zoals gebedshuizen, sluiten we Green Deals omdat ook daar verduurzaming hard nodig is. Hierin maken we onder meer afspraken over het benutten van daken voor zonnepanelen en ondersteunen we ondernemers en organisaties. De focus van de CO2-reductie bij duurzame mobiliteit ligt op twee vlakken: gedragsverandering en zero emissie voertuigen.

Een GROEN Arnhem Een groene en biodiverse stad, is een gezonde stad. We investeren daarom de komende jaren fors in onze groene leefomgeving. In het kader van onze missie om Arnhem radicaal te vergroenen, trekken we de stad in om een spoor van groen achter te laten. De wijkgroenagenda’s, waarmee we de leefbaarheid in de wijken verbeteren, zijn voor een groot aantal wijken al gereed. Dat betekent dat we in 2024 samen met wijkbewoners aan de slag kunnen met de uitvoering ervan. Onze groenvisie zet onze koers uit voor een groenere toekomst. Zo reserveren we in 2025 en 2026 geld om meer bomen te planten, en onze aanwezige bomen de kans te geven om uit te groeien. Samen met de pachters van onze agrarische gronden zetten we actief stappen ten behoeve van natuurontwikkeling. Van de prachtige groene gebieden die Arnhem rijk is, gaan we de bodem optimaliseren en de biodiversiteit vergroten. Ook willen we de 3 Hoofdlijnen van beleid

gebieden nog beter met elkaar verbinden. Hierdoor ontstaat er een groter, sterker en beter groen netwerk voor dier, plant en mens. Veilige, gezonde en aantrekkelijke leefomgeving We koesteren onze parken en investeren daarom in 2024 en 2025 in totaal één miljoen om deze nog aantrekkelijker te maken. We intensiveren onze aanpak van overlast die het gevolg is van ongewenste graffiti en zorgen voor een aantrekkelijke openbare ruimte die uitnodigt tot bewegen, wandelen en fietsen. Hiervoor leggen we beweegvoorzieningen aan zoals pumptracks en skatebanen en werken we samen met verenigingen en scholen om open sportparken en open schoolpleinen te realiseren. We streven naar een schone leefomgeving die maximaal bijdraagt aan de gezondheid van mens en dier. Zo willen we deelnemen aan een subsidieregeling voor het verwijderen of onklaar maken van rookgaskanalen. We reserveren in 2024 geld om de verwijdering van rookgaskanalen in 200 woningen te cofinancieren. Met klimaatadaptatie maken we Arnhem bestand tegen het veranderende klimaat. Ter voorbereiding op de weersomstandigheden, passen we de stad slim aan. We maken onze stedelijke gebieden weerbaar tegen overstromingen, hevige regenval, hitte en droogte. Aan de hand van onze klimaatadaptatiestrategie zorgen we voor wateropvang in de bodem, een betere afvoer bij zware buien en verminderen we hitteproblemen.

Ook daarbij is radicaal vergroenen een belangrijk middel. We werken aan een netwerk met koele plekken, waar (kwetsbare) Arnhemmers tijdens hittegolven gebruik van kunnen maken. Bereikbare stad Samen met de stad werken we aan een mobiliteitsvisie. In deze visie vormen de duurzame bereikbaarheid van onze stad, het tegengaan van verkeersoverlast en schone lucht onze uitgangspunten. De ruimte in Arnhem is schaars. Daarom gaan we op zoek naar een nieuwe verdeling van die schaarse ruimte waarbij eerst de voetganger, dan de fietser, dan het openbaar vervoer en vervolgens de auto komt. Als meer mensen per fiets reizen, vergroot dit de leefbaarheid in de stad terwijl deze wel bereikbaar blijft voor degenen die afhankelijk zijn van de auto. We kijken breder naar de verkeersstructuur voor de hele stad en specifiek naar het centrum en de singels. We verlagen de maximumsnelheid en verminderen het aantal rijstroken voor de auto waardoor er meer ruimte ontstaat voor groen, voetgangers, fietsers en het openbaar vervoer. Om verkeersonveilige situaties aan te pakken en schoolzones aan te kunnen leggen, trekken we vanaf 2024 geld uit. We verbeteren en breiden we het fietspadennetwerk uit, onder meer door vanaf 2026 te investeren in de snelfietsroute Arnhem-Huissen. Voor de verbetering van het Willemsplein gaan we vanaf 2027 geld reserveren.

Een KANSRIJK Arnhem We zetten alles op alles om de tweedeling in de stad tegen te gaan en kansenongelijkheid te bestrijden. In Arnhem moet iedereen mee kunnen doen aan de samenleving. Essentieel hiervoor zijn een goede opleiding en een stevig niveau van basisvoorzieningen waarop alle Arnhemmers een beroep kunnen doen als ze laagdrempelig hulp of ondersteuning nodig hebben. We werken aan een Integraal Accommodatiebeleid, zodat we accommodaties voor sport, welzijn cultuur en onderwijsactiviteiten zo passend mogelijk kunnen inzetten bij de vraag uit de stad. Hiervoor reserveren we in 2024 en 2025 extra middelen. Ook maken we geld vrij om zelf maatschappelijke accommodaties aan te kopen om de leefbaarheid in wijken te behouden. Daarnaast ontwikkelen we met onze partners uit het onderwijs en maatschappelijke organisaties een beleidsrijk Integraal Huisvestingsplan (IHP). Het uitgangspunt van dit IHP is toekomstbestendige onderwijshuisvesting, waarbij de gebouwen aansluiten op de ontwikkelbehoefte van kinderen. Met het onderwijs zetten we in op een passende plek voor elk kind. (Aanstaande) ouders in een kwetsbare positie proberen we zo vroeg mogelijk in beeld te krijgen zodat we ze kunnen ondersteunen. Scholen vormen steeds meer het middelpunt van de wijk en daarmee de basis voor een gezonde en veilige leefomgeving.

Kinderen en jongeren krijgen alle kans om het beste uit zichzelf te halen door middel van de pedagogische wijk en de rijke schooldag. We proberen via vroegsignalering schooluitval te voorkomen en jongeren een goede aansluiting te bieden op de arbeidsmarkt. Met de ondersteuning van inwonersinitiatieven, onze inzet op preventie en goede algemene voorzieningen zoals ontmoetingsplekken, zorgen we voor een sterk basisvoorzieningenniveau op het gebied van welzijn. Ook mantelzorgers en vrijwilligers spelen een essentiële rol. Arnhemmers die hulp, ondersteuning of zorg nodig hebben kunnen hiervoor laagdrempelig in hun wijk terecht. Door hen zo snel mogelijk te helpen, voorkomen we 4 Hoofdlijnen van beleid

complexere problemen. Daarbij proberen we zoveel mogelijk de eigen kracht van Arnhemmers te versterken en investeren we in het (sociaal) netwerk rondom inwoners. We werken – onder meer met trainingen – naar een dementievriendelijke samenleving, zodat de groeiende groep mensen die lijdt aan dementie, zo lang mogelijk mee kan blijven doen. Voor jonge Arnhemmers mag het niet uitmaken in welke wijk je opgroeit. Alle kinderen moeten de kans krijgen om zich te ontwikkelen naar zelfstandigheid en een gezond volwassen leven. Waar dat niet lukt, zetten we tijdig passende hulp in. Dit gebeurt zo dicht mogelijk bij huis of thuis, zodat deze kinderen een zo normaal mogelijk leven kunnen blijven leiden. We werken preventief en signaleren problemen zo vroeg mogelijk. We zien dat sommige problemen, zoals de mentale gezondheid van jongeren, sinds de coronaperiode zijn toegenomen met wachtlijsten als gevolg. Dit vinden we uiteraard onwenselijk. In 2024 trekken we daarom opnieuw geld uit voor de zorgaccounthouder die kinderen op de wachtlijst naar een andere aanbieder bemiddelt zodat zij sneller worden geholpen. Bestaanszekerheid We zetten volop in op financiële rust, stabiliteit, een daginvulling en perspectief op een goede toekomst.

In deze tijden van bestaanszekerheidscrisis zijn we dan ook voortdurend bezig met het zo vroeg mogelijk vinden van inwoners met geldzorgen en voorkomen dat deze zorgen problematisch worden. We trekken in 2024 geld uit om 600 extra huisbezoeken te doen en 600 extra telefoongesprekken te voeren bij inwoners met betalingsachterstanden en hen onze hulp aan te bieden. Ook verstrekken we deze winter opnieuw de Arnhemse Wintertoeslag van € 250 per huishouden dat hiervoor in aanmerking komt. We gaan door met het vereenvoudigen en toegankelijker maken van inkomensondersteuning voor mensen en trekken daar meer geld voor uit. We gaan (meer) samenwerken met ervaringsdeskundigen om zo goed mogelijk te kunnen aansluiten bij de leefwereld van onze inwoners. Ook gaan we vanaf 2025 onderdelen van de schuldhulpverlening weer in eigen beheer uitvoeren. Meer Arnhemmers sporten Een goede gezondheid is de basis voor een gelukkig leven. Daarom willen we alle Arnhemmers de mogelijkheid geven om zichzelf een gezonde leefstijl eigen te maken. Dat begint al bij onze jeugd. Zo vinden we dat elk kind de kans moet krijgen om volledig rookvrij op te groeien en zorgen we na een succesvolle pilot dat we de sportdag Papendal gaan borgen.

We richten ons op het stimuleren van gezond gedrag en het tegengaan van ongezond gedrag, waaronder te weinig beweging, ongezonde voeding, problematisch alcoholgebruik en roken. We willen dat meer Arnhemmers voldoen aan de sportrichtlijn en stimuleren daarom zowel sporten bij verenigingen en beweegaanbieders, als sporten in de openbare ruimte. Veilige en leefbare wijken We zetten alles op alles om overlast en criminaliteit in Arnhem tegen te gaan en te voorkomen, zodat het Arnhems misdaadcijfer daalt naar het niveau dat past bij een 100.000+ gemeente. Naar aanleiding van een aangenomen motie, trekken we structureel extra middelen uit voor boa’s. Daarnaast pakken we verloedering aan, beëindigen we overlast, pakken we relschoppers aan en zetten we alles op alles om beroepscriminelen een voet dwars te zetten. Ook trekken we vanaf 2024 structureel geld uit voor de aanpak ondermijning georganiseerde criminaliteit. We breiden het aantal buurtsportcoaches uit. Deze professionals in wijken zetten sport in als middel om bij te dragen aan gemeentelijke doelstellingen zoals gezonde leefstijl, het tegengaan van overlast onder jongeren en het terugbrengen van eenzaamheid onder ouderen. Nationaal programma Arnhem Oost In de vijf wijken in Arnhem Oost (Klarendal, Geitenkamp, Presikhaaf-West, Malburgen en het Arnhemse Broek) liggen grote opgaven.

Met het Nationaal Programma Arnhem-Oost willen we de achterstanden op het gebied van onderwijs, werk & inkomen, wonen, gezondheid, leefbaarheid en veiligheid in deze vijf wijken aanpakken. We willen de huidige en nieuwe generaties een eerlijke en gelijke keuze én kans bieden om hun talenten te ontwikkelen. Het programma is een integrale, lerende aanpak, met een scope van 18 jaar dat wordt uitgevoerd door de Alliantie Arnhem-Oost, waar ook maatschappelijke partners deel van uitmaken. Wijkveiligheid heeft voor ons prioriteit en is tevens een belangrijk onderdeel van de aanpak Arnhem-Oost. Ook hebben we in het programma aandacht voor kansrijk opvoeden en opgroeien. Daarom wordt de pedagogische wijk daar verder ontwikkeld met onder meer de rijke schooldag, schoolmaaltijden en extra aandacht voor voor- en vroegschoolse educatie en onderwijs achterstanden.

5 Hoofdlijnen van beleid

Met de middelen die we in het kader van het Volkshuisvestingfonds hebben gekregen van het Rijk werken wij aan de leefbaarheid en veiligheid in de Arnhem-Oost wijken. Dit doen wij onder meer via een subsidieregeling inclusief advies en begeleiding om de slechtste en meest ongezonde particuliere koopwoningen te verduurzamen.

Een VERBONDEN Arnhem Door de oorlogen in de wereld leven we in onzekere en onstuimige tijden. Wij zijn solidair met mensen uit andere landen die tegen wil en dank hun land ontvluchten en willen voor hen een gastvrije stad zijn. Momenteel vangen we ongeveer 2500 mensen op in met name tijdelijke opvanglocaties. Het is onze ambitie om de komende jaren 2000 permanente opvangplekken te realiseren. Iedereen in Arnhem mag zichzelf zijn en moet de kans krijgen om naar zijn, haar of hun vermogen volwaardig mee te doen, ongeacht leeftijd, huidskleur, culturele achtergrond, gender, inkomen, talenten, seksuele oriëntatie, levensbeschouwing of beperking(en). Voor discriminatie en racisme is in Arnhem geen plek. De lokale coördinator tegen discriminatie en racisme moet bijdragen aan het in beeld hebben van de belangrijkste knelpunten in de stad en het aanjagen van de aanpak van die punten. We werken aan een programma dat de bewustwording en kennis over het Koloniaal en Slavernijverleden van Arnhem vergroot bij inwoners, organisaties en collega’s. We streven inclusief beleid na dat recht doet aan de diversiteit van al onze inwoners. Dat geldt ook voor onze gemeentelijke organisatie: de komende periode willen we verdere stappen zetten naar een representatieve en inclusieve organisatie. Betrouwbare overheid Ook voor Arnhem is een betrouwbare overheid een belangrijk thema.

Openbaarheid en transparantie zijn essentieel voor het vertrouwen tussen de samenleving en de overheid. Een betrouwbare overheid is een overheid die dicht bij haar inwoners staat en het belang van haar inwoners voorop stelt, met oog voor de menselijke maat in het beleid en slagkracht in de uitvoering. Doen wat nodig is, in plaats van doen wat regel is, waarbij niet het systeem maar de uitwerking in de praktijk leidend is. Versterking van de burgerparticipatie en ons wijkgericht werken moeten ons daarbij helpen. Om onze ambities met betrekking tot inkoop te verwezenlijken trekken we geld uit zodat we lokaal, sociaal, duurzaam, diervriendelijk en circulair kunnen aanbesteden. Om de zelfredzaamheid van onze inwoners, ondernemers en organisaties maximaal te faciliteren blijven we uitkijken naar mogelijkheden om onze dienstverlening verder te optimaliseren en te professionaliseren. We gaan digitaal vaardige gebruikers nog meer faciliteren om gemeentelijke diensten en producten af te nemen. Ook bieden we nieuwe digitale producten en diensten aan. Uiteraard blijven we via telefoon en balie ondersteunen voor de inwoner die dat nodig heeft. Daarnaast trekken we geld uit zodat de informatiebalie bij Loket Zuid kan worden voortgezet. Ook investeren we extra middelen om de bereikbaarheid en kwaliteit van de dienstverlening van de Klantenservice te verbeteren.