Visie Zuidas 2016

35

Zuidas wordt drukker met een mix aan bewoners, werkers, studenten en toeristen foto’s: Eric Dix (boven), Bas Uterwijk (midden links), beeldbank Zuidas (midden rechts), Doriann Kransberg (onder)

36

Visie Zuidas 2016

Doel is het creëren van een gezonde werkomgeving waar het welzijn van de werknemers voorop staat en de ontmoetingsfunctie een zeer belangrijke rol speelt. Dit laatste door voldoende ruimte te bieden aan aantrekkelijke verblijfsplekken, zowel in, op, als in de buurt van het gebouw.

Participatietraject denkZuidas:

“Zuidas moet vooral een kantoorgebied blijven en geen gemengde wijk” Oneens

31%

We blijven voortdurend in gesprek met de eigenaren en eindgebruikers om samen de ambities rond gebiedskwaliteit, internationaal profiel, duurzaamheid, gezondheid en flexibiliteit te specificeren en van elkaar te leren.

Helemaal oneens

46%

Wat betreft type bedrijven staat Zuidas bekend om de concentratie van grote spelers in de financiële en zakelijke dienstverlening, zoals banken en advocatenkantoren. Met de veranderingen in de economie verwachten we dat er de komende jaren een ander type bedrijven opkomt. Door ons in de bedrijvenacquisitie specifiek te richten op een grote verscheidenheid aan sectoren, denken we op langere termijn veerkrachtiger te zijn.

Toerisme in Zuidas

Daarnaast willen we de VU, het VUmc, de Rechtbank en de RAI zowel ruimtelijk als functioneel beter integreren. De aanwezigheid van deze instellingen heeft een grote meerwaarde voor het gebied en omgekeerd. Dit doen we uiteraard samen met deze partijen. Bijvoorbeeld door meer publieke functies toe te voegen en samenwerkingsverbanden te versterken. Ook denken we aan gezamenlijke marketingactiviteiten, samenwerking bij de inrichting van de openbare ruimte en vervoersvraagstukken.

Door verder in te zetten op hoogwaardige voorzieningen geven we ook een impuls aan de aantrekkelijkheid van Zuidas als toeristische bestemming. Vergelijkbare gebieden in het buitenland zoals Hafencity (Hamburg) en Ørestad (Kopenhagen) laten immers zien dat zakengebieden met een combinatie van hoogwaardige architectuur, hoogbouw, topvoorzieningen (restaurants, hotels, musea) ook toeristische waarde hebben. Zuidas aantrekkelijker maken als toeristische bestemming kan ook bijdragen aan een betere spreiding van toerisme in Amsterdam (Stad in Balans).

Uit de online peiling blijkt dat een overgrote meerderheid graag ziet dat Zuidas met voorzieningen uitblinkt. Naast kantoren heeft Zuidas behoefte aan voorzieningen die het gebied versterken als aantrekkelijk internationaal zakenmilieu. Denk aan tophotels, uitgaansgelegenheden, een aantrekkelijk en divers aanbod van horeca en winkels, sportfaciliteiten, hoogwaardige culturele voorzieningen, kinderopvang, (internationaal) onderwijs op alle niveaus en gezondheidszorg. Het zwaartepunt van horeca en retail komt te liggen aan de Gustav Mahlerlaan (zie kaart op pagina 44), in de aanloopstraten rond het station en langs de noord-zuidstraten. Ook kleine huurders moeten een geschikte plek kunnen vinden, bijvoorbeeld een kleine koffiezaak, traiteur of een speciaalzaak. De aangrenzende openbare ruimte richten we hoogwaardig in om de uitstraling van Zuidas als zakelijke verblijfs- en ontmoetingsplek te versterken.

Station Amsterdam Zuid wordt een belangrijke internationale ontvangsthal voor buitenlandse bezoekers in Amsterdam. Vanaf Schiphol is Zuidas al uitstekend bereikbaar. Daarnaast verbetert de verbinding van Zuidas met de binnenstad na de oplevering van de Noord/Zuidlijn. Dat de fiets vaker als transportmiddel gebruikt wordt door buitenlandse bezoekers, biedt tevens een kans voor Zuidas.

Daarnaast biedt project Zuidasdok (de ondertunneling van de A10) kansen om extra attractiewaarde te creëren: de Potsdamer Platz in Berlijn, maar ook het Rijksmuseum en de Noord/ Zuidlijn in Amsterdam lieten zien dat ‘bouwputten’ interessante bezoekobjecten kunnen zijn. Zuidas als toeristische bestemming foto: Marc Dorleijn

Gemeente Amsterdam37

Nergens in Nederland maken universiteit en universitair ziekenhuis zo nadrukkelijk deel uit van een toonaangevend zakelijk centrum foto: Doriann Kransberg

38

Visie Zuidas 2016

Inzetten op kennis en innovatie Zuidas is een goede vestigingslocatie voor bedrijven en instellingen die zich richten op kennis en innovatie. Dit vanwege de aanwezige kennisinstellingen waaronder de VU, het VUmc, de bestaande concentratie van (intern)nationale bedrijven en het aanbod aan gespecialiseerd personeel. Gecombineerd met de dynamische, stedelijke omgeving en de beschikbare ontwikkelruimte maakt het dat Zuidas, en in het bijzonder het Kenniskwartier, alle potentie heeft om zich verder te ontwikkelen als kenniscluster met een belangrijke betekenis voor stad en regio. De aanwezigheid van de VU en het VUmc draagt in belangrijke mate bij aan de beleving en uitstraling van het gebied. Omgekeerd versterkt en ondersteunt de ligging in Zuidas de internationaliseringambitie van de VU en het VUmc. Nergens in Nederland maken een universiteit en universitair ziekenhuis zo nadrukkelijk deel uit van een toonaangevend zakelijk centrum. De ambities van de universiteit, het universitaire ziekenhuis en de gemeente komen samen in het Kenniskwartier. Daar maken de vernieuwingsambitie van de universiteit en ziekenhuis, de door de gemeente geleverde kavel Schoolwerktuinen en de verplaatsing van SC Buitenveldert veel nieuwbouw mogelijk.

De gemeente en de universiteit ontwikkelen hier een gebied dat bestaat uit gebouwen voor onderwijs en onderzoek, woningbouw (waaronder studentenhuisvesting), horeca, sport, culturele voorzieningen en kantoren en kennisintensieve bedrijvigheid. Een gebied waar ontmoeting, inspiratie en kennisuitwisseling centraal staan. Dit is niet alleen belangrijk voor het praktisch toepassen van de kennis, maar ook in het aantrekken van nieuwe studenten. Immers, voor studenten en wetenschappers is naast de kwaliteit van het onderwijs en onderzoek ook de omgeving waar zij hun semesters doorbrengen belangrijk. Een stedelijke setting geeft hen naast de studie ook de ervaring van het leven in een bruisende stad. Kortom, door een goed geïntegreerd kenniscluster te realiseren dragen we bij aan de aantrekkingskracht van Amsterdam voor Nederlands en internationaal talent. Bij de uitwerking van het Kenniskwartier ligt de uitdaging in het herkenbaar inpassen van de VU en het VUmc. Met behoud van de eigen identiteit, en ook naadloos aansluitend op de aangrenzende gebieden en het station. De intensieve loopstromen maken routes vanuit en door het Kenniskwartier zeer belangrijk.

Science en Health Cluster Onder de overkoepelende naam Science en Health Cluster werken de VU en het VUmc met partners Universiteit van Amsterdam (UvA) en Academisch Medisch Centrum Amsterdam (AMC) aan verdere samenwerking en integratie. Tussen studenten en wetenschappers, maar ook met externe partijen. Dit met als doel om specialistische kennis en expertise te bundelen. Onder andere om de kwaliteit te verbeteren, extra faciliteiten te kunnen bieden of samenwerkingen aan te kunnen gaan met internationale bedrijven, onderzoeksinstituten, fondsen en andere instellingen voor hoger onderwijs. De VU en de UvA versterken de samenwerking via de ‘Amsterdam Universities’. De partijen gaan (op termijn) verschillende activiteiten concentreren. In Zuidas komt de focus te liggen op vier thema’s: ƒƒ ƒƒ ƒƒ ƒƒ

Human Health and Life Sciences, Science for Sustainability, Information Science & Connected World Governance for Society.

In het verlengde van de thema’s komen er diverse multidisciplinaire onderzoeksinstituten, zoals het ‘Network Institute’ en de ‘Law Academy’. Dit gebeurt onder andere in samenwerking met bedrijven die in Zuidas gevestigd zijn. Ook het VUmc en het AMC spreken over verdergaande integratie. Deze samenwerking trekt nationale centra, zoals het Alzheimer Center, het MS Center, Imaging en Oncologie.

“De dynamische, aantrekkelijke stedelijke omgeving van Zuidas en de perfecte bereikbaarheid maken de VU-campus interessant voor studenten, patiënten, onderzoekers en bedrijven. De activiteiten op de campus leveren een bijdrage aan de ambitie van Amsterdam om te behoren tot de top vijf van innovatieve Europese metropolen.” (VU/VUmc)

Gemeente Amsterdam39

De gebundelde aanwezigheid van wetenschappers, studenten en bestaande bedrijven in Zuidas maakt het gemakkelijk om mensen en kennis uit te wisselen met als doel innovatie en daarmee economische versterking van Zuidas, Amsterdam en de Metropoolregio Amsterdam. Kansen liggen er in het huisvesten van universiteits-gerelateerde bedrijvigheid, zoals (onderzoeks)instituten maar ook kennisintensieve start-ups. De VU en het VUmc hebben op specifieke medische (onderzoeks-)gebieden veel te bieden, vooral op het gebied van imaging, neurosciences, EMGO (onderzoek op het gebied van volksgezondheid en gezondheidszorg) en moleculaire celbiologie. Ook ligt er potentie in het aantrekken van bedrijvigheid, die aansluit bij activiteiten die dienstverleners in Zuidas al uitvoeren, zoals registratie van medicijnen, patentregistratie en financiering (Buck, 2015). We trekken samen met de VU en het VUmc op in de zoektocht naar vormen hoe we deze bedrijvigheid ook daadwerkelijk een plek geven in het Kenniskwartier of elders in Zuidas.

40

Zuidas toegankelijk maken voor een breder publiek Zuidas biedt kansen voor alle Amsterdammers met (internationale) ambities. In Zuidas worden de contacten gelegd, kan de financiering gevonden worden en liggen nieuwe markten binnen bereik. Door het opzetten van specifieke samenwerkingen en/of opleidingsprogramma’s kan een breder publiek toegang krijgen tot de voordelen van Zuidas. Een stichting als Hello Zuidas, een platform van in Zuidas gevestigde bedrijven, heeft de kracht en slagvaardigheid om hieraan bij te dragen. We willen daarnaast Zuidas beter inpassen in haar omgeving. Dit sluit aan bij de strategische doelstellingen van de gebiedsagenda Zuidas/ Buitenveldert. We werken aan een betere afstemming tussen vraag en aanbod van voorzieningen. Daarbij houden we rekening met de veranderende bevolkingssamenstelling van zowel Zuidas als de omliggende buurten. Ook kunnen we het Gelderlandplein, als belangrijkste Visie Zuidas 2016

Evenementen en creatief gebruik van de buitenruimte maken Zuidas aantrekkelijk voor een breed publiek. foto: Eric Dix

winkelgebied, beter verbinden met Zuidas. Bijvoorbeeld door een aantrekkelijke inrichting van de openbare ruimte en een goede oversteek over de De Boelelaan. Andersom geldt dat er binnen de gebiedsontwikkeling van Zuidas ruimte komt voor voorzieningen waarvan ook de buurt profiteert. We denken hierbij aan de toevoeging van zorgvoorzieningen, scholen en een bioscoop. Tot slot zal het versterken van de RAI en de komst van hotels en recreatieve voorzieningen meer toeristen naar Zuidas trekken. Dit draagt ook bij aan de internationale profilering van het gebied (zie ook kader “Toerisme in Zuidas”op pagina 37).

De aanwezigheid en zichtbaarheid van kunst en cultuur versterken Creativiteit en economie zijn, zeker in Amsterdam, met elkaar verweven. Voor de ontwikkeling van Zuidas is daarom een wervend cultureel klimaat onmisbaar. Kunst en cultuur in brede zin geven het stadsgebied karakter en identiteit

“Zuidas is zonder enige twijfel uitgegroeid tot dé toplocatie voor hoofdkantoren en de financiële en zakelijke dienstverlening in Nederland. Dit heeft een aanzuigende werking, waardoor in de toekomst nog meer kantoorhoudende bedrijven zich hier zullen willen vestigen. Herontwikkeling en gerichte nieuwbouw is daarom nodig om deze nieuwkomers te kunnen ontvangen.” (CBRE)

Gemeente Amsterdam41

Voorbeeld van het creatief en artistiek programmeren van openbare plekken: opening van het kunstwerk Fortuna van Leonard van Munster op het Mahlerplein foto: Matthijs Immink

“Werk wordt steeds meer een fluïde activiteit, niet locatie- en functie-gebonden. Wat je ziet ontwikkelen is werk als een sociale activiteit, georganiseerd rond work-clubs, meer netwerken dan plekken. Bedrijven als zwermen, als tijdelijke verbanden. Om deze zwermen te kunnen aantrekken, moet het gebied goede pleisterplaatsen bieden: grote en kleine ruimtes, super publiek en super privé.” (Florian Idenburg, SO-IL Architects New York en Harvard Graduate School for Design)

42

en scheppen een sfeer waardoor mensen zich kunnen hechten. Om een wervend cultureel klimaat in Zuidas mogelijk te maken, willen we op verschillende plekken ruimte bieden aan kunst- en cultuurinstellingen en voorwaarden scheppen om plekken (zowel in de openbare ruimte als in de gebouwen) creatief en artistiek te programmeren. Voor deze culturele activiteiten zoeken we contact met bewoners, werknemers en andere gebruikers in het gebied. Ook zoeken we de samenwerking met de Rietveldacademie en het Sandberginstituut en het aanwezige bedrijfsleven. Zo willen we de haalbaarheid onderzoeken van een bedrijvennetwerk met kunstambassadeurs om bedrijfscollecties te ontsluiten. Tot slot denken we aan het benutten van de bouwplaats van Zuidasdok om tijdelijke kunstinitiatieven en –experimenten mogelijk te maken.

Visie Zuidas 2016

Programma Een gemengd programma (kantoren, woningen en voorzieningen) staat centraal bij de ontwikkeling van Zuidas. Deze doelstelling betekent niet dat de mate van functiemenging in alle delen van Zuidas hetzelfde is. Integendeel, juist de aaneenschakeling van verschillende wijken en buurten, met unieke karaktereigenschappen, maakt de stad zo interessant en geliefd. Bestaand metrage In 2016 is er ca. 2.100.000 m2 programma aanwezig of in aanbouw in Zuidas. Dit bestaat uit ruim 200.000 m2 woningbouw, bijna 900.000 m2 kantooroppervlakte en bijna 1.000.000 m2 voorzieningen. Dit is inclusief het vastgoed dat al aanwezig was bij aanvang van het project Zuidas. Voorzieningen zijn alle niet woon- en kantoorfuncties. Van deze voorzieningen bestaat 15% uit de RAI, 34% uit de VU, 31% uit het VUmc en 9% uit overige onderwijsvoorzieningen. De overige 11% bestaat onder andere uit winkels, horeca en hotels.

Te

en liser a e r

Beoogd metrage We gaan uit van een ‘eindsituatie’ met in totaal ongeveer 3.400.000 m2 programma. Dit bestaat uit ongeveer 800.000 m2 woningbouw, ongeveer 1.200.0000 m2 kantoren en ongeveer 1.400.000 m2 voorzieningen. Op basis hiervan gaan we uit van ongeveer 7.000 woningen, afhankelijk van het type woning of wooneenheid. Naast de bovengenoemde ontwikkelingen zien we op verschillende plekken mogelijkheden voor verdere verdichting. Bijvoorbeeld in deelgebied Vivaldi (Boelehoven) en achter de nieuwe Rechtbank. Het betreft hierbij soms herontwikkeling van bestaand vastgoed. In de aankomende jaren onderzoeken we samen met

Bestaan d

n

W on e Te

Voorzie ning en Bestaand

200.000m2

ren se ali re

400.000m2

600.000m2

1.000.000m2

ta

an

d

900.000m2 300.000m2 Te re

Gemeente Amsterdam

a li s e r en

Be

Ka

o nt

s

or

Verdeling tussen wonen, kantoren en voorzieningen (Bij bestaand is ook vastgoed in aanbouw inbegrepen.)

43

de betreffende partijen de haalbaarheid van deze ontwikkelingen. De beoogde kantoorontwikkeling sluit aan bij de afspraken in het kader van Plabeka (Platform Bedrijven en Kantoren Metropoolregio Amsterdam) en de behoefteramingen die in het verlengde daarvan zijn gedaan. Extra kantoorontwikkeling bovenop het beoogd metrage is vooralsnog alleen mogelijk als we elders in Zuidas kantoorontwikkeling inruilen voor een andere functie. In vergelijking met de Visie 2009 is het totale programma afgenomen. Dit komt onder andere omdat we in de voorgaande visie uitgingen van een variant van Zuidasdok, waarbij er bovenop de ondergrondse infrastructuur grootschalige vastgoedontwikkeling kwam. Nu is er besloten de snelweg te ondertunnelen en de sporen, in ieder geval voorlopig, bovengronds te houden. In de deelgebieden Ravel en Kop Zuidas is ten opzichte van de Visie 2009 het woningbouwprogramma geoptimaliseerd ten koste van kantoren en voorzieningen.

Functiemix In het hart van Zuidas, het gebied rond station Amsterdam Zuid, werken we verder aan de ontwikkeling van een grootstedelijk centrum: een intensieve combinatie van vooral kantoren, restaurants, cafés en winkels. In de huidige situatie is de werkfunctie hier overheersend. In dit gebied willen we het zakelijk karakter behouden en versterken. Dit doen we door vooral in de richting van het Kenniskwartier nieuwbouw van kantoren mogelijk te maken en door voorzieningen toe te voegen die de positie van Zuidas als internationale toplocatie versterken. We stimuleren een meer multifunctioneel gebruik van de nieuwe en bestaande gebouwen, bijvoorbeeld door het toevoegen van openbare horeca en winkels. De woonstrip van Gershwin wordt zowel in westelijke (Kenniskwartier) als in oostelijke richting (Ravel) uitgebreid. Ook hier is sprake van een gemengd stedelijk gebied met voorzieningen en plekken om te werken, maar met een duidelijk accent op de woonfunctie.

Voetgangersgebied: retail kansrijk

Onderwijs (indicatief)

Accent op werken

Kunst- en cultuurinstelling (indicatief)

Sportvoorziening (indicatief)

Mix van wonen, werken en

Zoekgebied bioscoop (indicatief)

Buurtvoorziening (indicatief)

voorzieningen

Kinderopvang (indicatief)

Accent op wonen

Stationsgebied

44

Visie Zuidas 2016

Programmatische invulling Voor woningbouw geldt dat we streven we naar een gevarieerd woningaanbod. Zie een verdere toelichting op pagina 48. Voor kantoren geldt dat we de selectiecriteria bij nieuwbouw aanscherpen. Zie een verdere toelichting op pagina 35. Onder voorzieningen verstaan we alle functies die niet woningbouw of kantoren zijn. We maken het onderscheid tussen buurtvoorzieningen en zelfstandige voorzieningen met groter verzorgingsgebied, die onderdeel zijn van Zuidas als internationale locatie. Denk hierbij aan hotels.

Sport: Er zijn twee voetbalclubs in Zuidas gevestigd; de Amsterdamsche Football Club (AFC) en Sportclub Buitenveldert (SCB). Beide sportcomplexen worden vernieuwd. Uitgangspunt is dat de toegankelijkheid van de sportvelden wordt verbeterd.

Het is uiteindelijk de som der delen die Zuidas maakt tot internationale toplocatie. Door het groeiend aantal woningen en daarmee het groeiend aantal bewoners neemt de vraag naar voorzieningen in Zuidas toe. En deze voorzieningen dragen weer in belangrijke mate bij aan Zuidas als zakencentrum.

Onderwijs en kinderopvang: Gezien het groeiend aantal woningen in Zuidas en het groeiend aantal schoolgaande kinderen in de stad neemt de vraag naar onderwijsvoorzieningen en kinderopvang toe. De eerstkomende jaren kan deze groei worden opgevangen binnen de bestaande huisvesting van onder andere het Integraal Kind Centrum Zuidas Kindercampus. Deze school wordt binnen Ravel uitgebreid en krijgt hier uiteindelijk ook een definitieve locatie. Op termijn is dit niet voldoende. In lijn met het Integraal Huisvestingsplan Onderwijs 2015 houden we rekening met het huisvesten van twee nieuwe basisscholen in of direct nabij Zuidas. Een aan de westzijde (Kenniskwartier en omgeving) en een aan de oostzijde (Kop Zuidas en omgeving). Daarnaast bieden we tenminste ruimte aan drie nieuwe kinderopvangvestigingen; in de deelgebieden Kop Zuidas, Ravel en Kenniskwartier.

Winkels en horeca: Concentratie van winkels en horeca vindt plaats in en rond station Amsterdam Zuid en aan de Gustav Mahlerlaan. Verdere groei voorzien we in westelijke richting, langs de Gustav Mahlerlaan en in de diagonaal van het Kenniskwartier. We zoeken aansluiting bij de stadstraten die Zuidas met het centrum en Buitenveldert verbinden. In de deelgebieden Ravel, Vivaldi, Fred Roeskestraat en Kop Zuidas gaan we uit van passende buurtvoorzieningen. Er is ruimte voor winkels en horeca, maar in een beperkte(re) concentratie. Voor een levendige invulling van de plinten en de straten zetten we ook in op kleine winkelunits. Hotels: Hotels zijn een belangrijke aanvulling voor Zuidas als (inter)nationaal zakencentrum. Daarom voegen we de aankomende jaren al bijna 900 kamers toe (RAI hotel en Van der Valk). Naast deze hotelontwikkelingen is er ruimte voor bijzondere hotelconcepten die grotendeels hun eigen vraag creëren en/of gericht zijn op het internationale- en zakelijk karakter van Zuidas. Bioscopen: De goede bereikbaarheid maakt Zuidas zeer geschikt voor de vestiging van een bioscoop als aanjager voor de levendigheid in het gebied. Daarnaast is een bioscoop een goede toevoeging aan de diversiteit van voorzieningen. Het is belangrijk dat de bioscoop een duidelijke entree op de begane grond krijgt. Voor de bereikbaarheid zetten we in op het ov, de fiets en voetgangers.

De bioscoop zal daarom in het centrum van Zuidas een plek krijgen.

Net buiten Zuidas ligt de Sportas, met daaraan diverse sportfaciliteiten. Ook de groengebieden Amsterdamse Bos, Nieuwe Meer en Amstelland bieden talloze mogelijkheden voor sport en recreatie, ook op het water. We onderzoeken op welke manier de bereikbaarheid van deze gebieden verbeterd kan worden. Zie ook hoofdstuk 4.

Gezien de specifieke ruimtelijke eisen die gelden bij de vestiging van onderwijs en kinderopvang (zoals voor buitenruimte en minimale afstand ten opzichte van de A10) moeten we in zo’n vroeg mogelijk stadium rekening houden met inpassing van deze functies. Er zijn momenteel twee internationale scholen gevestigd in Zuidas; de Amsterdam International Community School en de British School Amsterdam. Beide scholen zoeken momenteel naar nieuwe huisvesting. Tenminste een van de twee scholen krijgt een nieuwe plek in, of dichtbij Zuidas. Medische voorzieningen: Gezien de toenemende vergrijzing in de aangrenzende buurten (Oud Zuid en Buitenveldert) gaan we ervan uit dat de vraag naar medische voorzieningen groeit. Een flexibele openbare plint maakt vestiging van medische voorzieningen mogelijk.

Gemeente Amsterdam45

46

Visie Zuidas 2016

3 Een levendige woonwijk Zuidas wordt steeds meer een plek om te wonen. In 2016 wonen er zo’n 2.000 mensen in Zuidas en dat aantal groeit snel. De ambitie is om van Zuidas een populair woongebied te maken. Een wijk met een grote diversiteit aan nieuwe, lichte woningen, in een hoogstedelijke omgeving en met een moderne en kosmopolitische sfeer. Hiervoor besteden we extra aandacht aan de menselijke maat in de architectuur en een groene inrichting van de openbare ruimte.

Gemeente Amsterdam47

Om in de toekomst succesvol te zijn als internationaal zakencentrum is de ontwikkeling van Zuidas naar een levendig en multifunctioneel gebied een belangrijke voorwaarde. Wonen speelt daarin een doorslaggevende rol. Een groeiend aantal woningen betekent meer bewoners en daarmee meer leven op straat. Het draagvlak voor voorzieningen neemt verder toe en meer mensen bezoeken Zuidas. Het aantal mensen dat op zoek is naar een woning in Amsterdam, het liefst niet te ver van het centrum, is groot. Door flinke aantallen woningen toe te voegen aan Zuidas wordt een belangrijke bijdrage geleverd aan het terugdringen van het grote woningtekort in Amsterdam. Vooral starters op de woningmarkt hebben behoefte aan beschikbare en betaalbare woonruimte. Maar ook voor het groeiend aantal stadsgezinnen en senioren in de stad kan Zuidas een keuze worden (Kansen voor Zuidas, W-team 2015).

In Zuidas komen in totaal ongeveer 7.000 woningen voor zo’n 13.000 tot 15.000 Amsterdammers. Dat is bijna net zoveel als het Oostelijk Havengebied (8.500 woningen) en meer dan de Stadionbuurt (6.500 woningen). Een groot deel van deze woningen is in 2030 klaar. Zuidasdok draagt bij aan een beter leefklimaat met minder geluidsoverlast. De meeste ramen kunnen open en bijna nergens zijn dove gevels nodig.

Doelen 1

2 3

Ruimte bieden aan een breed aanbod aan kwalitatief hoogwaardige nieuwbouwwoningen voor diverse doelgroepen Inzetten op een aantrekkelijke woonomgeving met passende voorzieningen Ruimte bieden aan ideeën en initiatieven van bewoners

Hoogwaardige nieuwbouwwoningen voor diverse doelgroepen In Zuidas is voldoende ontwikkelruimte om woningen te bouwen voor diverse doelgroepen: van starters tot senioren, van internationale carrièrejagers tot stadsgezinnen. Om de beoogde verscheidenheid in type woningen te bereiken, gelden de volgende uitgangspunten: Minimaal 30% van de woningen valt in het sociale segment. Hieronder vallen ook studentenwoningen. Daarnaast dient minimaal 30% van de woningen te bestaan uit vrije sector huurwoningen, waarvan ten minste de helft bereikbaar moet zijn voor middeninkomens. Met name de woningen in het middensegment zorgen voor verbetering in de doorstroming. De toevoeging van studentenwoningen of ‘Friends’ woningen waarbij meerdere alleenstaanden achter één voordeur wonen, sluit ook goed aan bij Zuidas. Ook woningen met een hoog comfortniveau zijn in Zuidas goed denkbaar en 48

passen bij het internationale karakter van het gebied. Daarnaast bieden we ook stadsgezinnen ruimte, onder andere door het stimuleren van collectief opdrachtgeverschap. Ook verwachten we dat door de goede bereikbaarheid en de hoge dichtheid van voorzieningen, Zuidas een aantrekkelijk woonmilieu wordt voor het groeiend aantal senioren in de stad. Op deze manier willen we gemengde woonmilieus maken die bij de identiteit van Zuidas én bij de Amsterdamse traditie van gemengde wijken passen. Zo bieden we ruimte aan starters en studenten, die vaak vooral tijdelijk ergens wonen. Maar ook aan ‘kopers’ die zich vaak meer binden aan een wijk en eerder geneigd zijn te investeren in de woning en woonomgeving. De aanwezigheid van studenten vinden we belangrijk, omdat studenten zorgen voor levendigheid op straat en de internationale uitstraling vergroten. In Ravel zijn 800 tijdelijke studentenwoningen opgeleverd. De komende vijf jaar zoeken we naar een permanente plek voor studentenhuisvesting in Visie Zuidas 2016

Zuidas, bijvoorbeeld in het Kenniskwartier. Er blijft voldoende ruimte om in de deelgebieden verschillende accenten te leggen, die passen bij de bestaande kenmerken en de omgeving van dat gebied (Kansen voor Zuidas, W-team 2015). Door de hoge dichtheden en internationale uitstraling zijn de deelgebieden in de zakelijke kern van Zuidas (o.a. Strawinsky, Mahler en Gershwin) extra in trek bij ambitieuze starters en ‘internationals’. In het Kenniskwartier komen wonen, werken en studeren bij elkaar in een dynamische stedelijk gebied. Dit biedt extra kansen voor studenten en medewerkers van de VU en het VUmc. Ravel en Kop Zuidas bieden in het bijzonder een woonmilieu dat aansluit bij de woonwensen van stadsgezinnen en senioren. De komende vijf jaar willen we ook inzetten op het ondersteunen van zorgvoorzieningen die langer zelfstandig wonen mogelijk maken. Op die manier dragen we bij aan de ‘age friendly city’. Ravel wordt autoluw met veel ruimte voor spelen en ontmoeten in de openbare ruimte. Ook speelvoorzieningen horen daarbij. Ten slotte zetten we in op een hoge kwaliteit bij alle woningen in Zuidas. De minimale verdiepingshoogte van 3,3 meter is hierbij doorslagge-

“Ik ben verhuisd naar Zuidas. De eerste vraag die ik krijg is: Kan je daar ook wonen? Ja, dat kan. En het bevalt prima. Goede bereikbaarheid. De stad op fietsafstand. Veel groen in de buurt. Dynamiek door de week en rust in het weekend. Maar om er een levendige buurt van te maken met een eigen karakter zijn meer bewoners nodig en moet het typische ketengeoriënteerde horeca- en winkelaanbod aangevuld worden met unieke concepten. Iets dat je alleen op Zuidas kan vinden... pas dan krijgt de wijk karakter.” (Bron: Online peiling 2015)

Wonen op grote hoogte. Impressie van 900 Mahler impressie: G&S vastgoed

Gemeente Amsterdam49

vend. Hierdoor komt er veel licht in de woningen en kunnen ook kleine woningen een ‘groots’ gevoel krijgen. Uit het Bewonersonderzoek 2015 blijkt ook dat de aanwezigheid van goede buitenruimten zeer belangrijk is voor de waardering van de woning. Dit krijgt extra aandacht bij het opstellen van onze bouwenveloppen. Dat geldt ook voor passende inpandige parkeervoorzieningen voor auto’s, scooters en bakfietsen. Stadsbreed is er veel vraag naar woningen en we verwachten dat deze verder zal toenemen. We zetten in op de bouw van gemiddeld 350 woningen per jaar, ook tijdens de bouw van Zuidasdok.

“Zuidas has transformed itself in recent years into an exciting, diverse, confident and contemporary neighbourhood of Amsterdam. And it continues to get better, with new arts and culture facilities, more convenient transport systems, and a commitment to people first environments in the new Visie. This transformation is being recognized globally as well as Zuidas continues to be the place of choice for the best global businesses and people” (Malcolm Smith, Arup)

Inzetten op een aantrekkelijke woonomgeving met passende voorzieningen De nabijheid van voldoende stedelijke voorzieningen zoals cafés, restaurants, winkels, scholen, kinderopvang, sport- en zorgvoorzieningen is een doorslaggevend onderdeel van een succesvolle stedelijke woonomgeving. DenkZuidas en het Bewonersonderzoek 2015 bevestigen dit.

Verhouding tussen wonen en werken Ørestad

1

4

Hafencity

1

3

Zuidas

1

3

10

We kiezen voor een concentratie van winkels en horeca op de plekken waar loopstromen (zijn) ontstaan en waar de werelden van reizigers, werkers, bewoners, studenten en andere gebruikers samenkomen. Dit is het gebied rondom het station Amsterdam Zuid en aan de Gustav 10 Mahlerlaan. Deze concentratie ontwikkelt zich in westelijke richting naar en in het Kenniskwartier. Het winkelaanbod in station Amsterdam Zuid richt zich op de ‘functionele’ koopbehoefte voor de reiziger. Langs de Gustav Mahlerlaan en in de uitbreiding richting het Kenniskwartier is ruimte voor meer op bewoners en werknemers gerichte winkels en horeca. Denk daarbij aan de bloemenzaak, delicatessenwinkel, kapper, supermarkt, opticien of tandarts. Maar ook aan grootstedelijke voorzieningen zoals een bioscoop.

denk Zuidas denk Amsterdam

Aantal stadsgezinnen in stadsdeel Zuid

50

denk Zuidas denk Amsterdam

Verder is er een uitgebreid aanbod in winkelcentrum Groot Gelderlandplein. Dat is belangrijk voor de bewoners van het zuidelijk deel van Zuidas. Een prettige en logische langzaamverkeerroute tussen Zuidas en het Gelderlandplein is dan een belangrijke voorwaarde. In de deelgebieden Ravel, Fred Roeskestraat en Kop Zuidas gaan we uit van buurtvoorzieningen. In deze gebieden is ook ruimte voor maatschappelijke- en vrijetijdsvoorzieningen, die direct aansluiten bij de behoefte in het gebied en de directe omgeving. Denk hierbij aan scholen, sport- en zorgvoorzieningen.

Visie Zuidas 2016

In de bestemmingsplannen en bouwenveloppen houden we al in een vroeg stadium rekening met de wensen en eisen van de toekomstige ondernemers/exploitanten. Tegelijkertijd willen we ook voldoende flexibel blijven om in de toekomst met de veranderende wensen en eisen te kunnen meebewegen. We maken een grote verscheidenheid aan voorzieningen mogelijk op de begane grond van gebouwen (de ‘plinten’) door flexibiliteit in prijs en grootte van de ruimtes. Op bepaalde plekken is ook woningbouw in de plint mogelijk, zeker als dit bijdraagt aan de levendigheid op straat. De bovenstaande ambities krijgen dankzij Leef Zuidas een belangrijke impuls. Bijvoorbeeld door het al vroeg betrekken van de omgeving, het doorgaan met de inzet van een zogenaamde plintenmanager als makelaar tussen vraag en aanbod en het stimuleren van tijdelijk gebruik van leegstaande eenheden, bijvoorbeeld door start-ups of kunstenaars. Leef Zuidas is daarmee noodzakelijk voor de doorgroei van Zuidas als woongebied.

Ruimte bieden aan ideeën en initiatieven van bewoners Met de verdere ontwikkeling van Zuidas groeit ook het aantal mensen dat wil bijdragen aan de toekomst van het gebied. Door zich er te vestigen, door er evenementen te organiseren, maar ook door mee te willen denken over de verdere inrichting en ontwikkeling van het gebied. De afgelopen jaren deden we hier al goede ervaringen mee op. Onder andere bij de inrichting van het Beatrixpark en de plannen voor de Vijfhoek. Hier gaan we de komende jaren mee door. Participatie is het uitgangspunt bij het ontwerpen van de openbare ruimte. We houden als gemeente de verantwoordelijkheid om de openbare ruimte in te richten en het ontwerp binnen de financiële en (ontwerp-)technische kaders te houden. Maar er komt meer ruimte voor de bewoners om mee te denken en mee te beslissen. Zo kunnen bewoners bij de inrichting van de openbare ruimte aangeven wat ze daar graag terugzien. Is de wens meer speelplekken voor jonge of juist voor oudere kinderen? Is er behoefte aan geveltuinen of juist aan een gemeenschappelijke groenstrook? Deze wensen voegen we bij de andere eisen die aan de openbare ruimte worden gesteld. Bijvoorbeeld voldoende ruimte voor het verkeer, kabels en leidingen, laden en lossen, etc. Het ontwerp voor

“Zuidas still misses its residential character. So far there are construction buildings growing around and very little room given to local retail development, especially entertainment and playgrounds for children, parks and activities or events involving local residents. Everything is very focussed on nonresidents interests.” (Bron: Online peiling 2015)

Participatietraject denkZuidas:

“Levendigheid moeten bewoners en bedrijven zelf verzorgen. Daar heeft de gemeente geen rol in.”

Oneens Helemaal oneens

52%

19%

Participatietraject denkZuidas:

“Bewoners en marktpartijen moeten leidend zijn bij de inrichting van de openbare ruimte ”

Eens Helemaal eens

50%

15%

Bewonersonderzoek Zuidas 2015:

Gemeente Amsterdam51

De aanwezigheid van goede buitenruimten is zeer belangrijk voor de waardering van de woning. Hier een referentie van het Andreasensemble foto: Edwin van Eis

Stad in trek De bevolking van Amsterdam groeit veel harder dan in de afgelopen decennia. Vooral natuurlijke aanwas bepaalt de groei van de bevolking in Amsterdam. Maar ook migratie uit binnen- en buitenland heeft een belangrijk aandeel in de groei. Ook in de toekomst zal een gestage stroom van immigranten om uiteenlopende redenen naar Amsterdam blijven trekken. Studie en werk zijn belangrijke redenen voor jongeren en internationals om voor Amsterdam te kiezen. Opvallend is ook dat in de stad meer kinderen worden geboren dan in het recente verleden. Jonge gezinnen kiezen er bovendien steeds vaker voor om in de stad te blijven wonen. Hetzelfde geldt voor senioren. Tussen nu en 2040 neemt het aantal 70-plussers alleen al in Amsterdam toe van circa 60 duizend naar bijna 140 duizend. (PBL/CBS-bevolkingsprognose)

de openbare ruimte dat daar uit voort komt, bespreken we vervolgens met de betrokken bewoners. Hierbij geven we ook uitleg over welke wensen we wel en welke we niet kunnen overnemen. Daarna volgt de aanleg en het beheer. Ook hier kunnen bewoners een rol in spelen. Maar ook voor andere initiatieven van bewoners, zoals het organiseren van een buurtfeest of een filmavond, is ruimte. Vanuit het programma Leef Zuidas helpen we de bewoners waar nodig en mogelijk om deze ideeën in Zuidas waar te maken. Zo wordt Zuidas meer van ons samen.

Vooral wijken bij het centrum zijn populair, maar die grens begint snel te verschuiven. In het kader van ‘Ruimte voor de Stad’ wordt gezocht naar ruimte voor 50.000 woningen voor 2025. Die ruimte wordt vooral binnen de huidige stadsgrenzen gezocht. Kansen liggen er vooral in de ‘ringzone’ waarvan ook Zuidas deel uit maakt. Zuidas wil tenminste 7.000 woningen bouwen en de woningproductie versnellen waar dat kan.

52

Visie Zuidas 2016

De nabijheid van grote en kleine voorzieningen is een doorslaggevend onderdeel van een succesvolle stedelijke woonomgeving foto’s: Jesse Kraal (linksboven), Marc Dorleijn (rechtsboven en links midden), Bas Uterwijk (onder)

Gemeente Amsterdam53

De Stedenbouw van Zuidas - Ton Schaap, supervisor Zuidas Ontwikkelingen die elders in deze visie worden toegelicht, vragen om nieuwe accenten in de stedenbouw. Zuidas wordt meer gemengd, wonen vervangt een deel van het werken. Aan de autonome ontwikkeling van het autoverkeer wordt een halt toegeroepen ten gunste van fiets en voetganger, ten gunste van de verblijfskwaliteit in het openbaar gebied. Het voorlopig bovengronds laten van het station Amsterdam Zuid, maakt een continue weefsel van straten en blokken van het Zuider Amstelkanaal tot aan de De Boelelaan vooralsnog onmogelijk. Nieuwe stationspleinen aan de noord- en de zuidzijde, ontstaan op het dak van de tunnels voor de A10, vormen samen met nieuwe en verruimde passages door het station de centrale verbindende openbare ruimte van Zuidas. In plattegrond doet de vorm van dit royaal met bomen beplante stelsel van straten en pleinen denken aan een Chinees karakter. Tijdens de bouw van de twee tunnels, waarin een kleine kilometer van de A10-Zuid ondergronds wordt gebracht, blijft de verhoogde Strawinskylaan gehandhaafd. De context van het omringende Buitenveldert gaat als basis van de grote lijnen en architectonische referenties een grotere rol spelen dan voorheen.

De modernistische stedenbouw met zijn evenwichtige composities van eenvoudige volumes in een vooral als ‘groen’ of ‘landschap‘ te ervaren continue ruimte, is de context voor de stedenbouw in Zuidas. De monumentale laanbeplantingen van hoofdroutes als de Europaboulevard of de Minervalaan bieden een goed aanknopingspunt voor de verankering van Zuidas in zijn omgeving. De tuinstad wordt versterkt in de zone ten noorden van de Strawinskylaan. Niet langer een stadsrand, maar een speciale zone die aansluit bij Buitenveldert en Zuidas tegelijk. Aan de iconen van 20e eeuwse en vroeg 21e eeuwse architectuur in dit gebied, van het Burgerweeshuis tot en met de Synagoge aan de Zuidelijke Wandelweg, worden nieuwe toegevoegd. De ‘Vijfhoek’ verandert in een essentiële schakel tussen deze noordelijke zone en het Zuidplein. De verhoogd gelegen Strawinskylaan wordt, maximaal van bomen en groene bermen voorzien, verbonden met de wereld van voetgangers en fietsers aan de voet van de dijk. De weg op de dijk doet tijdens de bouw van het dok dienst als buffer van het busstation. Definitief kan het een echt groen element worden of alsnog worden getransformeerd in een stedelijke allee. Een nieuwe fietsenstalling onder de Vijfhoek maakt het mogelijk de doorgang onder de Strawinskylaan naar het Zuidplein ruim en licht te maken.

54

Het centrale, dichtst bebouwde deel van Zuidas, binnen het nieuwe fietscarré, wordt ontsloten door een stelsel van pleinen en straten voor voetgangers, het Chinese teken. De bestrating op de pleinen loopt door tot op de perrons, als vloer van de stad. Niet een stationsgebouw als icoon maar een continuüm van openbare ruimtes van de atria van gebouwen als de ABN/Amro en het World Trade Center tot in de treinen en trams is het hart van Zuidas. Aan de noordzijde van het station wordt een verhoogde fietsroute annex ecologische zone opgenomen, de Daklaan. Deze laan maakt de stallingen dicht bij stationsentrees bereikbaar voor fietsers. Het verbindt de groene oases van het Beatrixpark en de R.–K. Begraafplaats Buitenveldert. Op grotere schaal verbindt het twee groene scheggen uit de hoofstructuur van de stad. Het ontsluit het hart van Zuidas voor fietsers uit het gebied binnen de Ringweg A10, de fietsstad. Het viaduct dient als kader voor pleinfuncties en fietsenstallingen. Het geeft smoel aan het noordelijke stationsplein. Het kan bij het alsnog ondergronds brengen van het station als ‘Promenade Plantée’ of ‘The High Line’ een karakteristiek element blijven in Zuidas. De unieke kwaliteit van het voor voetgangers veilig en comfortabel bereikbaar zijn van alle functies in het kerngebied van Zuidas enerzijds en al het openbaar vervoer anderzijds blijft zo behouden.

Zuidas wordt het dichtst bebouwde stuk stad van Nederland. Enkele principes die gehanteerd zijn bij het bouwen in de deelgebieden Mahler en Gershwin blijven onverkort van kracht. Gebouwen hebben een plint, een midden en een top. De plint zorgt voor aansluiting op het publiek domein en voor een menselijke schaal. Het midden herbergt het grootste deel van het programma, de top maakt het gebouw van verre herkenbaar. Setbacks worden als nieuw middel geïntroduceerd, om te beginnen in het Kenniskwartier, ter verbetering van het windklimaat en de bezonning in het openbaar gebied. Hoogbouw staat in een dambordpatroon in het patroon van straten. Dat garandeert uitzicht en bezonning, voor het publiek domein zowel als voor de gebouwen. Buitenruimtes als balkons en terrassen gaan een grotere rol spelen in de architectuur van de gebouwen dan voorheen. De verschuiving van het accent van kantoren naar meer gemengd krijgt zo uitdrukking. Het niveau van de architectuur blijft een middel om de internationale ambities van Zuidas waar te maken. De water- en groenstructuren ten zuiden en ten noorden worden doorgezet en afgerond in Zuidas. Zuidas wordt ‘regenbestendig’ met bufferruimte voor regen-

Visie Zuidas 2016

water die tevens dient voor spelen, zitten, ecologische verbindingen en laanbeplantingen. Een stelsel van grachten, watergangen of singels is de constante basis van alle Amsterdamse stedenbouw. Singels zullen in het Kenniskwartier en rondom sportpark Goed Genoeg de tuinstad in Zuidas brengen. Het op een ander niveau gelegen water vanuit het plan Berlage krijgt royale afrondingen in het Beatrixpark en nabij de Fred. Roeskestraat. De noord-zuid straten die Buitenveldert via Zuidas met de oude stad verbinden, krijgen symmetrische straatprofielen, voorzien van laanbeplanting. Bestaande bomenrijen worden in de nieuwe laanbeplantingen opgenomen. De De Boelelaan krijgt, als verbindend element, een robuuste laanbeplanting en nieuwe wandel- en fietspaden langs een brede singel met een zachte groene oever. Zuidas wordt ook een woonbuurt. In een hectische stedelijke omgeving is het van de continue ruimte afgezonderde rustpunt nodig. Gebruik door kinderen en andere bewoners stelt nieuwe eisen aan het ontwerp van een beschutte plek uit de wind, in de zon. In alle deelplannen zullen in de uitwerking kleine postzegelparken en beschutte hoeken deel worden van het programma. Voorbeeld is een waterplein dat de verbinding VU/Zuidas een speciaal accent geeft en tegelijk de continuïteit van het waterstelsel en de lange lijn van de De Boelelaan zichtbaar maakt.

De uitbundige mix van architectuur in Zuidas contrasteert met de soberheid van de architectuur in Buitenveldert. Die variatie kan positief worden gezien, ze is er immers, maar ze behoeft rust en heldere, lange lijnen in de plattegrond, op straatniveau. De vaste hand in de lijnvoering van het plan voor Buitenveldert is hier de inspiratie. Ruimte voor royale, structurerende

laanbeplantingen, met bomen van de eerste orde grootte wordt prioriteit. In de architectuur wordt een koerswijziging in gang gezet, van imago en ‘branding’ gericht op de veronderstelde smaak of leefstijl van beoogde doelgroepen, naar ruimtelijkheid, de kwaliteit van materiaal en detail en maximale vergroening. Ruimtelijke relaties tussen privé- en openbare ruimte zijn een probaat middel om variatie te brengen in een orthogonaal raster van straten en blokken. Het Buitenveldert uit de jaren vijftig laat dat zien. Vooral voor de voetganger en de fietser is die afwisseling van belang. In Gershwin zijn de positieve effecten van deze ‘ruimtelijke doordringing’ al te zien. Daar zijn ook de aanzetten te vinden voor de gezochte architectuur van het appartementengebouw. Aandacht voor de woningplattegronden, de buitenruimtes en de aanhechting van de begane grondlaag aan het publiek domein krijgen het accent. De wijk Hygiënopolis in Sao Paulo is een voorbeeld, een verticaal Buitenveldert uit de jaren ‘60 en ’70 van de vorige eeuw. Het wonen in een appartement heeft nieuwe dimensies nodig in de Amsterdamse context, in een architectuur die de inhoud boven de vorm stelt. Nieuw voor Zuidas wordt het gebouw met gemengd gebruik naar voorbeelden uit Azië. Een betere vervlechting van Zuidas met het omringende Amsterdam is de laatste hier te noemen ambitie.

De VU/VUmc, het Gelderlandplein en de Beethovenbuurt en het Beatrixpark zijn aanknopingspunten met meerwaarde voor Amsterdam als geheel. Aan de plattegrond van Zuidas wordt een aan de Claude Debussylaan verwante diagonale route toegevoegd, die de verbinding tussen het vernieuwde station Amsterdam Zuid en de vergrote VU/VUmc extra betekenis geeft.

De mogelijkheden van nieuwe bouwmaterialen die het modernisme inspireerden: zwevende volumes, nieuwe relaties tussen binnen en buiten. foto: Sigfried Giedion

Gemeente Amsterdam55

56

Visie Zuidas 2016

4 Verbonden door groen en water In de vestigingskeuze van mensen en bedrijven speelt ‘kwaliteit van leven’ en in het bijzonder de aanwezigheid van aantrekkelijke openbare ruimte, groen en water een steeds grotere rol. Uit de online peiling denkZuidas blijkt duidelijk dat de huidige gebruikers groen en water belangrijk vinden om te kunnen ontspannen in een hoogstedelijk gebied.

Gemeente Amsterdam57

De aanwezigheid van aantrekkelijke plekken in het groen of bij het water vormt een basisvoorwaarde voor een verdichtende Zuidas. Er moet voldoende ruimte zijn om te kunnen ontspannen, te spelen en creativiteit te ontplooien. De ruimte hiervoor is binnen en rond Zuidas aanwezig, maar we kunnen die nog verbeteren en beter verbinden. De populariteit van het stedelijk groen is de laatste tien jaar enorm gestegen (Grote Groenonderzoek 1996, 2008, 2013). Amsterdammers bezoeken veel vaker parken en groengebieden in en rond de stad. Niet alleen als oases van rust, maar ook steeds vaker als groene setting voor uiteenlopende ‘stedelijke activiteiten’: om vrienden te ontmoeten, te zonnen, te sporten, te werken, te studeren of een festival te bezoeken. Door drukke agenda’s van bewoners en werkers neemt de waarde van aantrekkelijk groen ‘om de hoek’ toe. Het wordt daarom steeds belangrijker om vlakbij de woning voldoende aantrekkelijke plekken in het groen of aan het water te maken. Verder vormen groen en water een belangrijke voorwaarde voor het stedelijk leven zelf. Voldoende groen en water in Zuidas is geen luxe; het is pure noodzaak voor mens en dier. Door klimaatverandering lopen de temperaturen in de stad op en worden regenbuien extremer. Water en groen hebben een dempende werking op temperaturen in de stad en kunnen effectief zijn in het (tijdelijk) bergen van regenwater.

Bovendien is meer, diverser en goed verbonden groen en water belangrijk voor een divers dieren- en plantenleven. De Agenda Groen (2015) wijst ook op het belang van groen voor de gezondheid van Amsterdam-

mers. Alleen al het zicht op groen blijkt positief te werken op de gezondheid van mensen. Maar groen kan ook uitnodigen om te bewegen. Sporten buiten clubverband neemt enorm toe. Dit is bijvoorbeeld te zien aan de hoeveelheid hardlopers op de Sportas of yoga’ers in het Beatrixpark. Door de aanleg van Zuidasdok neemt de geluidsoverlast af en verbetert de verblijfskwaliteit. De snelweg krijgt aan weerszijden de uitstraling van een groene corridor. Zo komen er langs en tussen de rijbanen en in de nieuwe openbare ruimte bomen. We zetten in op keerwanden en geluidschermen met hoogwaardig groen. Een deel van het groen in Zuidas valt binnen de Hoofdgroenstructuur Amsterdam. Het gaat om drie verschillende plekken en drie verschillende groentypen: het Beatrixpark als stadspark, de sportvelden in Ravel als sportpark en R.-K. Begraafplaats Buitenveldert als type begraafplaats. De Hoofdgroenstructuur omvat de minimaal benodigde hoeveelheid groen die Amsterdam wil behouden en bestaat uit gebieden die waardevol zijn voor de stad en de metropool. Deze structuur is in ecologisch en recreatief opzicht van belang voor de stad en voor Zuidas.

Doelen 1 2 3

Groen en water in en rondom Zuidas toevoegen en verbeteren voor divers en intensief gebruik Groen en water in en rondom Zuidas beter verbinden en toegankelijk maken Groen en water in de openbare en privéruimte dragen bij aan een Zuidas die leefbaar, robuust en regenbestendig is

Groen en water toevoegen en verbeteren voor divers en intensief gebruik Zuidas krijgt een hoogwaardig netwerk van groen en water op verschillende schaalniveaus: 58

groot en klein, bestaand en nieuw, op maaiveld en op grote hoogte, privé en openbaar, tijdelijk en permanent. Deze plekken bieden beschutting tegen de wind en de zon. Maar het zijn vooral Visie Zuidas 2016

aantrekkelijke ruimten die naar behoefte kunnen worden gebruikt. Balans in gebruik is daarbij het sleutelwoord. Er moet ruimte zijn voor mensen die deze plekken willen gebruiken voor stedelijke activiteiten maar ook voor mensen die op zoek zijn naar rust en natuurbeleving. Eén van de meest tot de verbeelding sprekende ambities is de bouw van de Daklaan, een verhoogde groene fiets- en wandelroute in het hart van Zuidas. Dit draagt bij aan de unieke groene structuur van het centrum van Zuidas. In ieder deelgebied komt tenminste één postzegelpark. Een postzegelpark is een klein, groen ingericht parkje of pleintje. Een aantal wordt specifiek samen met de omgeving ingericht. Andere postzegelparken worden juist bewust ‘leeg gelaten’. Ook bestaande en nieuwe gebouwen bieden unieke kansen voor het inpassen van water en groen. Groene daken op grote hoogte spreken daarbij het meest tot de verbeelding. Ze dragen bij aan de verblijfskwaliteit en aan het klimaatbestendig maken van Zuidas. Dit kan een beeldbepalende kwaliteit worden van Zuidas. Tenslotte

zijn er ook mogelijkheden te over in gebouwen, binnentuinen of op muren. Imposante bomen geven allure aan Zuidas en helpen ook bij het verminderen van windhinder. Bovendien helpen doorgaande bomenrijen bij het scheppen van rust en samenhang tussen de onderlinge gebieden in Zuidas en met de aangrenzende buurten. Daarom willen we vooral langs de stadsstraten doorlopende rijen bomen. Zo komen er over de gehele lengte van de De Boelelaan twee bomenrijen. Het moeten bomen zijn die groot kunnen worden en die bestand zijn tegen de zware omstandigheden in een hoogstedelijk gebied als Zuidas. De belangrijkste bomenrijen komen in de stedelijke hoofdbomenstructuur die in de maak is (Agenda Groen 2015). Een goede waterhuishouding is essentieel voor Zuidas. We leggen een robuuste waterstructuur aan die de verblijfskwaliteit verhoogt en functioneel is voor het goed afvoeren van regenwater en voor regulering van het grondwater. Naast het toevoegen van groen en water, verbeteren we ook het bestaande. Het Beatrixpark

Gemeente Amsterdam59

Ook bestaande en nieuwe gebouwen bieden kansen voor het inpassen van groen en water foto: Arjan Molenaar

“Een levendige stad bestaat bij de gratie van contrasten. Wat in een oogopslag opvalt als je naar Zuidas kijkt, is dat er een radicale verbinding mist met de omliggende stad. Die radicale verbinding is een gemiste kans.” (Riette Bosch, West 8, Deelnemer denkZuidas 12-02-15)

is het enige echte stadspark binnen de grenzen van Zuidas. Het zal met alle ontwikkelingen in de omgeving intensiever en diverser gebruikt gaan worden. Het park moet daar op voorbereid zijn. Het moet zich geleidelijk aanpassen aan de veranderende behoeftes van huidige en toekomstige gebruikers van Zuidas: van bewoners, studenten, werkers en buitenlandse bezoekers. Daar werken we met de huidige herinrichting nu al aan. Delen van het Beatrixpark, waaronder het zuidelijke deel, worden ingericht voor intensiever gebruik. In andere stukken van het park zal juist ruimte zijn voor beleving van stilte, natuur en rust. Het groen in Zuidas vormt een belangrijk onderdeel van de beweeginfrastructuur van de stad: groene speelplekken, sportveldjes, ruimte voor outdoor fitness, maar ook groene ‘beweegroutes’, zoals hardlooproutes, maken daar deel van uit. We spannen ons in om, in lijn met het programma Bewegende Stad, de groene omgeving zo in te richten dat deze bewegen stimuleert.

Groene rustpunten zijn belangrijk voor bewoners en bezoekers van Zuidas foto: Marc Dorleijn

Tot slot gaat naast de aanleg van groen en water ook extra aandacht uit naar het beheer ervan. We zetten in op een hoogwaardig niveau

De integrale leidingtunnel in Zuidas zorgt ervoor dat er zo min mogelijk wegopbrekingen nodig zijn foto: Hompe en Taselaar

60

Visie Zuidas 2016

van beheer. In 2016 werkt de gemeente met onder andere de ‘Visie Openbare Ruimte’ en de ‘Groene Puccini’ aan nieuwe kaders voor beheer.

Groen en water in en rondom Zuidas beter verbinden en toegankelijk maken Zuidas en omgeving zijn rijk aan meer groen en water dan alleen het Beatrixpark. De opgave voor een hoogstedelijk gebied als Zuidas is om deze groen- en watergebieden, groot en klein, zo goed mogelijk te benutten en optimaal in te richten voor het gewenste gebruik. Denk aan groen rondom sport- of zwemvoorzieningen, begraafplaatsen, (school)tuinen of groenstroken. Al deze gebieden moeten zoveel mogelijk openbaar toegankelijk zijn. Waar dat kan, krijgen zij een grotere betekenis voor de gebruikers van Zuidas en omgeving (zie ook Agenda Groen 2015). Soms betekent dit openstelling van het terrein – ook buiten reguliere openingstijden – zodat bewoners er gebruik van kunnen maken. Het kan ook betekenen dat er publieksvoorzieningen bij komen, zoals wandelpaden of horeca. Door extra bruggen toe te voegen kunnen we de toegankelijkheid van de groene begraafplaatsen Zorgvlied en R.-K. Begraafplaats Buitenveldert verbeteren. De begraafplaats blijft hierbij in eerste plaats als rustplaats dienen, maar wordt ook toegankelijk voor omwonenden en werkenden om in betrekkelijke rust te wandelen. Sportpark Goed Genoeg (AFC) wordt volledig vernieuwd en hetzelfde geldt voor SC Buitenveldert, dat op termijn een nieuwe plek krijgt aan de noordzijde van A.J. Ernststraat.

Ook de Zuidasbewoners moeten in de toekomst beide sportterreinen kunnen gebruiken. De huidige sportmogelijkheden in en rond Zuidas – zoals de Bosbaan, de Sportas en activiteiten zoals Zuidasrun – worden uitgebreid.

Kabels en Leidingen De hoge bouwdichtheid in Zuidas leidt ook ondergronds tot een hoge dichtheid van functies. De inpassing van kabels en leidingen vraagt daarom bijzondere aandacht. Hetzelfde geldt voor ondergrondse afvalsystemen die afvalscheiding mogelijk maken en warmte- en koudeopslag (WKO) installaties om lokaal energie op te slaan. Om richting te geven aan dit vraagstuk is het Masterplan Energie en Nutsvoorzieningen Zuidas (MENZ) opgesteld en uitgevoerd. Kern van het MENZ is het hoofdtracé voor kabels en leidingen door Zuidas. De essentie hiervan is dat ook de ondergrond in detail ontworpen wordt, in samenhang met het maaiveldontwerp. Anders dan gebruikelijk in kabels en leidingprojecten, wordt in Zuidas het ontwerp van de ondergrond toegesneden op de toekomstige stedelijke ontwikkeling en worden tracés bij voorkeur buiten belangrijke verkeersroutes gehouden. Hiermee stellen we zeker dat: ƒƒ ƒƒ ƒƒ ƒƒ

voldoende ruimte voor bomen en water overblijft; ondergrondse ruimte beschikbaar blijft voor (nieuwe) duurzame energiesystemen; tussentijdse opbrekingen voor aanleg van kabels en leidingen worden beperkt; in geval van opbrekingen, deze zoveel mogelijk buiten belangrijke verkeersroutes plaatsvinden.

De integrale leidingtunnel in Zuidas zorgt voor minder wegopbrekingen foto: ILT/Jaap Oldenkamp

Ook de toegankelijkheid en gebruikswaarde van water in en rondom Zuidas kan nog sterk aan betekenis winnen. Zo onderzoeken we of plekken in Zuidas geschikt gemaakt kunnen worden om er te kunnen zwemmen. Onder andere de De Boelegracht en het Zuider Amstelkanaal kunnen prettige verblijfsplekken worden als er steigers, watertrappen, zitplekken of waterspeelplaatsen komen (zie ook Watervisie Amsterdam 2040). Iets verder weg richt onze inzet zich op toegankelijke en aantrekkelijke oevers met publieksvoorzieningen langs de Nieuwe Meer. Een voorwaarde voor het beter benutten van het water en groen is dat je er goed kunt komen. Daarom onderzoeken we hoe we de bereikbaarGemeente Amsterdam61

Participatietraject denkZuidas:

“Liever nieuwe kleine parkjes dan een verbinding met grote omliggende parken ”

“Groen in Zuidas moet beter toegankelijk zijn.”

Eens

Eens

46%

44%

Helemaal eens

Helemaal eens

14%

17%

Inrichting openbare ruimte

Zuidas-kwaliteit

De dichte stapeling van functies vraagt om een optimale verhouding tussen de ruimte binnen de gebouwen en de compacte openbare ruimte. De inrichting van de straten en de pleinen moet Zuidas verbinden met de omliggende buurten. Maar de inrichting moet ook de onderscheidende kwaliteiten van het gebied benadrukken. Het moet aan de ene kant bijzondere plekken aanduiden en aan de andere kant samenhang en helderheid scheppen. We hanteren in Zuidas twee verschillende inrichtingsprincipes: ‘Zuidaskwaliteit’ en ‘Puccini’. Puccini staat voor een uniforme en herkenbare inrichting van de openbare ruimte in heel Amsterdam. Het centrum van Zuidas, waar veel gebruikers samenkomen, wordt inge-

62

Volgens Puccini-methode

richt volgens Zuidaskwaliteit. Het basismateriaal bestaat uit natuursteen. Dit is al toegepast op het Zuidplein, een deel van het Gustav Mahlerplein, de Claude Debussylaan en de Gustav Mahlerlaan. Dit materiaalgebruik zetten we door in het gebied rondom het (toekomstig) station. Ook de Gustav Mahlerlaan wordt in profiel en materialisatie consistent doorgezet omdat het de belangrijkste oost-weststraat in Zuidas wordt. De overige gebieden worden uitgevoerd met materialen uit de stadsbreed geldende Puccini-methode. Het voordeel hiervan is dat de bestrating Zuidas verbindt met haar omgeving. De eenduidigheid in de bestrating geeft antwoord op de behoefte aan samenhang.

Visie Zuidas 2016

In een verdichtende Zuidas worden voldoende aantrekkelijke plekken in het groen steeds belangrijker foto: Marc Dorleijn

heid van de aangrenzende landschappen, het Amsterdamse Bos en de Amstel, kunnen verbeteren. We maken ook gebruik van het groen en het water in Zuidas om de deelgebieden en omgeving meer te verbinden. We doen dat op een manier die bijdraagt aan meer biodiversiteit in het gebied. We streven daarbij naar samenhang bij de keuze voor beplanting. Zo ontstaat een samenhangend en robuust netwerk van water en groen. Vooral het noordelijke deel van Zuidas biedt kansen om de al bestaande groene structuur verder te versterken en verbindingen te leggen met de aangrenzende landschappen. Door deze groene zone loopt straks een fiets- en wandelroute van de Schinkel tot aan de Amstel. Gekoppeld aan deze route liggen wandelroutes, aantrekkelijke parkjes om te lunchen en groene ruimtes voor sport en spel. Het verbeteren van de oversteek van de Amstelveenseweg vormt een belangrijke opgave op deze recreatieve route. We onderzoeken welke maatregelen het meest effectief zijn om deze barrière te verminderen. De entrees naar beide groengebieden (het Amsterdamse Bos en Amstelland) worden aantrekkelijker gemaakt. Aan de zijde van Amstelscheg worden aan beide zijden van de A10

directe fietsroutes aangelegd. Door herinrichting en programmering van de Rozenoordbrug (en de ruimte onder de brug) wordt de entree naar de Amstel verbeterd.

Groen en water dragen bij aan een leefbare, robuuste, regenbestendige Zuidas Door klimaatverandering lopen de temperaturen in de stad op en worden regenbuien extremer. Daarnaast vraagt windbeleving in een gebied met veel hoogbouw zoals Zuidas om continue aandacht. Een slimme inzet van water en groen in de openbare- én in de privéruimte draagt bij aan een Zuidas die leefbaar, robuust en regenbestendig is. Daarom toetsen we in Zuidas alle plannen op hun bijdrage aan een goed stadsklimaat. Ontwikkelende partijen en de gemeente moeten hun inzet op het verbeteren van het microklimaat zichtbaar maken. Het vergroenen van Zuidas is een effectieve maatregel voor opvang van (regen)water. Vooral het daklandschap biedt hiervoor unieke kansen. Op de daken van nieuwe en bestaande gebouwen helpt een groene inrichting enorm bij het hitte- en regenbestendig maken van Zuidas. Standaard met oplossingen voor maximaal waterbergend vermogen en het liefst met een publieksfunctie. Maar ook groene binnentuinen

Gemeente Amsterdam63

Intensief gebruikte stadsparkjes als decor van stedelijke activiteiten. Voorbeelden uit New York foto’s: Martijn de Wit

64

Visie Zuidas 2016

of muren dragen bij aan een klimaatbestendige Zuidas. De bergingscapaciteit van water is belangrijk. Daarom wordt het water in samenhang ontworpen. Dat geldt voor grondwater, oppervlaktewater en hemelwater in zowel de openbare ruimte als privéruimte. Bij extreme regenbuien moet Zuidas regenbestendig zijn: het water wordt op de kavels zelf opgevangen en geborgd. Daarnaast maken we een aantal plekken geschikt voor waterberging bij piekbuien. In Kop Zuidas leggen we bijvoorbeeld in de straten een slim systeem aan van waterbergende groenstroken. Naast het netwerk van groene ruimten is ook het zichtbare water een belangrijke drager van de ruimtelijke structuur van Zuidas en omgeving. Daarom worden alle waterlopen in Zuidas en omgeving in samenhang ontworpen. We vernieuwen de waterstructuur rond AFC en zetten in op het doortrekken van de De Boelegracht als oost-west waterverbinding binnen Zuidas. Daarbij is het uitgangspunt: één hoofdlijn met plaatselijke accenten, zoals trappen, zitranden of een waterspeelplaats. Zo wordt de De Boelegracht een belangrijke verblijfsplek. We onderzoeken hoe in de oost-weststraten hemelwateropvang en buffering bij piekbuien een plek kunnen krijgen. Er is speciale aandacht nodig voor de openbare ruimte direct rond station Amsterdam Zuid. Denk aan een pleintje of postzegelpark waar water van piekbuien tijdelijk kan worden geborgd.