TKN - 7 Zorg (35) 03 ESPON ACPA policy handbook_NL.pdf
Tekst van het document
Havnepromenaden (havenpromenade)
en
Trettenparken (park) en een autovrij stadscentrum (bilfritt byliv). Het Planning en Bouwbureau in de gemeente Oslo heeft een belangrijke rol gespeeld bij dit werk en hun hernieuwde focus op leeftijdsvriendelijkheid is een grote troef in de holistische benadering van groene infrastructuur. Lokale initiatieven zijn gecentreerd rondom gemeenschappelijke groentebakken, een jeu-de-boulesbaan, schaakspelen in zonnige parken in de stadsdelen en riksja-fietsinitiatieven als taxiservice in sommige verpleeghuizen in de stad. Riksja-fietsen maken ook deel uit van de lokale initiatieven bijvoorbeeld in Sagene, waar oudere en jongere inwoners velotaxi-diensten verlenen aan ouderen in het gebied. Wandelroutes en kortere wandelingen zijn voorbereid door de Stedelijke Milieudienst. Het open stellen van recreatiegebieden en parken kan eenvoudig worden gedaan door banken met kortere tussenpozen te plaatsen, waardoor meer mogelijkheden voor intergenerationeel contact ontstaan. Deze groene initiatieven komen voort uit het gemeentelijk actieplan om Oslo groener te maken en onder deze paraplu voor groen beleid voeren de stadsdelen en de centrale diensten van de gemeente leeftijdsvriendelijk beleid in. Bron: gemeente Oslo
Doelgroep De groene initiatieven zijn voor degenen die fysiek
fit
zijn
en
degenen
die
rolstoelgebonden of anderszins gehandicapt zijn. Initiatieven rond een groene stad vormen
de
sleutel
tot
een
leeftijdsvriendelijke stad en gaan verder dan universele ontwerpprincipes.
Coördinatie en betrokkenheid van belanghebbenden Er is veel betrokkenheid van gebruikers geweest bij het zorgen voor een toegankelijke stad en de initiatieven voor groene steden voor iedereen zijn een goed voorbeeld van de breedte van leeftijdsvriendelijke beleidsaspecten wanneer ze sectoroverstijgend worden bekeken. Zorgen voor een groenere en beter toegankelijke sociale infrastructuur en plaatsen met agenda's voor de gebruikers vereist nauwe samenwerking met afdelingen buiten het Ministerie voor Ouderen, Gezondheid en Werkgelegenheid. Het Planning en Bouwbureau van de gemeente Oslo heeft hierbij een belangrijke rol gespeeld.
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
45
Effectiviteit en impact Impact Vergroening van het stadsbeeld is in veel opzichten positief, maar bij ouderen stimuleert het meer activiteit en een actiever gebruik van de stad zelf. Het faciliteert sociale ontmoetingsruimtes en draagt bij aan een betere gezondheid en een gevoel van voldoening. Op de lange termijn betekent het een meer toegankelijke stad voor iedereen, inclusief kinderen, gezinnen, jongeren en ouderen.
Monitoring van resultaten Er is momenteel geen monitoring, maar het onderzoeken van de gebruikers van bepaalde parken die een nieuw doel hebben, of van nieuwe lokale initiatieven kan een idee zijn. In het gebied van Sognsvann (Marka) en het stadscentrum is het aantal toiletten met één toegenomen. In het recreatiegebied van Marka is het plaatsen van licht en bankjes toegenomen en in het centrum staat een groter aantal bankjes.
Innovativiteit Het is innovatief in de zin dat het oude gebruiken nieuwe perspectieven geeft en het het perspectief op parken en recreatie vernieuwt om het allemaal beter te laten dienen. De manier waarop leeftijdsvriendelijkheid wordt opgenomen als onderdeel van de ondersteunende documenten in de sociale infrastructuurplannen van het Planning en Bouwbureau, laat ook zien hoe leeftijdsvriendelijk beleid compatibel is met en kan worden opgenomen in de planning van sociale infrastructuur.
Overdraagbaarheid en duurzaamheid Herhaling en voorwaarden Verschillende versies hiervan zijn elders gerepliceerd, zoals de straatverbeteringen in de oudere delen van Trondheim.
Groene
initiatieven
zijn
zeer
overdraagbaar,
maar
vereisen
politieke
inzet
en
afdelingsoverstijgende samenwerking bij de gemeente.
Leerpunten Zoals geldt voor alle leeftijdsvriendelijke beleidsmaatregelen die verder gaan dan het idee van concrete beleidsdoelstellingen,
is
leeftijdsvriendelijkheid
sterk
afhankelijk
van
goede
en
doelgerichte
sectoroverstijgende samenwerking. Het is dus te adviseren dat leeftijdsvriendelijkheid wordt opgenomen op een manier die het tot een horizontale beleidsdoelstelling maakt, vaak door middel van een verticale bestuursstructuur.
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
46
Levensloopbestendige routes Stad
Amsterdam
Geografische focus
Indische Buurt, Kortvoort and Buitenveldert
Gelanceerd in; huidige status
2016; afgerond
Meer informatie
Imke van Moorselaar (email)
Doelen, inhoud en organisatie Dienstverlening Het doel was om fysieke verbeteringen van de openbare ruimte voor ouderen te combineren met het stimuleren van sociale participatie en ontmoetingen. Daarom kan dit project gezien worden als een combinatie van domein 1 (buitenruimtes en gebouwen) en domein 4 (maatschappelijke participatie). In verschillende wijken in de stad zijn routes ontwikkeld tussen gebieden met hoge concentraties ouderen en gebieden met concentraties diensten waar ouderen regelmatig gebruik van maken. Deze routes leiden ouderen langs bushaltes en openbare ontmoetingsplekken. Dit stimuleert hen om te stoppen en te kletsen met leeftijdsgenoten. In elke buurt hebben ouderen het gebied verkend om de nodige aanpassingen vast te stellen. Langs de route zijn fysieke aanpassingen gemaakt, waaronder het plaatsen van banken, toegankelijke toiletten, het aanleggen van brede stoepen die vrij zijn van obstakels en het verlevendigen van het gebied met een jeude-boules-baan, een schaaktafel en een kunstwerk.
Zachte kaart van leeftijdsvriendelijke routes en te nemen maatregelen. Bron: gemeente Amsterdam.
Doelgroep De leeftijdsvriendelijke routes zijn ontworpen voor alle ouderen, ook voor mensen met een handicap. Geografisch is ervoor gekozen om de routes uit te voeren in de wijken met de hoogste concentraties ouderen.
Coördinatie en betrokkenheid van belanghebbenden De gemeente Amsterdam is gestart met de implementatie van de leeftijdsvriendelijke routes. Elk gebied wordt gescout en beoordeeld door een team van ouderen, de gemeente en lokale wetenschappelijke
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
47
experts. Voor aanvang van elke nieuwe route stelt de gemeente één voorwaarde: dat de ouderen in het gebied een bewonersgroep opzetten die toeziet op het behoud van de nieuwe elementen langs de route.
Effectiviteit en impact Impact Op outputniveau zijn 34 aanpassingen gemaakt aan de openbare ruimte, om deze leeftijdsvriendelijker te maken. De resultaten van de routes zijn een aantrekkelijkere openbare ruimte voor meerdere generaties en meer sociale interactie in de wijken. Niet alleen ontmoeten de ouderen elkaar vaker, ook komen jongeren naar de kunstwerken om daar te lunchen. Bovendien hebben de routes een verbindende functie gekregen, omdat de ontmoetingsplekken voor ouderen tegelijkertijd een speeltuin voor kinderen zijn geworden, waar ouderen op spelende kinderen letten.
Monitoring van resultaten Het project wordt gemonitord en in december 2019 werd een evaluatie gepubliceerd, waaruit bleek dat de maatregelen de mobiliteit en het sociaal gedrag van ouderen in de onderzochte buurten waarschijnlijk positief hebben beïnvloed. De conclusies zijn onder voorbehoud aangenomen, omdat er geen nulmeting beschikbaar was. Bij toekomstige evaluaties is het belangrijk om de situatie vóór de interventie te meten – bijvoorbeeld het sociale gedrag en de mobiliteit van de deelnemer.
Innovativiteit Een innovatief element is dat het geen nieuw project is, maar een vervolg op het bestaande proces van coonderzoek met ouderen. De routes samen met ouderen gemaakt in een proces van placemaking.
Overdraagbaarheid en duurzaamheid Herhaling en voorwaarden In de Greater Manchester Area zijn soortgelijke inspanningen geleverd om openbare ruimtes leeftijdsvriendelijk te maken door middel van co-onderzoek en placemaking door ouderen. Er zijn een aantal lokale omstandigheden nodig voor replicatie: zorgvuldige betrokkenheid van ouderen, volledige medewerking van ouderen en het bestaan van ontmoetingsruimten als oriëntatiepunten langs de te creëren routes.
Leerpunten Een goede locatieanalyse vooraf en een participatieve, bottom-up benadering van placemaking zijn cruciaal gebleken voor een succesvolle implementatie. Dit vereist betrokken projectleiders, maar vermijdt ook de betrokkenheid van te veel verschillende groepen belanghebbenden. De ouderen zullen dan niet actief worden, terwijl het hun rol zou moeten zijn om de behoeften aan te geven en de routes te onderhouden. Dit is een kwestie van verwachtingsmanagement.
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
48
Checklist Openbare ruimte Stad
Amsterdam
Geografische focus
Stadsbreed
Gelanceerd in; huidige status
2017; lopend
Meer informatie
Laura Hakvoort (email)
Doelen, inhoud en organisatie Dienstverlening Stedenbouw en planologie hebben in Nederland altijd een prominente rol gespeeld en dat is terug te zien in de aandacht die het krijgt in het Amsterdamse Age-friendly City-beleid. Valpreventie is een van de speerpunten en dat vraagt om zorgvuldig onderhoud van openbare ruimtes. Het beleid van de stad is echter breder dan dat. Het draait om aanpassingen aan openbare ruimtes die het voor oudere mensen comfortabeler maken om erin te verblijven. Hiervoor is een checklist voor ingrepen in de openbare ruimte ontwikkeld. Deze checklist is opgebouwd rond vier thema's: fysiek-ruimtelijke kwaliteit, herkenbaarheid en orde, toegankelijkheid en hittebestendigheid.
Herkenbaarheid en orde
Fysiek-ruimtelijke kwaliteit • Ontmoetingsruimtes met banken (met zithoogte en rugleuning van 45 cm) • Gevoel van veiligheid met "zicht op de straat" en voldoende straatverlichting • Stimuleer intergenerationele ontmoetingen
• Oriëntatiepunten zoals winkels en andere diensten, kunstwerken • Routes tussen woningen en diensten • Openbare ruimtes om uit te rusten en te ontsnappen aan de drukte
Leeftijdsvriendelijke openbare ruimte Bereikbaarheid • Brede trottoirs (breedte min. 2 m) zonder obstakels zoals losse tegels en putdeksels; aanwezigheid van toegangsopritten • Verkeersveiligheidsmaatregelen (bijv. zebrapaden, contrastkleuren voor rijstroken) • Speciale parkeerplaatsen voor ouderen
Hittebestendigheid • Juiste keuze van bouwmaterialen in openbare ruimte en gebouwen (reflecterende, harde materialen) • Verkoeling en schaduw door groene en blauwe infrastructuur
Voldoende bankjes, groene infrastructuur en reflecterende materialen (links) en brede trottoirs zonder obstakels (rechts). Bron: Gemeente Amsterdam (2017)
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
49
Doelgroep De checklist was gericht op alle inwoners van 65 jaar en ouder. Maar met de nodige aanpassingen streeft Amsterdam ernaar een stad voor alle leeftijden te zijn.
Coördinatie en betrokkenheid van belanghebbenden De checklist is onderdeel geworden van het Handboek voor Ontwerp van Openbare Ruimtes van de stad, wat betekent dat vanaf nu alle nieuwe aanpassingen van openbare ruimtes in de stad worden gemaakt met het oog op leeftijdsvriendelijkheid.
Effectiviteit en impact Impact De checklist is onderdeel geworden van het Handboek voor Ontwerp van Openbare Ruimtes van de stad, wat betekent dat vanaf nu alle nieuwe aanpassingen van openbare ruimtes in de stad worden gemaakt met het oog op leeftijdsvriendelijkheid.
Monitoring van resultaten Er vindt geen formele monitoring plaats. Een suggestie is om bij te houden hoeveel en welke fysieke verbeteringen er zijn aangebracht na inspecties van de openbare ruimte.
Innovativiteit Nieuwe methode: een innovatief element is het opstellen van richtlijnen voor een leeftijdsvriendelijke openbare ruimte, die zijn gestandaardiseerd voor de hele stad.
Overdraagbaarheid en duurzaamheid Herhaling en voorwaarden Er zijn checklists gemaakt door veel Nederlandse gemeenten, maar ook in veel andere landen. Het initiatief is niet afhankelijk van specifieke voorwaarden. Het is echter raadzaam om de situatie te blijven monitoren. Dit kan worden gedaan door oudere vrijwilligers aan te bieden als scouts.
Leerpunten Met de checklist bestaat het risico dat er te veel aandacht wordt besteed aan de behoeften van ouderen. Zo is het bij het plaatsen van banken voor ouderen in de openbare ruimte aantrekkelijk om banken te kiezen die ergonomisch geschikt zijn voor ouderen (zithoek zo recht mogelijk). Het wordt echter vaak over het hoofd gezien dat andere bevolkingsgroepen dergelijke banken niet leuk vinden en er minder gebruik van zullen maken. Er is dus een evenwichtige en flexibele aanpak nodig.
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
50
2. Transport en mobiliteit Flexlinjen (Flexlijn) Stad
Göteborg
Geografische focus
Stadsbreed
Gelanceerd in; huidige status
Pilot gelanceerd midden Jaren ‘90; sindsdien steeds verder uitgebreid
Meer informatie
Flexlinjen - Göteborgs Stad (online)
Doelen, inhoud en organisatie Dienstverlening Flexlinjen (Flexlijn) is een vorm van leeftijdsvriendelijk openbaar vervoer, bestaande uit minibusjes die op 29 verschillende flexlijnen rijden en alle districten in Göteborg bestrijken. Een van de belangrijkste beweegredenen achter Flexlinjen was het ontwikkelen van een nieuwe vorm van openbaar vervoer die zo toegankelijk is dat het ook kan worden gebruikt door mensen die moeite hebben met het gewone openbaar vervoer. De minibusjes zijn toegankelijk en geschikt voor het meenemen van huisdieren, bagage of kinderwagens en dankzij de verplichte registratie krijgen de reizigers gegarandeerd een zitplaats in de bussen. Flexlinjen heeft ook een sociale functie, want veel reizigers hebben aangegeven dat ze genieten van het sociale aspect van samen reizen. De bussen rijden binnen een bepaald gebied en er zijn veel tussenstops. De bus stopt alleen waar iemand heeft geboekt om in en uit te stappen. Passagiers kunnen assistentie krijgen bij het in- en uitstappen van de bus, indien nodig.
Bron: Lo Birgersson
Doelgroep Flexlinjen kan door iedereen worden gebruikt, maar de belangrijkste doelgroep bestaat uit diegenen die het moeilijk vinden om het gewone openbaar vervoer te gebruiken. De overgrote meerderheid van de passagiers zijn ouderen. Ongeveer 70% van de passagiers is vrouw en 30% is man.
Coördinatie en betrokkenheid van belanghebbenden Flexlinjen wordt gecoördineerd door Serviceresor, een specifiek onderdeel van het verkeersbureau van de stad Göteborg, dat de taak heeft om geassisteerd vervoer in de stad te regelen. Serviceresor is met deze taak belast door Västtrafik, die verantwoordelijk is voor het openbaar vervoer in het westen van Zweden en ook de minibussen op Flexlinjen bestuurt. Bij de ontwikkeling van het vervoerssysteem is er voortdurend samengewerkt met ouderen in Göteborg door middel van burgerdialogen en door het organiseren van
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
51
ruimten voor uitwisseling. Andere initiatieven zijn onder meer het gebruik van zogenaamde passagiersambassadeurs, die passagiers helpen en een klantenservice waar mensen terecht kunnen met vragen en om hun mening te delen.
Effectiviteit en impact Impact Halverwege de jaren ‘90 werd een vroege versie van flexlinjen geïntroduceerd en de stad heeft voortdurend gewerkt aan de ontwikkeling van het systeem. Eind jaren negentig werd besloten om het systeem stadsbreed te maken en het transportsysteem in zijn huidige vorm werd voltooid in 2010. Het aantal passagiers op Flexlinjen is sinds de introductie aanzienlijk toegenomen. Het totale aantal passagiers in 2000 bedroeg ongeveer 24.000, terwijl het totale aantal jaarlijkse passagiers de afgelopen jaren varieerde van ongeveer 200.000 tot 240.000. Flexlinjen werd een succes genoemd in de meeste interviews die in Göteborg werden gehouden en het wordt beschouwd als een initiatief dat ouderen actiever en extraverter heeft gemaakt.
Monitoring van resultaten De stadsambtenaren die met Flexlinjen werken, monitoren het systeem voortdurend. De stad ontvangt en behandelt dagelijks de ervaringen van passagiers en een meer uitgebreide beoordeling op basis van deze ervaringen wordt twee keer per jaar uitgevoerd. Het aantal en type reizen op Flexlinjen en de andere openbaar vervoerssystemen in de stad worden maandelijks bijgehouden. Er zijn ook voortdurende inspanningen om de monitoring van Flexlinjen te verbeteren.
Innovativiteit Flexlinjen kan worden gezien als een hybride tussen openbaar vervoer en een taxiservice. Het idee was om een goed en kosteneffectief transportsysteem te ontwikkelen dat ook kan worden gebruikt door mensen die moeite hebben met het gewone openbaar vervoer. Wat het systeem vooral handig maakt voor oudere reizigers en mensen met een handicap is dat passagiers gegarandeerd een zitplaats hebben.
Overdraagbaarheid en duurzaamheid Herhaling en voorwaarden Flexlinjen in Göteborg is in Zweden gerepliceerd, tenminste in de gemeenten Uppsala en Lerum, waar vergelijkbare transportoplossingen zijn geïntroduceerd. Een soortgelijk transportsysteem, geïnspireerd door Flexlinjen, is ook geïntroduceerd in Oslo onder de naam Rosa busser. Ook in andere steden zou het mogelijk zijn om soortgelijke vormen van openbaar vervoer te ontwikkelen.
Leerpunten Drie hoofdzakelijke punten kunnen worden benadrukt als belangrijk voor de uitvoering. Ten eerste kan het worden aanbevolen om dezelfde chauffeurs vaak dezelfde lijnen te laten bedienen, omdat dit passagiers zich comfortabeler en veiliger kan doen voelen en persoonlijke banden kan versterken. Ten tweede is het hebben van een gegarandeerde zitplaats ook iets dat zeer wordt gewaardeerd. Ten derde is de mogelijkheid om Flexlinjen op een bepaalde locatie te bestellen iets dat het toegankelijk maakt voor passagiers die geen gebruik kunnen maken van het reguliere openbaar vervoer.
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
52
3. Huisvesting Lang zult u wonen Stad
Hengelo
Geografische focus
Stadsbreed
Gelanceerd in; huidige status
2010; lopend
Meer informatie
Hengelo - Lang zult u wonen (online)
Doelen, inhoud en organisatie Dienstverlening Lang zult u wonen is een bewustmakingscampagne gericht op het verbeteren van comfort en veiligheid bij mensen thuis. Het doel van het initiatief is om mensen te stimuleren om verbeteringen aan te brengen in hun huis voordat deze verbeteringen nodig zijn. Door te anticiperen op de afname van de mobiliteit voordat dit nodig is, kunnen ongevallen worden voorkomen en kan de huisvesting op het juiste moment veiliger worden. Daarnaast is het vaak goedkoper om tijdig aanpassingen te doen, in plaats van wanneer deze aanpassingen ad hoc moeten worden gedaan. Het initiatief biedt tips voor kleine aanpassingen die in huis kunnen worden gedaan (bijvoorbeeld het verwijderen van drempels voor de deur, om het verplaatsen met loophulpmiddelen gemakkelijker te maken). Naast deze praktische tips verstrekt de gemeente sinds 2013 ook een subsidie van € 1000,- per woning voor leeftijdsvriendelijke maatregelen. Als voorwaarde voor het ontvangen van de subsidie wordt een ‘huisscan’ uitgevoerd door een professional. In deze huisscan wordt professioneel advies gegeven over persoonlijke woonsituaties. Dankzij dit advies nemen ontvangers van de subsidie vaak meer maatregelen dan oorspronkelijk gepland. Dit vermindert het risico op lange termijn.
Doelgroep De doelgroep van het initiatief is inwoners van alle leeftijden, maar de subsidie is alleen beschikbaar voor inwoners van 65 jaar of ouder. Tussen 2013 en 2018 werd 64% van de subsidies toegekend aan mensen van 65 tot 80 jaar en 36% van de subsidies aan mensen van 80 jaar of ouder.
Bron: gemeente Hengelo
Coördinatie en betrokkenheid van belanghebbenden De gemeente is verantwoordelijk voor de uitvoering van het initiatief. Een enkele medewerker zorgt voor de coördinatie van Lang Zult U Wonen. Een team van vrijwilligers helpt bij de huisscan. Deze vrijwilligers krijgen een eendaagse training over de verschillende aspecten van de huisscan.
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
53
Effectiviteit en impact Impact Tussen 2013 en 2018 zijn 626 subsidies verstrekt aan huiseigenaren. Deze mensen vragen vaak subsidie aan om een specifieke maatregel te nemen. Door de resultaten van de huisscan brengt ongeveer een kwart van de subsidieaanvragers meer veranderingen in huis aan dan aanvankelijk gepland. Dit wordt gezien als een belangrijke meerwaarde van de subsidie. De gemeente moest op korte termijn voor circa € 226.000 aan subsidies investeren, maar bespaarde circa € 500.000 aan woonvoorzieningen. Op langere termijn kan de verbeterde veiligheid van huizen ouderen helpen om langer thuis te wonen en ongevallen te voorkomen. Dit leidt op lange termijn tot besparingen in de zorgkosten. Afgezien van deze kwantitatieve resultaten, ontdekten mensen die betrokken waren bij de uitvoering van het initiatief ook dat het algemene bewustzijn van maatregelen ter verbetering van de veiligheid en het wooncomfort is toegenomen.
Monitoring van resultaten De resultaten van het initiatief worden gemonitord, maar niet op een formele manier. Er worden regelmatig vergelijkingen gemaakt met de gemeentelijke uitgaven voor woningverbeteringen. Uit deze vergelijkingen blijkt dat Hengelo relatief weinig uitgeeft aan woningverbetering voor ouderen en ook steeds minder per jaar. Daarnaast wordt de kennis van de betrokken personen regelmatig geactualiseerd om te zorgen dat de meest effectieve nieuwe verbeteringen worden opgenomen in het huisscanadvies.
Innovativiteit Nieuwe methode: de belangrijkste innovatieve factor in het ‘Lang zult u wonen’-initiatief is de proactieve in plaats van reactieve aanpak. Door vroegtijdig maatregelen te nemen in woningen worden ongevallen voorkomen en worden de kosten verlaagd. De campagne is ook niet alleen gericht op ouderen. Bewustmaking is ook relevant voor mensen van jongere leeftijd.
Overdraagbaarheid en duurzaamheid Herhaling en voorwaarden Het initiatief wordt gerepliceerd in andere gemeenten in Nederland (23 van de 25 gemeenten in de provincie Overijssel). De basisvoorwaarden voor het initiatief zijn ook gemakkelijk te repliceren en niet afhankelijk van lokale contexten. Als belangrijkste voorwaarde geldt dat het initiatief effectiever zal zijn als het huisbezit van ouderen hoog ligt. Het is ook belangrijk om te beoordelen of het daadwerkelijk nodig is om het wooncomfort in de betreffende stad te verbeteren. Wanneer het merendeel van de woningen al goed toegankelijk is, is een initiatief als 'Lang zult u wonen' niet nodig.
Leerpunten Er zijn in huizen talloze potentiële gevaren die letsel kunnen veroorzaken of beweging kunnen belemmeren wanneer mensen ouder en minder mobiel worden. Hoewel het wettelijk niet mogelijk is om mensen te dwingen deze gevaren te identificeren en aan te pakken, is het wel mogelijk mensen bewust te maken van deze gevaren. Dit kan op lange termijn zorgkosten besparen. De sleutel tot het succes van het initiatief is de implementatie van ‘huisscans’, die helpt bij het identificeren van gevaren waarvan de doelgroep zich nog niet bewust is. Op deze manier worden mensen gestimuleerd om steeds meer passende preventieve maatregelen te nemen.
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
54
Logements bleus (Blauwe huisvesting) Stad
Nantes
Geografische focus
Stadsbreed
Gelanceerd in; huidige status
2008; lopend
Meer informatie
Les logements bleus - Ville de Nantes (online)
Doelen, inhoud en organisatie Dienstverlening Volgens recente schattingen van de AURAN wil in het grootstedelijk gebied 90% van de ouderen thuis ouder worden. Ouderen zo lang mogelijk zelfstandig laten wonen is een van de topprioriteiten van de stad. Om mensen met een beperkt inkomen die hun mobiliteit en autonomie geleidelijk verliezen, in staat te stellen aan deze ambitie te voldoen – en om de druk op openbare voorzieningen te verlichten, hebben Nantes Habitat en de stad Nantes in 2008 de Logements Bleus (Blauwe Huisvesting) gecreëerd. Deze accommodaties liggen dicht bij het openbaar vervoer en hebben meestal een verbond met thuisbezorgdiensten voor maaltijden, doe-het-zelf-diensten en andere vormen van assistentie. Ze bestaan meestal uit 1 tot 3 kamers en bevinden zich op de begane grond of de eerste verdieping, of zijn bereikbaar met een lift. Om het gemak en de veiligheid te garanderen, zijn ze ingericht naar de behoeften van ouderen die hun autonomie verliezen, door bijvoorbeeld elektrische rolluiken, schakelaars en stopcontacten op de juiste hoogte te voorzien, badkuipen te vervangen door douches, handgrepen en antislipvloeren. Tot nu toe zijn er 1.050 appartementen verdeeld over verschillende wijken.
Doelgroep Deze mogelijkheid is voorbehouden aan mensen ouder dan 65 jaar met een beperkt inkomen. De inkomensgrens voor één persoon is € 20.111, voor een stel € 26.856 per jaar. De afbeelding verwijst naar het recent gebouwde Maison Helena, waarin 24 appartementen zijn ondergebracht.
Coördinatie en betrokkenheid van belanghebbenden Het initiatief werd in 2008 gelanceerd door Nantes Habitat en het CCAS (Centre Communal d'Action Sociale), dat deel uitmaakt van de gemeente Nantes. Diverse verenigingen en andere stadsdiensten werken nauw samen. Zo zorgt de CLIC ervoor dat ouderen en uiteindelijk hun families toegang hebben tot alle informatie met betrekking tot deze mogelijkheid, inclusief het aanmeldingsproces en de verschillende opties die worden aangeboden. Verenigingen die vrijetijdsactiviteiten aanbieden en ondersteuning aan huis (bezorgdiensten aan huis, ophalen, medische hulp) hebben nauw contact met het Logements bleuspersoneel.
Bron: Espacil Habitat
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
55
Effectiviteit en impact Impact In de eerste plaats laten de Logements Bleus mensen toe om voor een langere periode zelfstandig te wonen en in ieder geval totdat ze een zekere mate van autonomie hebben. Ze voorkomen isolement, omdat mensen die in deze accommodaties wonen niet alleen contact hebben met hun leeftijdsgenoten en buren, maar ook met de vrijwilligers en verenigingen die duidelijk aanwezig zijn en het aanbod van diensten en ondersteuning van de stad en de lokale vereniging leveren. Toch bieden ze privacy aan hun huurders, in tegenstelling tot andere opties zoals de foyer-accommodatie. Hierdoor wordt de accommodatie gewaardeerd. Ze zijn echter beperkt in aantal en hoewel ze voorbehouden zijn aan mensen met een beperkt inkomen, moet de huur door de huurder worden betaald, waardoor het minder toegankelijk is.
Monitoring van resultaten Er zijn geen specifieke onderzoeken beschikbaar om de impact van het initiatief te beoordelen, maar de Gemeente en Nantes Habitat zorgen ervoor dat de accommodatie om de drie maanden wordt bezocht door een evaluator van Nantes Entour'Âge, om de status van de accommodatie te beoordelen, ervoor te zorgen dat het nog steeds voldoet aan de behoeften van de huurder en te beoordelen of er verbeteringen of veranderingen nodig zijn.
Innovativiteit Dit initiatief zorgt voor dynamische en gepersonaliseerde hulp aan de oudere die wenst op zichzelf te wonen, terwijl hij wat autonomie begint te verliezen. Het feit dat de faciliteiten zijn aangepast aan de behoeften en dat er een eerste diepgaande en vervolgens periodieke evaluatie is, maakt dit initiatief de aandacht waard.
Overdraagbaarheid en duurzaamheid Herhaling en voorwaarden Dit specifieke initiatief is nog niet elders gerepliceerd. Hoewel het initiatief niet afhankelijk is van specifieke voorwaarden, is het succes in de context van Nantes de sterke samenwerking tussen verschillende institutionele en maatschappelijke organisaties, die ervoor zorgt dat de huurders extra diensten en ondersteuning krijgen.
Leerpunten Een van de problemen die men tegenkwam tijdens gesprekken met ouderen in een focusgroep, is de complexiteit van het aanmeldproces en de moeilijkheid om toegang te krijgen tot de accommodaties, waarvoor de aanmeldingen competitief zijn. Dit komt door de sterk gestegen vraag naar accommodaties, waarvan de stad heel goed op de hoogte is, maar die nog niet kan worden bijgebeend met een even snel ontwikkelend aanbod. De diversiteit aan accommodatietypes en oplossingen die worden ontwikkeld, kan echter helpen om de druk op dit type accommodatie, dat een van de meest populaire blijft, te verlichten.
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
56
Verzorgingshuis Pastor Fangensvei Stad
Oslo
Geografische focus
Nordre Aker
Gelanceerd in; huidige status
2017; lopend
Meer informatie
Pastor Fangens vei 22 seniorhus (online)
Doelen, inhoud en organisatie Dienstverlening Pastor Fangensvei 22 is een Seniorhuset (verzorgingshuis) gelegen in het stadsdeel Nordre Aker. Het Seniorhuset bestaat uit appartementen voor senioren en is tevens een activiteitencentrum voor ouderen. Dit omvat groepswerk door middel van dans, intergenerationele bijeenkomsten waar schoolkinderen en tieners worden uitgenodigd om tijd met oudere mensen door te brengen, evenals andere activiteitengroepen en activiteiten. Het huis bevat ook een dienst genaamd ‘AHANS’ en ‘Pastor’n’. Een van de grootste zorgen van ouderen is om iemand te hebben om iets aan te vragen. Zo werd AHANS (Alltid Ha Noen å Spørre - altijd iemand om te vragen) een realiteit. De ouderen kunnen alles vragen over lopende activiteiten in het stadsdeel, zoals fitnessgroepen, culturele activiteiten, waaronder bijvoorbeeld de culturele activiteiten die worden aangeboden via de initiatieven die zijn opgezet door de samenwerking tussen de gemeente Oslo en de Noorse Opera en Ballet, cursussen en vervoersdiensten (Rosa Buss). Alle informatie is zowel telefonisch als in het seniorenhuis beschikbaar. ‘Pastor’n’ is een service- en ontmoetingsplaats voor iemand die vergeetachtig wordt of in de vroege stadia van dementie verkeert. Het is een dagelijks activiteitenaanbod dat gezellig is door middel van fitnessgroepen en excursies.
Voor sommige activiteiten en excursies moeten mensen mogelijk zelf wat betalen. Het Seniorhuset biedt ook advies en begeleiding voor mensen bij wie onlangs dementie is vastgesteld en biedt de families er omheen informatie en ondersteuning. Naast deze diensten omvat het Seniorhuset ook 29 appartementen voor ouderen, waarvan er 7 speciaal zijn ingericht voor iemand met dementie die zelfstandig kan wonen maar enige hulp nodig heeft. Er wonen studenten in twee appartementen tegen gereduceerde huur in ruil voor het minimaal 30 uur per maand doorbrengen met de oudere bewoners. Activiteiten zijn onder meer langlaufen, wandelen en eten maken. Het seniorenhuis fungeert ook als knooppunt en informatiecentrum voor de lokale gemeenschap. Samenwerkingen met bijvoorbeeld lokale kleuterscholen via het netwerk ‘Vreugdevolle levens voor ouderen’ en initiatieven waarbij tieners die een baan of vrijwilligerswerk zoeken een activiteitenmaatje voor de gebruikers worden, zijn andere voorbeelden van hoe het seniorenhuis zich in de lokale gemeenschap wortelt.
Doelgroep De doelgroep is 60+, maar het huis staat open voor iedereen en moedigt intergenerationele ontmoetingen aan.
Coördinatie en betrokkenheid van belanghebbenden Het stadsdeel Nordre Aker heeft het verzorgingshuis opgericht en is verantwoordelijk voor de coördinatie. Andere belanghebbenden die betrokken waren bij het proces voor de oprichting van het verzorgingshuis waren ouderen uit de stadsdelen, want gebruikersbetrokkenheid was het centrale punt van alle ontwikkelingen met betrekking tot leeftijdsvriendelijke stad in Oslo. Het idee is dat vrijwilligers, de gemeenschap, de familie en de gebruikers helpen bij het runnen van het huis en de activiteiten ervan.
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
57
Effectiviteit en impact Impact Het plaatsen van het verzorgingshuis is positief voor de lokale gemeenschap en diensten zoals AHANS zijn positief voor het stadsdeel Nordre Aker. Het feit dat iedereen die vragen heeft, ergens terecht kan, is een manier om actiever en gezonder ouder worden zonder stigma te bevorderen. Het Seniorhuset verbinden met de leeftijdsvriendelijke transportdiensten (Rosa Busser) is een andere manier om het seniorenhuis meer met zijn stedelijke omgeving te verbinden.
Monitoring van resultaten Het aantal gebruikers en het aantal mensen dat in de seniorenwoningen woont, zijn twee duidelijke indicatoren. In de lokale gemeenschap is het duidelijk dat leeftijdsvriendelijk beleid steeds meer geïntegreerd raakt, ook door verschillende initiatieven van het stadsdeel Nordre Aker (bijvoorbeeld om het personeel in lokale winkels te introduceren en een hulpmiddel om leeftijds- en dementiegerelateerde uitdagingen aan te pakken), en dat het Seniorhuset het knooppunt is om de ondersteuning voor een steeds ouder wordend stadsdeel mogelijk te maken. Het bereik en het aantal verschillende actoren die betrokken zijn bij de activiteiten van het verzorgingshuis is een indicatie van het effect dat het huis heeft op de lokale gemeenschap.
Innovativiteit Het Pastor Fangens vei 22 is een one-stop-shop voor alle ouderen die specifieke informatie nodig hebben over diensten en mogelijkheden. Het is een uitstekend voorbeeld van hoe het gebruik van gebieden en ruimtes met een agenda, wat indirect een sociale ruimte wordt, kan worden aangemoedigd. Het integreren van veiligheidshuizen met speciale aanpassingen voor ouderen met bijvoorbeeld milde dementie is ook een innovatief aspect, omdat het activiteit en stimulering aanmoedigt door groepsactiviteiten binnen de veilige kaders en omgeving van het seniorenhuis. Sinds de opening van het seniorenhuis zijn er ook studenten naar het gebouwencomplex verhuisd, wat aantoont dat seniorenhuizen niet beperkt zijn tot mensen van een bepaalde leeftijd, maar voor iedereen toegankelijk zijn. Het idee om het huis open te stellen voor jongere generaties kwam voort uit een enquête onder oudere mensen, waarin werd gevraagd naar verschillende ruimtes om jongere mensen te ontmoeten. De studenten zijn in februari 2018 verhuisd naar hun nieuwe studentenwoningen in Pastor Fangensvei 22. De studenten leven tegen gereduceerde huur in ruil voor het doorbrengen van 30 uur per maand met de andere bewoners.
Overdraagbaarheid en duurzaamheid Herhaling en voorwaarden Er zijn geen speciale voorwaarden nodig en het project is zeer repliceerbaar. Pastor Fangensvei 22 is ontwikkeld als knooppunt voor alle informatie en activiteit die actief ouder worden bevordert en is een informatiecentrum voor de lokale gemeenschap. Het idee om studentenwoningen op te nemen in nieuwe bejaardentehuizen en activiteitencentra is een geweldige manier om intergenerationele ontmoetingen aan te moedigen en kan worden overwogen bij de ontwikkeling van nieuwe huisvesting voor senioren.
Leerpunten Het langer kunnen leiden van een actief en gezond leven wordt mogelijk gemaakt door de stabiele kaders van het verzorgingshuis. Het is echter belangrijk om te onthouden dat er momenteel drie generaties ouderen zijn met verschillende behoeften en wensen. Branding en marketing spelen een belangrijke rol in het bereiken van de verschillende generaties met de activiteiten die het best ben hen passen – sommige ouderen voelen zich te jong om naar een seniorenhuis te gaan, hoewel hun behoeften en meningen daarover kunnen veranderen. De activiteiten van Pastor Fangensvei 22 combineren deze op een goede manier. Het vestigen van Pastor Fangensvei 22 als knooppunt en hulpbron voor de lokale gemeenschap is ook een middel om ervoor te zorgen dat de lokale gemeenschap mee gaat doen met het leeftijdsvriendelijk denken.
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
58
Trygghetsboende (Beschermd wonen) Stad
Göteborg
Geografische focus
Te vinden in de meeste wijken van Göteborg
Gelanceerd in; huidige status
2008; lopend
Meer informatie
Trygghetsboende - Göteborgs Stad (online)
Doelen, inhoud en organisatie Dienstverlening Beschermd wonen (Trygghetsboende) biedt een nieuwe manier van leven waar veiligheid en gemeenschap centraal staan. In Göteborg zijn veiligheidshuizen gericht op mensen van 70 jaar en ouder. Dit type huisvesting is ontwikkeld met het oog op de ambitie dat mensen het doorgaans willen vermijden om hun huis te verlaten naarmate ze ouder worden en het is gebaseerd op het idee dat bepaalde kleine aanpassingen in de woning het voor hen veiliger en comfortabeler kunnen maken. Deze omvatten het toegankelijker maken van de appartementen, het installeren van een kijkgaatje in de deur en een ovenalarm, evenals extra handgrepen in de badkamer. Niet alleen appartementen moeten een goede fysieke toegankelijkheid hebben, ook de ingang en de buitenkant van het gebouw moeten toegankelijk zijn. Er moet ook een lift zijn met zitgelegenheid en een veiligheidsalarm in de gebouwen. Een ander centraal uitgangspunt is dat er een gemeenschappelijke ruimte moet komen die grenst aan de veiligheidswoningen, waar bewoners een safety host kunnen ontmoeten en kunnen deelnemen aan activiteiten met andere bewoners. Het idee is dat bewoners zelf het hoofdinitiatief nemen bij het organiseren van de activiteiten, die allemaal gratis moeten zijn.
Doelgroep Beschermd wonen in Göteborg is bedoeld voor mensen van 70 jaar en ouder. Als er echter twee mensen in een veiligheidswoning wonen, is het voldoende als een van de twee personen minstens 70 jaar oud is. De leeftijdsgroep van 70 jaar en ouder vormt ongeveer een tiende van de totale bevolking van de stad.
Coördinatie en betrokkenheid van belanghebbenden In Zweden verleent de staat investeringssteun voor het bouwen van veiligheidswoningen en veel gemeenten verstrekken ook hun eigen investeringssteun voor veiligheidswoningen. In Göteborg wordt dergelijke steun verleend aan eigenaren van onroerend goed voor het
Een reclame voor een woning met beschermd wonen. Bron: Boplats Göteborg
ombouwen van appartementen tot veiligheidswoningen. Deze investeringssteun is door de gemeente geïntroduceerd als een manier om ondersteuning te bieden bij het creëren van gemeenschappelijke ruimtes grenzend aan de veiligheidswoningen en voor het inhuren van safety hosts. In Göteborg kunnen eigenaren van onroerend goed deze investeringssteun aanvragen bij het kantoor van de stad.
An example of a sagfe ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
59
Effectiviteit en impact Impact Het aantal woningen met beschermd wonen in Göteborg is de afgelopen jaren toegenomen. In totaal waren er begin 2019 830 van zulke woningen in Göteborg en deze woningen staan in negen van de tien stadsdelen van Göteborg. Ze zijn ook te vinden in andere gemeenten in de regio Göteborg en in andere delen van Zweden.
Monitoring van resultaten Een voorbeeld van de evaluatie van beschermd wonen in Göteborg is een extern evaluatierapport dat in 2015 werd gepubliceerd. Dit rapport richtte zich op hoe de bewoners in Göteborg en twee andere gemeenten in West-Zweden dachten over hun woonsituatie. Beschermd wonen wordt over het algemeen als positief ervaren door de ouderen die er wonen. Volgens de evaluatie waarderen bewoners vooral het sociale aspect van wonen in veiligheidswoningen, inclusief de sociale band die veel bewoners met hun buren hebben opgebouwd. De gemeenschappelijke ruimtes die worden gebruikt voor gemeenschappelijke activiteiten dragen hier sterk aan bij, evenals de safety hosts die de bewoners ondersteunen. Tegelijkertijd draagt het feit dat de woningen fysiek toegankelijk zijn bij aan de autonomie van senioren die niet in een gewoon appartement zouden kunnen wonen.
Innovativiteit De meeste woningen met beschermd wonen in Göteborg zijn ingebed in de bestaande woningvoorraad binnen de sociale woningcorporaties en als de belangrijkste innovatie van beschermd wonen kan worden beschouwd het feit dat door relatief kleine aanpassingen te doen, gewone appartementen veiliger en comfortabeler worden. Beschermd wonen kan worden gezien als een hybride van reguliere huisvesting en begeleid wonen.
Overdraagbaarheid en duurzaamheid Herhaling en voorwaarden Er zijn meer dan 11.000 woningen met beschermd wonen in meer dan de helft van de Zweedse gemeenten. Er is geen voor de hand liggende reden waarom het basisidee, d.w.z. het idee dat kleine aanpassingen gewone appartementen leeftijdsvriendelijker kunnen maken, niet naar elders kan worden overgedragen. Aangezien de meeste woningen echter gewone appartementen zijn die zijn omgebouwd tot woningen met beschermd wonen, vereist een replicatie van dit concept dat er een bestaande woningvoorraad is die door relatief kleine aanpassingen kan worden omgezet in veiligheidswoningen. Om in de nieuwbouwvoorraad dergelijke woningen te realiseren, moet in de ontwerp-/bouwfase aan bepaalde criteria worden voldaan.
Leerpunten Een centraal geleide coördinatie is gunstig, omdat dit ervoor kan zorgen dat de woningen op een consistente manier kunnen worden geïmplementeerd en ontwikkeld. Dit kan helpen bij het vinden van goed werkende en kosteneffectieve oplossingen, zoals optimale ontwerpnormen en welke soorten fornuisalarmen moeten worden geïnstalleerd. Gedetailleerde checklists kunnen een effectieve manier zijn om ervoor te zorgen dat aan bepaalde criteria en normen wordt voldaan.
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
60
Wooncoaches Stad
Amsterdam
Geografische focus
Stadsbreed
Gelanceerd in; huidige status
2016; lopend
Meer informatie
Wooncoach voor senioren (online)
Doelen, inhoud en organisatie Dienstverlening Veel ouderen wonen uiteindelijk in een huis dat groter is dan ze nodig hebben en aankunnen. In deze situaties is het vaak al te laat om probleemloos naar een geschikter huis te verhuizen. De gemeente Amsterdam heeft wooncoaches aangesteld om op dergelijke problemen te anticiperen. De wooncoaches zijn vrijwilligers die huisbezoeken brengen aan ouderen en hun woonsituatie bespreken, met de bedoeling hen bewust te maken van het belang van vroegtijdig anticiperen op verhuizen. Samen met de wooncoach krijgen de ouderen hulp bij het vinden van een nieuwe geschikte woning en het daadwerkelijke verhuizingsproces. Er zijn twee verschillende vormen van passende huisvesting die door de wooncoaches worden aangeboden. De eerste heet ‘Van hoog naar laag’, waarin woningcorporaties ouderen die momenteel in een flatgebouw zonder lift wonen, aanbieden in dezelfde buurt naar een woning op de begane grond of een flatgebouw met lift te verhuizen. De ouderen blijven hun bestaande huurprijs betalen. De tweede regeling heet ‘Van groot naar beter’. In deze regeling helpen woningcorporaties ouderen van een woning met minimaal 5 kamers en 70 vierkante meter naar een kleinere en beter toegankelijke woning te verhuizen, wederom met behoud van de bestaande huurprijs. Ouderen zijn zeer tevreden over deze dienst en de vraag groeit gestaag.
Doelgroep Ouderen die momenteel zonder lift in een sociale huurwoning wonen (‘Van hoog naar laag’); ouderen die in een sociale huurwoning wonen met minimaal 5 kamers of 70 vierkante meter (‘Van groot naar beter’).
Coördinatie en betrokkenheid van belanghebbenden De wooncoach assisteert de senior in samenwerking met andere belanghebbenden, zoals weergegeven in het schema:
Fase
Bereiken
Signaleren
Bewustzijn
Informatie
Advies
Keuze
Ondersteunend
Woningaanpassing
Verhuizen
Actor
Senior Gemeente Wooncoach Woningcorporatie Gezondheidszorgprofessional Wooncommissie
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
61
Effectiviteit en impact Impact In heel Amsterdam zijn 18 wooncoaches actief geweest. Ze maken ouderen bewust van de noodzaak om vooruit te denken over de toekomst van hun woonsituatie. De coaches krijgen veel lof, omdat ze zich vooral richten op het helpen bij het vinden van een nieuwe woning en het helpen bij de daadwerkelijke verhuizing. Evaluatie van de resultaten heeft uitgewezen dat de wooncoaches ongeveer 130 verhuizingen per jaar hebben kunnen realiseren via ‘Van hoog naar laag’ en ongeveer 60 verhuizingen via ‘Van groot naar beter’.
Monitoring van resultaten Op basis van de resultaten van de pilotfase in vier pilotdistricten is een ex ante-evaluatie uitgevoerd. In 2019 werd de ex post-evaluatie van de interventies ‘Van hoog naar laag’ en ‘Van groot naar beter’ afgerond. De mening van ouderen over de wooncoaches zou een extra meetinstrument kunnen zijn, aangezien dit momenteel alleen kwalitatief bekend is.
Innovativiteit Organisationele Innovativiteit: met het concept van de wooncoaches is een succesvolle samenwerking van meerdere belanghebbenden (ouderen, woningcorporaties, gemeente, zorgprofessionals en maatschappelijk werkers) tot stand gekomen.
Overdraagbaarheid en duurzaamheid Herhaling en voorwaarden Wooncoaches zijn actief in veel grote Nederlandse steden, zoals Utrecht, Rotterdam, maar ook in kleinere steden. Zowel gemeenten als woningcorporaties kunnen wooncoaches inzetten. Personele en financiële middelen zijn de belangrijkste voorwaarden voor overdraagbaarheid.
Leerpunten In de pilot-fase van het initiatief brachten vier coaches per district een klein aantal huisbezoeken – ongeveer 12 per maand per district. In de pilot-evaluatie is geconcludeerd dat veel ouderen niet om de betrokkenheid van de wooncoaches hebben gevraagd en deze niet waardeerden. Zij waren van mening dat de wooncoaches weliswaar advies geven, maar dat ze ouderen niet echt helpen met het daadwerkelijke proces van het vinden van een geschikte woning en het verhuizen. Daarom wordt bij de verbeterde projectuitvoering de ondersteuning van ouderen over een langere periode gespreid, is de aandacht meer gericht op concrete en praktische ondersteuning en zijn er meer belanghebbenden betrokken.
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
62
4. Sociale participatie Aanpak eenzaamheid Stad
Amsterdam
Geografische focus
Stadsbreed
Gelanceerd in; huidige status
2016; lopend
Meer informatie
Amsterdams Netwerk Eenzaamheid (online)
Doelen, inhoud en organisatie Dienstverlening Amsterdam heeft eenzaamheid benoemd als een van de vier belangrijkste actiepunten in het huidige Agefriendly City-beleid. Het programma Aanpak eenzaamheid bestaat uit drie verschillende elementen: •
Lerende aanpak: ontwikkeling van kennis over bewezen interventies om eenzaamheid tegen te gaan. Uitvoering van experimenten door universiteiten en kennisinstellingen, samen met trainingen voor zorgprofessionals en maatschappelijk werkers;
•
Amsterdams Netwerk Eenzaamheid: bestaande uit ruim 600 belanghebbenden, zoals gemeente, zorgaanbieders, kennisinstellingen, belangenorganisaties en stichtingen. Samen vormen ze een zogenaamd leernetwerk dat a) fysieke bijeenkomsten organiseert door middel van conferenties in het congrescentrum Pakhuis De Zwijger en b) digitale verbindingen organiseert door middel van een online toolkit met beste praktijken en bewezen interventies ter voorkoming van eenzaamheid. Verder wil het netwerk verdere kennisontwikkeling stimuleren door experimenten en kennisuitwisseling te faciliteren. Binnen het leernetwerk zijn meerdere succesvolle producten ontwikkeld die samen een toolkit vormen.
•
Gemeente als belanghebbende: de gemeente wil als katalysator fungeren door het leveren van basisdiensten (zoals vergaderruimtes in alle wijken) die vermenigvuldigingseffecten kunnen genereren en door alle betrokken belanghebbenden bij elkaar te brengen en te matchen.
Toolkit met kennis over bewezen interventies en andere tips, verzameld bij alle deelnemende belanghebbenden.
Bron: Amsterdams Netwerk Eenzaamheid (https://www.amsterdamsnetwerkeenzaamheid.nl/toolkit/
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
63
Doelgroep Naar schatting voelt ongeveer een derde van de Amsterdammers (ongeveer 300.000 mensen) zich eenzaam; 13 procent voelt zich erg eenzaam. Van deze mensen hebben senioren een groot aandeel, vooral die van minderheden zoals migranten en LGBT's of mensen zonder partner.
Coördinatie en betrokkenheid van belanghebbenden De gemeente Amsterdam coördineert het programma en heeft er 600 belanghebbenden bij betrokken, verdeeld over de categorieën bewonersgroepen, kennisinstellingen, zorgprofessionals, maatschappelijk werkers en diverse groepen (ondernemers en beleidsmakers uit andere steden).
Effectiviteit en impact Impact Er zijn diverse resultaten behaald. Een selectie van de output uit 2018 omvat: •
Er zijn 6 thematische conferenties georganiseerd;
•
40 trainingen over het voorkomen van eenzaamheid zijn gegeven aan ca. 600 professionals;
•
Er zijn 2 instrumenten ontwikkeld voor beleidsmakers om beleid te ontwikkelen ter bestrijding van eenzaamheid en om subsidieaanvragen voor eenzaamheidsprojecten te beoordelen;
•
Er is een praktische gids ‘Eenzaam in Mokum’ ontwikkeld, met theoretische inzichten over eenzaamheid, verhalen van eenzame mensen en maatschappelijk werkers en veelbelovende projecten;
•
De online toolkit bevat 22 bewezen interventies en 12 veelbelovende projecten, evenals richtlijnen voor het voorkomen en bestrijden van eenzaamheid.
Het resultaat is een toename van kennis over eenzaamheid, zowel wat betreft het bestrijden van het taboe als het verspreiden van good practices in preventie.
Monitoring van resultaten Er is geen systematische monitoring van de resultaten. Dit is begrijpelijk gezien de uiteenlopende aard van de activiteiten, maar er zou een overzicht van de output per programma-element kunnen worden gecreëerd.
Innovativiteit Focus op nieuwe behoeften: er is nog weinig bekend over effectieve interventies op het gebied van eenzaamheid. Het programma Aanpak eenzaamheid brengt theorie en praktijk samen door een duidelijk overzicht te creëren van richtlijnen en bewezen interventies (toolbox) en door middel van conferenties.
Overdraagbaarheid en duurzaamheid Herhaling en voorwaarden De aanpak is uniek, maar onlangs heeft het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport een gelijknamig landelijk programma aangekondigd met een vrijwel identieke opzet. De overdraagbaarheid is afhankelijk van het lokale of regionale bestaan van een kennisinstelling die kan helpen bij het vergaren van nieuwe kennis, bijvoorbeeld door evaluatie van lokale experimenten.
Leerpunten De netwerkbenadering is zeer effectief, hoewel solide leiderschap en management van belanghebbenden is vereist. Een uitdaging is hoe minderheden zoals migranten te bereiken, aangezien zij eenzaamheid relatief vaak als taboe ervaren.
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
64
Carte Blanche (Vrijbrief) Stad
Nantes
Geografische focus
Stadsbreed
Gelanceerd in; huidige status
2012; lopend
Meer informatie
Carte Blanche - Ville de Nantes (online)
Doelen, inhoud en organisatie Dienstverlening Nantes heeft veel geïnvesteerd in het diversifiëren en het dichter bij de burger brengen van het culturele aanbod, vooral omdat het wordt gezien als een krachtig instrument om integratie en sociale inclusie te bevorderen. De Carte Blanche is een nuttig middel geweest om de toegang tot cultuur te vergemakkelijken door het bieden van beter betaalbare prijzen, maar ook door een reeks aanvullende diensten die hebben bijgedragen aan het aantrekken van nieuwe gebruikers voor culturele en sportevenementen. Het geeft toegang tot kortingen op meer dan 60 culturele locaties en sportfaciliteiten:
onder
meer
theaters,
bioscopen
en
tentoonstellingen. Het werd voor het eerst gelanceerd in 2012 en hoewel het niet speciaal bedoeld is voor senioren, wordt het door hen veel gebruikt. Er zijn drie versies:
Bron: Carte Blanche
•
Basic: Reduction of prices for everybody below the threshold income level;
•
Carte blanche mediation: reduction of tariffs but also support of people with handicaps or mobility problems, who need to be escorted to reach the destination. This has been the most interesting for senior citizens;
•
Aide a la ratification pour amateurs (Support for amateurs): to support artists who wish to practice and launch their initiative (with a subscription).
Doelgroep Dit is voorbehouden aan alle burgers en prijsverlagingen worden berekend op basis van inkomen. De Card Mediation is speciaal gemaakt voor ouderen of mensen met beperkte mobiliteit. Tot nu toe hebben meer dan 3.000 burgers gebruik gemaakt van de kaart.
Coördinatie en betrokkenheid van belanghebbenden De Carte Blanche is een initiatief van de stad, dat inmiddels samenwerkt met 60 culturele en sportieve faciliteiten en een ruim aanbod aan verenigingen en organisaties die extra ondersteuning en diensten verlenen. Ze spelen bijvoorbeeld een belangrijke rol als het gaat om het ondersteunen van gehandicapte of oudere mensen bij het bereiken van de betreffende locaties en het ontvangen van doelgericht advies en hulp bij het kiezen van een evenement of activiteit die het beste past bij de specifieke behoeften van een begunstigde. Sommige initiatieven en shows worden ook gepromoot door lokale verenigingen, die soms bezoeken kunnen mobiliseren en organiseren voor groepen mensen.
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
65
Effectiviteit en impact Impact Het initiatief heeft ertoe bijgedragen dat veel segmenten van de samenleving, die traditioneel niet alleen vanwege financiële beperkingen, maar ook vanwege gebrek aan belangstelling, dichter bij cultuur en sport zijn gebracht. Het brede aanbod hielp ook om het vooroordeel weg te nemen dat cultuur alleen voor hoogopgeleiden is, aangezien het portfolio ook toegang biedt tot film, sportcompetities en een breed scala aan ander amusement. De stad Nantes heeft ook geconstateerd dat senioren, hoewel ze vaak meer worden aangetrokken door film en klassieke muziek, geleidelijk andere domeinen en activiteiten gaan ontdekken. Naast het dichter bij de cultuur brengen van mensen (niet alleen als toeschouwers, maar ook als uitvoerders en artiesten), heeft de groei in deelname en opkomst een positief effect gehad in het doorbreken van de cyclus van isolatie en sociale uitsluiting en heeft het de totstandkoming van nieuwe banden en relaties bevorderd.
Monitoring van resultaten In 2015 is een tevredenheidsonderzoek uitgevoerd. De respons is positief, met uitzondering van enkele klachten over de tarieven, die voor sommige respondenten nog onvoldoende concurrerend werden geacht. Mogelijk wordt in de nabije toekomst een evaluatie van het initiatief uitgevoerd.
Innovativiteit Het initiatief is innovatief omdat het niet alleen een prijsverlaging mogelijk maakt om de toegang tot cultuur en sport te vergroten, maar ook aandacht besteedt aan andere aspecten (zowel logistiek als moreel) die mensen ervan zouden kunnen weerhouden deel te nemen en deze ook probeert aan te pakken.
Overdraagbaarheid en duurzaamheid Herhaling en voorwaarden Nantes besteedt een groot deel van haar budget aan het cultuurbeleid. Een initiatief als Carte Blanche vereist bereidheid van het stadsbestuur om in dit domein te investeren. Vooral als het de ambitie is om mensen die vanwege financiële beperkingen nog niet bezig zijn met culturele activiteiten te bereiken. De geboden prijzen moeten betaalbaar zijn. Daarnaast is het belangrijk om een groot aantal faciliteiten aan boord te hebben, omdat het aanbod breed en divers moet zijn. Ten slotte is coördinatie en partnerschap met verenigingen en lokale organisaties cruciaal om ervoor te zorgen dat een volledig pakket aan diensten en ondersteuning kan worden geboden.
Leerpunten Nantes heeft geconstateerd dat de effecten van cultuurbeleid op sociale cohesie en inclusie vaak pas op de lange termijn zichtbaar zijn. Dit is iets waarmee rekening moet worden gehouden bij het ontwerpen van initiatieven op dit gebied. De stad realiseerde zich dat tarieven alleen gebaseerd moeten zijn op het inkomen en niet op de leeftijd. Dit begrip is de afgelopen jaren geïntroduceerd en niet alleen toegepast op Carte Blanche, maar ook op andere domeinen.
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
66
Centros de Convivencia (Sociale ontmoetingscentra voor ouderen) Stad
Zaragoza
Geografische focus
Stadsbreed
Gelanceerd in; huidige status
1990s; lopend
Meer informatie
Centros de Convivencia - Ayuntamiento de Zaragoza (online) Derechos Sociales – Personas Mayores (online)
Doelen, inhoud en organisatie Dienstverlening De Sociale ontmoetingscentra voor ouderen of Centros de Convivencia zijn gemeenschapsruimtes waar ouderen sociale interactie kunnen vinden en kunnen deelnemen aan een breed scala aan activiteiten, zoals conferenties, workshops, trainingen, dagtochten, enz. De Centra bieden ouderen ook toegang tot informatie en andere diensten die voor hen relevant zijn, zoals juridisch advies. Er zijn 31 Centra verspreid over de stad (zie onderstaande kaart) en georganiseerd als een netwerk, wat betekent dat leden toegang hebben tot activiteiten van elk van de Centra in de stad. De Centra worden gezien als een hulpmiddel om het welzijn van ouderen te vergroten door sociale interactie te vergemakkelijken en de actieve betrokkenheid bij een breed scala aan activiteiten te bevorderen. De Centra helpen ouderen om fysiek en mentaal actief te blijven en om sociale ondersteuningsnetwerken op te bouwen die ook helpen om ongewenste eenzaamheid te voorkomen.
Doelgroep De Sociale ontmoetingscentra voor ouderen staan open voor alle gepensioneerden van 60 jaar en ouder. Vanaf 2018 waren ongeveer 69.000 mensen lid (46,8% van de ouderen in de stad). Ze worden meestal gebruikt door ouderen tussen de 65 en 75 jaar die fysiek onafhankelijk zijn.
Coördinatie en belanghebbenden
betrokkenheid
van
De
gefinancierd
de
Centra
worden
door
gemeenteraad en gecoördineerd door het Technisch Bureau voor Senioren. Elk Centrum wordt beheerd door een directeur en een team van gemeentelijk personeel. Activiteiten worden vaak
uitgevoerd
organisaties.
met
Centra
steun bieden
van
andere
ouderen
de
mogelijkheid om ook actief deel te nemen aan de opzet en uitvoering van sommige activiteiten
Bron: gemeente Zaragoza
Effectiviteit en impact Impact De Sociale ontmoetingscentra voor ouderen bestonden al lang voordat Zaragoza zich bij het wereldwijde WHO-netwerk aansloot, maar zijn sindsdien overgegaan van plaatsen waar ouderen wat tijd doorbrengen naar plaatsen waar ze actief deelnemen, ook bij het opzetten en uitvoeren van activiteiten. Een groot en groeiend aantal leden (bijna de helft van de ouderen in Zaragoza, een stijging van 10% ten opzichte van
ESPON / ACPA – Europese steden aanpassen aan vergrijzing: Beleidsuitdagingen en good practices / Beleidshandboek
67
2015) en een hoge deelname aan de activiteiten van de Centra (in 2018 gebruikten meer dan 4800 mensen de centra dagelijks) suggereert dat de Centra senioren helpen om actief te blijven.
Monitoring van resultaten Het Technisch Bureau voor Senioren, ondersteund door de Directeuren van de Centra, houdt voortdurend toezicht op de georganiseerde activiteiten. Ze houden het type en het aantal uitgevoerde activiteiten bij en hoeveel ouderen er per activiteit deelnemen. Ze beoordelen ook de tevredenheid en hoe ouderen de invloed van deelname aan de activiteiten van het centrum op hun dagelijks leven ervaren.
Innovativiteit Terwijl de gemeenteraad activiteiten financiert en beheert en de algehele strategische richting van de Centra uitzet, zorgt het dagelijkse beheer voor een bottom-up benadering van de activiteiten die in de Centra worden georganiseerd. Dit betekent dat leden activiteiten kunnen voorstellen en kunnen bijdragen aan de opzet en uitvoering van activiteiten, wat extra mogelijkheden tot betrokkenheid biedt.