Jongvolwassenenonderzoek GGD RAPPORT1

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

32

5 Sociaal welzijn In dit hoofdstuk bespreken we het sociaal welzijn van jongvolwassenen. Negatieve ervaringen en gevoelens gaan vooral over het gebrek aan sociaal contact en sociale activiteiten in de coronaperiode, maar ook over relaties die onder druk kwamen te staan doordat mensen verschillend reageerden op de dreiging van de ziekte corona, en de coronamaatregelen.

5.1 Negatieve ervaringen in en na de coronaperiode 5.1.1

Moeite met sociale contacten

Eén van de grootste uitdagingen voor jongvolwassenen tijdens de coronatijd was het wegvallen van sociale contacten. In de levens van jongvolwassenen spelen hun peers een belangrijke rol, en zijn sociale contacten heel belangrijk voor hun sociale ontwikkeling. “Ik miste mijn vriendinnen heel erg. Ook omdat sommige vriendinnen van hun ouders niet mochten afspreken. Die van mij vonden het wel lastig, maar ik mocht wel gewoon.” Doordat jongvolwassenen hun vrienden niet of minder konden zien, voelden zij zich vaak eenzaam (dit onderwerp is in hoofdstuk 4 reeds besproken). Als gevolg van de coronaperiode en het beperkte sociale contact hebben meerdere jongvolwassenen ook nu nog moeite met het aangaan van nieuwe sociale contacten. Het voelt voor hen alsof ze een achterstand hebben opgelopen in sociale vaardigheden; ze durven niet meer of weten niet meer hoe ze op nieuwe mensen moeten afstappen, terwijl dat voorheen vanzelf ging. “Algemene vaardigheden die je normaal zou ontwikkelen in contact met anderen, dat vind ik in ieder geval, is er echt gewoon een gat ontstaan omdat we gewoon twee, drie jaar lang daar zonder al die activiteiten mee zijn gegaan.” “Ik moet er bijna twee keer over nadenken, al wil ik een vreemde aanspreken als ik ergens ben of als ik iets wil vragen. Dan is er toch iets in mijn achterhoofd wat nu zegt van ‘oh dat is eng’.

Terwijl ik dat daarvoor echt totaal niet had.” Sommige jongvolwassenen gaven aan bang te zijn dat hun kansen op het maken van nieuwe vrienden en het vergroten van hun sociale netwerk verkleind zijn, omdat ze in hun studietijd niet de mogelijkheid hebben gehad om vriendschappen te ontwikkelen met studiegenoten. Ook merkten ze op dat, zelfs nu de meeste coronamaatregelen zijn opgeheven, er minder mogelijkheden zijn voor sociaal contact dan voor de coronaperiode, omdat er bijvoorbeeld meer wordt thuisgewerkt. “Ik ben op zoek naar een nieuwe baan. Maar er wordt nog heel veel thuis gewerkt door iedereen. Dat zorgt niet voor hele hechte sociale banden. Het is wel mogelijk denk ik om nieuwe contacten te

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

33

leggen, maar het is wel moeilijker. Zeker als je in een andere fase van je leven komt; stoppen met studeren, beginnen met werken of een nieuwe studie doen.” Verschillende jongvolwassenen hebben nog altijd moeite met het benaderen van volwassenen, bijvoorbeeld op school of in winkels. Contact met een docent verliep in de coronaperiode voornamelijk online en winkelen deed je online, zonder dat daar een winkelmedewerker aan te pas kwam. Jongvolwassenen merken dat zij daardoor terughoudender geworden zijn als het gaat om volwassenen benaderen om bijvoorbeeld hulp te vragen. Zij vinden het te spannend of weten zichzelf geen houding te geven en doen het daarom maar niet. “Vragen in een winkel waar iets ligt dat doe ik echt niet. Ik denk eigenlijk niemand van mijn leeftijd hoor. Ik zoek liever zelf een half uur langer waar iets ligt dan dat ik het moet vragen.” “Ik had een docent die mij moest begeleiden met mijn scriptie, maar ik kende hem eigenlijk niet. En daardoor vond ik hem ook niet benaderbaar. Het contact was ook altijd online, hoewel het van mij wel fysiek had gemogen. Maar ja, daardoor hebben wij hem eigenlijk ook nooit zelf opgezocht.”

5.1.2

Relaties onder druk

Een deel van de jongvolwassenen heeft tijdens de coronatijd ervaren dat onder familieleden, huisgenoten, en vrienden andere opvattingen leefden over bijvoorbeeld vaccinatiebereidheid en de maatregelen in de strijd tegen coronabesmettingen. Soms leidde dit tot onenigheid, of het vermijden van bepaalde gespreksonderwerpen omdat men bang is voor vervelende discussies. “Er zijn wel degelijk een paar mensen om mij heen geweest, die dan zeggen van, oh [het vaccin] daar ga ik echt niet voor. Die discussie mijd ik dan echt. Ik zal dan een keer zeggen van, ja, tienduizenden mensen zijn al gevaccineerd, er is niet veel gebeurd. Zoiets zal ik dan wel zeggen, maar ik ga geen hevige discussie voeren, zeg maar.” In de coronaperiode is relatief veel tijd thuis doorgebracht. Voor de meeste jongvolwassenen was dit gelukkig een prettige, veilige plek. Maar dat was niet voor iedereen het geval. De omgang met hun ouders stond bij thuiswonende jongvolwassenen in meer of mindere mate onder druk. Verschillende jongvolwassenen vertelden over ruzies met hun ouders, die in enkele gevallen zelfs tot uithuisplaatsingen hebben geleid. Het continue samenzijn vanwege de coronamaatregelen is hier volgens hen de oorzaak van geweest. “Dan merk je in één keer dat het huis heel klein is. Normaal zit je niet zo boven elkaars lip.

“Omdat het zoveel spanningen waren en het zo slecht met mij ging, door het alleen maar thuis te zitten, dat het niet eens meer een veilige omgeving voor mij was. Het is niet dat je kunt zeggen van, oh we hebben ruzie thuis gehad en ik ga er even een halve dag uit of een paar uurtjes uit ofzo, dat ging niet. Dus er was geen resetknop, zeg maar, die je normaal wel hebt als je naar school gaat of naar vrienden of iets anders doet.”

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

34

Door ruzies, maar ook door bijvoorbeeld een overbeschermende houding van ouders is er wrijving ontstaan. “In de coronaperiode, mijn ouders waren ook best wel beschermend en dat was op een gegeven moment een beetje doorgeslagen naar mijn mening. Ik mocht opeens niks meer, omdat het gevaarlijk was, omdat ik ziek kon worden, het niet veilig was… En dat zal vast niet slecht bedoeld zijn, maar ik had op een gegeven moment een beetje zoiets van, jammer, ik ben wel gewoon 15, 16.” Jongvolwassenen die tijdens de coronaperiode in een studentenhuis woonden, merkten dat niet alle huisgenoten zich in dezelfde mate aan de coronamaatregelen wilden of konden houden. Omdat zij met veel mensen dicht op elkaar woonde, zorgde het constant rekening moeten houden met elkaar wel eens voor spanningen. “Er waren gewoon zoveel onduidelijkheden en zoveel vragen. En daardoor zoveel spanningen onderling. Want op een gegeven moment komt het er natuurlijk uit van, oh je loopt veel te dicht langs mij. Of, oh je hebt opeens mensen op bezoek en we hebben dat helemaal niet gecommuniceerd. Daar krijg je gewoon ruzies over.”

5.1.3

Op zoek naar alternatieve sociale activiteiten

Door de coronamaatregelen hadden jongvolwassenen geen toegang meer tot de activiteiten waarmee zij normaal gesproken hun vrije tijd doorbrengen, zoals sporten en uitgaan. Ze moesten daarom op zoek naar alternatieven, die op afstand konden worden uitgevoerd. Niet alle jongvolwassenen waren hiertoe in staat of hadden hier de motivatie of de energie voor. Jongvolwassenen die dit wel hadden probeerden het contact met elkaar bijvoorbeeld te onderhouden door in de buitenlucht af te spreken. “En toen we wel even op afstand wat dingen gingen doen, dus gewoon met elkaar fietsen, maar dan op afstand, dat voelde dan ook wel weer goed. Dus dat gingen we dan ook wel weer af en toe doen, toen het mocht. Dus toch wel proberen zo het beste eruit te halen.” Een deel van de jongvolwassenen organiseerde of bezocht ook (stiekem) huisfeesten tijdens de coronaperiode om toch vrienden te kunnen zien en nieuwe mensen te leren kennen. “Dat ik op een gegeven moment dacht van oké, als jullie [docenten van de universiteit] niet gaan zorgen dat ik andere mensen ken, dan ga ik dat op mijn eigen manier doen en dan ga ik gewoon wel naar huisfeesten. Ondanks dat het toch niet helemaal goed voelde.” De meeste jongvolwassenen haalden uit hun alternatieve sociale activiteiten minder plezier dan uit de activiteiten die zij normaal gesproken doen in hun vrije tijd. “Ieder gesprek wat je had was hetzelfde.

En dat vond ik heel irritant, want niemand heeft wat meegemaakt, dus niemand heeft wat te vertellen. Elk live event wat je had, deelde iedereen, dus niemand had wat te vertellen. Dus alles werd oppervlakkig, en ik denk dat dat heel veel veranderde.”

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

35

5.1.4

Veel tijd online doorbrengen

Jongvolwassenen hebben tijdens de coronaperiode meer tijd online doorgebracht dan zij daarvoor deden en dan zij nu doen. De redenen die daarvoor het vaakst genoemd werden, zijn verveling, geen activiteiten kunnen doen buitenshuis, en het ontbreken van sociale controle (door docenten of ouders). “Ik zat veel meer op mijn telefoon, want ja, normaal dan zit je te werken in de klas en dan moet je je telefoon inleveren, of je moet hem in je tas houden, want anders pakt de docent hem af. Dat heb je niet als je thuis zit. Dus ja, ik zat er veel meer op en ik zag echt dat mijn schermtijd enorm omhoogging.” Om vrienden te blijven spreken zochten jongvolwassenen hun toevlucht tot online mogelijkheden. Dat werkte niet altijd even prettig. “Ik ging met een aantal vrienden videobellen en dit voelde supergeforceerd. En dat was echt niet de oplossing. Maar tegelijkertijd, ja, het is toch een manier om elkaar wel te zien en in contact te houden.”

5.1.5

Verschil tussen mannen en vrouwen

Hoewel de meeste jongvolwassenen huiverig waren om verschillen te benoemen of te duiden tussen groepen, benoemden ze voorzichtig verschillen in ervaring en beleving op het gebied van sociaal welzijn tijdens corona tussen mannen en vrouwen. Ze zagen om zich heen dat vrouwen enerzijds meer last hebben gehad van het missen van sociale contacten, en anderzijds dat mannen meer moeite hebben (gehad) om zich te uiten over hun gevoelens. Tegelijkertijd benadrukten de jongvolwassenen die deelnamen aan dit onderzoek dat dit zeker niet voor alle mannen of vrouwen zo geldt, en waarschuwden ze voor stereotypering of generalisering. “Ja, want ik denk wel, ik merk wel dat vrouwen er wat makkelijker en eerlijker en opener over praten en meer zeg maar de diepte in gaan en bij de mannen moet je, nou ja, de mannen die ik ken moest ik wel heel erg trekken of ik moest ze heel erg dronken krijgen en dan kwam er iets uit, maar anders niet.” “Ik vind het op zich wel herkenbaar, vooral dat vrouwen het er inderdaad iets meer over hebben. Ik moet zeggen van de mannen die ik ken, die hebben eigenlijk niet echt veel problemen over zichzelf geuit waar ze door corona zeg maar mee zitten, dus ik weet niet of ze die dan niet hebben of er gewoon niet over praten inderdaad.

Het lijkt een soort makkelijker voor hen te gaan om weer terug te gaan in hun leven zonder corona, maar ik weet niet het lijkt misschien alleen maar zo.” “Als ik het er bijvoorbeeld met vriendinnetjes over had, zij vonden het bijvoorbeeld best wel pittig. Maar dan sprak ik jongens en die vonden het allemaal prima. Misschien een beetje stereotyperend, maar zij vonden het prima om de hele dag te gamen en niet naar school te hoeven en die vonden die online lessen ook niet zo belangrijk. Terwijl die meisjes daar heel veel last van hadden en die online lessen wel belangrijk vonden en het heel vervelend vonden dat ze niet gewoon in de les konden zijn en niet echt goed konden leren.”

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

36

5.2 Positieve ervaringen in en na de coronaperiode 5.2.1

Hechtere band met vrienden en familie

Een deel van de jongvolwassenen heeft tijdens de coronaperiode een hechtere band gekregen met vrienden en familie, omdat ze meer tijd doorbrachten samen (fysiek of online). Deze jongvolwassenen hebben hun vrienden beter leren kennen, omdat ze diepere gesprekken met elkaar voerden dan voor de coronaperiode. Deze groep heeft veel steun ervaren van vrienden en familie, omdat ze niet met problemen bleven rondlopen, maar hun zorgen met anderen bespraken. “Ik had het dan vooral met de vrienden die ik zelf had dat ik dan gewoon een berichtje kon sturen en we hadden meer tijd om één-op-één 1 te praten, wat daarvoor niet helemaal zo was. Nu hadden we weer echt meer tijd om elkaar toch op een wat diepere manier te leren kennen.” “Ik heb ook best wel een heel erg close gezin. Wij zaten ook voor het eerst allemaal thuis eigenlijk, want normaal hebben we allemaal wel een beetje ons eigen leven. Dus eigenlijk heb ik dat wel als heel fijn ervaren om als gezin gewoon weer een keertje met z’n allen thuis te zijn.”

5.2.2

(Nieuwe) sociale relaties – online & offline

Sommige jongvolwassenen zijn tijdens de coronatijd nieuwe sociale relaties aangegaan. Ze ontmoetten nieuwe mensen zowel online als offline. Deze jongvolwassenen hebben vaak nog steeds contact met de vrienden die zij tijdens de coronaperiode hebben ontmoet. “Via een vriendin kwam ik in een Discord groep terecht en daar ben ik eigenlijk blijven hangen. In de eerste chatgroep kom ik nog regelmatig, gewoon om te zien hoe het met iedereen gaat en gewoon een beetje te hangen.” Ook met bestaande vrienden en andere sociale contacten was er veel online contact. Voor de meesten was dit een positieve ervaring, maar een enkeling was minder enthousiast. “Ja, ik denk dat dat [online contact] wel goed was want anders, ja, de corona heeft natuurlijk lang geduurd en anders had je je vrienden misschien een jaar niet gezien of gehoord. Ja, zo kon je natuurlijk dan nog wel contact houden en dat was wel goed”.

5.2.3

Geen sociale verplichtingen

Een aantal jongvolwassenen vond het prettig dat sociale verplichtingen tijdens de coronaperiode tijdelijk wegvielen. Zij ervaarden meer rust, omdat er minder mogelijkheden waren tot sociaal contact en de daarbij behorende prikkels. Sommige jongvolwassenen vonden het ook makkelijker om sociale verplichtingen af te zeggen, omdat ze daarbij corona als reden konden opgeven. “Ik denk ook wel dat het ergens een soort rust heeft gegeven. Omdat ik denk dat er voor mij persoonlijk best wel veel sociale druk was in mijn leven en zo om bepaalde dingen te doen. En dat toch met de eerste, in het begin zeg maar, de eerste paar weken of maanden, je hoefde ook even niks inderdaad.”

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

37

“Je had gewoon een makkelijker excuus om niet te gaan naar bepaalde plekken en situaties. Dan heb ik het vooral over verjaardagen, feestdagen, sociale verplichtingen.” Jongvolwassenen die geen goede klik hadden met klasgenoten, gaven daarnaast aan dat het fijn was om thuis hun eigen ding te kunnen doen en die klasgenoten minder te zien.

5.2.4

Contact met vrienden en collega’s

Een aantal jongvolwassenen heeft tijdens de coronaperiode veel tijd en ruimte gehad om leuke dingen te doen met vrienden, wat hen erg goed heeft gedaan. “Ik was eigenlijk elke dag met vrienden. En toen gingen we ook nog twee weken op vakantie. En dat was ook echt superleuk. Dat heeft me wel echt heel goed gedaan toen. En ik heb nu nog steeds met sommigen gewoon contact. Ook al is het al anderhalf jaar later. Dat is wel heel erg leuk.” Tijdens de verschillende periodes in de coronatijd waarin de maatregelen strenger waren, waren jongvolwassenen met een baan blij dat ze hierdoor toch nog mensen bleven zien. “Ik was tijdens corona werkzaam als verpleegkundige en ik ervaarde het als heel fijn, want ik kwam nog naar buiten. Mijn hele leven bestond eigenlijk uit werken, maar ik heb het wel heel erg als fijn ervaren, omdat het me wel structuur gaf, ik kon toch naar buiten en op werk zag ik toch wel collega’s, dus dat was gewoon fijn.”

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

38

6 Fysieke gezondheid Hoewel de meeste jongvolwassenen aangeven minder gezond te zijn gaan leven in de coronaperiode, is een deel van hen juist bewuster gaan leven. Dit hoofdstuk beschrijft hun ervaringen en overwegingen om al dan niet gezond te leven.

Voor 19% van de jongvolwassenen was gebrek aan beweging één van de belangrijkste gevolgen van de coronaperiode, terwijl 18% juist meer ging bewegen. 9% van de jongvolwassenen ging gezonder eten. Resultaten uit de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 9

6.1 Sporten en bewegen Een deel van de jongvolwassenen is in de coronaperiode minder gaan bewegen en/of sporten, of zelfs helemaal gestopt. Door het sluiten van sportverenigingen en sportscholen, was gezamenlijk sporten niet meer mogelijk. Naast dat hierdoor een sociaal aspect van hun leven weg viel, en zij het sporten als een mentale uitlaatklep misten, had het ook fysieke gevolgen. “Ik dacht altijd dat ik wel introvert was. Maar toen alles dichtging kwam ik erachter dat ik het sporten en het contact daar echt wel miste en dat ik het zo fijn vond om te doen.” Sommige jongvolwassenen vertelden dat zij in gewicht zijn aangekomen. Oorzaken die zij zelf noemden zijn het gebrek aan beweging in algemene zin, het wegvallen van sport, het niet van en naar school hoeven fietsen en het niet aanpassen van je eetpatroon. Jongvolwassenen zaten veel thuis in verband met de beperkende maatregelen en online onderwijs. Hun dagelijkse tijd achter een scherm – laptop, telefoon of televisie – was daardoor een stuk hoger dan voor de coronaperiode. Mede hierdoor bewogen zij gedurende de dag ook een stuk minder, en was de motivatie om te gaan bewegen ook verminderd. “Ik had geen beweging. Ik ging niet fietsen naar school, ik kon niet even mijn hoofd leegmaken ofzo.” “Doordat ik heel weinig actief was ben ik ook best veel aangekomen in die tijd. Ik woog zelfs iets van 90 kilo op een bepaald moment.

Dus echt veel meer. Maar ja, ik had ook echt geen fysieke beweging.” De Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 laat zien dat er ook een groep is die in de coronaperiode juist begonnen zijn met sporten of meer zijn gaan sporten.

9 https://www.vzinfo.nl/covid-19/regionaal/invloed-corona-jongvolwassenen

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

39

Jongvolwassenen die zijn begonnen met sporten vertelden dat zij het belangrijk vonden om meer actief bezig te zijn (in plaats van vooral thuis te zijn), sporten als een sociale activiteit te zien, of omdat ze zich door corona bewuster werden van hun fysieke gezondheid. “We zijn op een gegeven moment samen gaan skaten. Dat was wel echt superleuk om te doen. Dat deden we dan een paar keer in de week.” De jongvolwassenen die in coronatijd meer zijn gaan sporten, gaven aan dat dat kwam omdat ze meer tijd hadden voor sport. Er waren bijvoorbeeld minder contacturen binnen het (online) onderwijs en ze hadden geen reistijd meer naar school. “Ik ben wel meer gaan sporten tijdens corona ja. Ik had vooral meer tijd. Eerst had ik dan bijvoorbeeld 8 uur school en moest ik ook nog reizen enzo. En toen was je vooral thuis en had ik opeens alle tijd.”

6.2 Lichamelijke gezondheid 6.2.1

Alcohol en drugs

Verschillende jongvolwassenen gaven aan dat zij in coronatijd meer gebruik zijn gaan maken van verdovende middelen. Het meest noemden zij alcohol. Doordat zij veel thuis waren, zich verveelden, weinig verplichtingen hadden en het gevoel van ‘dit is allemaal klote’ wilden verdoven, dronken zij meer alcohol dan voor corona. Een deel is meer gaan drinken met vrienden, maar sommigen dronken ook alleen thuis. “Je kan niet meer afspreken en leuke dingen doen. Dus ja, dan zit je thuis en dan gaat het toch een beetje kriebelen van.. Ja, best wel klote dit. En toen ging ik alleen maar thuis zitten en veel bier drinken en Netflixen.” Ook gaf een kleine groep aan het onderzoek deelnemende jongvolwassenen aan dat zij meer drugs zijn gaan gebruiken. In de meeste gevallen wordt het roken van joints genoemd, één keer gaat het om XTC. Redenen voor de toename van drugsgebruik die jongeren zelf noemen zijn: verveling, de scherpe randjes eraf halen en meedoen met vrienden. “Nou, ik verveelde me dus heel erg op een gegeven moment. Ik was toen 14 en ik begon net met blowen en af en toe even wat drinken, maar ik vond dat dus niet genoeg. Dus toen begon ik XTC te kopen.” “Ik merkte gewoon echt dat ik mezelf niet meer was en dat ik het [blowen] deed om een beetje de scherpe randjes ervan af te halen. Je had ook zo veel tijd om na te denken.. En het zorgde ervoor dat ik een beetje kon chillen.”

6.2.2

Coronabesmetting – bij zichzelf en/of omgeving

Bijna alle jongvolwassenen hebben zelf corona gehad, en voor enkelen had dit gevolgen voor hun fysieke gezondheid. Eén jongvolwassene heeft nog steeds gezondheidsklachten na een coronabesmetting. Ook hebben zij het in hun omgeving meegemaakt bij familieleden en vrienden. Klachten die jongvolwassenen

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

40

ervaarden zijn bijvoorbeeld: heel ziek voelen (griepklachten), weinig conditie, benauwdheid, flauwvallen en vermoeidheid.

6.2.3

Gebrek aan ritme

Jongvolwassenen van wie de bestaande structuren en dagbesteding waren weggevallen in de coronaperiode hadden veel moeite met het volhouden van een vast ritme. Vooral eten en slapen op vaste momenten lukte niet meer. Jongvolwassenen vertellen dat ze overdag veel sliepen en ’s nachts wakker waren, en dat ze vaak vergaten te eten. “Normaal gesproken – voor corona – word je wakker, je maakt wat eten voor je naar school gaat, daar ga je lunchen, kom je thuis na een lange dag, dan ga je eten, maar in corona had ik geen routine. Het was af en toe ‘s middags wakker worden en dan pas een keer eten.”

6.2.4

Bewustzijn van eigen gezondheid

Een klein aantal jongvolwassenen geeft aan dat zij zich bewuster zijn geworden van hun eigen gezondheid. Door de coronatijd beseften zij hoe kwetsbaar gezondheid is en dat je ook zelf een rol kunt spelen in hoe gezond je jouw lichaam maakt/houdt. “Ik denk dat ik juist in coronatijd heel erg bewust was van mijn gezondheid en dacht van, ik kom nu helemaal niet buiten. Dus dan ga ik zelf maar wandelen of dan ga ik wat vaker naar buiten.” “Ik ben denk ik wel wat volwassener, of serieuzer, geworden door corona. Vooral omdat ik me heel goed ben gaan beseffen hoe belangrijk je fysieke gezondheid en mentale gezondheid is. En ook dat die een soort wisselwerking op elkaar hebben. Daar ben ik me nog elke dag bewust van.”

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

41

7 Beschermende factoren De voorgaande hoofdstukken laten zien dat jongvolwassenen de coronaperiode verschillend hebben beleefd. Over het algemeen was het een eenzame periode waarin veel niet mocht of kon. Wat hielp jongvolwassenen hier doorheen? En wat maakt dat de ene jongvolwassene de coronaperiode minder zwaar heeft ervaren dan de andere? Dit hoofdstuk gaat in op wat jongvolwassenen zelf zeggen over wat hen heeft geholpen.

89,2% van de jongvolwassenen kan bij iemand terecht met een probleem of als hij/ zij ergens meezit. Resultaat uit de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 10

7.1 Sociaal netwerk Het allerbelangrijkst voor jongvolwassenen is het hebben van een sociaal netwerk waar je op kan terugvallen. Vrienden zijn in deze context het meest genoemd, maar ook een partner, huisgenoten en familieleden zijn belangrijk. Hun sociale netwerk heeft voor jongvolwassenen verschillende functies: -

Steun en zorg krijgen: jongvolwassenen vertellen dat zij het in de coronaperiode prettig vonden dat er in vriendengroepen onderling regelmatig bij elkaar ‘ingecheckt’ werd hoe het met ze ging. Wanneer het idee ontstond dat het met iemand minder goed ging, kon daarnaar gehandeld worden, bijvoorbeeld door een goed gesprek.

-

Steun vinden bij elkaar: jongvolwassenen vonden in de coronaperiode steun bij hun sociale netwerk. Zij zochten hun netwerk op wanneer zij zich verveelden, wanneer zij het niet eens waren of het zwaar hadden met maatregelen, wanneer zij niet lekker in hun vel zaten of wanneer zij behoefte hadden aan een luisterend oor.

-

Mogelijkheid tot sociale activiteiten: een sociaal netwerk bood voor jongvolwassenen ook de mogelijkheid tot sociale activiteiten en leuke dingen doen met elkaar. Die sociale activiteiten voorzagen in een behoefte aan menselijk contact, ontspanning, gezelligheid en het liet jongvolwassenen even niet denken aan de ingewikkelde coronatijd.

Jongvolwassenen geven de voorkeur aan fysiek contact met hun sociale netwerk. Maar tijdens de lockdowns hadden zij ook veel aan online contact. “Ik voelde me gewoon wat meer gelukkig als ik met vrienden was. Meer lachen, gezellig doen, dat.” “Je sprak elkaar niet meer elke dag, maar er waren wel genoeg momenten in de week om even met elkaar te appen van: Hé, alles goed? Gewoon even een soort check van: Hé, voel je je mentaal nog wel oké, gaat alles goed? Je moest gewoon even elkaars stemming horen.”

10 https://www.vzinfo.nl/sociale-omgeving/regionaal/ondersteuning

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

42

7.2 Praten over ervaringen en gevoelens Jongvolwassenen gaven aan dat praten over ervaringen en gevoelens hen in coronatijd geholpen heeft. Ze praten het liefst met vrienden, ouders of huisgenoten om hun hart te luchten, elkaar beter te begrijpen, herkenning te vinden bij elkaar of om echt geholpen te kunnen worden. Met name het vinden van herkenning bij elkaar en weten dat ze niet alleen met bepaalde vragen, gevoelens of emoties zitten, vonden jongvolwassenen prettig om te merken. Daarnaast noemden enkele jongvolwassenen ook dat ze het prettig vonden om er voor hun vrienden te zijn met een luisterend oor. “We probeerden echt wel af en toe te appen en te durven vragen van: ‘Hoe gaat het nu met je en hoe voel je je?'. Want we zijn natuurlijk allemaal jongvolwassen mannen, dus we zijn allemaal zo opgevoed dat het niet heel normaal is dat je dat doet als jongen of man. Maar ja, je gaat het dan toch maar voorzichtig doen en dan merkt je dat het oké en fijn is. Dus ja, zo probeerden we elkaar toch een beetje te helpen.” “Nou, ik ben op een gegeven moment met mijn ouders gaan praten en die zeiden van ja, we ervaren hetzelfde. Dat vond ik wel heel fijn om te horen. En ik heb toen ook tegen een paar vrienden gezegd van, joh, hebben jullie nou ook hetzelfde? Of ligt het aan mij?”

7.3 Ritme en routine Een vast ritme, routine of dagbesteding is belangrijk volgens jongvolwassenen. De jongvolwassenen die in de coronaperiode hun werk konden blijven doen vertellen dat dit hen de coronaperiode heeft doorgeholpen. Zij hadden hierdoor geen geldzorgen en het was een prettige afleiding. Ook vonden zij het contact met collega’s fijn in periodes waarin sociaal contact beperkt was. “Ik ben automonteur met de bbl-opleiding. Daar zaten geen beperkingen op, dus ik kon gewoon werken. Ik had ook geen stress ofzo, want ik kon gelukkig blijven werken en had gewoon een inkomen. Bij heel veel mensen was dat niet het geval.” Verschillende jongvolwassenen waren in staat om voor zichzelf een nieuw ritme te creëren en vast te houden. Een normaal dag- en nachtritme was hierbij belangrijk, maar bijvoorbeeld ook sporten op vaste tijden en tóch naar dat vroege online college luisteren, ook al is het niet verplicht. Het hielp ook om actief te zoeken naar een dagbesteding en niet af te wachten wat de dag zou gaan brengen. “Ik denk dat het voor mensen van mijn leeftijd gewoon fijn is als je een vast ritme hebt. Want vanaf dat je jong bent tot nu heb je eigenlijk altijd een vast ritme gehad. Zo laat ga je slapen, dan is school, op die avond heb je sport. En in het weekend doen we leuke dingen.

Zo’n ritme zorgt ook voor overzicht en rust bij jezelf.” “Stap nummer 1 was voor mij sowieso weer een normaal dag- en nachtritme opbouwen. Het was in coronatijd zo makkelijk om tot 3 uur ’s nachts wakker te blijven.”

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

43

7.4 Hobby’s Een van de dingen die jongvolwassenen naar eigen zeggen door de coronatijd heeft geholpen, is het hebben van een hobby. Zij noemden bijvoorbeeld: sporten, de natuur in, wandelen, muziek maken, gedichten schrijven, naar feestjes gaan of andere leuke dingen met vrienden doen. “Ik speel gitaar, dat doe ik graag. Dat kan ook voor veel afleiding zorgen. Het is gewoon lekker om daar dan even mee bezig te zijn. Al moet ik wel zeggen dat het niet altijd werkt hoor als je stress hebt, je moet wel een beetje in de mood komen.” Het was voor hen een manier om hun hoofd leeg te maken, stoom af te blazen, afleiding te vinden of gewoon met iets leuks bezig te zijn. Naast de dingen die zij door de maatregelen niet konden, was dit een positieve en prettige manier om hun tijd te besteden. “En als ik bijvoorbeeld denk van ik ben het allemaal gewoon even zat, het lukt niet, dan weet ik gewoon dat ik even moet gaan hardlopen. Voor mezelf had ik ook besloten dat woensdag en vrijdag mijn hardloopmomenten waren en dan ga ik gewoon sporten. Dat doet me goed.”

7.5 Overig Naast het hebben van een sociaal netwerk, praten over problemen en gevoelens, het hebben van een ritme en het uitoefenen van een hobby, waren er nog enkele andere activiteiten die jongvolwassenen hielpen in coronatijd. Deze werden echter maar een enkele keer genoemd in de gesprekken. Het gaat om: professionele hulp zoeken, werken of studeren op een externe plek, oplaadmomenten inplannen en religie. “Mijn vriendin zegt dat ze daar [het geloof] zo veel rust in vindt. En ze zei: “In al die tijden van onrust dat alles onzeker was, was er één ding wel zeker en dat was Allah.” En toen dacht ik wow, what te f*k, ik snap het wel! Ik geloof er zelf niet in, maar ik vind het heel erg mooi dat andere mensen dat wel doen.”

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

44

8 Hulp aan jongvolwassenen Voorgaand hoofdstuk beschrijft welke beschermende factoren jongvolwassenen hebben ervaren tijdens de coronaperiode. In dit hoofdstuk gaan we in op de ervaringen en behoeften van jongvolwassenen aan hulp en ondersteuning van anderen.

Bijna twee derde (64%) van de jongvolwassenen had door de coronaperiode hulp of steun nodig, vooral omdat zij niet lekker in hun vel zaten (46%). Andere aspecten waar jongvolwassenen hulp of steun bij nodig hadden zijn de opleiding (23%) en de balans tussen werk/studie en privé (23%). Jongvolwassenen die kampen met psychische klachten, eenzaam zijn en/of het moeilijk vinden stressvolle gebeurtenissen te doorstaan, gaven vaker aan hulp of steun nodig te hebben. 8% van de jongvolwassenen kreeg in de coronaperiode te maken met uitstel van zorg. Resultaat uit de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 202211

8.1 Ervaringen met hulp Jongvolwassenen die ervaring hebben met (het vragen om) hulp, hebben hier over het algemeen geen goede ervaringen mee. In de coronaperiode lukte het niet altijd om de hulp te krijgen die ze nodig hadden. Bestaande klachten bleven hierdoor bestaan of verergerden, en er ontstonden nieuwe klachten. Sommige jongvolwassenen vonden het heel moeilijk om de stap te zetten om hulp te vragen. “Als ik nu achteraf kijk, dan had ik wel echt depressieve klachten, maar ja ik dacht: heel veel mensen zitten hier nu in door coronatijd en er zijn mensen die het veel erger hebben dan ik.” Anderen hadden te maken met lange wachtlijsten die door corona nog langer zijn geworden. Jongvolwassenen hadden soms – wanneer zij wel om hulp vroegen - het idee dat zij niet serieus werden genomen in hun behoefte. Zij hadden het gevoel dat hun hulpvraag te licht opgepakt werd door bijvoorbeeld de huisarts, of dat er gekeken werd naar ‘verkeerde’ problemen. Toen ik bij de huisarts was legde ik hem echt heel duidelijk mijn problemen voor. En weet je, ik ben geen huisarts, maar als ik huisarts was geweest en ik had iemand zoals mij gehad, dan had ik die niet naar de basis GGZ doorgestuurd.”

8.2 Waar is hulp bij nodig? 8.2.1

Terugkeren naar een ‘normaal’ leven

Jongvolwassenen geven aan dat zij vooral hulp kunnen gebruiken met de terugkeer naar het ‘normale’ leven. In de coronaperiode hebben zij hun leven aangepast aan de beperkingen die er toen waren. Toen die

11 https://www.rivm.nl/resultaten-gezondheidsmonitor-jongvolwassenen

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

45

vervielen kwam er in verschillende leefgebieden veel op hen af. Er is in de focusgroepen en de interviews een aantal dingen genoemd waar zij specifiek hulp bij zouden willen hebben: •

Het creëren van een dagritme;

•

‘Slechte’ gewoontes afleren, zoals minder bewegen, middelen gebruik, veel schermtijd;

•

Een balans vinden tussen alle dingen die de maatschappij weer van je verwacht: weer naar school, een (bij)baan, sporten, sociale activiteiten, etc.;

•

De transitie van online onderwijs naar fysiek onderwijs. Weer vijf dagen onderwijs, in volle klassen, met een hoop achterstanden die weggewerkt moeten worden;

•

Omgaan met de hoeveelheid prikkels die iemand op een dag krijgt: in drukke winkelstraten, op school, op werk, sociale media.

“Er werd eigenlijk gelijk gedacht dat iedereen weer gewoon naar school kon en dat niet moeilijk vond. Terwijl iedereen die overstap juist wel lastig vond. Je kan niet verwachten dat we het zomaar weer kunnen.”

8.2.2

Mentale gezondheid

Allerlei emoties en gevoelens zijn in de coronaperiode de revue gepasseerd bij jongvolwassenen. Angst, boosheid, eenzaamheid, verontwaardiging, somberheid, etcetera. Een deel van de jongvolwassenen loopt hier nog steeds mee en weet niet goed hoe hiermee om te gaan. “Tijdens corona had je steeds van die reclames op tv over de maatregelen waar je je aan moest houden. Afstand houden, handen wassen, dat soort dingen. Waarom komen er nu geen spotjes op tv over hoe je je weer beter kan gaan voelen? En dat als het slecht gaat dat je dan hulp kan zoeken.”

8.2.3

Sociaal contact

Na een lange periode met weinig sociale contacten vinden jongvolwassenen het soms best ingewikkeld om nieuwe contacten te maken. De stap naar een sportvereniging of andere club is groot voor hen. En ook op andere manieren contact leggen, komt moeilijk van de grond. “Ik was net een beetje iets aan het opbouwen met mensen toen corona kwam. Toen zette dat niet door en is niks geworden.”

8.2.4

Overige

Er is een aantal andere hulpvragen door jongvolwassenen genoemd. Zo zouden jongvolwassenen hulp kunnen gebruiken bij: herstel in het vertrouwen in de overheid, het inzien van de positieve gevolgen van corona, herstel met familie en het verwerken van verlies tijdens corona. “Dat de burgers steeds meer wantrouwen hebben in de overheid en daardoor gaan mensen ook steeds meer tegenover elkaar staan. Ik denk dat daar hulp bij nodig is en hoe die hulp er dan uit moet zien heb ik opgeschreven als ‘meer transparantie vanuit de overheid, duidelijkheid en eerlijkheid.’”

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

46

8.3 Hoe moet die hulp eruit zien? Jongvolwassenen hebben een aantal concrete ideeën over hoe extra hulp eruit kan komen te zien. Deze zullen in onderstaande paragrafen beschreven worden. Als rode draad hier doorheen loopt echter het verlangen om gezien en gehoord te willen worden. Dat er iemand voor hen is die daadwerkelijk interesse toont in hoe zij zich voelen. En dat wanneer dat thuis niet lukt, of bij vrienden, er plekken zijn in je omgeving waar je dat wel kan vinden.

8.3.1

Lagere drempels naar mentale hulp

Jongvolwassenen – maar ook hun omgeving – moeten zich er bewust van zijn dat hulp vragen niet erg is. Jongvolwassenen vertellen dat zij een drempel ervaren als het gaat om het vragen naar hulp, zowel in hun directe omgeving (vrienden, familie) als professionele hulp. Het zou hen helpen als het stigma op ‘hulp vragen’ verdwijnt, en dat professionele hulp toegankelijker en laagdrempeliger is (geen wachtlijsten, geen ingewikkelde procedures). “Als je aangeeft dat je ergens mee zit en je er hulp bij gaat krijgen, dat ze [vrienden] dan eigenlijk niet meer weten wat ze moeten zeggen of vragen. Of dat ze dan heel erg schrikken. Terwijl het enige wat ik wilde, was gewoon vertellen wat er is. Zo van, dit is er en daar wil ik hulp bij, want het lukt me niet om zonder te doen.”

8.3.2

Sociale activiteiten

Voor jongvolwassenen is het belangrijk om te weten dat ze niet alleen zijn met negatieve gevoelens en dat er ook andere jongvolwassenen zijn die tegen dezelfde dingen als zij aanlopen. Zij zouden het daarom fijn vinden als er sociale activiteiten worden georganiseerd waarbij ze met elkaar in gesprek kunnen gaan. Dat kan online zijn, maar ook offline. In de vorm van een praatgroep, of juist een sportieve activiteit, zodat er voor iedereen iets is dat bij diegene past. Dit idee komt bij sommige deelnemers van dit onderzoek ook voort uit het idee dat zij gedurende corona als doelgroep zijn vergeten. Zij hadden het gevoel dat er voor veel kwetsbare groepen dingen werden georganiseerd, maar dat zij werden vergeten. Veel jongvolwassenen gaven gedurende het diepte-interview of de focusgroep aan dat zij het heel prettig vonden om zo open te praten over hoe ingewikkeld de coronatijd eigenlijk was. Opvallend is dat zij dit vooraf helemaal niet hadden verwacht. Maar al pratende ontdekten zij hoe fijn het was en wat het je kan brengen. “We hebben het er (over corona en de gevolgen] eigenlijk nooit meer over. Ook niet op school, of thuis. Terwijl, als we het er hier zo over hebben, iedereen merkt er nog wat van en het gaat ook niet altijd even goed. Ik denk dat dit soort gesprekken er veel meer moeten zijn.”

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

47

8.3.3

Ondersteuning vanuit school

Workshops en activiteiten Jongvolwassenen brengen relatief veel tijd door op school. Dit is volgens hen dan ook de uitgelezen plek om geïnformeerd te worden over bepaalde thema’s, zoals: mentale gezondheid en sociale vaardigheden. “Bij mijn opleiding werden er twee hoorcolleges ingericht over mentale gezondheid. Met bijvoorbeeld waar je binnen en buiten school naartoe kan voor hulp.” Ook is er behoefte aan sociale activiteiten, omdat introductieweken of andere activiteiten om medeleerlingen/medestudenten te leren kennen niet doorgingen in coronatijd. Sommige jongvolwassenen zijn bang dat hun kans op vrienden maken nu een beetje verkeken is. “Voor mijn gevoel is het alsof je kans op vrienden nu klaar is, zo van: nu moet je maar zonder vrienden… dan denk ik waarom doen ze niet van die activiteiten zoals ze in het begin van schooljaren doen. Al helemaal als het duidelijk is dat veel mensen die aansluiting hebben gemist." Hulp bij het wegwerken van leerachterstanden Jongvolwassenen willen graag hulp bij het wegwerken van leerachterstanden. Het gaat hier om achterstanden als het gaat om lesstof, maar ook wanneer er bepaalde vakken niet behaald zijn. Toen het fysieke onderwijs net weer begon, vonden jongvolwassenen het vervelend dat toetsen in één keer allemaal ingehaald moesten worden. Naast dat zij moesten wennen aan het weer naar school gaan, leverde dit veel extra stress op.

Het lesrooster was te druk. Ze vragen of scholen hier een volgende keer beter over na willen denken. Leerlingenbegeleiding Jongvolwassenen zijn vaak wel op de hoogte van het bestaan van een leerlingbegeleider of vertrouwenspersoon, maar zien dit als een grote stap om naar toe te stappen. Zij zouden het fijn vinden als docenten en mentoren (bekende gezichten) hun studenten of leerlingen op een laagdrempelige manier ondersteuning kunnen bieden. "Ik denk dat er in de mentorlessen bijvoorbeeld ook wel ruimte is om het daarover te hebben van: hoe hebben jullie die periode ervaren en hebben jullie nu nog iets nodig?"

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

48

9 Beschouwing, conclusies en adviezen van de adviesgroep Hoe kijken jongvolwassenen zelf naar de resultaten van dit onderzoek? In dit hoofdstuk worden de reflecties, conclusies en adviezen van de adviesgroep van jongvolwassenen besproken.

9.1 Reflecties en conclusies De resultaten van het onderzoek komen over het algemeen overeen met de verwachtingen van de adviesgroep. Zij herkennen de resultaten bij zichzelf en/of hun omgeving. Zij vinden het ook logisch dat corona op veel jongvolwassenen een negatieve invloed heeft gehad. “Een treurig beeld; verdrietig om te zien, maar niet verbazend.” Een belangrijke conclusie die de adviesgroep uit het onderzoek haalt is dat jongvolwassenen sociaal en emotioneel eenzaam waren in coronatijd, en dat de gevolgen van het beperkte contact in coronatijd nog steeds voelbaar zijn in de levens van jongvolwassenen. Jongvolwassenen hebben volgens hen te weinig ervaring opgedaan met het aangaan van nieuwe fysieke contacten. Hierdoor hebben zij minder sociale vaardigheden aangeleerd, wat er nu voor zorgt dat ze bang zijn om contact te leggen of (foutief) inschatten dat interactie ongewenst is. Het is volgens hen nodig dat jongvolwassenen daar weer zelfverzekerder in worden. Reflecterend op de resultaten valt het de adviesgroep op dat zoveel problematieken en uitdagingen met elkaar samenhangen. Het missen van sociale connecties kan volgens hen samenhangen met het ontwikkelen van mentale klachten. Mentale klachten door de coronaperiode kunnen uiteindelijk leiden tot fysieke klachten. Maar andersom ook: problemen met je fysieke gezondheid kunnen ook weer leiden tot mentale klachten.

9.2 Tips en adviezen De adviesgroep vindt het belangrijk dat de resultaten van dit onderzoek niet worden gespecificeerd naar specifieke doelgroepen binnen de groep jongvolwassenen, zoals mannen/ vrouwen, wel/ geen migratieachtergrond en opleidingsniveau. Het feit dat de ene jongvolwassene meer last heeft (gehad) van de coronacrisis dan de ander is volgens hen voornamelijk te wijten aan de context waar diegene zich in bevindt (groot netwerk of niet, alleenwonend of niet, veel veranderingen in het leven of niet) en aan persoonlijke eigenschappen, en niet zozeer aan achtergrondkenmerken. Samengevat noemt de adviesgroep drie gebieden waarbij extra hulp en ondersteuning nodig zijn: •

Mentaal welzijn;

•

Het tegengaan van eenzaamheid en bevorderen van sociale contacten;

•

De terugkeer naar het ‘normale’ leven.

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

49

De adviesgroep heeft een aantal concrete ideeën over hoe die ondersteuning eruit kan komen te zien. Het verlangen om gezien en gehoord te worden loopt hier als een rode draad doorheen: dat iemand daadwerkelijk interesse toont in hoe zij zich voelen. En dat wanneer dat thuis niet lukt, of bij vrienden, dat er plekken zijn in je omgeving waar je dat wel kan vinden: in de buurt, op school of bijvoorbeeld via een wijkteam. Vanuit dit verlangen heeft de adviesgroep een aantal adviezen geformuleerd voor professionals, gebaseerd op de resultaten uit dit onderzoek: •

Bied hulp op maat - Iedereen is anders en dat geldt ook voor de behoeften in wat iemand nodig heeft qua hulp. Het aanbieden van verschillende ondersteuningsmogelijkheden is dan ook van groot belang. Daarnaast is het belangrijk om naar jongvolwassenen te luisteren en hen te vragen waar zij behoefte aan hebben.

•

Laat jongvolwassenen weten dat ze niet de enige zijn – Het is voor jongvolwassenen heel belangrijk om te weten dat ze niet de enige zijn die nog steeds last hebben van de nasleep van corona. En dat klachten die zij ervaren, écht nog door de coronacrisis kunnen komen. Door te benoemen waar jongvolwassenen mee zitten en tegenaan lopen, kunnen zij dit herkennen en zullen zij ook makkelijker om hulp vragen.

•

Wees alert op toenemende klachten – De adviesgroep maakt zich zorgen over de gevolgen van de coronatijd op de lange termijn. Zij denken dat iedereen het ‘gewone’ leven na corona weer snel heeft opgepakt en pas merken wat de impact was als ze weer een keer stil zullen staan. Ze adviseren professionals dan ook de komende jaren extra alert te zijn op klachten veroorzaakt door de coronatijd.

•

Ondersteun bij en stimuleer het aangaan van sociale contacten – Sociale contacten kunnen volgens de adviesgroep bijdragen aan het verminderen van eenzaamheid en mentale problemen. Zij vinden het dus belangrijk dat er meer aandacht is voor bestaande initiatieven die dat stimuleren. Ook vinden zij het belangrijk dat er meer sociale activiteiten georganiseerd worden voor jongvolwassenen.

9.2.1

Het eigen sociale netwerk

Als het gaat om hulp, informatie of een luisterend oor zoeken, dan is het eigen sociale netwerk een belangrijke eerste stap volgens de adviesgroep. Als jongvolwassene is het belangrijk dat je iemand hebt waarmee je kan bespreken hoe het met je gaat en waar je mee zit. Dit kan een vriend(in), familielid of iemand anders uit je omgeving zijn. Zij benadrukken het belang van praten en het delen van ervaringen. “Het helpt! Anders suddert het maar door.” Omdat niet iedere jongvolwassene een sociaal netwerk heeft waarin hij of zij om hulp of een luisterend oor kan vragen, is het belangrijk dat professionals kunnen ondersteunen bij het aangaan van sociale contacten, bijvoorbeeld door het organiseren van sociale activiteiten. Ook is het belangrijk dat professionals zicht hebben op jongvolwassenen met een beperkt sociaal netwerk, zodat zij extra ondersteuning kunnen krijgen.

9.2.2

Laagdrempelige hulp

Naast vrienden en familie kunnen ook docenten, vertrouwenspersonen, pedagogische medewerkers, sociaal werkers of jongerenwerkers een belangrijke rol spelen voor jongvolwassenen om mee te praten. Volgens de

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

50

adviesgroep zijn deze personen geschikt omdat zij zich bevinden op plekken waar jongvolwassenen al komen, zoals de school of de wijk. Het is belangrijk dat mensen “een luisterend oor bieden zonder oordeel” op een openbare veilige plek waar jongeren zijn. Andere behoeften zijn: •

Je kan bij deze persoon terecht met grote, maar ook met kleine vragen of problemen. “Ik denk dat iedereen wel eens twijfelt over iets of ergens mee zit, maar dat je geen zin hebt om met een huisarts, therapeut of iemand van de GGD te gaan praten. Maar dat je dan wel daar gewoon heen kan stappen. Zoiets.”

•

Deze persoon heeft korte lijntjes met hulpverlening zoals de GGZ, maar dringt niet aan op een doorverwijzing als een jongvolwassene daar geen behoefte aan heeft. Je moet even kunnen aankloppen als je ergens mee zit, maar er niet gelijk aan vast zitten.

•

Deze persoon moet ‘een beetje down to earth’ aanvoelen en heel betrouwbaar zijn. Dat betekent dat informatie niet zomaar met anderen gedeeld wordt zonder toestemming.

9.2.3

Het onderwijs

De adviesgroep raadt aan om het onderwijs een actieve rol te geven als het gaat om het bieden van een luisterend oor, informatievoorziening en doorverwijzing. Daarnaast is het belangrijk dat ook in het onderwijs de gevolgen van de coronaperiode onderwerp van gesprek zijn. “Het ook gewoon meer bespreekbaar maken. Ik kan mij niet herinneren dat wij op school het er zo over hebben zoals wij nu doen in deze groep. Over van ‘nou wat heeft corona met jou gedaan?’, of überhaupt aandacht voor hoe je je nou echt voel. Ik denk dat dat het toegankelijker maakt voor mensen om erover te praten en ook echt hulp te zoeken.” De volgende concrete activiteiten kunnen in het onderwijs worden uitgevoerd door docenten, mentoren, studiebegeleiders en vertrouwenspersonen: Workshops – jongvolwassenen brengen relatief veel tijd door binnen het onderwijs. Dit is volgens hen dan ook de uitgelezen plek om geïnformeerd te worden over bepaalde thema’s, zoals: mentale gezondheid en sociale vaardigheden. Leerachterstanden wegwerken – jongvolwassenen hebben behoefte aan hulp bij het wegwerken van leerachterstanden. Achterstanden als het gaat om lesstof, maar ook wanneer er bepaalde vakken niet behaald zijn. Sociale activiteiten – ook op sociaal gebied hebben jongvolwassenen nog wat in te halen.

Introductieweken of andere activiteiten om medeleerlingen/medestudenten te leren kennen gingen niet door in coronatijd, en er is veel behoefte aan sociale activiteiten. Persoonlijke leerling-/ studentbegeleiding – jongvolwassenen zijn vaak wel op de hoogte van het bestaan van een leerling- of studentbegeleider of vertrouwenspersoon, maar zien dit als een grote stap om naar toe te stappen. Zij zouden het fijner vinden als docenten en mentoren (bekende gezichten) hen op een laagdrempelige manier ondersteuning kunnen bieden.

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

51

9.2.4

Sociale media

Tot slot is sociale media volgens jongvolwassenen een belangrijk medium om informatie te delen en hulp aan te bieden, omdat “jongeren dat veel gebruiken” en omdat het anoniem en laagdrempelig is. Op deze manier hoeven jongvolwassenen niet buiten hun eigen leefwereld te komen om informatie of hulp te zoeken, “want veel mensen vinden het eng om deze stap te maken of denken dat is allemaal gezeik ofzo”.

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

52

10 Beschouwing van de onderzoekers In dit hoofdstuk blikken we terug op het onderzoek en reflecteren we op zowel het onderzoeksproces als op de inhoudelijke resultaten.

10.1 Reflectie op het onderzoeksproces Het werven van deelnemers voor de focusgroepen en diepte-interviews was relatief eenvoudig, omdat jongvolwassenen het onderwerp (hun gezondheidssituatie tijdens en na corona) naar eigen zeggen een belangrijk thema vonden, waar ze heel graag hun mening en ervaringen over wilden delen. Dit was in eerste instantie al de aanleiding voor veel jongvolwassenen om de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 in te vullen, en daarna ook om deel te willen nemen aan het verdiepende kwalitatieve onderzoek. De adviezen van de adviesgroep van jongvolwassenen en van de werkgroep Harmonisatie leverden een duidelijk kader op voor de inhoudelijke leidraden en de werkvormen voor de uitvoering van de focusgroepen en diepte-interviews. Hierbij is bewust gekozen voor een beperkt aantal vragen en veel ruimte voor de respondenten om prioriteit te geven aan die onderwerpen die voor hen van belang zijn. Bij de focusgroepen lag de nadruk op het delen van ervaringen met de andere deelnemers. Zowel voorafgaand aan, als tijdens de focusgroep was er daarom veel aandacht voor een veilige omgeving waarin mensen hun verhaal durfden delen.

Persoonlijke kennismaking en afstemming met één van de onderzoekers vooraf, besproken en ondertekende informed consent-formulieren en een uitgebreide kennismaking tijdens het gesprek zorgden dat de deelnemers zich voldoende op hun gemak voelden om open te vertellen over de eigen ervaringen. Het feit dat de gesprekken online plaatsvonden, en de deelnemers afkomstig waren uit het hele land en elkaar niet kenden, zorgde ook voor een veilige context, want er is geen onderlinge relatie die na het gesprek nog verder gaat: “je hoeft daarna niets meer met elkaar”. Het werken in MIRO bood daarbij extra veiligheid omdat je jouw reactie eerst op een digitale post-it schreef, of je gevoel kon omschrijven met een smiley of andere afbeelding, waarna je zelf kon beslissen wat je daarover wilde toelichten. Voor veel deelnemers was het de eerste keer dat ze over hun ervaringen en gevoelens rondom de coronaperiode praatten, en de gesprekken leverden zoveel herkenning en erkenning op dat het leidde tot nieuwe (zelf)inzichten, in sommige gevallen nieuwe vriendschappen maar vooral ook het besef dat ze niet de enige zijn die moeite hebben met veel dingen sinds de coronaperiode.

Door na de focusgroepen een eerste analyse te maken van de opgehaalde data, was het mogelijk om vervolgens heel gericht samen met de adviesgroep en de werkgroep Harmonisatie het proces van de diepteinterviews in te richten: enerzijds om doelgroepen te bereiken die met de focusgroepen nog niet waren bereikt (zoals jongvolwassenen uit bepaalde regio’s, of met een bepaald opleidingsniveau) en anderzijds om hen een aantal verdiepende vragen te kunnen stellen die de focusgroepen onvoldoende hebben kunnen beantwoorden. De analyse van de focusgroepen en de diepte-interviews leverden een breed palet aan ervaringen, gevoelens en oplossingsrichtingen op. De bespreking hiervan met de adviesgroep en de werkgroep Harmonisatie hielpen om dit brede beeld te prioriteren en aan te scherpen. Zo is uiteindelijk besloten om

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

53

niet verder door te analyseren op uitkomsten per subdoelgroep (zoals gender, leeftijd of opleidingsniveau). Zowel in enkele focusgroepen als door de adviesgroep van jongvolwassenen is beargumenteerd dat persoonlijke eigenschappen, karakter en de context waarin iemand zich bevindt belangrijker zijn dan de subgroep waar iemand toe behoort, en dat uitkomsten generaliseren naar doelgroep kan leiden tot stigmatisering.

10.2 Reflectie op de resultaten We hebben de resultaten van het onderzoek in deze rapportage uitgewerkt volgens de belangrijkste resultaatgebieden uit de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022: mentaal welzijn, sociaal welzijn, stress, fysieke gezondheid, veerkracht en hulp en ondersteuning. Enerzijds biedt dit een mooi overzicht per thema van positieve en negatieve ervaringen en gevoelens, anderzijds gaat deze indeling voorbij aan datgene wat de adviesgroep in het voorgaande hoofdstuk al concludeerde: deze thema’s zijn niet los van elkaar te zien, ze beïnvloeden elkaar en grijpen in elkaar in de levens van jongvolwassenen. Daarom kijken we in deze reflectie vanuit een breder perspectief naar de resultaten. Wat zorgde en zorgt voor negatieve gevoelens en wat hielp en helpt? En waar zitten de oplossingsrichtingen? Sociaal contact Voor jongvolwassenen is het hebben van sociaal contact het belangrijkst voor hun welzijn. Ze willen gezien, gehoord en gewaardeerd worden, ergens bij horen en samen leuke dingen doen die energie geven. Ander onderzoek naar het welzijn van kinderen, jongeren en jongvolwassenen laat ook zien dat jongvolwassenen die zich verbonden voelen met anderen minder last hebben van internaliserende problemen (angst, eenzaamheid, depressieve gedachten, stemming en psychosomatische klachten als slaapproblemen en stress).

Ook het kunnen helpen van anderen maakt gelukkig(er)12. Het wegvallen van sociale structuren door coronamaatregelen heeft daarom grote impact gehad op het welbevinden van jongvolwassenen. Jongvolwassenen voelden zich eenzaam, geïsoleerd en verveeld, maar hadden ook minder mogelijkheden om hun gevoelens te delen of om de dingen te doen die hen een goed gevoel gaven. De jongvolwassenen die nog wel in staat waren om hun sociale netwerk aan te spreken en gebruik te maken van dit ‘sociale vangnet’ hadden minder last van eenzaamheid en negatieve gevoelens dan de jongvolwassenen die dit niet konden. Juist die jongvolwassenen zonder veilige en sterke sociale basis werden in de coronaperiode niet gezien en gehoord. Het is van groot belang dat er in de toekomst extra oog en aandacht is voor deze groep. Sinds de coronacrisis bemerken jongvolwassenen ongemak bij zichzelf ten aanzien van het aangaan en onderhouden van sociale contacten. Sociale contacten onderhouden kost hen bijvoorbeeld meer energie dan vroeger, de drempels voor het aangaan van nieuwe sociale contacten zijn hoger en het uit de weg gaan van sociale interactie is voor de hand liggender en makkelijker geworden door de ervaringen die daarmee zijn opgedaan in de coronaperiode.

12 https://www.nji.nl/publicaties/mentaal-welbevinden-van-de-jeugd-lessen-uit-de-coronacrisis

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©

54

Verwachtingen van jezelf en van anderen Tussen de regels van de resultaten door is te lezen dat veel jongvolwassenen moeite hebben om te voldoen aan verwachtingen, zowel van zichzelf als van anderen. In de samenleving spelen hoge verwachtingen een belangrijke rol bij mentaal welzijn, en dan met name de verwachtingen van zichzelf. Het CBS heeft onderzocht dat voor jongvolwassenen juist de verwachtingen van zichzelf negatief samenhangen met ervaren geluk (negatiever dan de samenhang tussen verwachtingen van anderen en ervaren geluk) 13. Ander onderzoek naar het welbevinden van jongeren laat zien dat het onderwijs een grote rol speelt in de ervaren druk en stress14. In eerste instantie vertelden de jongvolwassenen in dit onderzoek vooral moeite te hebben met de verwachtingen van anderen: moeite met het weer als vanouds mee moeten draaien in het onderwijs of op het werk alsof er geen achterstanden zijn opgelopen, of juist met het in recordtempo achterstanden moeten wegwerken. De prestatiedruk was altijd al hoog, maar is na de coronaperiode alleen maar hoger geworden. Deze situatie levert hen veel stress op. Pas in tweede instantie beseffen ze dat hier ook hoge verwachtingen ten aanzien van zichzelf spelen: de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 laat zien dat 44% van de jongvolwassenen stress ervaart door de eisen die ze aan zichzelf stellen.

Ook dit zien we terug in dit onderzoek. Enerzijds willen jongvolwassenen ‘verloren tijd inhalen’ en vinden ze van zichzelf en van elkaar dat ze zich weer in het sociale leven moeten storten, anderzijds vertellen ze dat ze veel moeite (meer dan vroeger) hebben met de vele sociale activiteiten, feestjes, drukbezochte plekken en de hoeveelheid prikkels die daarmee gepaard gaan. Maar dat is moeilijk om te accepteren en om toe te geven, helemaal in de context waarin prestaties centraal staan, en waarin dit soort gevoelens niet of nauwelijks worden besproken. De coronaperiode heeft ons geleerd dat het heel fijn kan zijn als er minder verwachtingen en eisen aan je worden gesteld, en dat het helpend is om de ruimte te hebben om stil te staan bij wat je doet, wat je voelt en wat je wilt. Hier ligt dus een belangrijke oplossingsrichting, die in hoofdstuk 11 verder wordt toegelicht. Openheid Het is opvallend dat veel jongvolwassenen ons vertelden dat hun deelname aan een focusgroep of diepteinterview de eerste keer was dat ze terugkeken en reflecteerden op de coronaperiode en de gevolgen die ze nog altijd ervaren. Er wordt in het dagelijks leven nauwelijks meer gepraat over de coronaperiode, terwijl de impact ervan nog altijd merkbaar en voelbaar is.

Het delen van deze ervaringen met anderen werd door de jongvolwassenen ervaren als heel zinvol en helpend: het gaf hen nieuwe zelfinzichten, maar liet hen ook merken dat ze niet de enige zijn die moeite hebben met functioneren in deze tijd. Het voeren van de dialoog over de ervaren en gevoelde gevolgen van de coronaperiode kan daarom een belangrijk deel van de oplossingsrichting zijn.

13 https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/rapportages/2021/welzijn-en-stress-bij-jongeren-in-coronatijd/5-welzijn-stress-risico-en-beschermende-

factoren-in-samenhang 14 Kleinjan, M. e.a. (2021) Geluk onder druk. Onderzoek naar het mentaal welbevinden van jongeren in Nederland. Den Haag, Unicef Netherlands

Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©