Jongvolwassenenonderzoek GGD RAPPORT1
Tekst van het document
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
1
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
2
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
3
Auteurs Geeske Strating Nickey van den Berg Laura Redeker Esther Schelvis Met medewerking van: Lauraine Akkermans Leonie Wijnen Mamtaz Yusuf Siegalit Zarr Met dank aan: Meelezers van de werkgroep Harmonisatie Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022: Rosemarijn Boekee (RIVM) Suzan Bras (GGD Zuid Holland Zuid) Lilas Fahham (GGD Groningen) Iris de Putter (GGD regio Utrecht) Nannah Tak (GGD GHOR Nederland) Meelezers vanuit het netwerk GOR: Mark Bosmans (Nivel) Joris Haagen (ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum) Elske Marra (RIVM) In opdracht van Alle GGD’en, GGD GHOR Nederland en het RIVM © Stichting Alexander Amsterdam, juli 2023
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
4
Inhoud Samenvatting
9
Opzet en uitvoering
9
Resultaten
9
Adviezen
11
1
12
Inleiding
Doelstelling en onderzoeksvragen
12
Aanleiding
12
Leeswijzer
13
2
14
Opzet en uitvoering
2.1
Adviesgroep Jongvolwassenen
14
2.2
Werkgroep Harmonisatie
14
2.3
Focusgroepen en diepte-interviews
15
2.3.1
Selectie en werving deelnemers
15
2.3.2
Uitvoering focusgroepen
15
2.3.3
Uitvoering interviews
17
2.4
Respondenten
18
2.5
Analyse en rapportage
20
3
Stress
3.1
Stresstoename tijdens de coronaperiode
21 21
3.1.1
Onderwijs
21
3.1.2
Coronamaatregelen
23
3.1.3
Angst voor corona
24
3.1.4
Geldzorgen en problemen rondom werk
24
3.1.5
Onzekerheid
25
3.2
Stressafname tijdens de coronaperiode
25
3.2.1
Minder stress van school
25
3.2.2
Heropening van de maatschappij
25
4
Mentaal welzijn
4.1
Negatieve ervaringen tijdens de coronaperiode
27 27
4.1.1
Eenzaamheid
27
4.1.2
Psychische klachten
28
Positieve ervaringen tijdens de coronaperiode
30
4.1.3
Rust en reflectie
30
4.1.4
Waardering
30
4.2
De gevolgen van de coronaperiode voor mentaal welzijn
31
4.2.1
Moeilijk in beweging komen
31
4.2.2
De terugkeer naar ‘normaal’
31
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
5
4.2.3
Stilstand in ontwikkeling
32
4.2.4
Niet gehoord voelen
32
5
Sociaal welzijn
5.1
Negatieve ervaringen in en na de coronaperiode
33 33
5.1.1
Moeite met sociale contacten
33
5.1.2
Relaties onder druk
34
5.1.3
Op zoek naar alternatieve sociale activiteiten
35
5.1.4
Veel tijd online doorbrengen
36
5.1.5
Verschil tussen mannen en vrouwen
36
Positieve ervaringen in en na de coronaperiode
37
5.2
5.2.1
Hechtere band met vrienden en familie
37
5.2.2
(Nieuwe) sociale relaties – online & offline
37
5.2.3
Geen sociale verplichtingen
37
5.2.4
Contact met vrienden en collega’s
38
6
Fysieke gezondheid
39
6.1
Sporten en bewegen
39
6.2
Lichamelijke gezondheid
40
6.2.1
Alcohol en drugs
40
6.2.2
Coronabesmetting – bij zichzelf en/of omgeving
40
6.2.3
Gebrek aan ritme
41
6.2.4
Bewustzijn van eigen gezondheid
41
7
Beschermende factoren
42
7.1
Sociaal netwerk
42
7.2
Praten over ervaringen en gevoelens
43
7.3
Ritme en routine
43
7.4
Hobby’s
44
7.5
Overig
44
8
Hulp aan jongvolwassenen
45
8.1
Ervaringen met hulp
45
8.2
Waar is hulp bij nodig?
45
8.2.1
Terugkeren naar een ‘normaal’ leven
45
8.2.2
Mentale gezondheid
46
8.2.3
Sociaal contact
46
8.2.4
Overige
46
8.3
Hoe moet die hulp eruit zien?
47
8.3.1
Lagere drempels naar mentale hulp
47
8.3.2
Sociale activiteiten
47
8.3.3
Ondersteuning vanuit school
48
9
Beschouwing, conclusies en adviezen van de adviesgroep
49
9.1
Reflecties en conclusies
49
9.2
Tips en adviezen
49
9.2.1
Het eigen sociale netwerk
50
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
6
9.2.2
Laagdrempelige hulp
50
9.2.3
Het onderwijs
51
9.2.4
Sociale media
52
10
Beschouwing van de onderzoekers
53
10.1
Reflectie op het onderzoeksproces
53
10.2
Reflectie op de resultaten
54
11
Conclusies en aanbevelingen
56
11.1
Verdieping en duiding van de Corona Gezondheidsmonitor
Jongvolwassenen 2022
56
11.2
Belangrijkste inzichten volgens jongvolwassenen
57
11.3
Adviezen
58
11.4
Hoe nu verder?
60
Bijlage 1: Inhoudelijk verslag adviesgroep
61
Bijlage 2: leidraad voor de focusgroep
64
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
7
Aan alle jongvolwassenen die mee hebben gewerkt aan dit onderzoek: heel hartelijk bedankt voor jullie openheid naar ons als onderzoekers, jullie compassie naar elkaar en jullie oplossingsgerichte houding. Jullie inbreng in dit onderzoek is van grote waarde geweest!
Dit kwalitatieve onderzoek is een verdiepend onderzoek van de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022. De GGD’en voerden de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 uit in het kader van het Gezondheidsonderzoek COVID-19 (officieel de Integrale Gezondheidsmonitor COVID-19). Hierbij werken de GGD’en, GGD GHOR Nederland, het RIVM, het Nivel en ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum samen en vormen zij het Netwerk GOR. ZonMw is namens het ministerie van VWS opdrachtgever van de monitor. Het onderzoek is bedoeld om de fysieke en mentale gezondheidseffecten bij jongvolwassenen, als gevolg van de coronacrisis, inzichtelijk te maken. Resultaten van de monitor vormen een basis voor het adviseren en ondersteunen van lokale en regionale beleidsmakers en het ministerie van VWS bij beleidsvorming.
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
8
Samenvatting In 2022 hebben bijna 70.000 jongvolwassenen in de leeftijd van 16 tot en met 25 jaar de vragenlijst van de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen ingevuld. De resultaten van de monitor maken duidelijk dat de mentale gezondheid van deze doelgroep aandacht nodig heeft. Om meer zicht te krijgen op de ervaringen, gevoelens en perspectieven van jongvolwassenen die ten grondslag liggen aan de resultaten van de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 heeft GGD GHOR Nederland, namens de GGD’en en het RIVM, Stichting Alexander de opdracht gegeven om verdiepend kwalitatief onderzoek uit te voeren. Dit rapport gaat over dit verdiepend kwalitatief onderzoek. De opdracht die ten grondslag ligt aan dit onderzoek luidt als volgt: Op landelijk niveau inzicht geven in de gezondheidssituatie van jongvolwassenen in de leeftijd van 16 tot en met 25 jaar, tijdens en na de coronacrisis door verdieping en duiding te geven middels kwalitatief onderzoek aan de kwantitatieve resultaten van de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022.
Opzet en uitvoering Om antwoord te geven op de onderzoeksvraag is kwalitatief onderzoek uitgevoerd middels vijf focusgroepen met vooraf geselecteerde doelgroepen, namelijk: 1) Focusgroep 16-20 jaar; 2) Focusgroep 21-25 jaar; 3) Focusgroep jongvolwassen vrouwen; 4) Focusgroep jongvolwassen mannen; 5) Focusgroep praktisch opgeleide jongvolwassenen. Daarnaast zijn 15 diepte-interviews gehouden. Zowel het onderzoeksproces als de inhoudelijke resultaten zijn op verschillende momenten tijdens het onderzoek besproken, geduid en gereflecteerd met een adviesgroep van jongvolwassenen. Ook de werkgroep Harmonisatie, bestaande uit zes GGD-onderzoekers uit verschillende regio’s en onderzoekers van het RIVM en GGD GHOR Nederland en onderzoekers van het Netwerk GOR (Gezondheidsonderzoek bij Rampen) hebben gedurende het onderzoek meegedacht. In totaal hebben 61 jongvolwassenen uit heel Nederland meegewerkt aan dit kwalitatieve onderzoek, waarvan vijf jongvolwassenen deel hebben genomen aan alle drie de bijeenkomsten van de adviesgroep, 41 aan de verschillende focusgroepen en 15 jongvolwassenen aan een diepte-interview .
Resultaten Jongvolwassenen hebben laten zien welke perspectieven, gevoelens en ervaringen ten grondslag liggen aan de uitkomsten van de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022. Vrijwel alle deelnemende jongvolwassenen vertellen dat zij zich op enig moment angstig, gestrest of eenzaam hebben gevoeld, en dat zij in meer of mindere mate psychische problemen hebben ervaren tijdens de coronaperiode. Hoewel de
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
9
meeste jongvolwassenen intussen hun leven weer hebben opgepakt, kampt een deel van de jongvolwassenen nog met de gevolgen van de coronaperiode, en vindt het moeilijk om de draad weer op te pakken. De grootste verklaring ligt volgens hen in het gebrek aan sociale contacten gedurende een lange periode, gevolgen hiervan waren onder andere: -
Meer eenzaamheid: bestaande structuren waarin het sociale leven van jongvolwassenen was vormgegeven waren grotendeels weggevallen door (lockdown)maatregelen. Jongvolwassenen zagen en spraken hun sociale contacten veel minder dan ze zouden willen. Na de coronaperiode hebben verschillende deelnemende jongvolwassenen nog altijd moeite met het aangaan en onderhouden van sociale contacten.
-
Meer depressieve of negatieve gevoelens: terugkijkend wijten jongvolwassenen ontstane of verergerde mentale problematiek aan een gebrek aan ritme, zingeving en verbinding met anderen. Ze voelden zich in de coronaperiode onvoldoende gezien en gehoord.
-
Ontwikkelingsachterstanden: vanwege de coronamaatregelen hadden jongvolwassenen minder mogelijkheden om zich te ontwikkelen door samen met hun peers te ontdekken, te proberen en te leren. Ze hebben daardoor het gevoel dat ze dingen gemist hebben, en dat ze stil hebben gestaan in hun ontwikkeling.
-
Moeite met ‘normaal’: opvallend veel jongvolwassenen hebben moeite met de snelheid en de hoeveelheid prikkels van het leven na corona. Het voelt voor hen alsof ze het normale leven zijn verleerd.
-
Sociale druk: jongvolwassenen voelden en voelen zich ook nu nog onder druk gezet door hun omgeving om het leven op te pakken alsof er geen corona is geweest, en om daarbij de opgelopen achterstanden zo snel mogelijk weg te werken. Deze druk leggen ze zichzelf ook op, wat kan leiden tot stress en een negatief zelfbeeld.
Verschillende maatregelen die zijn ingezet tijdens de coronacrisis hebben een negatieve invloed gehad op het welzijn van jongvolwassenen. In dit onderzoek hebben de volgende maatregelen de revue gepasseerd: -
Schoolsluitingen: schoolsluitingen en online onderwijs zorgden bij veel jongvolwassenen voor een toename van studiestress, afname van motivatie en minder sociale contacten en sociale verbinding.
-
Online werken: online onderwijs en online werken werd in coronatijd de norm, en is nog steeds deels de norm bij veel werkgevers. Jongvolwassen professionals zijn vaak nog niet lang in dienst. Het verbinden met en samenwerken met collega’s die je alleen online kent, is een stuk moeilijker dan wanneer je elkaar fysiek op kantoor ziet.
-
Sluiting van sportclubs: veel jongvolwassenen zijn in coronatijd minder gaan bewegen en/of sporten. Naast dat hierdoor een sociaal aspect van hun leven wegviel en zij het sporten als mentale uitlaatklep misten, had het ook fysieke gevolgen, zoals aankomen in gewicht.
-
Lockdowns: het niet naar winkels of horeca- en uitgaansgelegenheden kunnen gaan, heeft er destijds voor gezorgd dat jongvolwassenen mentaal minder goed in hun vel zaten omdat ze een uitlaatklep en een mogelijkheid anderen te ontmoeten misten. Na de lockdowns vertellen verschillende jongvolwassenen dat ze zich nu niet prettig voelen in, of weten te verhouden tot het personeel van, winkels en horeca.
-
Wisselende maatregelen: maatregelen die steeds veranderden, online onderwijs, niet kunnen sporten, je vrienden minder zien. Hoe meer veranderingen er op verschillende levensterreinen plaatsvonden, hoe meer stress jongvolwassenen ervaarden.
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
10
Adviezen Volgens jongvolwassenen is extra ondersteuning nodig bij: -
De terugkeer naar het ‘normale’ leven;
-
Mentaal welzijn;
-
Het tegengaan van eenzaamheid en bevorderen van sociale contacten.
Jongvolwassenen hebben zelf een aantal concrete ideeën over hoe die ondersteuning eruit kan komen te zien. Het verlangen om gezien en gehoord te worden, loopt hier als een rode draad doorheen: dat iemand daadwerkelijk interesse toont in hoe zij zich voelen. En dat wanneer dat thuis niet lukt, of bij vrienden, dat er plekken zijn in je omgeving waar je dat wel kan vinden: in de buurt, op school of bijvoorbeeld via een wijk- of buurtteam. Jongvolwassen hebben drie tips voor professionals die met jongvolwassenen werken:
1. Geef erkenning – erken dat de coronatijd voor jongvolwassenen een heftige periode is geweest en dat zij in hun ontwikkeling zijn geremd. Veel jongvolwassenen worstelen nog steeds met de nasleep hiervan en willen hierin graag gezien en gehoord worden. 2.
Bied laagdrempelige hulp – hulp moet voor jongvolwassenen laagdrempelig zijn en de mogelijkheden goed vindbaar. Jongvolwassenen geven aan vooral hulp nodig te hebben bij het wegwerken van achterstanden en de terugkeer naar ‘normaal’: denk hierbij aan het werken aan sociale vaardigheden en netwerken, werken aan mentale problematiek, tegengaan van eenzaamheid.
3.
Zorg voor uitwisseling – organiseer sociale activiteiten waarin jongvolwassenen elkaar ontmoeten, met elkaar in gesprek kunnen en ervaren dat ze niet de enige zijn die last hebben van de gevolgen van de coronaperiode. Dit kan op verschillende manieren vormgegeven worden: online, offline, in de vorm van een praatgroep of juist een sportieve of creatieve activiteit. Hoe breder het aanbod aan activiteiten, hoe meer jongvolwassenen zich aangesproken voelen.
De adviezen die in dit rapport staan zijn richtinggevend, maar bieden geen kant en klare oplossingen voor lokale praktijkkwesties. De beste oplossingen worden in dialoog bedacht, in de samenwerking tussen jongvolwassenen en professionals, liefst zo lokaal mogelijk zodat optimaal wordt aangesloten bij de lokale praktijk.
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
11
1 Inleiding Van april tot en met augustus 2022 hebben alle GGD’en, in samenwerking met het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), een onderzoek uitgevoerd onder Nederlandse jongvolwassenen van 16 tot 25 jaar: de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen. Bijna 70.000 jongvolwassenen verspreid over heel Nederland hebben een vragenlijst ingevuld over hun gezondheid, leefstijl en welzijn. De Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 is onderdeel van de Integrale Gezondheidsmonitor COVID-19 van het Netwerk GOR1. De Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 heeft als doel om de fysieke en mentale gezondheidseffecten bij jongvolwassenen, als gevolg van de coronacrisis, inzichtelijk te maken. GGD GHOR Nederland heeft namens de GGD’en en het RIVM, Stichting Alexander de opdracht gegeven om van januari 2023 tot mei 2023 verdiepend kwalitatief onderzoek uit te voeren om de kwantitatieve resultaten van het vragenlijstonderzoek te kunnen duiden en te verdiepen. Deze rapportage beschrijft de opzet, uitvoering en de resultaten van het verdiepende kwalitatieve onderzoek.
Doelstelling en onderzoeksvragen Het doel van dit kwalitatieve onderzoek is als volgt: Op landelijk niveau inzicht geven in de gezondheidssituatie van jongvolwassenen in de leeftijd van 16 tot en met 25 jaar, tijdens en na de coronacrisis, door verdieping en duiding te geven aan de kwantitatieve resultaten van de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022, middels kwalitatief onderzoek. De daarbij geformuleerde onderzoeksvragen zijn: •
Welke perspectieven, gevoelens en ervaringen van jongvolwassenen liggen ten grondslag aan en/ of bieden een verklaring voor de uitkomsten van de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022?
•
Wat zijn volgens jongvolwassenen de belangrijkste inzichten vanuit de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022?
•
Wat hebben jongvolwassenen nodig om in de toekomst beter te worden geholpen?
Aanleiding De coronapandemie heeft invloed gehad op het leven van iedereen. Via verschillende programmaonderdelen brengt het Netwerk GOR tussen 2021 en 2025 de gevolgen van de coronapandemie voor verschillende doelgroepen in kaart, zo ook voor de doelgroep jongvolwassenen. De resultaten van de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 maken duidelijk dat de gevolgen van de coronacrisis voor deze groep groot zijn en dat de mentale gezondheid van jongvolwassenen aandacht nodig heeft, zeker omdat het relatief lastig is om zicht te hebben op deze groep. Vanaf 18 jaar zijn jongvolwassenen te oud voor de jeugdgezondheidszorg en bevinden zij zich vaak in een overgang tussen school en vervolgonderwijs of tussen onderwijs en werk2. Om meer zicht te krijgen op de ervaringen, gevoelens en perspectieven van
1 Het Netwerk GOR bestaat uit de lokale GGD (Gemeentelijke Gezondheidsdienst)'en, GGD GHOR (Geneeskundige Hulpverleningsorganisatie in
de Regio) Nederland, het RIVM, het Nivel en ARQ (Nationaal Psychotrauma Centrum). 2 https://ggdghor.nl/actueel-bericht/ruim-helft-jongvolwassenen-ervaart-psychische-klachten/
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
12
jongvolwassenen die ten grondslag liggen aan de resultaten van de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 heeft Stichting Alexander aanvullend onderzoek uitgevoerd middels vijf focusgroepen en 15 diepte-interviews.
Stichting Alexander Stichting Alexander is een niet-commercieel landelijk instituut voor jeugdparticipatie en participatief jeugdonderzoek. Samen met kinderen, jongeren (en hun ouders), professionals en bestuurders realiseren we zinvolle en duurzame invloed van jeugd in onderzoek, beleid en praktijk. Met dertig jaar ervaring in alle leefdomeinen van jeugdigen, van zorg tot onderwijs, van gezondheid tot cultuur en van wonen tot werken, is Stichting Alexander in staat participatie op een hoger plan te brengen en duurzaam te verankeren. De kennis en expertise van Stichting Alexander worden uitgedragen via coaching, training, colleges, workshops en publicaties. Wij werken voor uiteenlopende opdrachtgevers binnen de sectoren welzijn, zorg, onderwijs, gezondheid, arbeid en kunst/cultuur. Voor meer informatie over onze werkzaamheden, verwijzen we graag naar onze website (www.st-alexander.nl).
Leeswijzer Hoofdstuk 2 bestaat uit de opzet en uitvoering van dit onderzoek. Daarna volgen de inhoudelijke resultaten van het kwalitatieve onderzoek in hoofdstuk 3 tot en met 8. Waar mogelijk zijn de vragenlijstresultaten van de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 in een kader toegevoegd aan de daarmee corresponderende inhoudelijke resultaten van het kwalitatieve onderzoek. Deze resultaten waren niet voor alle inhoudelijke resultaten beschikbaar. Hoofdstuk 9 en 10 bevatten achtereenvolgens een beschouwing op de resultaten van de Adviesgroep en een reflectie van de onderzoekers. In hoofdstuk 11 staan de conclusies en aanbevelingen beschreven op basis van de resultaten.
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
13
2 Opzet en uitvoering Dit onderzoek richt zich op het in kaart brengen van ervaringen, gevoelens en percepties van Nederlandse jongvolwassenen in de leeftijd van 16 tot en met 25 jaar ten aanzien van hun gezondheidssituatie, tijdens en na de coronacrisis. Bij dit type onderzoeksvraag waarin de belevingswereld van jongvolwassenen centraal staat past een kwalitatieve onderzoeksbenadering waarin de woorden en verhalen van de doelgroep voor zich spreken, ook wel narratief onderzoek genoemd. In dit hoofdstuk wordt uitgelegd hoe het onderzoek is uitgevoerd.
2.1 Adviesgroep Jongvolwassenen Om inzicht te krijgen in de belevingswereld van de doelgroep, en vervolgens met hen samen antwoorden te zoeken op kwesties die spelen in hun belevingswereld, is het van belang om zo dicht mogelijk op die leefwereld aan te sluiten, en hen te betrekken bij alle fasen van het onderzoeksproces. Een adviesgroep van jongvolwassenen heeft daarom gedurende het onderzoek meegedacht met, en advies uitgebracht aan, de onderzoekers van Stichting Alexander. De jongvolwassenen in de adviesgroep zijn geworven via een bestand met jongvolwassenen die in de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 hebben aangegeven mee te willen werken aan vervolgonderzoek, en toestemming hebben gegeven om door Stichting Alexander benaderd te worden. De adviesgroep bestond uit een ‘harde kern’ van vijf jongvolwassenen, en een aantal jongvolwassenen dat één of twee keer aanwezig was bij een adviesgroepbijeenkomst. Bij iedere adviesgroep bijeenkomst sloot een GGD-onderzoeker aan. Voor een uitgebreider overzicht en beschrijving van het proces en de inhoudelijke resultaten van de adviesgroep verwijzen we naar Bijlage 1.
2.2 Werkgroep Harmonisatie De werkgroep Harmonisatie van de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 wordt gevormd door medewerkers van het RIVM, van GGD GHOR Nederland en zes onderzoekers van verschillende GGD’en. De werkgroep is verantwoordelijk voor de uitvoering van de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022, waarbij zoveel mogelijk naar harmonisatie wordt gestreefd. De werkgroep heeft op drie momenten meegedacht met de onderzoekers van Stichting Alexander, en input en advies gegeven voor de uitvoering. Bij aanvang van het onderzoek betrof dit het bespreken van de doelen van het onderzoek, maar ook het prioriteren van de relevante uitkomsten van de monitor voor het verdiepend onderzoek. Halverwege het onderzoek zijn -net als bij de adviesgroep- de resultaten uit de focusgroepen besproken, en heeft de werkgroep verdiepende vragen ingebracht voor de diepte-interviews. Na afloop van de focusgroepen en diepte-interviews vond een reflectiebijeenkomst plaats waarin de resultaten zijn besproken, en nagedacht is over een handelingsperspectief voor professionals die met de doelgroep jongvolwassenen te maken hebben. Een tweede reflectiebijeenkomst is gehouden met medewerkers van het Netwerk GOR.
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
14
2.3 Focusgroepen en diepte-interviews 2.3.1
Selectie en werving deelnemers
We zijn gestart met vijf focusgroepen met vooraf geselecteerde doelgroepen - 1) 16 tot en met 20 jaar, 2) 21 tot en met 25 jaar, 3) jongvolwassen vrouwen, 4) jongvolwassen mannen, en 5) jongvolwassenen met een praktische opleiding. De deelnemers zijn geselecteerd uit een bestand met jongvolwassenen die in de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 hebben aangegeven mee te willen werken aan vervolgonderzoek, en toestemming hebben gegeven om door Stichting Alexander benaderd te worden. Op basis van hun achtergrondkenmerken zijn zij persoonlijk uitgenodigd voor een focusgroep. Vervolgens is - met de adviesgroep en met de werkgroep Harmonisatie - op basis van de samenstelling van de focusgroepen en de eerste inhoudelijke resultaten gekeken welke perspectieven, verhalen en/of groepen nog ontbraken en wie we nog zouden moeten spreken. Met dit inzicht is gericht geworven voor de vijftien diepte-interviews, wederom via het bestand met jongvolwassenen die in de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 hebben aangegeven mee te willen werken aan vervolgonderzoek, en toestemming hebben gegeven om door Stichting Alexander benaderd te worden. Alle deelnemers hebben voorafgaand aan hun deelname aan een focusgroep of diepte-interview toestemming gegeven voor de opname, en voor het gebruik van hun data voor dit onderzoek.
Alle deelnemers hebben een vergoeding ontvangen voor hun deelname aan de adviesgroep, de focusgroep of het diepte-interview.
2.3.2
Uitvoering focusgroepen
Bij een focusgroep wordt gedurende ongeveer één tot anderhalf uur met zes tot acht deelnemers gepraat aan de hand van een leidraad, onder leiding van een gespreksleider. Focusgroepen zijn geschikt om te achterhalen welke meningen, opvattingen en waarden er binnen bepaalde groepen bestaan over een probleem of vraagstuk. Een belangrijk kenmerk van focusgroepen is dat respondenten direct op elkaar kunnen reageren waardoor ketens van associaties, persoonlijke ervaringen, normen en waarden ontstaan: het onderwerp wordt in de breedte afgetast. De leidraad (zie bijlage 2) van een focusgroep is semigestructureerd: van tevoren wordt een lijst met onderwerpen vastgesteld die dienen als houvast tijdens het gesprek. Er worden open vragen gesteld die uitnodigen tot het delen van ervaringen en perspectieven. De focusgroepen met jongvolwassenen vonden online plaats in Teams, en er werd op een visuele en creatieve manier samengewerkt in de online samenwerkingstool MIRO3. De lijst met onderwerpen voor de focusgroepen is vooraf vastgesteld met de werkgroep Harmonisatie en de adviesgroep en bestond uit: -
Eerste verkenning ervaringen en gevoelens in de coronaperiode;
-
Ervaringen en gevoelens met betrekking tot mentaal welzijn (tijdens en na corona);
-
Ervaringen en gevoelens met betrekking tot sociaal welzijn (tijdens en na corona);
-
Ervaringen en gevoelens met betrekking tot stress (tijdens en na corona);
-
Ervaringen en gevoelens met betrekking tot fysieke gezondheid (tijdens en na corona);
3 MIRO is een groot online whiteboard, waarop je digitale post-its kan plakken, documenten, afbeeldingen en filmpjes kunt uploaden en
interactief (in real time en asynchroon) kunt samenwerken. www.miro.com
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
15
-
Andere maatschappelijke ontwikkelingen die een rol spelen bij welzijn en gezondheid;
-
Veerkracht, hulp en ondersteuning.
De focusgroepen startten met een open vraag: hoe heb jij de coronaperiode ervaren? Deelnemers konden zichzelf positioneren op een lijn van negatief tot positief (zie afbeelding 1). Naar aanleiding van het beeld dat ontstond op deze lijn is het gesprek aangegaan over de ervaringen die hebben geleid tot de positie op de lijn. Vervolgens is verdiepend ingegaan op de vooraf bepaalde onderwerpen. Hierbij konden deelnemers eerst hun ervaringen delen via post-its (zie afbeelding 2), waarna een verdiepend gesprek plaatsvond over deze ervaringen. Tenslotte hebben deelnemers gezamenlijk gebrainstormd over wat helpt (wat kan je zelf doen en waar heb je hulp bij nodig?), hoe hulp en ondersteuning eruit kan zien en wat de belangrijkste uitkomsten van de focusgroep waren die zij wilden meegeven aan professionals die met jongvolwassenen werken.
Afbeelding 1: screenshot van MIRO waarin deelnemers aan een focusgroep hebben aangegeven hoe zij de coronaperiode hebben ervaren.
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
16
Afbeelding 2: screenshot van MIRO waarin deelnemers aan een focusgroep hun ervaringen op post-its deelden
2.3.3
Uitvoering interviews
Voor de verdiepende interviews zijn semigestructureerde diepte-interviews gehouden. In dit type interview bespreekt de interviewer de vooraf geïdentificeerde thema’s met de respondent met bijbehorende vragen, maar de volgorde en de focus wordt mede bepaald door de deelnemer. De vragen zijn gericht op het verzamelen van ervaringen, gedachten en perspectieven die de respondent heeft wat betreft gezondheid en welzijn in de context van de (nasleep van de) coronaperiode. Deelnemers konden kiezen of ze het diepte-interview telefonisch of online (via Teams) wilden houden. In één geval koos een deelnemer voor een fysiek interview. De leidraad bestond uit dezelfde onderdelen als de focusgroepen, aangevuld met een aantal verdiepende vragen naar aanleiding van de eerste resultaten van de focusgroepen.
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
17
2.4 Respondenten Er hebben 41 jongvolwassenen deelgenomen aan een focusgroep en 15 aan een diepte-interview (zie figuur 1).
Verdeling Focusgroep/ Interview
Aantal respondenten
Focusgroep 16-20 jaar
7
Focusgroep 21-25 jaar
9
Focusgroep vrouwen
8
Focusgroep mannen
9
Focusgroep praktisch opgeleiden
8
Diepte-interview
15 Totaal
56
Figuur 1: verdeling Focusgroepen en diepte-interviews
De totale deelnemersgroep van alle focusgroepen en diepte-interviews samen bestond uit 27 vrouwen, 24 mannen en 5 non-binaire personen (zie figuur 2).
Gender
Non-binair 9%
Man 43%
Vrouw 48%
Man
Vrouw
Non-binair
Figuur 2: verdeling mannen/ vrouwen/ non-binair
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
18
Alle GGD-regio’s zijn vertegenwoordigd door minimaal één jongvolwassene. Op onderstaande kaart (zie figuur 3) staan de GGD-regio’s met het aantal deelnemers in de groene vakjes.
Figuur 3: regionale spreiding van de deelnemende jongvolwassenen Van de deelnemende jongvolwassenen werkten er 17 en volgden er 39 een opleiding. De verdeling qua opleidingsniveau is als volgt:
Aantal deelnemers
Opleiding 10
9
7
9 4
5
5 2
1
2
Vmbo
VSO
Anders
0 Universiteit
Hbo
Mbo niveau 2, 3 of 4
Vwo
Havo
Figuur 4: opleidingsniveau van de deelnemende jongvolwassenen
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
19
2.5 Analyse en rapportage Alle focusgroepen en interviews zijn opgenomen. De audio-opnames zijn vervolgens getranscribeerd. Voor de analyse is gebruik gemaakt van het dataverwerkingsprogramma WebQDA. In dit programma zijn alle getranscribeerde interviews geüpload. De data zijn vervolgens gecategoriseerd met codes die door de onderzoekers zijn aangemaakt. Het proces van coderen verliep als volgt: eerst zijn er op deductieve wijze grove codes aangemaakt. Deze zijn afgeleid van de onderzoeksvragen en de belangrijkste determinanten volgens de werkgroep Harmonisatie en de adviesgroep (mentaal welzijn, sociaal welzijn, fysieke gezondheid, stress, veerkracht, hulp en ondersteuning, overig). Vervolgens is binnen deze grove codes inductief gecodeerd om de verschillen in ervaringen, beleving, perspectieven en gevoelens te kunnen ordenen en groeperen. De onderzoekers hebben via het coderingsproces de data geordend en gegroepeerd, maar zij hebben de uitspraken van de jongvolwassenen nog niet geïnterpreteerd en geduid. In de bijeenkomsten met de adviesgroep, de werkgroep Harmonisatie en met onderzoekers van het Netwerk GOR zijn de geordende en gegroepeerde data aan hen voorgelegd, zodat zij hun perspectief hierop hebben kunnen geven en resultaten hebben kunnen duiden. De reflecties en aanvullingen die dit heeft opgeleverd zijn verwerkt in deze rapportage.
Een conceptrapportage is voorgelegd aan onderzoekers van de werkgroep Harmonisatie en Netwerk GOR.
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
20
3 Stress In dit hoofdstuk bespreken we de ervaringen met stress tijdens en na de coronaperiode. Veel jongvolwassenen vonden de coronaperiode een stressvolle periode, door alle veranderingen en onzekerheden. Echter niet alle jongvolwassenen hebben dit als stressvol ervaren. Door het wegvallen van bestaande structuren, verplichtingen en dagritmes creëerden zij ruimte voor zichzelf.
Bijna de helft (48,3%) van de jongvolwassenen voelt zich (heel) vaak gestrest. Stress komt vaker voor bij vrouwen (60%) dan mannen (36%) en vaker bij hogere leeftijden. De belangrijkste oorzaken van stress zijn studie of school (62%), de combinatie van alles wat ze moeten doen (46%) en de eisen die ze aan zichzelf stellen (44%). 22,7% heeft door de coronaperiode extra hulp of steun nodig (gehad) bij de opleiding. Resultaten uit de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 4
3.1 Stresstoename tijdens de coronaperiode 3.1.1
Onderwijs
Onderwijs – met name het wegvallen van fysiek onderwijs – was voor jongvolwassenen een grote veroorzaker van stress in coronatijd. Ze beschrijven verschillende oorzaken voor onderwijsgerelateerde stress. Online onderwijs Veel jongvolwassenen vertellen dat zij moeite hadden met het volgen van online onderwijs. Volgens hen was er in de online lessen weinig interactie met de docent en moesten ze vooral veel (passief) luisteren. Dit vonden zij eentonig en saai. Hierdoor ontbrak ook de motivatie om actief aan de online lessen deel te nemen door bijvoorbeeld het maken van aantekeningen en het stellen van vragen. “Ik schreef ook niet zoveel mee met de lessen, ik zat gewoon lekker een beetje op mijn telefoon. En dan heb je een toets en dan heb je opeens heel veel stress omdat je niks gedaan hebt.” Daarnaast was het moeilijk om thuis voor langere tijd achter een beeldscherm te zitten en je goed te concentreren. Bijna iedereen volgde de online lessen met de camera uit, en docenten hadden weinig zicht op wie wel of niet oplette. De verleiding was groot om thuis andere dingen te gaan doen tijdens de les, zoals gamen of op je mobiele telefoon zitten. “Dat iedereen z’n camera uit had staan deed mij ook wel denken van, ja, waarom zou ik ‘m dan wel aan doen?”
4 Mentale gezondheid | Regionaal | Stress | Volksgezondheid en Zorg (vzinfo.nl)
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
21
"Ik moet echt fysiek in de klas zitten om iets te kunnen begrijpen, want hier in mijn kamer word ik door van alles afgeleid en wil ik van alles gaan doen behalve die les volgen." Studievertraging oplopen of stoppen met school Diverse jongvolwassenen hebben in coronatijd studievertraging opgelopen of zijn met hun opleiding gestopt. Genoemde redenen hiervoor zijn het ontbreken van interne motivatie om online te studeren, lange online lesdagen waardoor de concentratie moeilijk vol te houden was of juist drastisch ingekorte lesdagen, wat ten koste ging van de inhoud van de lesstof. Hierdoor ontstonden achterstanden. “Ze vonden het belangrijk dat we niet te lang achter schermpjes zaten, dus ze deden maar 20 minuten van iedere les en maar 3 lessen per dag. Dus we kregen gewoon bijna geen les en dus hadden we sowieso een achterstand.” Overgang van online onderwijs terug naar fysiek onderwijs De terugkeer naar fysiek onderwijs is voor jongvolwassenen een uitdaging geweest. Ze noemden hiervoor verschillende redenen: 1. De grote overgang van een beperkt aantal lessen per dag naar volle lesdagen inclusief vroeg opstaan en reizen; 2. De grote overgang van individueel lessen volgen vanuit huis naar volle, drukke klassen; “De eerste weken dat ik zeg maar weer terug naar school ging, dat was sociaal alweer heel zwaar voor mij, omdat ik dan weer echt, ja, sociaal moest gaan doen met mensen.
Waar je normaal één keer per les even iets in de chat typt, een antwoord op een vraag ofzo. Dat is natuurlijk verhonderdvoudigd als je weer in een les zit.” 3. Veel moeite met je verhouden tot, en leren samenwerken met, medestudenten en docenten die je lange tijd niet of alleen op een scherm hebt gezien. “Moet ik wel zeggen dat daarna weer heel sociaal moeten zijn, dus iedereen weer zien en weer voltijd naar school gaan en weet ik het allemaal, dat dat mij wel echt gekild heeft, dat ik dat echt niet trok, nog steeds vind ik dat best wel moeilijk.” 4. Het gevoel dat van je verwacht wordt dat je het fysieke onderwijs aankan, en presteert alsof er nooit corona is geweest en je geen achterstand hebt opgelopen. “Doordat ik achterliep met veel vakken, had ik een soort schaamte om weer naar school te gaan. En toen dacht ik.. oké, nu is alles weer normaal, dus nu zou het goed moeten gaan met school. Maar dat ging het nog steeds niet.” Jongvolwassenen denken dat het goed geweest zou zijn als er meer begeleiding was bij de terugkeer naar fysiek onderwijs, om de overgang soepeler te laten verlopen en jongvolwassenen de gelegenheid te geven om weer te wennen aan een fysieke onderwijsomgeving.
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
22
“Toen school weer begon kreeg je zoveel over je heen in één keer. Je ging van niks naar alles en er werd verwacht dat je zelf de inhaalslag wel zou maken. Dat heb ik als best wel pittig ervaren, ook in het examenjaar. Daar had school echt wel meer in kunnen doen, om alles wat meer te spreiden of op te bouwen.”
3.1.2
Coronamaatregelen
De verschillende maatregelen die in de coronaperiode van kracht waren hebben bij veel jongvolwassenen voor stress gezorgd. Lockdowns hadden de meeste impact op hun stressbeleving omdat sociale activiteiten, onderwijs, werk en hobby’s voor een groot deel wegvielen. Andere maatregelen die voor stress zorgden, waren het dragen van mondkapjes, het sluiten van de scholen, de avondklok, het coronabewijs (QR-code), 1,5 meter afstand houden en met een beperkt aantal mensen kunnen afspreken. “Op een gegeven moment, toen alles langer aanhield, had ik best veel energie om dingen te doen. Maar dat die mogelijkheid er niet was, was heel zwaar. Het wel dingen willen doen, maar niet kunnen of mogen.” Door alle maatregelen zaten jongvolwassenen veel thuis. Ook dat leverde stress op. Jongvolwassenen die op kamers of in een klein appartement woonden voelden zich opgesloten en eenzaam. “Ik voelde me echt opgesloten in mijn kamer, gewoon claustrofobisch en bijna allergisch voor mijn eigen kamer. Toen heb ik besloten: ik ga gewoon naar buiten, ongeacht wat. Want ik trek het heel even niet om nog langer in dezelfde ruimte te zitten.” Verschillende jongvolwassen geven aan dat het vele thuis zijn voor problemen zorgde met huisgenoten/ andere familieleden. Waar normaal ieder zijn eigen ding kon doen, was je nu meer op elkaar aangewezen en zag je elkaar meer.
Dit zorgde voor wrijving, ruzies en de daarbij behorende stress. "Als je met het hele gezin bijna iedere dag constant samen bent voelt het alsof het huis iedere week net iets kleiner wordt." “Ik woonde toen nog in een studentenhuis en het heeft best veel ruzies opgeleverd. Het was toen nog die periode dat we niet eens wisten of het via oppervlaktes overdraagbaar was. Of hoeveel afstand we moesten houden, of dat het oké was om elkaar in de gang te passeren of wat dan ook. Ja dat veroorzaakt wel wrijving als je het niet eens bent met elkaar.” De steeds veranderende maatregelen zorgden ook voor stress. Wat mag er nu wel of niet? Vanaf wanneer gelden bepaalde maatregelen? Kan ik nog wel iets plannen, want misschien verandert alles wel weer? Daarnaast was vooral het gebrek aan perspectief moeilijk voor jongvolwassenen: het niet weten hoe volgende week eruit ziet en hoe lang bepaalde maatregelen nog van kracht zijn. Ook was er onbegrip over de keuzes voor bepaalde maatregelen.
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
23
“Alles ging steeds zo opeens. Dan hoorde je een paar dagen van tevoren dat er opeens geen school meer is en dat alles dicht gaat. Je durft gewoon geen vertrouwen meer te hebben dat alles doorgaat, ik durf het gewoon echt niet meer.”
3.1.3
Angst voor corona
Jongvolwassenen waren bang om zelf besmet te raken of anderen te besmetten met het coronavirus. Deze angst werd vooral in het begin veroorzaakt doordat er nog weinig kennis over het virus was. Informatie was in die periode beperkt, of bronnen spraken elkaar tegen. Daarnaast vertelden verschillende jongvolwassenen dat hun angst versterkt werd door ernstige ziekte of het overlijden van mensen in hun omgeving als gevolg van een besmetting met het coronavirus. “En dat levert soms ook wel stress op, omdat je gewoon niet weet wat het is. En of het ooit overgaat. En ik heb ook wel vaak slapeloze nachten gehad. Omdat ik dacht, oh nee straks is er iets heel ergs met me aan de hand.” “Dus ook inderdaad die angst dat je zelf die besmetting op kan lopen. Want het is letterlijk in je huis ja. Mijn moeder is ook mantelzorger voor mijn oma en gaat daar ook regelmatig heen, dus ook de angst dat zij het dan doorgeeft aan mijn oma, want die kan er een stuk zieker van worden dan ik denk ik.”
3.1.4
Geldzorgen en problemen rondom werk
Verschillende jongvolwassenen hebben in coronatijd stress ervaren door geldzorgen en/of problemen met betrekking tot hun werk. Zij werkten voornamelijk in sectoren die door de coronamaatregelen genoodzaakt waren te sluiten. “Ja, eerst was het vooral rustig en weinig kunnen werken eigenlijk. En daarna gingen natuurlijk de restaurants allemaal dicht en toen was het al vooral een lange tijd niet werken. Dat was wel jammer natuurlijk.” “Aardig wat vrienden van mij die werkte toen in de horeca. Dus die hadden natuurlijk allemaal opeens geen baan meer. Dus ja, die waren wel heel erg gestrest.” Voor anderen die een ‘cruciaal beroep’ hadden, zoals de zorg of handhaving, leverde het feit dat er een extra groot beroep op hen werd gedaan juist stress op. “Mijn vrienden moesten veel meer werken, maar dat ging wel ten koste van hun welzijn in het algemeen. Ze sliepen gewoon minder. Maar ja, ze dachten wel van, ik moet gewoon werken, want anders kan ik mijn huur niet betalen.”
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
24
3.1.5
Onzekerheid
Onzekerheid over de toekomst zorgde bij enkele jongvolwassenen voor stress. Zij gingen in de coronaperiode twijfelen aan hun studiekeuze en wat zij daar later mee zouden kunnen doen, er waren zorgen over een volgende pandemie en over het handelen van de politiek in de toekomst. Ook was het onzeker of evenementen, stages en (reis)plannen wel door konden gaan. Daar rekening mee moeten houden, zorgde voor stress. “Je verwacht iets en dan wordt het weer geannuleerd. Dat heeft toch een soort van stempel achtergelaten van ‘dat het misschien toch niet meer doorgaat, want misschien komt corona of een ander virus wel weer terug en daardoor weer allerlei regels en maatregelen’. Je blijft toch bang.”
3.2 Stressafname tijdens de coronaperiode 3.2.1
Minder stress van school
Hoewel onderwijs voor veel jongvolwassenen een oorzaak van stress was in de coronaperiode, gold dit niet voor alle jongvolwassenen. Verschillende jongvolwassenen hadden minder stress door het wegvallen van fysiek onderwijs. Enerzijds waren dit jongvolwassenen die vóór de coronaperiode ook moeite hadden met fysiek onderwijs, bijvoorbeeld door ADHD of mentale problematiek. Zij gaven aan juist beter te gedijen in een rustige omgeving thuis. Anderzijds waren er jongvolwassen die het prettig vonden om zelfstandig te studeren en zij konden door het wegvallen van fysiek onderwijs beter hun eigen tempo bepalen. In sommige gevallen was er minder stress door school/ universiteit, omdat daar maatregelen genomen werden die het de scholieren en studenten wat makkelijker maakten. Zo werden toetsen in een andere (online) vorm afgenomen, makkelijker gemaakt en/ of minder streng beoordeeld. Het wegvallen van reistijd was voor sommige jongvolwassen ook een voordeel waardoor zij minder stress ervaarden. “Ik moest nog twee tentamens herkansen waar ik heel veel moeite mee had eerder, maar doordat deze nu online moesten kregen ze een andere invulling en kon ik de tentamens juist wel halen doordat ze niet op dezelfde manier getoetst werden zoals normaal in het klaslokaal gebeurd zou zijn.” In de coronatijd hadden jongvolwassenen meer tijd om na te denken over hun studiekeuze en wat ze echt wilden.
In sommige situaties heeft dit ertoe geleid dat jongvolwassen van studie gewisseld zijn en nu beter op hun plek zitten. Daarnaast zorgde afzegging van stages of een andere invulling van stages ervoor dat verschillende jongvolwassenen unieke ervaringen op konden doen of op een betere passende plaats terecht kwamen. “Doordat je bepaalde dingen niet meer kon, kwam je op andere plekken terecht en die hebben je leven eigenlijk op een positieve manier veranderd. Er werden nieuwe deuren geopend eigenlijk.”
3.2.2
Heropening van de maatschappij
Verschillende jongvolwassen vertellen dat zij minder stress ervaarden na de lockdowns. Zij konden weer werken, naar school, winkelen, naar restaurants en naar feestjes. Het werd ervaren als een grote vrijheid. Jongvolwassenen konden weer dingen buitenshuis ondernemen met vrienden, op momenten dat ze dit zelf wilden. Het weer ‘normaal’ kunnen winkelen, zonder allerlei beperkingen, werd als heel fijn ervaren.
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
25
“Je hebt weer dingen om samen naar uit te kijken!” “Ik voelde me heel opgelucht, het voelde eindelijk weer een beetje normaal om gewoon door een winkelcentrum te lopen. Dat deed me wel goed en op de een of andere manier ging er ook een soort stress bij mij weg. Ik kan niet zo goed uitleggen waar die stress vandaan kwam, misschien de isolatie. Maar ik voelde me toen wel even heel erg op mijn gemak.”
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
26
4 Mentaal welzijn Dit hoofdstuk geeft inzicht in hoe jongvolwassenen hun mentale gezondheid ervaarden tijdens de coronaperiode, en welke gevolgen ze nog steeds ervaren. Negatieve ervaringen hebben voornamelijk betrekking op eenzaamheid en uiteenlopende psychische klachten. Positieve ervaringen gaan over meer rust en ruimte voor reflectie en stilstaan bij wat je hebt, en wat je wilt in het leven.
4.1 Negatieve ervaringen tijdens de coronaperiode De meeste jongvolwassenen vertellen dat hun mentale gezondheid achteruit is gegaan tijdens de coronaperiode. Ze spreken van een eenzame periode waarin psychische klachten ontstonden of zijn verergerd.
Negatieve gevolgen die jongvolwassenen vaak hebben ervaren, zijn het niet kunnen bezoeken van festivals, sportwedstrijden en op vakantie naar het buitenland gaan (53%), het niet kunnen bezoeken van familie en vrienden en ouderen met een kwetsbare gezondheid (43%), minder lekker in je vel zitten (42%) en minder nieuwe mensen leren kennen (37%). Resultaten uit de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 5
4.1.1
Eenzaamheid
Bijna twee derde van de deelnemende jongvolwassenen (63%) is enigszins tot sterk eenzaam. Een kwart (27%) voelt zich sterk eenzaam. Eenzaamheid komt vaker voor bij niet- of praktisch opgeleide jongvolwassenen (voortgezet speciaal onderwijs, praktijkonderwijs, vmbo of mbo (middelbaar beroepsonderwijs)-niveau 1) (78%), vrouwen (67%) en alleenwonenden (71%). Zowel emotionele (70%) als sociale (60%) eenzaamheid komt veel voor onder jongvolwassenen. Sociale eenzaamheid is eenzaamheid door een gebrek aan een sociaal netwerk, zoals vrienden, familie en buren. Emotionele eenzaamheid is eenzaamheid door het missen van een intieme band met iemand, zoals een goede vriend of een partner. Resultaten uit de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 6 Mentale problematiek is in allerlei vormen aan bod gekomen in de gesprekken met jongvolwassenen. Eenzaamheid is hierbij het meest genoemd, omdat dit volgens de jongvolwassenen leidde tot negatieve en depressieve gevoelens. Vanwege de geldende coronamaatregelen konden jongvolwassenen minder contact hebben met vrienden, medestudenten of collega’s, en waren ze meer op zichzelf en thuis aangewezen. Online contact was wel mogelijk, bijvoorbeeld op school/studie of via sociale media, maar dat wordt minder gewaardeerd dan fysiek contact.
5 https://www.rivm.nl/resultaten-gezondheidsmonitor-jongvolwassenen 6 https://www.vzinfo.nl/eenzaamheid/regionaal/jongvolwassenen
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
27
“Aan het begin was het wel prima dat je minder mensen zag, het voelde een beetje als een sociaal experiment. Maar daarna dacht je van, het duurt wel heel lang nu. En dan miste je wel echt je vrienden en voelde het eenzaam.” Een ander deel van de jongvolwassenen had in de coronaperiode wel (voldoende) sociale contacten, maar vond dat er onvoldoende diepgang in het contact was (emotionele eenzaamheid). “Ik zag wel wat mensen, vrienden ja. Maar dat waren geen échte vrienden. Waar je zeg maar alles mee deelt en meemaakt.” Het onderhouden van sociale contacten in coronatijd vroeg om extra inzet en creativiteit, omdat je elkaar niet op de reguliere plekken zoals school, universiteit, sport en werk kon treffen. Jongvolwassenen met een sterk sociaal netwerk vonden over het algemeen manieren om dit netwerk in stand te houden (bijvoorbeeld door buiten te ontmoeten of elkaar online op te zoeken) en zij voelden zich daardoor niet of in mindere mate eenzaam, maar niet iedereen bleek in staat of wilde hier moeite voor doen. Vooral jongvolwassenen die ten tijde van de coronaperiode alleen woonden of onlangs waren verhuisd en daardoor nog geen sterk sociaal netwerk hadden kunnen opbouwen hebben last gehad van eenzaamheid. "Ik kende veel mensen omdat ik in het bestuur op school zat maar niet goed genoeg dat je zou voorstellen om samen een rondje te gaan wandelen.
Die contacten raak je dan opeens allemaal kwijt, dus dat was eigenlijk best wel eenzaam."
4.1.2
Psychische klachten
Meer dan de helft van de jongvolwassenen die deelnamen aan de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 (53%) heeft psychische klachten. Dit is gemeten met 5 vragen die gaan over hoe iemand zich voelde in de laatste 4 weken. Psychische klachten komen meer voor bij vrouwen (63%) en jongvolwassenen in (zeer) stedelijke gebieden (56%). In de meeste gevallen gaat het om lichte klachten (30%), 14% heeft matige klachten en 9% heeft ernstige klachten. 2 op de 5 jongvolwassenen met psychische klachten voelt zich hierdoor vaak tot voortdurend beperkt in het dagelijks leven. 42% van de jongvolwassenen geeft aan minder goed in hun vel te zitten door de coronaperiode. Resultaten uit de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 7 Verschillende jongvolwassenen vertelden over hun psychische of depressieve klachten. Psychische problematiek verergerde of ontstond volgens hen door het gebrek aan ritme en routine, dagbesteding en sociale contacten. Een aantal van hen had voor corona ook al last van depressies. De coronaperiode heeft hun herstel geen goed gedaan.
7 https://www.rivm.nl/resultaten-gezondheidsmonitor-jongvolwassenen
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
28
“Voor corona woonde ik een tijd niet thuis in verband met een zware depressie. Precies toen corona begon kwam ik weer thuis. Dat liep voor mij allemaal niet lekker samen, want ik zat hele dagen thuis en viel gelijk weer in mijn oude patronen.” Gebrek aan motivatie en perspectief zorgden voor verminderd mentaal welzijn van de meeste jongvolwassenen tijdens de coronaperiode. Zij weten dit aan de onzekerheid rondom de duur van de pandemie en de maatregelen, de impact van corona op de lange termijn en de onduidelijkheid over wat er wel en niet mocht. Door het wegvallen van vertrouwde structuren was het heel moeilijk om jezelf te motiveren, en om je nuttig en zinvol te voelen. “Al die onduidelijkheid over wat er nou van ons verwacht werd, was mentaal denk ik wel één van de zwaarste dingen.” “Ik dacht echt van: gaat dit nu het leven zijn? Zeg maar zo. Ik dacht ik zoek wel gewoon een thuiswerkbaantje. Ik heb hier geen zin in.” Andere klachten die jongvolwassenen hebben ervaren in coronatijd zijn angst en paniekaanvallen, concentratieproblemen, slaapproblemen, zelfbeschadiging en herbelevingen. "Door dat mondkapje steeds op te moeten hebben, kreeg ik weer dat beangstigende gevoel." “Op de ene dag waren we nog leuk mijn verjaardag aan het vieren in de kroeg, en de volgende dag hoorden we opeens dat de scholen dicht moesten.
Toen heb ik inderdaad een paniekaanval gehad.” “Tijdens de lockdowns ging ik dan buiten naar een bankje toe om daar te zitten. Dan ging ik daar gewoon zitten voor mijn rust. Alleen dat liep dan niet heel goed af. Ik moest dan huilen of deed aan zelfverminking.”
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
29
Positieve ervaringen tijdens de coronaperiode Jongvolwassenen hebben niet alleen negatieve ervaringen op het gebied van hun mentale gezondheid. Een deel van hen kon de coronaperiode ook aangrijpen om stil te staan en te reflecteren op het leven, hun dromen en doelen.
Positieve gevolgen van de coronaperiode die jongvolwassenen hebben ervaren zijn minder geld uitgeven (39%), meer rust (36%) en minder reistijd door thuisonderwijs of thuiswerken (33%). Resultaten uit de Corona Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2022 8
4.1.3
Rust en reflectie
Voor verschillende jongvolwassenen bood de coronaperiode rust, het voelde als een welkome pauze van hun drukke leven. De druk om alle ballen hoog te houden – van sociale activiteiten, sport, onderwijs, tot werk – viel (deels) weg voor deze groep. Met name de rust van school en het vele ‘moeten’ op sociaal gebied werd gewaardeerd. De rust was voor enkelen ook een moment van reflectie. “Het was echt even een momentje om stil te staan bij jezelf en de mensen om je heen. Dat vond ik wel echt een positief ding. Gewoon eventjes leren van, oké, dat tempo waarin we nu werken, is dat het tempo dat voor mij weggelegd is? Of is dat het niet? Want dan ervaar je opeens heel erg het verschil.” Jongvolwassenen hebben terugkijkend op de coronaperiode het idee dat ze aan zichzelf hebben kunnen werken. Doordat het leven rustiger en overzichtelijker was, ervaarden ze hier meer ruimte voor dan voor de coronaperiode. Ze konden meer stilstaan bij hun gevoel, behoeften en wensen. “Ik ben vaker gaan nadenken over hoe het echt met me gaat. Hoe zorg ik ervoor dat ik mentaal en fysiek sterk ben? Daar ben ik me wel een stuk bewuster van geworden. Hoe belangrijk dat is en hoe ik kan inschatten of ik bijvoorbeeld toch gestrest ben of toch merk dat ik mentaal niet goed in mijn vel zit of te weinig sport. Daar ben ik wel meer naar gaan kijken ja.”
4.1.4
Waardering
De coronaperiode heeft er bij verschillende jongvolwassenen voor gezorgd dat zij andere dingen in het leven meer zijn gaan waarderen. Zij zijn bewuster gaan kijken naar wat ze leuk vinden en waar ze echt hun plezier uit halen. Voorbeelden die genoemd worden zijn: sociale contacten en het samenzijn met mensen, sporten en de natuur. Ook vertellen zij dat het niet gaat om veel geld op de bank hebben, maar om het genieten van grote en kleine dingen in het leven. Terwijl het merendeel van de jongvolwassenen aangaf minder (diepgaande) sociale contacten te hebben gehad in de coronaperiode, hebben andere jongvolwassenen juist meer diepgang in hun sociale contacten gevonden. Zij denken dat dit komt omdat er meer tijd was om één-op-één met elkaar in gesprek te gaan, zodat je elkaar op een andere manier kon leren kennen. Daarbij was het leerzaam om te bespreken hoe
8 https://www.rivm.nl/resultaten-gezondheidsmonitor-jongvolwassenen
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
30
anderen omgaan met zo’n moeilijke en onzekere tijd. Het was voor verschillende jongvolwassenen prettig om te ervaren dat zij niet de enige zijn die tegen dingen aanlopen of bepaalde gevoelens ervaren. In de coronaperiode leerden zij dat veel meer mensen daarmee kampen. “Ik heb heel veel mensen ontmoet met heel veel angsten. Wat ik eigenlijk helemaal niet wist, maar waar ik nu echt steeds meer achter kom. Dus ja, dat doet je er wel over nadenken.”
4.2 De gevolgen van de coronaperiode voor mentaal welzijn Voor sommige jongvolwassenen zijn de gevolgen van de coronaperiode nog steeds merkbaar. Zo hebben ze meer moeite met verschillende dingen dan voor de coronaperiode, zoals het ondernemen van activiteiten, het aangaan van sociale contacten en het deelnemen aan het sociale leven. Dit heeft een negatief effect op hun mentale welzijn, omdat ze het gevoel hebben dat ze dit wel zouden moeten (kunnen).
4.2.1
Moeilijk in beweging komen
Het gebrek aan ritme en het feit dat jongvolwassenen lange dagen thuis zaten zorgde ervoor dat ze veel achter de computer of hun telefoon zaten, en zichzelf moeilijk ‘in beweging’ konden krijgen. Sommige jongvolwassenen hebben nog steeds verminderde motivatie en vallen regelmatig terug in hun gedrag uit de coronaperiode. "Bij mij is in de coronatijd echt een telefoonverslaving ontstaan, daar gaan echt uren in zitten. Als ik deadlines heb en ik verantwoording af moet leggen aan anderen, geen enkel probleem. Maar als ik zelf moet gaan leren is mijn telefoon al snel zo dichtbij."
4.2.2
De terugkeer naar ‘normaal’
Veel jongvolwassenen vonden het terugkeren naar ‘normaal’ een pittige opgave. Ze hebben het moeilijk (gehad) met de overgang van lockdowns, thuisonderwijs en beperkt sociaal contact naar het oude leven met volle agenda’s en afspraken en verplichtingen buitenshuis. Verschillende jongvolwassenen vonden het ook moeilijk om het ‘normale’ leven weer gewoon en ineens op te pakken. Ze hebben het gevoel dat dit wel van hen werd verwacht. De overgang van de lockdowns naar het normale leven was voor hen te groot. “Alles kwam weer tegelijk. De uni of school was weer open, de sportschool, alle sportlessen gingen door, je kon weer afspreken met vriendinnen. Je had ook het idee dat je alles moest inhalen. Dat het allemaal in één keer kwam, vond ik wel moeilijk ja.” Jongvolwassenen zitten in een levensfase waarin veel veranderingen plaatsvinden, en waarin ze zelf ook in rap tempo veranderen en opgroeien. De terugkeer naar ‘normaal’ is volgens hen daarom extra uitdagend, omdat ze niet meer dezelfde zijn als voor de coronaperiode. “Voelt het nu weer ‘normaal’, zoals eerst? Ik weet niet meer hoe dat voelt. Aan het begin van corona was ik 14, nu 17. Dus het is sowieso allemaal anders dan toen.”
Terug naar ‘normaal’: hoe doe je dat? - Jongvolwassenen over hun gezondheidssituatie tijdens en na corona - Stichting Alexander ©
31
4.2.3
Stilstand in ontwikkeling
Verschillende jongvolwassenen hebben het gevoel een deel van hun jeugd te hebben gemist en dat daardoor hun ontwikkeling deels heeft stil gestaan. Zij hebben naar eigen zeggen dingen onvoldoende kunnen doen of leren. Voorbeelden die jongvolwassenen noemen zijn onder andere: -
Het missen van bepaalde sociale vaardigheden door het beperkte contact met andere mensen, met name volwassenen.
-
Het onvoldoende kunnen onderzoeken van hun identiteit doordat sociale activiteiten (vrienden, sporten, uitgaan, school) minimaal mogelijk was.
-
Het niet kunnen doen van typische ‘jongerendingen’, zoals chillen met vrienden, uitgaan en naar feestjes gaan, reizen. Activiteiten waarmee je het leven en de wereld kan ontdekken.
“Ik begon net een beetje het uitgaansleven in te gaan. Weet je wel, ik wilde dingen ontdekken, dat soort shit. Gewoon naar clubs gaan en carnavallen. En dat kon allemaal niet. Die ontwikkeling heb ik dus wel een paar jaar gemist.”
4.2.4
Niet gehoord voelen
Jongvolwassenen voelen zich onvoldoende gehoord en serieus genomen. Terugkijkend op de coronaperiode hebben veel van hen het gevoel dat ze over het hoofd zijn gezien, en het meest zijn benadeeld als leeftijdsgroep. “We hebben vooral risicogroepen en ouderen beschermd met de lockdowns en extreme maatregelen. Ik zeg niet dat er helemaal geen maatregelen nodig waren, maar een deel heeft jonge mensen echt beperkt in hun doen en laten. Dat neemt gewoon een deel van je jeugd weg.” Niet alleen raakten de coronamaatregelen hen hard, ook kwam er volgens hen weinig in de plaats voor alles wat ze moesten missen, terwijl er voor andere groepen wel dingen werden georganiseerd. “En nu werden er dan wel dingen georganiseerd. Alleen niet voor elke leeftijdsgroep, er werd voor de ouderen een bingo georganiseerd hier. En voor de kinderen werd er een drive-through met Mickey Mouse georganiseerd. En dan dacht ik, met ook veel mensen om me heen, van ja, oké, en wanneer krijgen wij dan een dingetje?”