Gemeente Amsterdam_speelautomaten_eindrapport_BEA_pdf_12jun20.pdf

ten. Toegang vanaf 21 jaar.

In een wat groter regionaal verband, is op te merken dat JVH in 2017 een Jack’s Casino opende in Eemnes (De Witte Bergen) en in 2018 een Jack’s Casino in Akersloot. Deze voor een deel in de afgelopen jaren geopende speelautomatenhallen hebben op twee manieren invloed op de exploitatie van speelautomatenhallen in Amsterdam:  Vanwege dit nieuwe aanbod hebben potentiële bezoekers van speelautomatenhallen in Amsterdam vanuit de omliggende gemeenten en verdere regio meer keuze. Er is minder aanleiding om voor een speelautomatenhal naar Amsterdam te gaan.  Voor een deel van de inwoners van Amsterdam geldt omgekeerd dat het extra aanbod rondom de gemeente interessant kan zijn. Voor inwoners van bijvoorbeeld Geuzenveld is het in 2018 geopende Fair Play Casino in Halfweg dichterbij dan de Amsterdamse speelautomatenhallen. Voor inwoners van Molenwijk, Kadoelen en Tuindorp-Oostzaan geldt hetzelfde met betrekking tot het in 2016 geopende Jack’s Casino in Oostzaan. De aantrekkelijkheid van het concurrerende aanbod in de omliggende gemeenten op de exploitatie van de Amsterdamse speelautomatenhallen wordt vergroot door de vaak goede parkeermogelijkheden en ruimere openingstijden die zij kunnen bieden. Voor potentiële bezoekers uit omliggende gemeenten, vormen de hoge en stijgende parkeerkosten in Amsterdam verder een extra drempel. 2e vestiging

De Amsterdamse speelautomatenhallen ondervinden daarnaast ook concurrentie van

Holland Casino Holland Casino. De Nationale Stichting Casinospelen is in 1974 opgericht en in 1976 opende de eerste casino zijn deuren in Zandvoort. Het vijfde Holland Casino opende in Amsterdam (Hilton) in 1986. In 1986 werd het Holland Casino ook toegestaan om zijn

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

23

BEA aanbod uit te breiden met speelautomaten9. Deze vestiging van Holland Casino werd in 1991 verplaatst richting Leidseplein (Lido). In 2018 is een tweede Holland Casino geopend in Amsterdam-West (La Guardiaweg). Met het tweede Holland Casino is het aanbod aan speelautomaten uitgebreid met ruim 500. Deze casino-automaten wijken qua wet- en regelgeving en instellingen af van de in speelautomatenhallen toegestane speelautomaten. Het laat onverlet dat er tussen Holland Casino enerzijds en de speelautomatenhallen wel uitwisseling is van bezoekers. Het aandeel bezoekers van Holland Casino dat ook speelautomatenhallen bezoekt, is BEA niet bekend, en hetzelfde geldt voor het aandeel bezoekers van speelautomatenhallen dat Holland Casino bezoekt. Holland Casino richt met het tweede casino in Amsterdam nadrukkelijk op het lokale publiek, waar het casino in het centrum vooral ook populair is bij een internationaal publiek:

In een toelichting op de sponsorstrategie van Holland Casino benadrukken de directeur corporate communicatie en de manager merkstrategie & campagnes dat het bedrijf zich vooral richt op de uitgaans- en entertainmentmarkt en minder op de ‘gokmarkt’. Zij formuleren het zo: ‘Wij concurreren niet met andere gok-en kansspelaanbieders, maar met bioscoop, theater en restaurant. Bezoekers zoeken bij ons amusement en spanning.”

9 In hoofdstuk 3 wordt nader ingegaan op het onderscheid tussen de speelautomaten bij Holland Casino (casino-automaten), speelautomaten bij speelhallen en horeca-automaten.

24

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

BEA Een verzoek van Holland Casino om in Amsterdam een tweede casino te mogen vestigen, is eerder, op 14 december 2004, door de Minister van Justitie afgewezen. Naar de mening van de minister sloot de Wet op de kansspelen vestiging van twee of meer casino’s in één gemeente uit. Dit besluit is bij de rechter aangevochten door Holland Casino en de gemeente Amsterdam (en de gemeente Rotterdam, waar een soortgelijke situatie speelde)10. De rechtbank heeft de gemeente ontvankelijk verklaard met als reden: “Het belang van de gemeente Amsterdam als rechtspersoon is gelegen in de met de vestiging van een tweede casino in haar gemeente gemoeide planvorming rond het gestelde voorgenomen ‘grootschalig leisure en entertainment project’ in Amsterdam-Zuidoost.” De rechtbank oordeelde dat er geen reden was waarom de minister het verzoek niet had mogen weigeren. In 2017 heeft de minister van Justitie alsnog het besluit genomen Holland Casino toe te staan de vestiging op Schiphol te vervangen door een veel grotere vestiging in Amsterdam. Tegen dit besluit heeft de gemeente Amsterdam, voor zover BEA bekend, geen bezwaar en beroep aangetekend. De inrichting van Holland Casino Amsterdam West met een sterke focus op speelautomaten en met daarnaast een beperkt aantal roulette- en blackjacktafels, past in een beeld dat al langere tijd zichtbaar is.

Het bruto spelresultaat dat Holland Casino realiseert met de casino-automaten, overtreft de laatste jaren het met de tafelspelen gerealiseerde bruto spelresultaat:

In 2018 bedroeg het bruto spelresultaat op tafelspelen € 265,8 miljoen en op casinoautomaten € 340,0 miljoen, oftewel 56,1 procent van het totale bruto spelresultaat van Holland Casino in 2018. Het bruto spelresultaat van casino-automaten is met 40 procent sterker gestegen dan het bruto spelresultaat op de tafelspelen (plus 27 procent). In die zin ontwikkelt Holland Casino zich geleidelijk tot een speelautomatenbedrijf met tafelspelen.

10 https://uitspraken.rechtspraak.nl/inziendocument?id=ECLI:NL:RBROT:2006:AX8958.

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

25

BEA 2 . 3 A a n t a l spe e l a u t o ma t e n i n h o r e c a n e e mt t r e n d ma t i g a f Het aantal aanwezigheidsvergunningen voor speelautomaten in de horeca telt op tot 273, die met name zijn vergund aan horecabedrijven in stadsdelen Centrum (97) en West (59).

Minder klanten Het aantal speelautomaten in de horeca is de afgelopen jaren sterk afgenomen11. Cafés gokken

vinden speelautomaten niet meer passen bij de sfeer die zij nastreven, ondanks dat het opstellen van speelautomaten financieel lucratief kan zijn. De veranderende bevolkingssamenstelling in Amsterdam speelt mee. Een horecaondernemer met cafés in AmsterdamOost formuleert het zo: “De mensen die graag gokken verdwijnen. Dan zie je ook dat gokautomaten langzaam verdwijnen. Als mijn klanten om de haverklap vragen naar een bepaald bier van de tap, zou ik gek zijn dat niet aan te schaffen. Dat geldt ook voor klanten die graag een kansspel in het café willen. Maar ik heb die vraag nooit gehad.”

De in de horeca opgestelde speelautomaten zijn niet dezelfde als de speelautomaten in speelautomatenhallen. Op de verschillen tussen beide soorten speelautomaten en de speelautomaten die Holland Casino mag opstellen, wordt nader ingegaan in hoofdstuk 3. 11 Hans van der Beek, In moderne cafés past de gokkast niet meer, in: Het Parool, 14 augustus 2016.

26

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

BEA 2 . 4 F i n a n c i ë l e po si t i e v a n d e e l e xpl o i t a n t e n mo e i za a m BEA heeft zich voor het onderzoek een beeld gevormd van de financiële positie van de Amsterdamse exploitanten van speelautomatenhallen. Van belang is of zij in staat zijn eventuele tegenvallers op te vangen, bijvoorbeeld door ontwikkelingen die resulteren in lagere omzetten of hogere kosten. Op basis van publiek beschikbare informatie uit het handelsregister van de Kamer van Koophandel concludeert BEA dat dit zeker niet altijd het geval is. Het blijkt dat voor een meerderheid van de exploitanten weliswaar geldt, dat zij gunstig scoren op indicatoren voor liquiditeit en solvabiliteit, maar dat er voor een ander deel reden is voor zorg: Exploitanten

A B C D E F G H

Current ratio

Quick ratio

Gouden balans

3,01 2,23 9,78 1,64 10,80 0,81 0,80 0,13

2,98 2,23 9,78 0,63 10,80 0,81 0,80 0,13

0,71 0,55 0,12 0,84 0,17 1,37 1,25 1,85

Balanstotaal/ Eigen vermogen/- Eigen vermogen/ balanstotaal vreemd vreemd vermogen vermogen 5,96 0,83 4,96 3,62 0,72 2,62 10,96 0,91 9,96 5,03 0,80 4,03 12,76 0,92 11,76 1,52 0,34 0,52 1,09 0,08 0,09 1,53 0,35 0,53

Bron: Handelsregister van Kamer van Koophandel. Toelichting: 1. Current ratio, Quick ratio en Gouden balans zijn indicatoren voor de liquiditeit van een onderneming. 2. Current ratio is de verhouding tussen de vlottende activa (inclusief liquide middelen) en het kort vreemd vermogen. Een score van minder dan 1 wordt doorgaans gezien als onwenselijk laag. 3. Ratio’s (i) balanstotaal gedeeld door vreemd vermogen, (ii) eigen vermogen gedeeld door balanstotaal en (iii) eigen vermogen gedeeld door vreemd vermogen zijn indicatoren voor de solvabiliteit van een onderneming. 4. De ratio’s hebben voor de meeste exploitanten betrekking op 2018, voor sommige op 2017.

De solvabiliteit wordt gebruikt om inzicht te krijgen in de financiële gezondheid van een bedrijf op langere termijn: hoe groter de solvabiliteit, hoe groter in het algemeen het vermogen om zowel de kortlopende alsook de langlopende schulden te kunnen terugbetalen. De bovenstaande gegevens uit het handelsregister tonen dat voor in ieder geval drie van de tien exploitanten dat het eigen vermogen beperkt is ten opzichte van het balanstotaal. Voor vier van de tien exploitanten geldt verder dat hun liquiditeit niet rooskleurig is. Conclusie

De financiële positie van een deel van de exploitanten is zodanig dat zij maar beperkt in staat zijn tegenslagen te doorstaan. De deels weinig rooskleurige financiële positie van een deel van de speelhallen weerspiegelt de winstgevendheid van deze hallen in de afgelopen jaren. In hoofdstuk 5 wordt dit nader toegelicht.

2 . 5 Be e l d v a n e e n ‘ c l e a n e ’ se c t o r me t i n ze t o p zo r g pl i c h t Voor het onderzoek heeft een gesprek plaatsgevonden met een Operationeel Expert (‘wijkagent’) van het basisteam Centrum Burgwallen van de Eenheid Amsterdam van de politie. In zijn werkgebied zijn vijf speelautomatenhallen gevestigd op het Damrak en op de Nieu-

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

27

BEA wendijk. In dit gesprek is gebleken dat bij hem en bij zijn collega’s van de Amsterdamse politie, bij wie hij navraag heeft gedaan, geen aanwijzingen zijn dat de speelautomatenhallen voor overlast zorgen of dat zij betrokken zijn, direct of indirect, bij criminele activiteiten. Hij geeft aan dat dit beeld in de jaren zeventig en tachtig anders was12. Speelhallen

Het beeld van de Operationeel Expert is dat, waar enkele Amsterdamse speelhallen zich in

positieve factor de jaren zeventig en tachtig wellicht inlieten met witwassen, gefinancierd werden met crimineel geld of anderszins niet binnen de lijntjes kleurden, dit sinds een groot aantal jaren niet meer aan de orde is. De branche is in die zin ‘clean’ en de exploitanten doen ook hun uiterste best dit zo te houden omdat ze bang zijn anders hun vergunning te verliezen. Dat er soms nog een imagoprobleem kleeft aan de branche, is onterecht (behalve dan dat iemand moreel van mening kan zijn dat gokken ‘slecht’ is). Het risico van witwassen is mi13

nimaal geworden met de strikte controles op de speelautomaten door Verispect en het REAC-systeem dat inleg en uitkering registreert Ook in andere opzichten beschouwt hij de speelautomatenhallen momenteel als een positieve factor in zijn werkgebied:  Hij geeft aan dat zijn inzet zich richt op het bevorderen van de veiligheid en leefbaarheid in zijn gebied. Hij geeft aan dat de bijdrage van de speelautomatenhallen in zijn gebied positief is. De politiecapaciteit die benodigd is ten behoeve van de speelautomatenhallen in het gebied is nihil.  Hij geeft aan dat hem geen ervaringen bekend zijn waarbij de speelhallen in het gebied de laatste jaren tot problemen hebben geleid. Van enige overlast op welk terrein dan ook, is geen sprake. Eerder omgekeerd. De speelautomatenhallen dragen bij aan de leefbaarheid van de buurt, doordat er doorgaans een medewerker bij de ingang aanwezig is die de straat ook een beetje in de gaten houdt. Deze ‘ogen en oren’ kunnen voor de politie soms nuttig zijn.  Hij signaleert dat de speelhallen werk maken van hun zorgplicht en inzet op preventie van gokverslaving en problematisch speelgedrag. De speelhallen werken vaak met vast personeel en een groot deel van de klanten is vaste klant. Dit maakt het mogelijk om spelers die riskant speelgedrag vertonen aan te spreken zonder dat dit leidt tot ‘gedoe’.

 Als speelhallen vooral zouden werken met tijdelijke krachten, zou het veel lastiger worden bezoekers op hun gedrag aan te spreken. Medewerkers moeten hierin geschoold worden en ervaring in het omgaan met allerlei soorten mensen is ook belangrijk.

12 Hans Faber en Rob Gollin, Gokautomaten met wasprogramma, in: De Volkskrant, 10 december 1994. 13 In opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van het Ministerie van Veiligheid en Justitie zijn de risico’s van witwassen en terrorismefinanciering in de kansspelsector onderzocht. Uitkomsten zijn dat de risico’s met betrekking tot terrorismefinanciering erg klein zijn maar dat er anderzijds sterke indicaties zijn dat de kansspelsector frequent wordt gebruikt om geld wit te wassen. Ten aanzien van het risico op witwassen wordt geconcludeerd dat deze klein zijn bij loterijen, speelautomatenhallen en gereguleerde sportweddenschappen maar dat de kwetsbaarheid van casino’s, illegale sportweddenschappen en online-kansspelen groot is. Zie J. van de Kamp (Decision Support), Risico’s van witwassen en terrorismefinanciering in de kansspelsector, quickscan, 2 april 2017.

28

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

BEA  De Operationeel Expert geeft aan dat je in principe problemen kunt verwachten als iemand op een avond veel geld verspeelt, maar zelfs dan maakt hij niet mee dat bezoekers voor overlast zorgen. De inzet van ervaren personeel zal daarbij ook meehelpen.  De speelhallen hebben verder geïnvesteerd in camerasystemen en een enkeling bijvoorbeeld ook in toegangssystemen met gezichtsherkenning. Het beeld is dat de speelhallen bereid zijn om te investeren in dergelijke systemen en in het algemeen werk willen maken van de zorgplicht ten aanzien van hun klanten. De Operationeel Expert heeft zijn beelden en die van zijn collega’s ook getoetst aan in informatiesystemen van de politie opgeslagen informatie over overlast, incidenten of criminele aanwijzingen. Die toetsing heeft zijn beeld van de branche bevestigd. Inzet op

De Amsterdamse exploitanten van speelautomatenhallen zijn doordrongen van het belang

zorgplicht

van het goed invullen van de zorgplicht die zij hebben ten aanzien van hun bezoekers. De zorgplicht is sinds 2019 wettelijk verankerd, met de in dat jaar door de Eerste Kamer aangenomen Wet op de kansspelen (Wok). Ook daarvoor was er al inzet op dit thema door de Amsterdamse exploitanten. De aan exploitanten van speelautomaten gestelde eisen zijn 14

door de Kansspelautoriteit vertaald naar een Leidraad Zorgplicht .

De Ksa concludeerde dat een leidraad gewenst was omdat de in de Wok opgenomen wettelijke bepalingen ten aanzien van de zorgplicht in de praktijk verschillend werden uitgelegd konden worden en er dus behoefte was aan concrete handreikingen voor wat kans14 Kansspelautoriteit, Leidraad Zorgplicht, 1 juli 2019.

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

29

BEA spelaanbieders kunnen en moeten doen. Voor exploitanten van speelautomaten en speelcasino’s zijn alle tien in de leidraad geformuleerde handvatten van toepassing:  Spelers duidelijk en passend informeren.  Spelers in staat stellen om grenzen te bepalen.  Minderjarigen niet toelaten in het casino.  Duidelijk aangeven hoe gokverslaving voorkomen wordt.  Leidinggevenden dienen bekend te zijn met de risico's die gokken met zich mee brengt.  Het casinopersoneel dient risicovol spelgedrag te herkennen.  Er moet ingegrepen worden bij risicovol spelgedrag.  Klachten moeten snel en netjes afgehandeld worden.  Mensen die uitgesloten zijn worden niet toegelaten.  Zelfuitsluiting moet gemakkelijk uit te voeren zijn. De Amsterdamse exploitanten werken doorgaans met veel vast en ervaren personeel, die gerichte trainingen krijgen in preventie en zorgplicht, wat hun in staat stelt spelers ook daadwerkelijk goed te informeren en in te grijpen wanneer spelgedrag risicovolle vormen aanneemt. Ten aanzien van het weren van minderjarigen, is het beleid van alle exploitanten dat zij een ondergrens hanteren van 21 jaar en daarmee dus 3 jaar ‘boven’ de wettelijke ondergrens zitten15. Voor het uitsluiten van mensen met problematisch speelgedrag door speelautomatenhallen, en voor zelfuitsluiting, is een landelijk Centraal Register Uitsluiting Kansspelen (CRUKS) voorzien.

In Amsterdam hebben exploitanten zich verenigd in de Alliantie Automatenhallen Amsterdam (AAA) om goed invulling te geven aan de zorgplicht. In 2016 is de AAA opgericht. Vanuit de AAA is er ingezet op het met de gemeente tot een akkoord komen over extra bovenwettelijke investeringen in de zorgplicht en transparantie in ruil voor een verruiming van de openingstijden16. Een idee was onder meer om op het Leidseplein een anonieme inloop aan te bieden voor spelers die daar behoefte aan hadden, met als doel zowel preventie als het oplossen van problematisch gokgedrag. De AAA heeft dit idee ‘on hold’ gezet na de brief van de gemeente Amsterdam aan de exploitanten van oktober 2018, met daarin de aankondiging van de beëindiging van de vergunningen voor onbepaalde tijd.

15 Holland Casino hanteert een minimum leeftijd van 18 jaar. Dit is ook het geval bij diverse speelautomatenhallen in gemeenten rondom Amsterdam. 16 In meer steden zijn er initiatieven (geweest) om als speelautomatenhallenbranche met de gemeente een convenant te sluiten. Bijvoorbeeld in Eindhoven, waar de exploitanten met burgemeester Van Gijzel in 2017 extra inzet op zorgplicht zijn overeengekomen waaronder verhoging van de leeftijdsgrens voor toegang naar 21 jaar in 'ruil' het kunnen uitbreiden van het aantal speelautomaten in hun vestigingen.

30

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

BEA 3 Positionering en concurrentie op de kansspelmarkt Opbouw markt De markt voor speelautomatenhallen is onderdeel van de veel grotere kansspelmarkt . kansspelen

Kansspelen onderscheiden zich van behendigheidsspelen omdat er weinig tot geen invloed is op de winkansen. Bij behendigheidsspelen als het bespelen van een flipperkast, is dit wel het geval. De Kansspelautoriteit (Ksa) deelt de kansspelmarkt als volgt in17:  Loterijen.  Sportweddenschappen.  Casinospelen.  Kansspelautomaten. Navolgend wordt nader ingegaan op de opbouw van de kansspelmarkt en de onderlinge concurrentie tussen genoemde segmenten van de kansspelmarkt.

3 . 1 O pb o u w k a n sspe l ma r k t e n po si t i e v a n spe e l a u t o ma t e n h a l l e n d a a r b i n n e n Segmenten

Het segment speelautomatenhallen, waar het onderzoek zich op richt, maakt deel uit van

kansspelmarkt de sector ‘kansspelautomaten’, samen met de casino-automaten en horeca-automaten: Sector Loterijen

S egm ent Staatsloterij Goededoelenloterijen

Lotto’s Instantloterijen Promotionele kansspelen Sportweddenschappen Casinospelen Kansspelautomaten

Sportprijsvragen Totalisator Tafelspelen Casino-automaten Speelautomaten Horeca-automaten

Vergunninghouders/aanbieders Staatsloterij BV Nationale Postcode Loterij NV BankGiro Loterij NV VriendenLoterij NV Samenwerkende non-profit Loterijen Fair Share Nederland BV Vergunninghouders van incidentele kansspelen Lotto BV Lotto BV Aanbieders hebben geen vergunning nodig Lotto BV SportTech Racing Holland Casino Holland Casino Diverse speelhallen Individuele exploitanten Diverse horecagelegenheden Individuele exploitanten

17 Kansspelautoriteit, Marktscan landgebonden kansspelen 2017, 26 november 2018.

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

31

BEA De kansspelmarkt is in Nederland goed voor een bruto spelresultaat (inleg minus uitkeringen) van circa € 2,53 miljard. Het bruto spelresultaat steeg in de afgelopen jaren beperkt:

De activiteiten van de speelautomatenhallen vormen onderdeel van de sector ‘kansspelautomaten’, zoals aangegeven, tezamen met de casinoautomaten en de horecaautomaten. In de door de Ksa periodiek in ‘marktscans’ verstrekte cijfers ter toelichting op de ontwikkeling van het bruto spelresultaat, wordt het bruto spelresultaat uitgesplitst naar  Casino-automaten (opgesteld bij Holland Casino-vestigingen).  Speelautomaten in speelautomatenhallen en horeca-automaten. Het bruto spelresultaat van speelhalautomaten en horeca-automaten wordt door Ksa niet uitgesplitst maar als één totaal gepresenteerd. In de periode 2015 t/m 2017 bedroeg het bruto spelresultaat van beide segmenten samen tussen € 710 en € 730 miljoen:

Omdat het aantal speelautomaten in de horeca trendmatig daalt, evenals het aantal spelersplaatsen, mag worden aangenomen dat het bruto spelresultaat in de horeca in deze

32

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

BEA periode is gedaald. Omdat het totale bruto spelresultaat van horeca-automaten en speelhalautomaten min of meer constant is gebleven in de periode 2015 t/m 2017 betekent dit dat het bruto spelresultaat van speelautomatenhallen in deze periode is toegenomen. Online

In de hiervoor toegelichte indeling van de kansspelmarkt, die in beginsel uitputtend is,

kansspelen

ontbreekt een segment dat wel aanwezig is maar dat vooralsnog niet legaal is, namelijk het segment van online kansspelen. Het huidige wettelijk regime kent geen mogelijkheden om een vergunning te verlenen voor het aanbieden van online kansspelen. Dit gaat veranderen. Op 19 februari 2019 nam de Eerste Kamer het wetsvoorstel Kansspelen op afstand aan. Minister Dekker schreef op 15 november 2019 aan de Eerste en Tweede Kamer dat er naar wordt gestreefd de wet op 1 januari 2021 in werking te laten gaan. Als de wet van kracht is, kunnen er bij de Ksa vergunningsaanvragen ingediend worden. Een half jaar na inwerkingtreding van de wet gaat de legale online markt open.

Short odds &

Een belangrijk onderscheid in de kansspelmarkt, is die tussen short odds-kansspelen en

long odds

long odds-kansspelen. Short odds-kansspelen zijn kansspelen waarbij er heel korte tijd is tussen deelname en winst of verlies. De volgende segmenten van de kansspelmarkt betreft short odds-kansspelen:  Casinospelen.  Casinoautomaten.  Speelhalautomaten.  Horeca-automaten.  Krasloten (instant loterijen). Voor deze segmenten van de kansspelmarkt geldt, dat zij in beginsel meer verslavend kunnen werken dan long odds-kansspelen zoals (niet instant) loterijen. Los van de al dan niet aanwezige verslavende werking, mag worden aangenomen dat er tussen de verschillende soorten short odds-kansspelen een grotere uitwisseling is van spelers. Op basis van de met exploitanten, de branchevereniging VAN en de Ksa gevoerde gesprekken, gaat BEA ervan uit dat de grootste uitwisseling aanwezig is tussen de segmenten van speelhalautomaten, casinoautomaten en horeca-automaten, waarbij aangetekend dat er wel verschillen zijn tussen automaten die in de horeca, in de speelhallen en in het casino opgesteld (mogen) worden en dat de drie segmenten ook hun eigen sfeer kennen.

3 . 2 E i se n a a n e n k e n me r k e n v a n c a si n o - , spe e l h a l - e n h o r e c a - spe e l a u t o ma t e n Wettelijke

De wettelijke eisen waaraan de horeca-, speelhal- en casino-automaten moeten voldoen,

eisen

zijn beschreven in het Speelautomatenbesluit 2020 en de Beschikking casinospelen 1996. In grote lijnen kan worden gesteld dat Holland Casino ten opzichte van de exploitanten van speelhallen ruimere mogelijkheden wat betreft de maximale uitbetaling, de maximale inworp en het maximale gemiddelde uurverlies. Tegenover een onbeperkte maximale uitbetaling bij casino-automaten staat een eveneens onbeperkt gemiddeld uurverlies. De

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

33

BEA maximale inworp bij casino-automaten is met € 150 per spel ook (zeer) veel hoger dan bij de speelhalautomaten en de horeca-automaten:

Grenzen

De eisen die de overheid stelt aan speelautomaten in horeca en in automatenhallen zijn

opzoeken?

vastgelegd in het Speelautomatenbesluit.  Voor horeca-automaten geldt op grond van artikel 12 van het Speelautomatenbesluit een maximale inzet per spel van € 0,20. De gemiddelde uitbetaling bedraagt minimaal 60 procent van de inzet. De tijd die verstrijkt tussen de start van een spel en de start van het daaropvolgende spel bedraagt in de horeca gemiddeld minimaal 4 seconden. Het uurverlies op de automaat bedraagt gemiddeld maximaal € 40,00.  Voor speelautomaten in speelautomatenhallen geldt op grond van artikel 13 van het Speelautomatenbesluit net als voor de horeca een maximale inzet per spel van € 0,20. De gemiddelde uitbetaling bedraagt net als in de horeca minimaal 60 procent van de inzet. De tijd die verstrijkt tussen de start van een spel en de start van het daaropvolgende spel bedraagt in de automatenhallen minimaal 4 seconden. Het uurverlies op de automaat bedraagt gemiddeld maximaal € 40,00.  De eisen die de overheid stelt aan speelautomaten in de vestigingen van Holland Casino zijn vastgelegd in de Beschikking Casinospelen 1996. Voor exploitanten van speelautomaten in speelautomatenhallen (en ook in de horeca) is het niet mogelijk op alle aspecten, met name  minimale tijd per spel,  maximale inworp per spel  en maximaal uurverlies de grens op te zoeken.

Concreet: bij een inworp van € 0,20 per spel en een tijdsduur van 3 seconden per spel (of tussen spelen), kan een speler op een speelautomaat in een speelautomatenhal maximaal € 240 per uur inwerpen. Uitgaand van een maximaal verlies per uur van € 40, betekent dit dat dan een minimale uitkering moet volgen van € 200. Bij een inworp van € 240 komt een uitkering van € 200 neer op een uitkering van 83,3 procent. Dat is aanmerkelijk hoger dan het wettelijk voor speelautomaten in speelhallen vastgelegde minimale uitkeringspercentage van 60 procent.

34

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

BEA Berekening minimaal

Ho r ec a

uitkeringspercentage

Speelautomatenhallen

Casino

Enkelspelers

Meerspelers

4* 900 € 0,20 € 180 € 40 € 140 78%

3 1.200 € 0,20 € 240 € 40 € 200 83%

120 30 €8 € 240,00 € 40,000 € 200 83%

3 1.200 € 150 € 180.000 € 36.000 € 144.000 80%

60%

60%

60%

80%

o.b.v. (1) minimale tijd per spel en (2) maximale inworp per spel Min. tijd per spel (sec.) Max. aantal spellen/uur Max. inworp per spel Max. inworp per uur Max. gem. uurverlies Minimale uitkering Berekend minimaal uitkeringspercentage Wettelijk minimum

* minimaal 3,5 seconde per spel maar gemiddeld 4 seconden per spel

De wetgever eist bij speelautomaten van Holland Casino een hoger minimaal uitkeringspercentage (80 procent) dan bij de automaten in de speelautomatenhallen en ook in de horeca. De andere eisen, met name de beperking van het maximale uurverlies, dwingen speelautomatenhallen echter om een hoger uitkeringspercentage te hanteren dan het wettelijk vereiste minimum percentage voor Holland Casino. In de praktijk keert Holland Casino meer uit dan het wettelijk vereiste. Op de website van Holland Casino is vermeld dat gemiddeld 92 procent van de inleg van gasten wordt uitgekeerd18. Aangegeven wordt dat het uitkeringspercentage bij een tafelspel als Roulette kan oplopen tot 98,6 procent.

3 . 2 C o n c u r r e n t i e po si t i e t . o . v . Ho l l a n d C a si n o e n r e g i o n a l e a a n b i e d e r s De toegelichte wettelijke eisen aan de verschillende segmenten van de sector kansspelautomaten binnen de kansspelmarkt, lopen uiteen. Het laat onverlet dat speelautomatenhallen concurreren met Holland Casino en met de horeca en ook met online-aanbieders. Al in 2012 is geconstateerd dat, ondanks uiteenlopende wettelijke vereisten aan opgestelde speelautomaten en uiteenlopende mogelijkheden en vooral onmogelijkheden wat betreft het spelaanbod, “de spelontwikkelingen bij zowel de speelhallen als bij Holland Casino duiden op het naar elkaar toe groeien van deze twee markten”19. Een deel van de exploitanten van speelautomatenhallen richt zich vooral op ‘high end’-speelautomatenhallen, met een groot en divers aanbod aan speelautomaten en een ‘casino-achtige’ sfeer in combinatie met een kwalitatief hoogwaardige aankleding. Om een dergelijke formule optimaal te kunnen ‘uitrollen’, is echter ook voldoende oppervlak nodig. Daar ontbreekt het de meeste speelautomatenhallen in Amsterdam aan. Met name langs snelwegen worden 18 Als dit percentage ook de tafelspelen omvat, betekent dit dat het uitkeringspercentage van speelautomaten in casino’s lager is dan 92 procent.

19 SEO Economisch Onderzoek, Speelruimte: naar een nieuwe marktordening van de land-based kansspelmarkt, i.o.v. Ministerie van Veiligheid en Justitie en Ministerie van Financiën, 12 juli 2019.

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

35

BEA de laatste jaren wel voorbeelden van dergelijke ‘luxere’ speelautomatenhallen ontwikkeld, zoals bijvoorbeeld in Oostzaan, De concurrentievoordelen en -nadelen van speelautomatenhallen ten opzichte van casino’s van Holland Casino vat BEA als volgt samen: Overzicht van concurrentievoordelen en –nadelen van speelautomatenhallen ten opzichte van Holland Casino Voordelen t.o.v. Holland Casino

Nadelen t.o.v. Holland Casino

 Holland Casino heft entree. a

 Holland Casino mag tafelspelen (met

 Holland Casino heeft hogere uitkeringspercentages. b  Holland Casino heeft al een systeem

croupier) aanbieden naast casinoautomaten.  Maximale inworp Holland Casino hoger.

ingevoerd van registratie en uitsluiting

 De vestigingen van Holland Casino zijn

van spelers met problematisch speelge-

veel groter, met meer mogelijkheden

drag. c

voor de combinatie van kansspelen en horeca of andere vormen van leisure en voor het ‘aankleden’ van de ruimtes.  De grotere schaal van Holland Casinovestigingen kan bevorderlijk zijn voor de doelmatigheid van werken (bijvoorbeeld bij het invoeren van CRUKS).  Holland Casino heeft ruimere mogelijkheden op het terrein van horeca, onder andere wat betreft het aanbieden van alcoholische dranken aan bezoekers.  Holland Casino laat bezoekers binnen vanaf 18 jaar.  Vestigingen van Holland Casino in Amsterdam beschikken doorgaans over goede parkeermogelijkheden in de nabije omgeving.

a. Voor het trekken van bezoekers is dit een nadeel voor Holland Casino. Voor de meer frequente bezoeker hanteert Holland Casino wel andere voorwaarden, waarbij entree gratis wordt en andere voordelen worden geboden (er zijn Favorites Cards voor mensen die vaker Holland Casino bezoeken, een Welcome Card (1 tot 3 bezoeken), Black Card (4-11 bezoeken), Plantinum Card (12-24) en een Diamond Card (> 25 bezoeken)20. b. De verplichting een groter deel van de inworp uit te keren, is voor Holland Casino een concurrentienadeel ten opzichte van de speelautomatenhallen. Anderzijds profileert Holland Casino zich ook met deze hoge uitkeringspercentages ten opzichte van de speelautomatenhallen. c.

Dit systeem wordt binnenkort ook verplicht voor speelautomatenhallen (CRUKS). Sommige ondernemers kennen al het systeem van de ‘witte lijsten’.

20 Zie https://www.hollandcasino.nl/loyaliteitsprogramma/privileges. Bij een Black Card is niet alleen de eigen entree gratis, maar ook die van een introducé en bij een Platinum Card voor drie introducés.

36

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

BEA De uitgangspositie van speelautomatenhallen ten opzichte van horecagelegenheden met speelautomaten, is anders. Zoals hiervoor toegelicht, neemt het aantal speelautomaten in de horeca trendmatig af. Ook in Amsterdam is deze trend goed zichtbaar. De onderscheidende aspecten tussen speelautomatenhallen en horecagelegenheden met speelautomaten vat BEA als volgt samen: Overzicht van concurrentievoordelen en –nadelen van speelautomatenhallen ten opzichte van horecabedrijven met speelautomaten Voordelen t.o.v. horeca met speelautoma-

Nadelen t.o.v. horeca met speelautomaten

ten  Speelautomatenhallen kunnen een veel groter en meer divers aanbod aan speelautomaten bieden (waaronder ook meerspelers).  Bezoekers die primair komen om te

 In de horeca is de combinatie van gokken en alcohol wel mogelijk.  Openingstijden van horecagelegenheden zijn althans in Amsterdam vaak ruimer dan van speelautomatenhallen.

gokken, treffen in speelautomatenhallen gelijkgestemden.  Speelautomatenhallen bieden meer anonimiteit ten opzichte van cafés waar gezelligheid meer centraal staat.

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

37

BEA 4 Trends en ontwikkeling en effect op exploitatie speelhallen De speelautomatenhallenmarkt is sterk in ontwikkeling, waarbij zowel maatschappelijke als beleidsmatige veranderingen een rol spelen. Navolgend wordt beknopt ingegaan op de belangrijkste trends en ontwikkelingen, die van invloed (kunnen) zijn op het exploiteren van speelautomatenhallen.

4 . 1 O n t wi k k e l i n g e n i n h e t l a n d e l i j k e b e l e i d e n d e l o k a l e b e l e i d sk a d e r s Landelijk

De branche heeft de afgelopen tijd met verschillende beleidswijzigingen te maken gehad,

beleid

die ingrijpende invloed hebben gehad op de exploitatie van speelautomatenhallen en waarbij die invloed in de komende tijd nog zal doorwerken. Met name de volgende beleidsmatige ontwikkelingen zijn van belang:  Invoering per 2008 van de Kansspelbelasting à 29 procent. De Kansspelbelasting kwam in de plaats van de btw. Exploitanten hoeven dus geen btw meer af te dragen, maar ze kunnen betaalde btw ook niet meer aftrekken. Dat zorgt voor hogere kosten van inkopen, maar het zorgt ook voor een hogere huur.  Invoering per 1-7-2008 van het rookverbod. Dat heeft speelautomaten hard getroffen, omdat gokkers in het algemeen rokers zijn. De realisatie van rookruimtes heeft speelautomatenhallen genoodzaakt grote investeringen te plegen in verbouwingen en aanschaf en installatie van bijvoorbeeld luchtbehandelingssystemen.  Verhoging met ingang van 1 januari 2018 van het tarief voor de kansspelbelasting van 29 procent naar 30,1 procent. De verhoging is ingevoerd als een tijdelijke maatregel, als dekking voor de derving van inkomsten die de overheid heeft als gevolg van de vertraging van het Wetsvoorstel kansspelen op afstand (Koa). Het is de bedoeling dat de kansspelbelasting weer terug gaat naar 29 procent zes maanden na inwerkingtreding van deze wet. Exploitanten geven aan bevreesd te zijn dat deze toezegging in de praktijk niet zal worden nagekomen.

Vooruitkijkend zijn, in aanvulling op deze veranderingen in het voor speelautomatenhallen relevante beleidskader, nog enkele andere trends en ontwikkelingen waarneembaar, die eveneens ingrijpend (kunnen) zijn voor de exploitatie:  Per 2020 de invoering van een volledig rookverbod. Exploitanten geven aan dat het verbod op rookruimtes zeer ingrijpend is omdat een groot deel van de bezoekers uit rokers bestaat. Exploitanten vinden het lastig de impact daarvan goed in te schatten, maar gaan uit van een sterk negatief effect dat in de ordegrootte van 10 tot 15 procent minder omzet kan uitkomen. Dit negatieve effect ontstaat doordat een deel van de bezoekers afhaakt en voor de bezoekers die wel komen, geldt dat een deel daarvan ook regelmatig ‘buiten’ staat om te roken. Als de locatie het toelaat, kan de exploitant dit proberen te faciliteren, maar een bezoeker kan dan niet én roken én spelen, wat voorheen wel kon. Als de exploitant ervoor kiest om het roken buiten te faciliteren, dan zal dit ook weer de nodige investeringen vergen.

38

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

BEA  Invoering van de Wet kansspelen op afstand (Wet Koa), die per 1 januari 2021 naar verwachting in werking treedt, opent de markt voor online-kansspelen. De legalisering van de online-kansspelmarkt zal effect hebben op de speelautomatenhallen, waarbij aangetekend dat exploitanten aangeven dat een deel van hun bezoekers nu ook reeds gebruik maken van het beschikbare (niet legale) online-aanbod. Ook ten aanzien van de omvang die deze beleidswijziging zal hebben, vinden exploitanten het lastig voorspellingen te doen.  Invoering van een Centraal Register Uitsluiting Kansspelen (CRUKS) als uitvloeisel van de Wet kansspelen op afstand (Koa). Een deel van de bezoekers is achterdochtig wat registratie betreft, wat een reden kan zijn om een speelautomatenhal niet meer te bezoeken. Invoering van CRUKS zal verder de nodige investeringen vergen, waarbij de specifieke situatie mede bepaalt hoe groot de bouwkundige aanpassingen aan het pand zullen zijn. Los van kosten vanwege fysieke aanpassingen, zullen er ook extra personele kosten ontstaan.  Per 1 januari 2021 worden speelautomatenhallen verplicht een extra heffing te betalen voor het Verslavingsfonds. De exploitanten en andere kansspelaanbieders krijgen daarmee op korte termijn te maken met meer kosten. Legalisering

Ten aanzien van de impact op de speelautomatenhallen van het legaliseren van de online

online kansspel- kansspelmarkt zijn geen onderbouwde prognoses beschikbaar, voor zover BEA bekend. In markt

2012 is een onderzoek21 uitgevoerd naar de substitutie tussen online en offline (i.c. ‘landbased’) kansspelen. De hoofdconclusie luidt als volgt: “Er zijn vooralsnog geen objectieve, wetenschappelijk verantwoorde studies beschikbaar die een betrouwbaar beeld kunnen geven van de omvang en oorzaken van mogelijke substitutie-effecten tussen de online markt en de online markt.” BEA heeft geen recentere op de Nederlandse situatie toegesneden onderzoeken gevonden die wel onderbouwde inschattingen bevatten van de substitutie tussen online kansspelen enerzijds en speelautomatenhallen en casino’s anderzijds. Wel geven diverse exploitanten aan dat een deel van hun bezoekers momenteel al actief is online. Zij kunnen niet inschatten in welke mate legalisering van de onlinekansspelmarkt ervoor zorgt dat bezoekers van speelautomatenhallen in de komende jaren vaker online zullen gokken en daardoor misschien minder vaak in een speelautomatenhal.

CRUKS

22

In de Nota van Toelichting bij het Besluit Kansspelen op afstand , op 4 maart jl. door minister Dekker voor Rechtsbescherming toegezonden aan de Tweede Kamer, worden de kosten vanwege CRUKS voor exploitanten van speelautomatenhallen als volgt ingeschat:  De initiële kosten variëren van circa € 80.000 tot circa € 140.000.  De structurele jaarlijkse kosten worden geraamd op circa € 240.000.

21 APE, Substitutie tussen online en offline kansspelen, eindrapportage, januari 2012.

22 Minister van Rechtsbescherming (Ministerie van Justitie en Veiligheid), Besluit kansspelen op afstand (voluit Besluit van houdende bepalingen ter uitvoering van de Wet kansspelen op afstand), 3 maart 2020.

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

39

BEA De initiële kosten variëren van € 80.000 tot € 140.000. De variatie betreft een bandbreedte voor de mate waarin er fysieke aanpassingen in speelautomatenhallen nodig zijn. De ruimtelijke omstandigheden verschillen per speelautomatenhal. In de ene speelautomatenhal kunnen aanpassingen aan de entree makkelijker worden doorgevoerd dan in andere. Verder zijn er speelautomatenhallen met één entree en speelhallen met meerdere ingangen. In het voorliggende onderzoek zal BEA deze kostenraming als basis hanteren voor de door de Amsterdamse exploitanten te plegen investeringen. In het onderzoek is gebleken dat exploitanten zelf vaak nog geen onderbouwde kostenraming kunnen afgeven, met name niet omdat voor hen nog niet duidelijk is aan welke eisen CRUKS precies moet voldoen.

De structurele lasten vanwege CRUKS zijn in potentie belangrijker. Voor speelautomatenhallen met meerdere ingangen raamt het Adviescollege Administratieve Lasten (Actal) op basis van onderzoek van SIRA Consulting dat deze kunnen oplopen tot € 242.000 per jaar vanwege de benodigde inzet van 3 fte extra voor assistentie bij de ingang ten behoeve van legitimatie, registratie en toetsing op de vraag of iemand uitgesloten zou moeten worden van toegang tot de speelautomatenhal.

40

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

BEA In een Nota voor de Tweede Kamer wordt toegelicht dat speelautomatenhallen weliswaar al hebben ingezet op preventie en zorgplicht, maar dat het beleid tot dusverre verschilt per speelhal23. Met de wijziging op de Wet op de Kansspelen wordt de zorgplicht van speelautomatenhallen op dit vlak meer in lijn gebracht met Holland Casino. Naast het raadplegen van het centraal register voor alle bezoekers, zullen vergunninghouders in het kader van de zorgplicht het speelgedrag van spelers moeten monitoren, analyseren en op basis daarvan waar nodig interveniëren in een persoonlijk onderhoud. Daarnaast moet de vergunninghouder dossiers opbouwen en deze overhandigen en toelichten wanneer hij in het kader van zijn zorgplicht een speler aandraagt voor onvrijwillige uitsluiting. Ook heeft de vergunninghouder een informatieplicht naar de speler. Zo moet hij de speler informeren over de risico’s van deelname aan kansspelen en over de mogelijkheden voor hulpverlening. Deze nieuwe werkzaamheden leiden ertoe dat er structureel kosten gemaakt moeten worden voor de inzet van extra personeel. Tevens moet dit personeel worden opgeleid om te kunnen voldoen aan de zorgplicht. De geraamde kosten van € 242.000 per jaar ontstaan vanwege de door SIRA Consulting nodig geachte inzet van één extra medewerker gedurende de openingsuren.

Gelet op de openingstijden van speelautomatenhallen, gaat SIRA Consulting uit van een verwachte inzet van 3 fte voor speelautomatenhallen met meerdere ingangen. BEA gaat er in het onderzoek vanuit dat deze structurele lastenverzwaring volledig zal gelden voor de grote speelautomatenhallen. Voor de kleinere en middelgrote speelautomatenhallen wordt uitgegaan van lagere kostenniveaus.

4 . 2 I mpa c t v a n ‘ d e b r i e f v a n o k t o b e r 2 0 1 8 ’ De in oktober 2018 door de gemeente aan de exploitanten van speelautomatenhallen verstuurde brief, met daarin de aankondiging dat de gemeente de exploitatievergunningen voor onbepaalde tijd gaat beëindigen en het huidige stelsel van vergunningen zal vervangen door een stelsel op basis van vergunningen voor bepaalde tijd, heeft op de exploitanten direct grote impact gehad. De impact kan als volgt worden toegelicht:  Exploitanten geven aan dat door de aankondiging van het beëindigen van de vergunningen voor onbepaalde tijd, de exploitanten van speelautomatenhallen in de ogen van banken en andere mogelijke financiers in een hogere risicocategorie komen. De vergunning voor onbepaalde tijd biedt meer zekerheden op continuïteit van de exploitatie. Dit maakt het verkrijgen van financiering lastiger en duurder.

23 Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015, 33 996, nr. 6, Wijziging van de Wet op de Kansspelen, de Wet op de kansspelbelasting en enkele andere wetten in verband met het organiseren van kansspelen op afstand, Nota naar aanleiding van het verslag, 7 april 2015.

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

41

BEA  De waarde van de speelautomatenhallen is ingrijpend gedaald. De waarde van de speelautomatenhal zat behalve in een opgebouwde klantenkring, een ontwikkeld bedrijfsconcept, goed opgeleid personeel en allerlei soorten vaste activa met name ook in het bezit van een schaarse vergunning om een speelautomatenhal te mogen exploiteren. Voor met name de kleinere familiebedrijven betekent dit dat de eigenaar zijn opgebouwde pensioen ziet verdampen. Het bedrijf doorgeven aan een volgende generatie, of het bedrijf verkopen aan een geïnteresseerde marktpartij, wordt ook lastig, omdat er geen garantie is op continuïteit van de vergunning.  De medewerkers van de speelautomatenhallen zien hun baan in gevaar komen. Speelautomatenhallen werken voor een belangrijk deel met medewerkers die vast in loondienst zijn, met dienstverbanden tot tien, twintig of zelfs dertig jaar. Voor met name de oudere medewerkers kan het lastig zijn om, in dien noodzakelijk, weer een andere baan te vinden.  Vanwege de aankondiging van beëindiging van het huidige vergunningenstelsel, hebben diverse exploitanten voorgenomen investeringen in hun speelautomatenhal(len) uitgesteld of afgesteld.

Hierbij kan een ongelijkheid ontstaan tussen enerzijds kleinere en financieel minder sterke bedrijven, die zeer terughoudend zullen zijn met bijvoorbeeld de aanschaf van nieuwe speelautomaten, en anderzijds grotere en financieel sterkere bedrijven die het zich kunnen veroorloven ondanks de aankondiging te blijven investeren.  Voor exploitanten die recent een speelautomatenhal hebben overgenomen, kan de voorgenomen beëindiging van de vergunningen voor onbepaalde tijd betekenen dat zij hun op de balans geactiveerde goodwill versneld moeten afschrijven. Tegenover de voor de overname aangegane leningen staat dan een lagere boekwaarde aan vaste activa, waardoor de financiële positie aanmerkelijk kan verslechteren.

4 . 3 M a a t sc h a ppe l i j k e t r e n d s e n o n t wi k k e l i n g e n In aanvulling op de hiervoor toegelichte beleidsmatige trends en ontwikkelingen, die inwerken op de exploitatie van de speelautomatenhallen, zijn er ook enkele maatschappelijke trends en ontwikkelingen belangrijk:  Diverse exploitanten noemen de veranderende samenstelling van de Amsterdamse bevolking als een negatieve invloed op hun bedrijf. Zij zien vaste klanten vertrekken naar omliggende gemeenten of overlijden, maar de aanwas van nieuwe klanten is beperkt. Een en ander hangt volgens deze exploitanten samen met de ‘ver-yupping’ van Amsterdam. De jonge, nieuwe inwoners die de laatste jaren in groten getale naar Amsterdam verhuizen voor studie of werk zijn veel minder genegen om een speelautomatenhal te bezoeken.  Exploitanten signaleren dat hun bezoekers vaker ’s avonds komen om te spelen. Waar voorheen de piek in het bezoek aan het einde van de middag en het begin van de avond lag, direct na werktijd, verschuift deze piek naar later op de avond. De openingstijden in Amsterdam, tot uiterlijk 24 uur ’s avonds, beginnen daardoor geleidelijk steeds meer te knellen. Exploitanten geven aan dat zij daardoor spelers missen, door-

42

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

BEA dat mensen die wat later op de avond nog willen gokken sinds enige tijd kunnen uitwijken naar bijvoorbeeld Oostzaan of Halfweg.  Tot slot geven exploitanten aan dat parkeren ook een issue is. Voor bezoekers van buiten Amsterdam die met de auto kwamen, wordt parkeren steeds duurder en lastiger. Een ontwikkeling die in potentie positief is, is de grote populariteit van Amsterdam bij toeristen. Exploitanten geven echter aan dat de toerist desondanks nog maar beperkt zijn of haar weg weet te vinden naar de speelautomatenhallen. Hierbij speelt mee dat de in Nederland opgestelde automaten afwijken van de speelautomaten die zij gewend zijn in hun land van herkomst. Daarnaast geldt voor veel toeristen dat zij niet komen om een speelautomatenhal te bezoeken c.q. dat dit niet op hun ‘to do’- of ‘must see’-lijstje staat.

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

43

BEA 5 Verdienvermogen speelhallen: ontwikkeling en verklaringen De door de gemeente te bepalen overgangstermijn naar een nieuw stelsel van vergunningen voor bepaalde tijd en de duur van de dan uit te geven exploitatievergunningen, worden naar verwachting mede bepaald op basis van het tempo waarmee exploitanten gepleegde respectievelijk dan te plegen investeringen (kunnen) terugverdienen. Deze zogenoemde ‘terugverdientijd’ is geen statisch gegeven. De terugverdientijd wordt beïnvloed door allerlei voor de individuele exploitant niet te beïnvloeden factoren, op economisch, sociaal en maatschappelijk terrein en op het terrein van wet- en regelgeving en beleid. Navolgend wordt eerst toegelicht welke benadering BEA hanteert ten aanzien van het in beeld brengen van terugverdientijden en vervolgens wordt nader ingegaan op het huidige verdienvermogen van exploitanten van speelautomatenhallen, landelijk en meer specifiek in Amsterdam, en daarin zichtbare ontwikkelingen.

5 . 1 T o e l i c h t i n g o p d e f i n i ë r e n e n b e pa l e n v a n ‘ t e r u g v e r d i e n t i j d ’ Definitie

De terugverdientijd wordt bepaald door de omvang van de gepleegde of te plegen investering af te zetten tegen de zogenoemde vrije kasstroom. De vrije kasstroom wordt bepaald door de optelsom van de nettowinst en de afschrijvingen. De terugverdientijd is daarmee in economische zin als volgt gedefinieerd:

Ter toelichting:  In de ‘teller’ van deze definitie is de boekwaarde van de vaste activa opgenomen. De vaste activa bestaan zowel uit materiële als niet-materiële en financiële vaste activa. De materiële vaste activa betreft bijvoorbeeld speelautomaten, inrichting en inventaris, kantoorapparatuur, luchtbehandelingssystemen e.d. Immateriële activa betreffen bijvoorbeeld op de balans opgevoerde goodwill na een gepleegde overname.  In de ‘noemer’ wordt de vrije kasstroom voor een jaar bepaald als optelsom van nettowinst (dus na belastingen) en ook na afschrijvingen plus de in dat jaar van toepassing zijnde afschrijving op vaste activa. Dit betekent de facto dat de afschrijvingen niet van invloed zijn op de vrije kasstroom. Geen statisch gegeven

Zoals aangegeven, is de terugverdientijd geen statisch gegeven. De terugverdientijd wordt beïnvloed door allerlei factoren die raken aan de exploitatie van een speelhal door een exploitant. Van belang kunnen bijvoorbeeld maatschappelijke ontwikkelingen als veranderingen in de bevolkingssamenstelling of een veranderende houding ten opzichte van ‘gokken’ zijn. Ook landelijke wet- en regelgeving is direct van invloed op het verdienvermogen

44

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

BEA van exploitanten en daarmee op de terugverdientijden (bijvoorbeeld gaat het dan om het van toepassing zijnde belastingregiem, al dan niet van toepassing zijnde rookverboden, legalisering en opening van de online-kansspelmarkt, enzovoort) en hetzelfde geldt voor lokaal beleid en regelgeving. Wat het laatste betreft is bijvoorbeeld van belang of en zo ja hoe de gemeente limieten stelt aan het aantal exploitanten, het maximale aantal speelautomaten dat zij mogen exploiteren, de vrijheid van vestigingsplaatskeuze van exploitanten en de mogelijkheden om te verplaatsen en ook het beleid ten aanzien van openingstijden. De als onderdeel van het voorliggende onderzoek uitgevoerde marktscan is nadrukkelijk bedoeld om deze factoren, en hun potentiële en verwachte invloed op de terugverdientijd, goed in beeld te brengen. Resterende

In het voorliggende onderzoek is voor het bepalen van de overgangstermijn met name de

terugverdientijd ‘resterende terugverdientijd’ van belang, waarbij de resterende terugverdientijd dan ‘ingaat’ vanaf het moment dat de exploitanten op de hoogte zijn gesteld door de gemeente Amsterdam van de voorgenomen beëindiging (i.c. 4 oktober 2018), op enig moment, van de huidige exploitatievergunningen voor onbepaalde tijd. De resterende terugverdientijd hangt onder meer af van het moment waarop de (meeste) investeringen in een speelautomatenhal zijn gepleegd en de vraag hoeveel tijd een speelautomatenhal al heeft gehad om daar op terug te verdienen:

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

45

BEA Redelijk

Voor het onderbouwen van een reële overgangsperiode is verder van belang te realiseren

rendement

dat voor exploitanten van speelautomatenhallen, als ondernemers die ondernemersrisico lopen, het alleen terugverdienen van investeringen niet het doel is. Zowel de overgangstermijn als de vergunningsduur moeten (in ieder geval) worden gebaseerd op de terugverdientijd van de investeringen die de exploitanten hebben gedaan tot 1 oktober 2018, inclusief de tijd die nodig is om een redelijk rendement op het geïnvesteerd vermogen te behalen24.

Niveau van

De resterende terugverdientijd wordt ook bepaald door de omvang van de door de

investeringen

exploitant gepleegde investeringen en de vraag hoe lang geleden deze investeringen zijn gepleegd. Voor een exploitant die de laatste jaren niet of nauwelijks meer heeft geïnvesteerd in speelautomaten, inrichting, interieur en apparatuur, geldt in beginsel een kortere terugverdientijd dan voor een overigens (bijvoorbeeld wat betreft niveau van nettowinst na afschrijvingen) vergelijkbare exploitant die wel is blijven investeren in vaste activa. Als onderdeel van het voorliggende onderzoek heeft BEA daarom aan alle exploitanten vragen gesteld over:  Aanschafdatum en aanschafprijs van de vaste activa.  De afschrijvingsduur van deze vaste activa.  De mate waarin deze vaste activa inmiddels zijn afgeschreven.  De actuele boekwaarde van de vaste activa.

Afschrijvings-

Op basis van de beschouwde financiële rapportages van exploitanten in combinatie met

duur

algemene inzichten in afschrijvingspraktijken van ondernemingen in Nederland, is het beeld van BEA dat exploitanten over het algemeen de volgende afschrijvingsduren hanteren: Soort vaste activa

Afschrijvingsduur

Speelautomaten

5 jaar

Kantoorapparatuur

5 jaar

ICT hardware

5 jaar

ICT software, licenties

1-5 jaar

Inventaris

10 jaar

Luchtbehandelingsinstallaties

15 jaar

Verbouwingen/inbouw

15 jaar

Gebouwen

30-40 jaar tot 50% van WOZ-waarde

Goodwill

10 jaar

Bedrijven hebben in de in de praktijk te hanteren afschrijvingstermijnen enige vrijheidsgraden. Het algemene beeld is hoe dan ook dat speelautomaten relatief snel worden afgeschreven. Luchtbehandelingsinstallaties en verbouwingen worden vaak afgeschreven over 15 jaar en hetzelfde geldt voor verbouwingen die niet voor rekening komen van de ver24 Pels Rijcken, Overgangstermijn en nieuwe vergunningsduur speelautomatenhallen, 12 juli 2019.

46

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

BEA huurder. Als een pand in eigendom is, dan wordt het pand doorgaans in 30 tot 40 jaar afgeschreven tot maximaal 50 procent van de WOZ-waarde. Zeker in de krappe Amsterdamse vastgoedmarkt, is afschrijven echter vaak niet reëel omdat de waarde eerder toeneemt dan daalt.

5 . 2 W i n st g e v e n d h e i d v a n A mst e r d a mse spe e l a u t o ma t e n h a l l e n Landelijk

Ten aanzien van de door exploitanten van speelautomatenhallen behaalde winst, zijn er tot

beeld

en met 2012 periodiek landelijk representatieve onderzoeken gehouden. In de laatste editie van het ‘kengetallenonderzoek’ is toegelicht dat de winstgevendheid van de exploitanten van speelautomatenhallen (in dit onderzoek ‘amusementscentra’ genoemd) sinds 2007 sterk is gedaald25. Voor het jaar 2011 geldt zelfs de winst voor alle exploitanten van speelautomatenhallen samen negatief is:

Zoals in hoofdstuk 4 toegelicht, heeft de invoering van kansspelbelasting en een rookverbod in 2008, in combinatie met een economische recessie, geresulteerd in een ingrijpende en structurele daling van de winstniveaus in de branche. De volgende cijfers illustreren de sterk veranderde winstgevendheid van de branche sinds 2008:  Aandeel exploitanten met winst hoger dan 10 procent van omzet: 45 procent in 2005 (vóór 2008) en 15 procent in 2011 (na 2008).  Aandeel exploitanten met winst tussen 0 en 10 procent van omzet: 25 procent in 2005 versus 40 procent in 2011.  Aandeel exploitanten met verlies (winst < 1 procent): 30 procent in 2005 en 45 procent in 2011.

25 KPMG, Speelautomaten kengetallen onderzoek 2012, 21 december 2012.

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

47

BEA Ook het bruto spelresultaat per spelersplaats (inworp minus uitgekeerde bedragen vóór kansspelbelasting) is in de periode 2005 tot en met 2011 landelijk sterk gedaald, van aanvankelijk circa € 17.000 per spelersplaats naar circa € 13.000 in 2011. Dit komt neer op een daling van circa 24 procent in deze periode. Het netto spelresultaat (inworp minus uitgekeerde bedragen na kansspelbelasting) is eveneens sterk gedaald, namelijk van circa € 14.400 in 2005 naar circa € 9.200 in 2011. Dit komt neer op een daling van circa 36 procent, zodat de daling van het netto spelresultaat per spelersplaats aanmerkelijk groter is dan de daling van het bruto spelresultaat per spelersplaats.

Lokale beeld

Het beeld dat BEA heeft ontwikkeld van de Amsterdamse speelautomaten, laat zich als volgt samenvatten:  Enkele speelautomatenhallen hebben de afgelopen jaren alleen of voornamelijk verlies gedraaid en ook de vrije kasstroom is negatief geweest. Vanwege de negatieve vrije kasstroom is er voor deze speelhallen geen sprake van terugverdienen op geïnvesteerd vermogen. Voor deze speelautomatenhallen geldt, dat er ingrijpende reorganisaties nodig zijn om de winstgevendheid (soms fors) te verbeteren, waarbij de vraag is of de speelhallen uiteindelijk weer winstgevend kunnen worden in de huidige marktomstandigheden. De speelhallen zijn nog niet gesloten ook omdat de exploitant oordeelt dat de speelhal nog bijdraagt aan de dekking van de vaste kosten en/of vanwege de strategische waarde van de vergunning.  Enkele speelautomatenhallen hebben de afgelopen jaren vooral verlies gerealiseerd, maar de vrije kasstroom was positief. Deze speelautomatenhallen verdienen terug op hun investeringen, maar er is alle aanleiding om de bedrijfsvoering aan te passen en met name te zoeken naar manieren om kosten te besparen. Het is dan naar verwach-

48

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

BEA ting onvermijdelijk om personele aanpassingen door te voeren26, die op de korte termijn extra kosten opleveren (vanwege dan te betalen transitievergoedingen) maar die op langere termijn de winstgevendheid van de speelhal verbeteren. Het is voor deze exploitanten momenteel lastig dergelijke reorganisatiemaatregelen door te voeren, vanwege de onzekerheid over het kunnen continueren van de exploitatie.  Voor circa de helft van de speelautomatenhallen schat BEA in dat zij wisselend winst dan wel verlies hebben gedraaid in de afgelopen jaren, maar dat de vrije kasstroom structureel wel positief was.  Voor de resterende speelautomatenhallen schat BEA in dat zij structureel winstgevend zijn en dat ook de vrije kasstroom positief is. Het indicatieve beeld van BEA kan als volgt worden samengevat:

Naast een aantal (soms zeer goed) renderende speelhallen staan diverse exploitanten en speelhallen met een veel lagere nettowinst. Diverse speelautomatenhallen hebben in de afgelopen jaren incidenteel of over meerdere jaren een nettoverlies gerealiseerd. Indien een nettowinst is gerealiseerd, is deze doorgaans beperkt tot tussen 1 en 10 procent van het netto spelresultaat. De marges zijn dun in de Amsterdamse markt voor speelautomatenhallen. Diverse exploitanten zijn op dit moment bezig om hun bedrijfsvoering kritisch te bezien en met name te bezien of op de personele inzet kan worden bespaard. Het beeld van BEA, op basis van ontvangen financiële gegevens ten behoeve van het voorliggende onderzoek en uit het handelsregister van de Kamer van Koophandel afkomstige 26 Dit kan concreet neerkomen op het beëindigen van dienstverbanden van medewerkers die al geruime tijd en in loondienst werkzaam zijn voor de betreffende exploitant. Hun salarisniveau is relatief hoog vanwege het aantal dienstjaren en omdat zij vaak in dienst zijn getreden ‘nog in de goede tijden’ van voor 2008. Behalve dat dit gepaard gaat met aanzienlijke transitievergoedingen, vanwege de lange dienstverbanden en het relatief hoge salarisniveau van deze medewerkers, heeft dit ook als effect dat de speelhal ‘ervaring inlevert’.

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

49

BEA gegevens, is dat de Amsterdamse exploitanten in de afgelopen jaren zijn blijven investeren in de vaste activa van hun onderneming. In de periode 2015 tot en met 2018 ontwikkelde de boekwaarde van de vaste activa van een selectie van speelhallen in Amsterdam zich als volgt:

Nota bene: het gaat om zes speelhallen in Amsterdam waarbij voor één speelhal geldt dat de ontwikkeling betrekking heeft op deze hal en een hal buiten Amsterdam. De selectie is beperkt van omvang mede omdat voor een deel van de exploitanten geldt dat op het moment van schrijven van het voorliggende onderzoek financiële jaardocumenten over 2018 nog niet waren gedeponeerd. Het beeld wijzigt niet ingrijpend als de selectie wordt uitgebreid en bijvoorbeeld de periode 2014 tot en met 2017 als basis wordt gehanteerd.

50

Onderzoek speelautomatenhallen Amsterdam – eindrapport

BEA 6 Duur van nieuwe vergunningen Hoofdstuk 6 richt zich op de looptijd van nieuw uit te geven vergunningen voor bepaalde tijd. Centraal in de analyse staat de terugverdientijd van speelautomatenhallen. Navolgend licht BEA eerst toe op een voor dit onderzoek geconstrueerde modelmatige uitwerking van speelautomatenhallen in Amsterdam (paragraaf 6.1). Vervolgens wordt in paragraaf 6.2 voor enkele referentiecases uitgewerkt welke winstniveaus in de Amsterdamse markt haalbaar (kunnen) zijn, ook rekening houdend met relevante trends en ontwikkelingen. In paragraaf 6.3 wordt de invloed doordacht van enkele nog door de gemeente Amsterdam te maken lokale beleidskeuzes.