Bijlage 2 - Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme juni 2024_OPENBAAR.pdf

57 AIVD Jaarverslag 2023, zie ook Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024. 58 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024.

23

3.2 Amsterdams beeld Amsterdamse casuïstiek Momenteel zijn vier personen opgenomen in de iPGA-R voor anti-institutioneel extremisme, dezelfde personen als ten tijde van het vorige informatiebeeld (juni 2023).59 Sindsdien zijn er geen personen ingestroomd of uitgestroomd voor anti-institutioneel extremisme. Opvallend is dat de meest recente instroom voor deze vorm van extremisme dateert van eind 2022. Allen zijn man, van uiteenlopende leeftijden. Qua ideologie zijn verschillende elementen en varianten op het kwaadaardige elite-narratief zichtbaar, zoals verwijzingen naar het World Economic Forum of de Cabal. Denkbeelden over satanisch kindermisbruik door de elite zijn bij meerdere personen te zien. Maar ook andere complottheorieën komen voor, bijvoorbeeld over de oorlog in Oekraïne, de coronapandemie en buitenaardse wezens. Daarnaast zijn combinaties van het anti-institutionele narratief met religie, spiritualiteit en soevereine denkbeelden zichtbaar bij personen in de iPGA-R. Gemene deler in de casuïstiek is verder dat personen voor het eerst in beeld zijn gekomen ten tijde van de coronamaatregelen en dat deze een belangrijke rol speelden in hun radicalisering. Het gewelddadige narratief dat de AIVD beschrijft is deels zichtbaar bij de huidige casuïstiek.

Meldingen en adviesvragen Steunpunt Sinds het vorige informatiebeeld (juni 2023) is er één melding binnengekomen bij het Steunpunt Radicalisering over mogelijk anti-institutioneel extremisme. Deze melding heeft niet geleid tot opname van de persoon in de iPGA-R. Naar aanleiding van zowel de Tweede Kamerverkiezing als de Europese verkiezingen zijn er bij de gemeente acht brieven binnengekomen van personen die vermoedelijk het soevereine gedachtegoed aanhangen. Bijvoorbeeld personen die hun stempas terugsturen, aangeven dat ze met stemmen denken een volmacht af te geven en dit niet willen, en verwijzingen naar de theorie dat de staat een bedrijf is.

Beeld uit de stad Anti-institutioneel gedachtegoed met name online zichtbaar Anti-institutioneel gedachtegoed blijft aanwezig maar is voornamelijk online zichtbaar. Lokale veiligheidspartners zien dat een deel van de personen die tijdens de coronamaatregelen in beeld kwamen is verhard in hun denkbeelden. Zij passen hun narratief steeds weer aan op actuele gebeurtenissen en blijven online actief in het verspreiden van anti-institutionele denkbeelden. Zo 59 In totaal zijn er 21 personen opgenomen in de iPGA-R, zie het kader op pagina 6.

24

pleiten personen voor tribunalen of executies van politici. De politie ziet dat op socialemediaplatforms veelvuldig complottheorieën worden gedeeld en agenten worden gedoxt. Bekend is dat er in elk geval een aantal Amsterdammers actief zijn op dergelijke platforms. In de fysieke wereld is de activiteit van de anti-institutionele beweging afgenomen. In de stad zijn nog steeds regelmatig anti-overheidsdemonstraties van ongeveer 150 demonstranten. Zij demonstreren bijvoorbeeld tegen de oorlog in Oekraïne of spreken steun uit voor de Palestijnse zaak. Deze demonstraties verlopen ordelijk en hebben weinig mobilisatievermogen. Dit past in het landelijk beeld dat de anti-institutionele beweging zich het afgelopen jaar minder is gaan richten op protest tegen de overheid. Lokale veiligheidspartners zien dus wel een grote voedingsbodem voor deze vorm van extremisme, met name online. Vanuit professionals in de stadsdelen zijn er verder geen signalen bekend van anti-institutioneel extremisme. Bij het Steunpunt Veiligheid Politieke Ambtsdragers van de gemeente Amsterdam zijn in de periode juni 2023 t/m mei 2024 tientallen meldingen binnengekomen waarin anti-overheidsdenken of complotdenken naar voren komt. Met name in 2023 kwamen er veel van deze meldingen binnen.

Het gaat dan om intimiderende of bedreigende berichten gericht aan een politieke ambtsdrager of raadslid van de gemeente, waarin afzenders verwijzen naar een breder anti-overheidssentiment of complottheorie. De uitingen zijn vaak gericht aan een politieke ambtsdrager maar verwijzen bijvoorbeeld naar de landelijke politiek of het koningshuis. Soevereine beweging Over de soevereine beweging zijn het afgelopen jaar actief signalen opgehaald, waardoor hierover meer informatie beschikbaar is dan ten tijde van het vorige informatiebeeld. In het afgelopen jaar vonden verschillende incidenten plaats in de stad rond aanhangers van het soevereine gedachtegoed. Het gaat dan voornamelijk om incidenten van verzet bij controles door deurwaarders en doxing van ambtenaren of agenten. De Amsterdammers die hierbij betrokken zijn lijken te passen in de beschrijving van de tweede groep in het landelijk dreigingsbeeld: de radicale groep die soms agressief is bij confrontaties met de overheid. Het beeld van veiligheidspartners is dat er vooralsnog geen Amsterdammers zijn die tot de derde groep behoren, van personen die ook offensief geweld plegen. Zo zijn er geen Amsterdammers bekend die zichzelf tot sheriff benoemen. In het afgelopen jaar zijn wel voorbeelden waarbij personen uit deze groep van buiten de stad actief waren in Amsterdam.

Zo was er een incident waarbij een groep personen van buiten Amsterdam een deurwaarder fysiek bedreigde, nadat een Amsterdammer via sociale media een oproep deed omdat diens woning zou worden ontruimd. Later vond doxing plaats van de agenten die bij dit voorval hadden gehandhaafd. In Amsterdam lijkt volgens veiligheidspartners het aantal aanhangers van soeverein gedachtegoed beperkt en minder dan in andere delen van het land. De netwerken binnen de soevereine beweging overstijgen echter de regio’s en de lijnen tussen aanhangers zijn kort. Zelfbenoemde ‘sheriffs’ en ‘juridisch adviseurs’ bewegen zich door het land en grijpen gelegenheden aan om de confrontatie met de overheid op te zoeken. In elk geval een aantal Amsterdammers is actief in landelijke netwerken binnen de soevereine beweging. Veel soevereinen komen pas in beeld bij confrontatie met instanties, daarom kan het werkelijke aantal groter zijn. 25

Onder de aanjagers die de AIVD benoemt, die zogenaamd juridische ondersteuning bieden, is een klein aantal personen of bedrijven uit Amsterdam. Zij bieden bijvoorbeeld hulp met brieven naar de Belastingdienst tegen betaling of geven lezingen. De politie heeft de indruk dat deze personen de laatste tijd minder actief zijn geworden. Verschillende Amsterdamse professionals zien signalen van soeverein gedachtegoed in hun werk. De omvang lijkt echter beperkt. Het gaat dan vooral om zachte signalen en geen ernstige incidenten, wat verklaart dat deze signalen niet hebben geleid tot een melding bij het Steunpunt. Zo zien professionals soeverein gedachtegoed bij woningontruimingen en mensen die in beeld komen vanwege betalingsachterstanden of ambassadebordjes bij iemands woning. In Amsterdam zijn ten minste enkele gevallen van aanhangers van het soevereine gedachtegoed die hun huur niet betalen en ontruimd dreigden te worden van hun woning. In twee gevallen is de huur betaald door een andere aanhanger van het soevereine gedachtegoed, wat het beeld bevestigt dat Amsterdammers zich in netwerken bevinden. Daarnaast zijn er professionals die geconfronteerd worden met vijandige complottheorieën en beschuldigingen. Er is in elk geval een voorbeeld waarbij dit heeft geleid tot intimidatie en bedreiging. Daarnaast komen brieven binnen bij gemeentelijke diensten.

Dit lijkt wel minder te zijn dan ten tijde van de coronapandemie. Zoals hierboven benoemd kwamen naar aanleiding van de Europese verkiezingen en de Tweede Kamerverkiezing bij de gemeente acht brieven binnen van personen die vermoedelijk het soevereine gedachtegoed aanhangen. Er zijn verder geen ongeregeldheden geweest op stembureaus. Ook kwamen er afgelopen jaar enkele keren reacties op brieven over gemeentelijke belastingen met verwijzingen naar soevereine denkbeelden. Gesprekken met diverse Amsterdamse professionals bevestigen dus het beeld dat het soevereine gedachtegoed voorkomt in de stad en zich bovendien uit in gedrag waardoor personen in beeld raken bij instanties, zoals niet meer voldoen aan betalingsverplichtingen. Er is een klein aantal gevallen bekend waarbij sprake was van agressief gedrag. De omvang lijkt beperkt en vergeleken met het landelijk dreigingsbeeld valt de ernst van de signalen mee. Tegelijkertijd zijn Amsterdammers actief in landelijke netwerken en zijn er doelwitten in de stad die ook de meer extreme aanhangers kunnen trekken.

26

4 Linksextremisme en linkse radicalisering

Linksextremisme is extremisme vanuit anarchistische of antifascistische denkbeelden. In het anarchistische gedachtegoed staat het verwerpen van gezagsstructuren centraal. Anarchisten streven doorgaans naar een samenleving zonder regering en zien onderdrukking door autoriteiten als oorzaak van problemen in de samenleving. Het antifascisme richt zich tegen extreemrechtse groepen en personen, door hen gezien als fascistisch, en tegen groepen of personen die volgens hen rechtsextremisme in stand houden. Hoewel linksextremisten zich soms uitspreken over klimaatbeleid of dierenrechten zijn er ook milieu- of dierenrechtenextremisten die geen links-extremistische ideologie aanhangen.

4.1 Landelijk beeld Toename anti-rechtse acties vanuit anarchistische en antifascistische groepen De links-extremistische beweging in Nederland uit zich voornamelijk activistisch. Het afgelopen jaar zijn echter ook hardere acties zichtbaar zoals vernielingen en intimidatie.60 Anarchistische en antifascistische groepen in Nederland pleegden in 2023 vaker dan voorheen acties tegen rechtse personen en groepen, om hen dwars te zitten of te intimideren. Zo bekladden ze gebouwen waar rechtse personen samenkomen, lijmden ze sloten dicht, richtten ze vernielingen aan en publiceerden ze persoonlijke gegevens van rechtse personen online (doxing). Daarnaast probeerden ze eigenaars van cafés of zalen onder druk te zetten om rechtse groepen niet toe te laten in hun zaak.61 Deze opleving van anti-rechtse acties volgt volgens de AIVD na enkele jaren van polarisering tussen linkse en rechtse bewegingen over actuele onderwerpen die sterk leven in de samenleving. De meeste acties in 2023 draaiden om de onderwerpen klimaat, gender, dierenrechten, wonen, politiegeweld en vreemdelingenbeleid. De links-extremistische beweging ziet de opkomst van rechts als een groot probleem van deze tijd. De NCTV benoemt dat de vorming van een rechts kabinet zou kunnen leiden tot meer activiteiten van linksextremisten, al blijven reacties tot dusver beperkt.62 60 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024.

61 AIVD Jaarverslag 2023. 62 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024.

27

Overigens vinden ook acties plaats tegen rechtse politici die niet voortkomen uit een linksextremistisch gedachtegoed. Het gaat dan om acties door eenlingen die voortkomen uit persoonlijke motieven en emoties. Dergelijke acties zijn onvoorspelbaarder dan acties vanuit linksextremistische hoek.63

Links-activistische groepen blijven weg van extremisme De mogelijke dreiging voor de democratische rechtsorde vanuit linkse hoek komt vanuit het anarcho-extremisme: extremisme vanuit anarchistisch gedachtegoed.64 Daarbij is het belangrijk onderscheid te maken tussen deze extreemlinkse anarchistische groepen, en de veel bredere groep linkse activisten. Bij deze bredere groep linkse activisten is nog altijd geen radicalisering of neiging tot geweld te zien.65 Links-activistische groepen voerden in 2023 vaak en zichtbaar actie rond onderwerpen als klimaat, waarbij soms de politie moest ingrijpen. Echter bleven deze groepen weg van extremisme en gebruikten ze bijvoorbeeld geen geweld om hun doelen te bereiken. De AIVD stelt dan ook dat hier geen dreiging voor de democratische rechtsorde van uitgaat.

Aansluiting links-extremisten bij pro-Palestina demonstraties Links-extremistische groepen zijn uitgesproken pro-Palestijns en plaatsen het conflict in een antiimperialistisch wereldbeeld.66 Volgens de NCTV sloten links-extremisten zich in de afgelopen periode aan bij pro-Palestina demonstraties bij universiteiten.67 Deze demonstraties gingen in een aantal gevallen gepaard met openbare ordeverstoringen, vernielingen en geweld tegen de politie.

Landelijke casuïstiek Bij het landelijke TER-team van Reclassering Nederland zijn momenteel geen casussen in begeleiding voor linksextremisme. Het aantal meldingen en hulpvragen dat binnenkomt bij het Landelijk Steunpunt Extremisme over linksextremisme is zeer beperkt. In de afgelopen periode gaat het uitsluitend om vragen vanuit de sociale omgeving van personen. Deze vragen betroffen voornamelijk ouders die zich zorgen maakten over de deelname van hun kinderen aan demonstraties. In één geval waren er zorgen over een radicaliseringsproces.

63 AIVD Jaarverslag 2023 en Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024. 64 Zie https://www.aivd.nl/onderwerpen/extremisme/links-extremisme. 65 AIVD Jaarverslag 2023. 66 AIVD Jaarverslag 2023. 67 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024.

28

4.2 Amsterdams beeld Amsterdamse casuïstiek en meldingen Steunpunt Gelijk aan het vorige informatiebeeld, zijn er momenteel geen personen in de iPGA-R opgenomen vanwege linksextremisme. Ook zijn er over deze vorm van extremisme geen meldingen of adviesvragen binnengekomen bij het Steunpunt.

Beeld uit de stad Links-activisme en de extreemlinkse beweging lijken het afgelopen jaar meer aanwezig in de stad. Het beeld blijft dat de extreemlinkse beweging in Amsterdam overwegend activistisch is. Wel lijkt dit thema meer dan voorheen in beweging te zijn. Zo herkent de politie het landelijk beeld dat linksactivisme zich het afgelopen jaar meer uit in vernielingen en bekladdingen. Daarnaast leek het afgelopen jaar iets vaker sprake van activistisch kraken, waarbij linkse activisten een gebouw kraken om een politiek statement te maken. Bijvoorbeeld de kraak van gebouwen die een relatie hebben met de Russische handelsfederatie, de kraak van een zaak op de Wallen om een statement te maken tegen het Wallenbeleid of panden waarin krakers een ‘universiteit’ willen stichten in het kader van Palestina. Verschillende partners merken de vermenging op van thema’s en groepen binnen links-activisme. Zo ziet de politie vermenging tussen anarchisten, klimaatactivisten en de pro-Palestijnse beweging, waarbij verschillende groepen zich ook uitspreken over andere thema’s en aansluiten bij acties georganiseerd door andere groepen.

Binnen linkse actiegroepen is discussie rond intersectionaliteit – het idee dat verschillende vormen van maatschappelijk onrecht en maatschappelijke ongelijkheid met elkaar samenhangen – en de mate waarin groepen zich ook op andere vormen van maatschappelijk onrecht moeten richten, of moeten vasthouden aan hun oorspronkelijke doel. Zoals hierboven benoemd, constateert de NCTV dat links-extremisten zich aansloten bij proPalestina demonstraties bij universiteiten. Online was te zien dat anarchistische groepen de oproepen voor protesten verspreidden, zo geeft de politie aan. In hoofdstuk 7 gaan we nader in op deze protesten. Professionals in de stadsdelen hebben verder geen signalen van linksextremisme in de stad. Zij zien soms wel extreemlinks activisme. Zo zijn er veel stickers met antifascistische of antikapitalistische uitingen te zien.

29

5 Overige vormen van extremisme en radicalisering

5.1 Landelijk beeld De NCTV en de AIVD gaan niet in op andere mogelijke vormen van extremisme. Dit betekent dat naast islamitisch extremisme, rechtsextremisme, anti-institutioneel extremisme en linksextremisme geen andere vormen van extremisme op dit moment een rol spelen in de nationale dreiging. Bij het landelijke TER-team van Reclassering Nederland zijn momenteel ook geen casussen in begeleiding voor andere vormen van extremisme dan in de voorgaande hoofdstukken benoemd. Bij het Landelijk Steunpunt Extremisme betreft ruim een kwart van de meldingen en hulpvragen die binnenkomen andere thema’s dan de hierboven beschreven vormen van extremisme. Het gaat dan voornamelijk om personen waarbij extremisme geen voorliggende rol speelde maar sprake was van psychische of andere zorgproblematiek. Het Landelijk Steunpunt Extremisme meent een toename te zien in vragen over mogelijke radicalisering in christelijk gedachtegoed. De afgelopen periode was er daarbij altijd sprake van een combinatie met rechtsextremistische denkbeelden. Het Landelijk Steunpunt Extremisme ziet verder met enige regelmaat voorbeelden van de knip-enplak-ideologie in de binnengekomen hulpvragen. Bijvoorbeeld iemand waarover zorgen zijn vanwege mogelijk anti-institutioneel extremisme waarbij ook combinaties van rechtsextremistisch met christelijk en incel-gedachtegoed te herkennen zijn.

5.2 Amsterdams beeld Amsterdamse casuïstiek Naast de hierboven beschreven casussen voor islamitisch extremisme, rechtsextremisme en antiinstitutioneel extremisme zijn er momenteel geen personen opgenomen in de iPGA-R. Sinds het vorige informatiebeeld (juni 2023) is een persoon uitgestroomd die in de aanpak was opgenomen voor overig religieus extremisme.

30

Meldingen en adviesvragen Steunpunt Sinds het vorige informatiebeeld (juni 2023) zijn er acht meldingen binnengekomen bij het Steunpunt Radicalisering over andere vormen van mogelijk extremisme dan tot nu toe beschreven. Dit is meer dan in de voorgaande periode. Eén melding is op de peildatum nog in behandeling. Deze persoon is ingebracht in het instroomproces en zal mogelijk nog instromen in de iPGA-R. De andere zeven meldingen zijn divers van aard. Ter illustratie enkele voorbeelden: • Een persoon met psychische problemen is uitgereisd naar Rusland om zich aan te sluiten bij het Russische leger. • Een persoon stuurt warrige e-mails naar diverse instanties. Verder is de invloed van internationale conflicten – meer specifiek de oorlogen tussen Rusland en Oekraïne en tussen Israël en Hamas – een aantal keer terug te zien in de meldingen bij het Steunpunt. Daarnaast kwamen er zeven adviesvragen binnen over andere thema’s dan de hierboven beschreven vormen van extremisme of de thema’s die in de hoofdstukken hierna volgen. Deze adviesvragen zijn signalen waarbij de vorm van mogelijk extremisme niet duidelijk is geworden of geen sprake was van ideologie. Eén adviesvraag die hierbij nog wel opvalt betreft een persoon met psychische problematiek die interesse toont in het satanisme.

Beeld uit de stad Het stedelijk beeld komt overeen met het landelijke beeld, wat wil zeggen dat er geen signalen of ontwikkelingen te zien zijn rond andere mogelijke vormen van extremisme dan tot dusver beschreven. In het afgelopen jaar vonden diverse disruptieve manifestaties plaats van activistische groeperingen. Een voorbeeld zijn acties van klimaatactivisten waarbij de A10 is geblokkeerd of acties waarbij gebouwen zijn beklad met verf. Deze acties passen niet binnen de definitie van extremisme (zie pagina 3). Het beeld blijft ook dat deze vormen van activisme geen dreiging vormen voor de democratische rechtsorde en er geen legitimatie is van geweld.

31

6 Ongewenste buitenlandse inmenging

Ongewenste buitenlandse inmenging wil zeggen dat buitenlandse overheden doelbewust invloed proberen uit te oefenen op de Nederlandse samenleving. Dit gaat vaak geheim en stelselmatig. Deze bemoeienis van andere landen met de gang van zaken in Nederland kan gericht zijn tegen burgers en voormalige burgers van het land die naar Nederland zijn gekomen. Bijvoorbeeld met als doel om dissidenten de mond te snoeren, de beeldvorming over het land van herkomst aan te passen of voor financieel gewin.* Het bestrijden van ongewenste buitenlandse inmenging aan de kant van buitenlandse overheden is geen taak voor de gemeente. Wanneer echter Amsterdammers door ongewenste buitenlandse inmenging beperkt worden in hun vrijheden, zien we wel een taak voor de gemeente in het bijstaan van deze slachtoffers. Het programma Radicalisering & Extremisme hanteert daarom de volgende werkdefinitie voor dit fenomeen: we spreken van slachtoffers van ongewenste buitenlandse inmenging wanneer er sprake is van ervaren bedreiging of intimidatie van een persoon of organisatie in Amsterdam, vanuit het land van herkomst of door de diaspora in Nederland, wegens diens politieke of maatschappelijke opvattingen. * Zie https://www.nctv.nl/onderwerpen/ongewenste-buitenlandse-inmenging en https://www.aivd.nl/onderwerpen/ongewenste-buitenlandse-inmenging.

6.1 Landelijk beeld De bemoeienis van andere landen met diasporagemeenschappen in Nederland kan als doel hebben invloed te krijgen op de diaspora, dissidenten de mond te snoeren of de beeldvorming over het land in het Nederlandse publieke debat te veranderen.68 Landen als Marokko of Turkije richten zich vooral op het versterken van de relatie met de diaspora en het inzetten van voormalig landgenoten als belangenbehartigers. Maar de bemoeienis van andere landen kan ook bedoeld zijn om vermeende tegenstanders en politieke dissidenten te identificeren en het zwijgen op te leggen. Landen als China, Rusland, Iran en Pakistan zetten mensen zo nodig onder grote druk om hen de mond te snoeren.69 Veel leden van diasporagemeenschappen hebben familie of bezit in hun land van herkomst. Sommige landen maken hier gebruik van om druk uit te oefenen. Ook opposanten van autoritaire 68 Ongewenste buitenlandse inmenging | AIVD 69 AIVD Jaarverslag 2023.

32

regimes lopen risico om geïntimideerd, bedreigd of vervolgd te worden.70 Mensen die zich uitspreken tegen misstanden in bepaalde landen kunnen te maken krijgen met hinder en intimidatie. In 2023 zijn mensen die zich uitspraken tegen het regime in hun land van herkomst uitgescholden en bedreigd, ook in Nederland.71 Daarnaast kan het voor mensen die zich uitspreken moeilijker worden om terug te reizen naar hun land van herkomst. De AIVD stelt dat Russische diensten een hand hebben gehad in demonstraties in Nederland tegen westerse steun aan Oekraïne.72 Zo zijn volgens de AIVD deelnemers betaald om met bepaalde leuzen de straat op te gaan. Het doel hiervan lijkt te zijn geweest om bij de Russische bevolking het beeld op te roepen dat er in het Westen veel kritiek is op de steun aan Oekraïne. Uit een rapport van Amnesty International73 komt naar voren dat studenten uit China en Hongkong in diverse westerse landen te maken krijgen met intimidatie en worden lastig gevallen. Zowel online als bij protesten worden studenten in de gaten gehouden en gefotografeerd door mensen die volgens hen handelen namens de Chinese staat. Bovendien krijgen familieleden in China te maken met vergeldingsmaatregelen voor het activisme van hun kinderen, zoals intrekken van hun paspoorten, ontslag op hun werk of beperkingen van hun fysieke vrijheid.

Veel studenten passen zelfcensuur toe uit angst voor vergeldingsacties van de Chinese autoriteiten. Meer dan de helft van de door Amnesty geïnterviewde studenten gaf aan geestelijke gezondheidsklachten te hebben als gevolg van de intimidaties.

6.2 Amsterdams beeld Meldingen en adviesvragen Steunpunt Bij het Steunpunt Radicalisering zijn in het afgelopen jaar geen meldingen of adviesvragen geregistreerd die gaan over ongewenste buitenlandse inmenging. Dit is niet verwonderlijk, gezien de verbreding van het Steunpunt naar dit thema pas onlangs is ingezet. Er zijn in het afgelopen jaar wel signalen bekend van ongewenste buitenlandse inmenging, die we onderstaand bespreken. Dit betreft vooral zachte signalen die moeilijk hard te maken zijn, wat ook een reden kan zijn dat deze niet hebben geleid tot een melding bij het Steunpunt.

Beeld uit de stad Vanuit professionals in de stad, bijvoorbeeld professionals die met nieuwkomers werken, en gesprekken met verschillende partners zijn er verschillende signalen bekend van ongewenste buitenlandse inmenging in het afgelopen jaar. De signalen variëren van fotograferen tijdens

70 Dreigingsbeeld Statelijke Actoren 2, november 2022. AIVD/MIVD/NCTV. 71 AIVD Jaarverslag 2023. 72 AIVD Jaarverslag 2023. 73 Chinese studenten ook in de gaten gehouden (amnesty.nl)

33

demonstraties tot intimidatie en bedreiging. Het gaat om personen uit verschillende diasporagroepen. Specifiek zijn er signalen over slachtoffers afkomstig uit China, Iran, Irak, Eritrea, Oekraïne, Rusland, Pakistan, Turkije, Libanon en Syrië. Dit geeft aan dat ongewenste buitenlandse inmenging door verschillende andere landen voorkomt in Amsterdam. Complexiteit van verkrijgen signalen Het verkrijgen en duiden van signalen is complex. De drempel voor slachtoffers om zich te melden is hoog. Uit angst voor hun eigen veiligheid, maar ook omdat het vertrouwen in de politie of de overheid vaak laag is. Bijvoorbeeld doordat men vanuit het land van herkomst gewend is dat de overheid niet te vertrouwen of corrupt is. Juist personen die te maken krijgen met ongewenste buitenlandse inmenging wantrouwen dus vaak de overheid en politie. Professionals zien ook veel wantrouwen richting inlichtingendiensten en bijvoorbeeld tolken. Bovendien kan er sprake zijn van trauma’s of psychische problematiek, bijvoorbeeld als een persoon gevlucht is voor onderdrukking of geweld. Dit kan de duiding van de situatie bemoeilijken. Signalen die binnenkomen zijn vaak weinig concreet en moeilijk hard te maken. Het zicht op dit fenomeen is daardoor beperkt.

Ongewenste buitenlandse inmenging bij demonstraties De politie ontvangt sporadisch meldingen over mogelijke ongewenste buitenlandse inmenging bij demonstraties. Ook bij de directie Openbare Orde en Veiligheid komen hier af en toe signalen van binnen. Het gaat dan voornamelijk om meldingen dat demonstranten worden gefilmd of gefotografeerd bij demonstraties gericht tegen de politieke situatie in het desbetreffende land. De vermoedelijke actoren waar de meldingen betrekking op hebben zijn China, Iran, Turkije en Israël. Het gaat dan bijvoorbeeld om demonstraties vanuit verschillende minderheidsgroepen (Oeigoeren, Falun Gong, Koerden), demonstraties bij een consulaat of pro-Palestinademonstraties. Media berichtten in het afgelopen jaar over Russische inmenging bij demonstraties in Amsterdam.74 Uit journalistiek onderzoek zou blijken dat kleinschalige demonstraties op de Dam tegen de wapenleveringen aan Oekraïne worden aangejaagd door een Russische organisatie. Zoals hierboven benoemd stelt ook de AIVD dat Russische diensten een hand hebben gehad in demonstraties in Nederland tegen de steun voor Oekraïne. Hoewel de AIVD niet specificeert waar deze demonstraties plaatsvonden, betreft dit vermoedelijk ook de demonstraties in Amsterdam.

Intimidatie van Chinese studenten Het afgelopen jaar is duidelijk geworden dat studenten in Amsterdam te maken hebben met ongewenste buitenlandse inmenging. Met name studenten uit China en Hongkong krijgen te maken met intimidatie, worden lastiggevallen en in de gaten gehouden of bedreigd. Amsterdamse studenten bevestigen dus het beeld vanuit het rapport van Amnesty International. Zo zijn er verhalen bekend van Chinese studenten die steeds gebeld worden door onbekende nummers,

74 Demonstreren voor ‘vrede’ op de Dam, met steun uit Rusland - NRC

34

anonieme bedreigingen ontvangen via WeChat, foto’s van hun ouders in het land van herkomst toegestuurd krijgen of bij wie steeds wordt aangebeld.75 Intimidatie en spanningen tussen leden van diasporagemeenschappen Professionals zien bovendien intimidatie tussen leden van diasporagemeenschappen. Mensen vallen elkaar lastig vanwege een verschil in opvatting over de regering in het land van herkomst, of over gevoelige thema’s als religie of geaardheid. Met name lhbtiqa+-ers voelen zich onveilig door intimidaties van landgenoten. Daarbij is soms lastig om onderscheid te maken tussen ongewenste buitenlandse inmenging – doelbewuste bemoeienis door het land van herkomst– en intimidatie door verschil in opvattingen tussen mensen onderling. Dit speelt bijvoorbeeld ook bij de Eritrese gemeenschap, waar sprake is van onderlinge angst en sociale controle en signalen zijn van onderlinge intimidatie. Over de Eritrese diaspora is bekend dat mensen onder druk worden gezet om een ‘diaspora-taks’ te betalen aan de staat. In het afgelopen jaar kwamen evenementen vanuit de Eritrese gemeenschap onder de aandacht naar aanleiding van grootschalige openbare ordeverstoringen bij een feest in Den Haag. Evenementen zouden worden gefaciliteerd door de Eritrese staat met als doel de boodschap van het regime te verspreiden en haar invloed op de diaspora te versterken.

Tegenstanders van het regime grijpen deze evenementen aan om tegen het regime te demonstreren. Deze spanningen spelen ook in Amsterdam (zie hoofdstuk 7). Professionals in de stadsdelen hebben geen concrete signalen van ongewenste buitenlandse inmenging. Zij zien wel dat de normen en waarden van het land van herkomst invloed hebben op de opvattingen van diasporagemeenschappen. Daarbij is onduidelijk in hoeverre een staat zelf bewust invloed uitoefent, of dat de beïnvloeding vanuit de gemeenschap zelf komt.

75 Zie https://www.folia.nl/actueel/161742/chinese-uva-studenten-bedreigd-door-regering-china-wordt-

regelmatig-bij-me-aangebeld

35

7 Polarisatie en haat

Polarisatie en haat zijn geen onderdeel van het landelijke dreigingsbeeld. We beperken ons daarom voor deze thema’s tot de informatie die beschikbaar is voor Amsterdam. Het betreft hier zeker geen volledig overzicht, maar een beeld op basis van bij Openbare Orde en Veiligheid bekende signalen. We richten ons op de ontwikkelingen sinds het vorige informatiebeeld (juni 2023). We nemen deze thema’s mee in het informatiebeeld om goed te kunnen inspelen op spanningen, de democratische veerkracht te versterken en slachtoffers van haat bij te kunnen staan. Daarbij is goed om op te merken dat dit informatiebeeld is geschreven vanuit het gemeentelijke perspectief van Openbare Orde en Veiligheid. Met andere woorden, de focus ligt op risico’s voor de openbare orde en veiligheid. Veruit de meeste Amsterdammers vormen geen veiligheidsrisico en zijn democratisch veerkrachtig, maar vanuit een veiligheidsperspectief zijn juist de uitzonderingen hierop relevant. De partijen die voor dit informatiebeeld zijn gesproken werken bovendien veelal in het veiligheidsdomein of met kwetsbare groepen. De doelgroepen waarmee zij in aanraking komen zijn niet per se representatief voor de stad als geheel. Dit hoofdstuk dient dan ook niet gelezen te worden als een representatief beeld van de sentimenten in de stad, maar als een overzicht van de beschikbare informatie vanuit een veiligheidsperspectief.

7.1 Haat naar specifieke groepen Haat naar bepaalde groepen is inherent onderdeel van extremisme, wat deze thema’s relevant maakt voor dit informatiebeeld. Tegelijkertijd is de achtergrond van incidenten vaak onduidelijk en komt lang niet elk incident voort uit een vastomlijnde extremistische ideologie. Voor het programma Radicalisering en Extremisme is dit thema relevant vanuit de doelstelling om slachtoffers van haat door extremisme bij te kunnen staan. •

•

Haat richting de lhbtiqa+-gemeenschap is onderdeel van de meeste religieus extremistische ideologieën en van bepaalde vormen van rechts- en anti-institutioneel extremisme. Bij religieus extremisme komt dit voort uit de overtuiging dat lhbtiqa+ zondig is, niet mag volgens de Bijbel of Koran, en wordt dit gezien als bedreiging voor traditionele waarden en rollenpatronen. Voor het rechtsextremisme geldt dat lhbtiqa+ wordt gezien als bedreiging voor het voortbestaan van het witte ras. Binnen het anti-institutioneel extremisme is er het narratief dat lhbtiqa+-acceptatie wordt opgelegd door de kwaadaardige elite. Antisemitisme of Jodenhaat is een belangrijk onderdeel van het rechtsextremisme. Ook kan antisemitisme onderdeel zijn van islamitisch extremisme of van politiek extremisme, bijvoorbeeld als antisemitisme onderdeel wordt van een anti-Israël-overtuiging. Bovendien hebben de complottheorieën die voorkomen onder aanhangers van het anti-institutioneel

36

• • •

•

extremisme vaak een antisemitische oorsprong, al zijn aanhangers zich hier niet altijd van bewust. Moslimhaat is vaak onderdeel van het rechtsextremisme en kan onderdeel zijn van bepaalde vormen van religieus extremisme (bijvoorbeeld christelijk of joods). Racisme is vaak onderdeel van het rechtsextremisme, zoals in ideologieën gebaseerd op het idee van witte suprematie. Vrouwenhaat staat centraal in de incel-ideologie, maar is ook vaak onderdeel van rechtsextremisme omdat feminisme als bedreiging voor het voortbestaan van het witte ras wordt gezien. Religieus extremisme bevat bovendien vaak extreem conservatieve opvattingen over vrouwenrechten. Haat naar de vermeende elite is een belangrijk onderdeel van het anti-institutioneel extremisme. Dit onderwerp is reeds besproken in hoofdstuk 3.

Gezien bovenstaande probeert het programma Radicalisering en Extremisme een beeld te krijgen van verschillende vormen van haat in de stad. Dit is echter zeer complex. Haat-gerelateerde incidenten worden op verschillende plekken geregistreerd en we zijn afhankelijk van de meldingsbereidheid binnen verschillende groepen. Ook kan de beleving van wat haat of discriminatie is per persoon verschillen. Dit informatiebeeld geeft een beschouwing van de signalen die bij ons zijn binnengekomen. We geven dus geen totaalbeeld van verschillende vormen van haat of discriminatie in de stad.76

Toename aantal discriminatiemeldingen Discriminatiemeldingen bij de politie zijn een graadmeter voor de omvang van haat-gerelateerde incidenten in de stad. Deze cijfers geven echter geen totaalbeeld, omdat lang niet iedereen die te maken krijgt met haat hiervan melding doet bij de politie. Het aantal discriminatiemeldingen bij de politie in Amsterdam is flink toegenomen, van 851 meldingen in 2022 naar 1158 meldingen in 2023.77 Ook het aantal meldingen bij antidiscriminatiebureaus nam toe. De meeste meldingen bij de politie Amsterdam betroffen discriminatie op grond van herkomst (43%), gevolgd door discriminatie op grond van seksuele gerichtheid (31%). De meldingen bij politie namen toe voor alle vormen van discriminatie. Met name de stijging van het aantal meldingen van antisemitisme, van 76 meldingen in 2022 naar 172 meldingen in 2023, is opvallend. De politie ziet een verband tussen de toename in discriminatiemeldingen en de oorlog tussen Israël en Hamas, maar ook met een toename van polarisatie in het algemeen.78 Tegelijkertijd bleef de ervaren discriminatie in de stad nagenoeg gelijk. Bijna een vijfde van de Amsterdammers voelde zich in 2023 weleens gediscrimineerd (18%, Veiligheidsmonitor 2023). In 76 De discriminatiemonitor van O&S in opdracht van afdeling Diversiteit houdt structureel zicht op discriminatie in

de stad. De eerste monitor op basis van cijfers van 2022 is onlangs verschenen, zie Discriminatiemonitor | Website Onderzoek en Statistiek (amsterdam.nl) 77 Discriminatiecijfers in 2023 | Rapport | Rijksoverheid.nl 78 ‘De tolerantie neemt af, de uitersten nemen toe’ | politie.nl

37

2022 was dit 17%. Daarbij valt op te merken dat de meeste respondenten in dit onderzoek de vragenlijst hebben ingevuld vóór 7 oktober. Ervaringen met discriminatie komen in de hele stad voor. In Zuidoost (24%), Nieuw-West (22%) en Noord (19%) voelen iets meer bewoners zich gediscrimineerd. Ervaringen met discriminatie zijn van uiteenlopende aard. Het kan bijvoorbeeld gaan om discriminerende opmerkingen, ongelijke behandeling of bedreiging. In 2023 voelde 2% van de Amsterdammers zich gediscrimineerd door geweld of agressief gedrag (Veiligheidsmonitor 2023). Niet alle Amsterdammers ervaren discriminatie in dezelfde mate.79

Anti-lhbtiqa+-incidenten blijven onverminderd plaatsvinden Het algemene beeld is dat anti-lhbtiqa+-incidenten onverminderd blijven voorkomen in de stad. Incidenten variëren van uitschelden, treiteren of intimidatie tot fysieke mishandeling. Ook zijn er nog steeds veel incidenten rond regenboogvlaggen, bijvoorbeeld vernielingen van de vlag zelf of aan woningen waar een regenboogvlag hangt. Het gaat zowel om eenmalige incidenten als om situaties van herhaaldelijke incidenten. In algemene zin geven verschillende professionals aan dat de meldingsbereidheid binnen de lhbtiqa+-gemeenschap laag is. Het gevoel is dan ook dat alleen de meest ernstige incidenten bekend zijn bij de politie en de gemeente. De lage meldingsbereidheid zou te maken hebben met een gebrek aan vertrouwen over wat er met een melding gebeurt en hoeveel zin het heeft om aangifte te doen.

Narratief van oplegging lhbtiqa+ door overheid hoorbaar in stad Verschillende Amsterdamse stadsdelen zien anti-lhbtiqa+-sentimenten onder een deel van de bewoners. Zoals het narratief dat lhbtiqa+-acceptatie wordt opgedrongen of opgelegd door de overheid of het narratief van ‘indoctrinatie’ door onderwijs over gender- en seksuele diversiteit. Deze sentimenten lijken breder gedragen te zijn. Enkele respondenten geven namelijk aan dat het sentiment van opdringen van lhbtiqa+-acceptatie door de overheid ook onder professionals in de stad hoorbaar is. Deze spanningen rondom lhbtiqa+-acceptatie zijn bijvoorbeeld merkbaar rond de bespreking van gender- en seksuele diversiteit op scholen, zoals bij Paarse Vrijdag. Vanuit verschillende stadsdelen zijn signalen dat ouders hun kinderen thuis wilden houden, oproepen om organisaties die prolhbtiqa+ zijn te mijden, of dat er weerstand is bij leerlingen. Scholen en docenten vinden het ingewikkeld hier mee om te gaan. Overigens speelt dit ook rond andere gevoelige thema’s zoals het bespreken van de oorlog in Gaza. Deze spanningen zijn landelijk waar te nemen.80 Daarnaast zien verschillende stadsdelen dat homoseksualiteit onder sommige bewoners een taboe is, bijvoorbeeld

79 Zie Discriminatiemonitor | Website Onderzoek en Statistiek (amsterdam.nl). 80 https://www.nrc.nl/nieuws/2023/12/16/paarse-vrijdag-ongewenste-gekkigheid-uit-de-randstad-

a4184516?t=1723188341

38

onder conservatief religieuze groepen. Dit zou soms voor spanningen zorgen binnen gemeenschappen. De gemiddelde acceptatie van homoseksualiteit door Amsterdammers is licht afgenomen.81 In 2021 scoorden Amsterdammers gemiddeld 4.6 op een schaal van 1 (niet accepterend) tot 5 (heel accepterend) ten aanzien van de rechten van homoseksuele mannen en lesbische vrouwen. In 2023 is dit licht afgenomen naar 4.3 gemiddeld. Zo is het aandeel Amsterdammers dat aangeeft het geen probleem te vinden als diens kind op school les krijgt van een homoseksuele leraar of een lesbische lerares afgenomen van 87% naar 77%. Ook het aandeel Amsterdammers dat er geen moeite mee zou hebben als diens kind een homoseksuele of lesbische relatie zou hebben is iets afgenomen: van 78% in 2021 naar 73% in 2023. In september 2023 berichtte de Groene Amsterdammer dat lhbtiqa+’ers steeds vaker doelwit zijn van online haat.82 Dit onderzoek noemt online narratieven die ook hoorbaar zijn binnen extremistische groepen, zoals het narratief over een pedofiele elite. Internationaal is te zien dat er vanuit conservatieve en orthodox-religieuze hoek een anti-lhbtiqa+ agenda wordt gevoerd.

Groot onveiligheidsgevoel onder Joodse inwoners Zoals hierboven benoemd zijn er aanzienlijk meer meldingen van antisemitisme in 2023 dan in eerdere jaren. Het gaat om 172 registraties bij de politie-eenheid Amsterdam en 48 meldingen bij anti-discriminatievoorzieningen, tegenover respectievelijk 76 en 23 in het voorgaande jaar. 83 De oorlog tussen Israël en Hamas is een aanwijsbare verklaring voor deze toename. De onderzoekers geven aan dat sinds oktober 2023 meer incidenten zijn gemeld van antisemitisme en moslimdiscriminatie bij politie en anti-discriminatievoorzieningen, waarbij er een relatie was met de situatie in Israël en de Palestijnse gebieden.84 Het gaat voornamelijk om beledigingen of scheldpartijen. Buiten de daadwerkelijke meldingen en bekende incidenten, valt het partners vooral op dat er een groot onveiligheidsgevoel is onder de Joodse gemeenschap. In paragraaf 7.2 gaan we nader in op deze onveiligheidsgevoelens en de bij Openbare Orde en Veiligheid bekende incidenten.

Beperkt aantal signalen van toenemende moslimhaat Het aantal meldingen van moslimhaat is in 2023 hoger dan in 2022.85 Moslimhaat valt in de rapportage discriminatiecijfers onder discriminatie op grond van godsdienst, waarbij geldt dat het overgrote deel van deze meldingen moslimdiscriminatie betreft. In 2023 registreerde de politie-

81 Bron: Burgermonitor 2023. Een deel van de stellingen die zijn uitgevraagd voor de homoacceptatieschaal is

aangepast in 2023, waardoor één op één vergelijking van de scores tussen 2021 en 2023 niet mogelijk is. Wel is ook bij de stellingen die hetzelfde zijn gebleven een (lichte) afname te zien. 82 https://www.groene.nl/voorbeeld/lhbti-ers-zijn-steeds-vaker-doelwit-van-online-haat 83 Zie Discriminatiecijfers in 2023 | Rapport | Rijksoverheid.nl en Discriminatiecijfers in 2022 | Rapport | Rijksoverheid.nl 84 Discriminatiecijfers in 2023 | Rapport | Rijksoverheid.nl 85 Discriminatiecijfers in 2023 | Rapport | Rijksoverheid.nl

39

eenheid Amsterdam 39 incidenten van godsdienstdiscriminatie, tegenover 25 in 2022. Bij de antidiscriminatievoorzieningen kwamen 55 meldingen van moslimdiscriminatie binnen, tegenover 47 vorig jaar. Het beeld van Amsterdamse professionals is dat de meldingsbereidheid bij islamitische bewoners en gebedshuizen laag is, waardoor lang niet alle ervaringen met moslimdiscriminatie in beeld komen. Dit heeft verschillende oorzaken, waaronder gevoelens van ongelijke behandeling door de overheid en meldcultuur. In het afgelopen jaar zijn zover bekend geen fysieke incidenten bij moskeeën geweest, zoals vernieling of bekladding. In tegenstelling tot voorgaande periodes zijn er ook geen voorbeelden bekend van anti-islampost bij moskeeën.86 Wel ontving een Marokkaanse organisatie intimiderende post met extreemrechtse uitingen. De politie geeft aan wel nog signalen te hebben ontvangen van intimiderende post bij gebedshuizen. Professionals geven aan dat moskeeën terughoudend zijn in het melden van anti-islampost. Het gevoel is dan ook dat dit nog steeds voorkomt maar er beperkt zicht op is. Bovendien ontvingen enkele Amsterdammers die zich uitspraken over onderwerpen gerelateerd aan de islam hatelijke post. Bij Openbare Orde en Veiligheid is een beperkt aantal incidenten bekend waarbij moslimhaat mogelijk een rol speelt.

Het gaat om een incident van verbaal en fysiek geweld en om een incident van bekladding en vernieling van een gebouw waar een islamitische basisschool zou komen. Over deze situatie is een adviesvraag binnengekomen bij het Steunpunt Radicalisering. Rond de komst van deze school waren anti-islamsentimenten merkbaar. Daarnaast geven verschillende stadsdelen aan dat in klachten die binnenkomen bij de gemeente soms een anti-islamsentiment te zien is. Verder zien professionals bij een deel van de islamitische bewoners onveiligheidsgevoelens.

Beperkt zicht op online haat Haat vanuit extreme denkbeelden en naar bepaalde groepen vindt ook online plaats. Online haat is intimidatie, bedreiging of het verspreiden van desinformatie over een persoon online, maar kan ook uitmonden in offline bedreigingen. Online haat is vaak afkomstig van mensen die onder een valse naam desinformatie en haatdragende berichten versturen. Dit heeft dikwijls een georganiseerd karakter. De thema’s waar verspreiders van online haat zich op richten zijn vaak links-progressief, zoals antiracisme, feminisme, klimaatverandering en anti-moslimhaat. Met name mensen die zich hierover uitspreken kunnen dan ook te maken krijgen met online haat.87 De gemeente heeft beperkt zicht op online haat, omdat ze geen bevoegdheden heeft voor online monitoring. In algemene zin is bekend dat online haat en schelden veelvuldig voorkomen.

86 Na de peildatum van dit informatiebeeld (1 juni 2024) is bij Openbare Orde en Veiligheid wel weer een signaal

binnengekomen van anti-islampost naar verschillende Amsterdamse moskeeën. Dit bevestigt het beeld dat dit nog steeds voorkomt in de stad. 87 Eerste Hulp bij Online Haat

40

7.2 Polarisatie en spanningen Verschillen in leefstijlen, opvattingen en culturen horen bij een diverse stad. Ook als verschillen leiden tot spanningen en polarisatie hoeft dit nog geen probleem te zijn, zolang mensen nog openstaan voor de opvattingen van anderen. Polarisatie kan echter uitmonden in een sterk zwartwit denken en vijanddenken, dat zich kan uiten in onrust en onveiligheid. Soms leiden polarisatie en spanningen tot conflicten en incidenten, of zelfs tot radicalisering en extremisme. Voor het programma Radicalisering en Extremisme is dit thema relevant vanuit de doelstelling om te kunnen inspelen op maatschappelijke onrust. De focus ligt hier op opvallende ontwikkelingen sinds het vorige informatiebeeld (juni 2023).

Zorgen over toegenomen polarisatie Amsterdamse professionals hebben zorgen over toenemende polarisatie, de verscherping van tegenstellingen en toegenomen intolerantie. Sommige professionals zien een verharding bij bewoners en wij-zij denken, waarbij er weinig ruimte en begrip is voor elkaar. Sommige professionals leggen een verband met de verharding in het politiek en maatschappelijk debat. Onderwerpen die in het afgelopen jaar volgens Amsterdamse professionals polariserend werken zijn bijvoorbeeld internationale conflicten en oorlogen, wantrouwen in de overheid en ongelijkheid. Tegelijkertijd is de indruk dat polarisatie en verharding zich met name op sociale media en in het publieke debat laat zien, maar zich minder manifesteert in de contacten tussen Amsterdammers. De sociale cohesie score in Amsterdam is stabiel en de verschillen in sociale cohesie tussen gebieden zijn klein (Veiligheidsmonitor 2023). De meerderheid van de Amsterdammers is van mening dat mensen uit verschillende bevolkingsgroepen in de buurt op een prettige manier met elkaar omgaan (58% mee eens) terwijl slechts 6% het met deze stelling oneens is. Deze percentages zijn de afgelopen jaren stabiel. Echter geven professionals aan niet alleen online maar ook in gesprekken met bewoners de verharding en polarisatie te merken.

In de Amsterdamse Burgermonitor zijn in 2023 voor het eerst vragen gesteld over polarisatie. Bijna driekwart van de Amsterdammers (70%) is het eens met de stelling dat in ons land verschillen van mening over maatschappelijke kwesties steeds groter worden. Vier op de tien Amsterdammers geeft aan dat het voelt alsof je geen middenpositie kan kiezen. Een veel kleiner deel van de Amsterdammers (10%) is het eens met de stelling ‘er zijn mensen die ik ben gaan haten om de standpunten die zij innemen’.

Spanningen tussen bewoners In de hele stad spelen soms spanningen tussen bewoners. Daarbij kent elk gebied zijn eigen dynamiek. De scheidslijnen naar economische positie en opleidingsniveau lijken bepalender te zijn geworden dan etnisch-culturele of religieuze verschillen tussen bewoners en zorgen in de meeste stadsdelen tot op zekere hoogte voor spanningen. Bij bewoners die al langer in de buurt wonen heerst soms onvrede over de veranderingen in de wijk en het gevoel achtergesteld te worden ten 41

opzichte van nieuwe bewoners. Nieuwe bewoners, vaak met een duurdere woning, hebben soms andere ideeën en verwachtingen over leefregels in de buurt. Ze doen sneller melding van overlast, wat weer tot burenconflicten kan leiden. Met name in buurten die snel aan het veranderen zijn door nieuwbouw en gentrificatie komen deze spanningen aan de oppervlakte, bijvoorbeeld bij overlastmeldingen, incidenten of discussies op sociale media. Ongeveer een op de vijf Amsterdammers is van mening dat mensen in Amsterdam met verschillende politieke meningen, met verschillende religies of met verschillende herkomstlanden of culturele achtergronden slecht met elkaar omgaan (Burgermonitor 2023). Het aandeel dat de omgang tussen mensen in Amsterdam met verschillende opleidingsniveaus of tussen jongeren en ouderen slecht vindt is een stuk lager, ruim een op de tien Amsterdammers. Dit is opvallend, omdat professionals in de stad juist vooral spanningen zien tussen jong en oud en tussen bewoners van verschillende opleidingsniveaus en economische positie.

Spanningen rond internationale politiek en conflicten Politieke spanningen en conflicten in het buitenland hebben soms grote invloed op Amsterdam, terwijl andere internationale conflicten haast ongemerkt voorbijgaan. Dergelijke spanningen bestaan vaak al langere tijd en spelen op naar aanleiding van de internationale ontwikkelingen. Doorgaans zijn dit soort spanningen merkbaar bij ontwikkelingen in het buitenland maar leidt dit niet tot escalatie of anderszins onveilige situaties. In het afgelopen jaar zijn er twee prominente voorbeelden waarbij wel gevolgen waren voor de veiligheid in de stad, namelijk de oorlog in Gaza en spanningen binnen de Eritrese gemeenschap. Op deze twee voorbeelden gaan we onderstaand nader in. Daarnaast waren dit soort spanningen soms merkbaar rond demonstraties. Zo waren er in het afgelopen jaar confrontaties tussen Koerdische en nationalistische Turkse Nederlanders bij demonstraties voor de Koerdische zaak. Ook waren er vechtpartijen rondom demonstraties tegen het Iraanse regime. Daarbij waren beide partijen tegen het huidige Iraanse regime, maar richtte het conflict zich op hoe een alternatief regime er dan uit zou moeten zien.

Invloed van de oorlog tussen Israël en Hamas Het meest prominente voorbeeld van dergelijke spanningen in het afgelopen jaar is de invloed van de oorlog tussen Israël en Hamas vanaf 7 oktober 2023. Het is niet nieuw dat ontwikkelingen in het Israëlisch-Palestijns conflict emoties losmaken, maar de impact van de huidige oorlog lijkt vele malen groter. Deze spanningen spelen lokaal, nationaal en internationaal. De NCTV spreekt van een gespannen klimaat, dat kan leiden tot langdurige polarisatie tussen bevolkingsgroepen, versterkte vijandsbeelden en het mijden van contacten met mensen die een andere opvatting hebben.88 Deze spanningen zijn op uiteenlopende wijze zichtbaar in de stad. Voornamelijk aan de vele uitingen van protest in de openbare ruimte: demonstraties, bekladdingen, stickers en vlaggen in de stad. 88 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024.

42

Daarnaast zijn er protesten waarbij vernielingen plaatsvinden. Maar ook incidenten gericht naar personen. Daarbij gaat het voornamelijk om intimidatie, belediging en bedreiging. Geweldsincidenten in de openbare ruimte zijn beperkt. Toenemende polarisatie De oorlog tussen Hamas en het Israëlische leger doet veel Amsterdammers pijn. De oorlog leeft breed in de stad. Onder Amsterdammers die een binding hebben met de regio maar ook vele anderen die zich het leed aantrekken. De oorlog roept veel emotie op: boosheid, verdriet, wanhoop en angst. Daarbij voelen mensen niet altijd de ruimte om over het conflict te praten en hun emoties te uiten. Discussies op sociale media zijn vaak heftig en gepolariseerd. De spanningen, polarisatie en gevoeligheid rond dit onderwerp is op diverse plekken en manieren in de stad zichtbaar. Op scholen, waar docenten worstelen met het bespreken van dit onderwerp en de verschillende emoties van leerlingen en ouders. Bij evenementen met een Israëlische link waarvan organisatoren twijfelen of dit door kan gaan. De verharding en polarisatie rond dit thema is ook duidelijk merkbaar voor professionals in de stad: in hun gesprekken met bewoners, bij bijeenkomsten in de wijk en op straat. In de eerste maanden na 7 oktober waren de spanningen het duidelijkst voelbaar. De protesten rond universiteiten in mei 2024 zetten de boel verder op scherp.

Professionals geven aan dat de discussie verhard en gepolariseerd is geraakt. Verschillende groepen komen niet bij elkaar en er is weinig begrip en ruimte voor elkaars standpunt. De meeste professionals zien een toename van wij-zij denken en mensen die elkaar vragen om een kant te kiezen. Professionals geven ook aan dat het moeilijk is om het gesprek te blijven voeren. Het onderwerp ligt zeer gevoelig. Voor professionals is het soms moeilijk een neutraal standpunt in te nemen, te meer omdat zij zelf ook emoties ervaren. Organisaties vinden het moeilijk dialoog aan te gaan met bewoners die een felle mening hebben. De polarisatie en gevoeligheid rond dit thema is ook merkbaar binnen organisaties, stichtingen en scholen in de stad. Professionals zien ook polarisatie als het gaat om de beleving van discriminatie en antisemitisme. Uitspraken die pro-Palestijnse groepen zelf zien als kritiek op de regering van Israël kwetsen Joodse bewoners en kunnen zij als haat of bedreiging ervaren. Tegelijkertijd wordt kritiek op het handelen van de Israëlische regering soms afgedaan als antisemitisme. Dit soort gevoeligheden kunnen ervoor zorgen dat mensen zich niet durven uitspreken, uit angst om weggezet te worden als antisemitisch of racistisch.

Meldingen en adviesvragen Steunpunt In het afgelopen jaar zijn vijf adviesvragen binnengekomen bij het Steunpunt Radicalisering over spanningen rond de oorlog tussen Israël en Hamas. De aard van deze vragen is divers. Zo betreft een vraag signalen dat de situatie in Gaza zorgt voor spanningen tussen leerlingen, ouders en docenten op een school. Een andere vraag gaat over heftige emoties onder buurtbewoners. Maar er zijn ook vragen om een bepaalde sticker of uiting van duiding te voorzien. Discriminatoire incidenten Zoals hierboven benoemd is in 2023 een toename te zien in het aantal meldingen van antisemitisme en moslimdiscriminatie bij politie en anti-discriminatievoorzieningen, zowel landelijk als in 43

Amsterdam.89 Bij een deel van deze meldingen speelde de oorlog duidelijk een rol. Met name de forse stijging van meldingen van antisemitisme is opvallend. Het gaat dan voornamelijk om bedreiging en intimidatie. De aard van deze incidenten loopt sterk uiteen. Geweldsincidenten zijn zeer beperkt, wel zijn er signalen van intimiderend gedrag. Bij Openbare Orde en Veiligheid zijn verschillende incidenten bekend waarbij mogelijk antisemitisme een rol speelt. De aard van deze incidenten loopt sterk uiteen. Het gaat voornamelijk om bekladdingen en vernielingen gerelateerd aan de spanningen en protesten rond de oorlog in Gaza. Maar ook om incidenten gericht op personen, zoals intimidatie, belediging en bedreiging. Bij de politie komen voornamelijk meldingen binnen van Amsterdammers van Joodse afkomst die zich geïntimideerd voelen of op straat zijn lastig gevallen, uitgescholden of bespuugd. Daarnaast zijn er incidenten bekend van bedreiging, vernielingen bij een woning waar een Israëlische vlag hangt, vernielingen van eigendommen of treiteren van Joodse bewoners, en doxing van mensen die in Israël in dienst hebben gezeten. Verder zijn er meerdere signalen van pesterijen en antisemitische uitspraken naar Joodse leerlingen op Amsterdamse scholen. Tot slot zijn er signalen van intimiderende post bij Joodse instellingen in de stad, voornamelijk in de periode kort na 7 oktober.

Demonstraties en protest Sinds 7 oktober hebben veel demonstraties plaatsgevonden in de stad die gerelateerd zijn aan de oorlog. Zowel grotere demonstraties met duizenden betogers, als frequente kleinere demonstraties met enkele honderden of tientallen deelnemers. Het gaat vooral om demonstraties die aandacht vragen voor de slachtoffers in Gaza en in mindere mate demonstraties die aandacht vragen voor het lot van de Israëlische gijzelaars. Maar ook om demonstraties die in algemene zin oproepen tot vrede. Het overgrote deel van de pro-Palestinademonstraties verliep binnen de kaders van de democratische rechtsorde. Wel zagen we bij een deel van de demonstranten een verharding en wantrouwen naar media en politie. Opvallend waren de protesten bij universiteiten in mei 2024 omdat deze hebben geleid tot grootschalige openbare ordeverstoringen en vernielingen. Mogelijk hebben links-extremisten zich aangesloten bij deze demonstraties (zie hoofdstuk 4). Daarnaast zijn bij enkele pro-Palestinademonstraties in mei 2024 verstoringen geweest door tegendemonstranten die de confrontatie fysiek opzochten. Zo viel bij een demonstratie op 11 mei een tiental in het zwart geklede personen Pro-Palestinademonstranten aan. Zeven personen zijn hierop aangehouden door de politie.

In aanloop naar de demonstratie circuleerde op sociale media een oproep om naar de demonstratie te komen, met nationalistische, anti-linkse en anti-migratieuitingen. Daarnaast waren er bij een aantal demonstraties confrontaties met tegendemonstranten uit pro-Israëlische hoek. Bij een pro-Israëldemonstratie op 27 mei waren dan weer proPalestinademonstranten aanwezig, wat leidde tot openbare ordeverstoringen. Bij pro-Palestinademonstraties zijn zelden uitingen geconstateerd die door het OM als strafbaar zijn beoordeeld. Wel zoeken demonstranten soms de grenzen op, bijvoorbeeld een enkele demonstrant die met een Jodenster of Duitse legerjas/IJzeren Kruis loopt. Bij het Steunpunt Radicalisering kwam 89 Discriminatiecijfers in 2023 | Rapport | Rijksoverheid.nl

44

een adviesvraag binnen over een demonstratie op het Museumplein waarbij personen gekleed zouden zijn gegaan op een wijze die refereert aan twee terroristische organisaties. Onveiligheidsgevoelens Onder Joodse Amsterdammers is veel angst en sterke gevoelens van onveiligheid. Dit uitte zich bijvoorbeeld in het sluiten van scholen, verzoeken om aanwezigheid van politie bij herdenkingen of ondernemingen die private beveiliging inhuren. Er zijn signalen van Joodse mensen die zich niet vrij voelen om over straat te gaan of hun werk te doen bij een Joodse instelling. Deze onveiligheidsgevoelens zijn de afgelopen maanden toegenomen. Professionals zien in gesprekken met Joodse bewoners een diepe angst. Dit kan zich uiten in meer terugtrekken in eigen kring, waardoor mensen ook meer gesloten worden en minder openstaan voor verbinding. Gevoelens van meten met twee maten Bij verschillende groepen Amsterdammers is het sentiment dat berichtgeving in reguliere media en politiek vooral het perspectief van Israël laat zien, terwijl de aandacht voor de slachtoffers in Gaza en de langer lopende mensenrechtenschendingen door Israël onderbelicht lijken te blijven. Het gevoel is dat er met twee maten wordt gemeten door overheid en media. Bijvoorbeeld door wel een Israëlische vlag maar geen Palestijnse vlag te hijsen op het stadhuis.

Of het niet steunen van een motie voor een staakt-het-vuren door de landelijke overheid, terwijl de acties van Rusland in Oekraïne wel scherp veroordeeld worden. Sommige Amsterdammers zien hierin een bevestiging van het sentiment dat de overheid er in mindere mate is voor bepaalde groepen. Dit is ook te zien in het gevoel dat antisemitisme voor de overheid meer prioriteit heeft dan moslimhaat. Bij de Joodse gemeenschap zien professionals eveneens steeds meer een gevoel van verlatenheid. Bij de genoemde angst en pijn hebben sommige Joodse bewoners het gevoel dat niemand ze steunt, en bijvoorbeeld geen begrip voor de ruimte die gegeven wordt aan pro-Palestijnse activisten. Verschillende groepen voelen zich rond het conflict dus in de steek gelaten door de overheid en gemeente. Impact op jongeren Professionals die met jongeren werken geven aan dat jongeren extremer zijn in hun uitingen rond de oorlog tussen Israël en Hamas. Dit komt samen met gevoelens van frustratie en zich niet thuis voelen in de samenleving. Doordat jongeren zich soms niet durven uit te spreken, kunnen ze hun frustraties ook moeilijk kwijt. Jongeren laten zich veelal via sociale media informeren over wat er in de wereld speelt. Onder professionals die met jongeren werken zijn zorgen over de schokkende beelden van de oorlog die jongeren op hun tijdlijn binnenkrijgen.

Tegelijkertijd geven andere professionals weer aan dat de interesse voor de oorlog dat de laatste maanden onder jongeren afneemt. Vanuit een stadsdeel is het signaal binnengekomen dat ouders zich zorgen maken over de emotionele betrokkenheid van hun kinderen bij de oorlog. Ouders zouden zorgen hebben dat hun kinderen hierin radicaliseren en mogelijk zelfs zouden willen uitreizen. Veiligheidspartners geven aan dat er weinig signalen zijn van mensen die willen uitreizen om de Palestijnen te steunen of om zich bij het Israëlische leger aan te sluiten.