Bijlage 2 - Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme juni 2024_OPENBAAR.pdf

Definitieve versie 30 september 2024

Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme Juni 2024

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 30 september 2024

Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Inhoud

Over dit informatiebeeld ............................................................................................ 3 Overkoepelende trends .............................................................................................. 5 1. Verhoging landelijk dreigingsniveau ......................................................................................... 5 2. Knip-en-plak-ideologie ............................................................................................................. 5 3. Online radicalisering en verjonging ........................................................................................... 6 4. Conclusie .................................................................................................................................. 6 1 Islamitisch extremisme en islamitische radicalisering ................................................. 7 1.1 Landelijk beeld ...........................................................................................................................7 1.2 Amsterdams beeld...................................................................................................................10 2 Rechtsextremisme en rechtse radicalisering ............................................................

13 2.1 Landelijk beeld ........................................................................................................................ 13 2.2 Amsterdams beeld ..................................................................................................................18 3 Anti-institutioneel extremisme en anti-institutionele radicalisering ........................... 20 3.1 Landelijk beeld .........................................................................................................................21 3.2 Amsterdams beeld.................................................................................................................. 24 4 Linksextremisme en linkse radicalisering ................................................................. 27 4.1 Landelijk beeld ........................................................................................................................ 27 4.2 Amsterdams beeld ................................................................................................................. 29 5 Overige vormen van extremisme en radicalisering ....................................................

30 5.1 Landelijk beeld.........................................................................................................................30 5.2 Amsterdams beeld ..................................................................................................................30 6 Ongewenste buitenlandse inmenging ..................................................................... 32 6.1 Landelijk beeld ........................................................................................................................32 6.2 Amsterdams beeld .................................................................................................................. 33 7 Polarisatie en haat ................................................................................................. 36 7.1 Haat naar specifieke groepen .................................................................................................. 36 7.2 Polarisatie en spanningen ........................................................................................................41

2

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 30 september 2024

Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Over dit informatiebeeld

Dit informatiebeeld beschrijft de trends en ontwikkelingen op het gebied van spanningen, radicalisering en extremisme in Amsterdam, voor zover bekend bij het programma Radicalisering en Extremisme. Met het informatiebeeld informeert het programma de gemeenteraad, bestuurders, beleidsmakers en samenwerkingspartners, zodat zij kunnen bepalen of bijsturing van het beleid nodig is. Het vormt daarmee de basis voor het beleid en de inzet van het programma. Dit informatiebeeld betreft de periode juni 2023 t/m mei 2024 en bouwt voort op de eerdere informatiebeelden. Het is gebaseerd op gesprekken met professionals uit de stadsdelen, professionals van andere organisatieonderdelen binnen de gemeente en vanuit partnerorganisaties, gesprekken met wetenschappers, informatie vanuit de integrale Persoonsgerichte Aanpak Radicalisering (iPGA-R) en het Steunpunt Radicalisering1, cijfers vanuit de Burgermonitor (2023) en Veiligheidsmonitor (2023), het jaarverslag 2023 van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD), het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) en overige informatie bekend binnen de directie Openbare Orde en Veiligheid. Extremisme is het uit ideologische motieven bereid zijn om niet-gewelddadige en/of gewelddadige activiteiten te verrichten die de democratische rechtsorde ondermijnen.

Voorbeelden van niet-gewelddadige ondemocratische activiteiten zijn systematisch haatzaaien, intimideren of het doelbewust verspreiden van desinformatie. Radicalisering is de groei naar extremisme en een (persoonlijk) proces waarin sprake is van een groeiende bereidheid om diepingrijpende veranderingen in de samenleving na te streven of deze te ondersteunen. De definitie voor extremisme is de definitie die de AIVD en NCTV sinds voorjaar 2023 hanteren. Zie https://www.aivd.nl/onderwerpen/extremisme en https://www.nctv.nl/onderwerpen/extremisme. De definitie voor radicalisering is de definitie van de AIVD.

Leeswijzer Bij het lezen van dit rapport is het van belang enkele kanttekeningen in acht te nemen. Ten eerste is radicalisering een complex, individueel proces dat door veel verschillende factoren wordt bepaald. Vatbaarheid voor radicalisering betekent nog niet dat dit ook leidt tot extremisme: de meeste mensen met radicale ideeën zetten deze niet om in gewelddadige of ondemocratische acties. Ten tweede zal de informatie in dit informatiebeeld altijd incompleet zijn. Radicalisering is een 1 Voor informatie over personen in de iPGA-R is de peildatum 31 mei 2024 gehanteerd, bij informatie vanuit het

Steunpunt is gekeken naar de meldingen en adviesvragen in de periode 1 juni 2023 t/m 31 mei 2024.

3

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 30 september 2024

Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

ongrijpbaar en vaak onzichtbaar fenomeen. Ook over haat en polarisatie is weinig harde informatie beschikbaar. Bovendien is de gemeente beperkt in wat zij kan en mag op het gebied van informatieverzameling en daarmee voor een belangrijk deel afhankelijk van wat de veiligheidspartners binnen hun bevoegdheden kunnen delen. Ten derde is belangrijk te benoemen dat de beschreven vormen van extremisme en radicalisering een geweldsdreiging kunnen vormen, maar dat het ook kan zijn dat hier géén geweldsdreiging van uitgaat maar een dreiging voor de democratische rechtsorde.2 Bovendien is soms informatie opgenomen waarbij er wel sprake is van ideologische motieven, maar geen sprake is van extremisme (zie definitie op pagina 3). In het Amsterdams beeld zijn bewust ook vermoedens en persoonlijke inschattingen van professionals meegenomen. Hoewel dit vaak geen harde signalen betreft, is het wel waardevol deze signalen te kennen. Dit geeft immers een breder beeld van de problematiek in de stad. Dit informatiebeeld is een weergave van de beschikbare informatie en de ontwikkelingen ten opzichte van het vorige informatiebeeld (juni 2023) per thema.

Daarbij zijn de vier vormen van extremisme aangehouden die in de landelijke dreigingsbeelden zijn benoemd: achtereenvolgens islamitisch extremisme (hoofdstuk 1), rechtsextremisme (hoofdstuk 2), anti-institutioneel extremisme (hoofdstuk 3) en linksextremisme (hoofdstuk 4). Informatie over overige vormen van extremisme is opgenomen in het vijfde hoofdstuk. In lijn met de nieuwe koers van het programma Radicalisering en Extremisme3 zijn thema’s toegevoegd aan dit informatiebeeld, namelijk ongewenste buitenlandse inmenging (hoofdstuk 6) en polarisatie en haat (hoofdstuk 7). De informatie in deze hoofdstukken gaat dus niet over radicalisering en extremisme. De tot personen herleidbare informatie is onleesbaar gemaakt in de openbare versie van dit document (Woo art. 5.1d). Dit betreft vooral informatie vanuit de Amsterdamse casuïstiek en meldingen bij het Steunpunt Radicalisering.

2 Een democratische rechtsorde is een maatschappelijke orde gebaseerd op recht en democratie. Het gaat zowel

om een politiek systeem (democratische rechtsstaat) waarin de verhouding tussen overheid en burgers wordt georganiseerd. Als om een wijze van samenleven (open samenleving) waarin de verhoudingen tussen burgers onderling worden georganiseerd. 3 Zie https://amsterdam.raadsinformatie.nl/document/13374376/1/09012f9780e4f16d.

4

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 30 september 2024

Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

Overkoepelende trends

1. Verhoging landelijk dreigingsniveau In december 2023 is het landelijk dreigingsniveau verhoogd van 3 (aanzienlijk) naar 4 (substantieel), het op een na hoogste dreigingsniveau. In het meest recente Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland van juni 2024 geeft de NCTV aan dat de landelijke dreiging sindsdien nog verder is toegenomen. Dit betekent dat er een reële kans is dat een aanslag in Nederland zal plaatsvinden. De verhoging van het dreigingsniveau heeft te maken met een combinatie van factoren. Sommige hiervan waren voor december 2023 ook aanwezig. Voornamelijk de oorlog in Gaza vormde aanleiding om het dreigingsniveau te verhogen. Deze oorlog heeft extremistische bewegingen in Nederland verhard in hun standpunten.4 Aanhangers van de radicale islam in het buitenland doen oproepen tot aanslagen. Dit speelt in een context van verhoogde activiteit van mondiale terroristische organisaties en Koranschendingen in Europese landen, waaronder Nederland. Bovendien blijft de terroristische dreiging vanuit zowel het rechtsextremisme als het antiinstitutioneel extremisme onverminderd bestaan. Het dreigingsbeeld blijft dus diffuus: risico’s op radicalisering en extremistisch geweld komen vanuit verschillende hoeken.

2. Knip-en-plak-ideologie Bij de meeste vormen van extremisme is steeds meer sprake van een knip-en-plak-ideologie. Hierbij stellen mensen hun eigen ideologie samen vanuit losse fragmenten van verschillende denkbeelden. Dit maakt het onderscheid tussen verschillende ideologische stromingen minder duidelijk en zorgt ervoor dat er steeds meer overlap is tussen vormen van extremisme. Voorbeelden zijn de vermenging van conservatief religieus gedachtegoed met extreemrechts of anti-institutionele complottheorieën, of de combinatie van rechts-extremisme met klimaat in het zogeheten ecofascisme. Met name online is een veelheid aan ideeën te vinden. Personen die vatbaar zijn voor extremistisch gedachtegoed vinden online altijd wel een ideologie die bij hen past. In het afgelopen jaar valt ook het nihilistisch extremisme op. Hierbij hebben personen in eerste instantie een fascinatie voor geweld en spelen ideologische denkbeelden pas in tweede instantie een rol. Een mengeling van verschillende denkbeelden gaat samen met geweldslust, persoonlijke grieven en vaak ook psychische problemen. Met name bij jongeren die online radicaliseren is steeds vaker een combinatie van factoren te zien, in plaats van een vastomlijnde ideologische overtuiging.

Het onderscheid dat in dit informatiebeeld wordt gemaakt tussen verschillende vormen van extremisme is dan ook een versimpelde weergave van de werkelijkheid.

4 AIVD Jaarverslag 2023.

5

Gemeente Amsterdam Openbare Orde en Veiligheid

Definitieve versie 30 september 2024

Informatiebeeld spanningen, radicalisering en extremisme

3. Online radicalisering en verjonging Het uiten van extremistische denkbeelden en het vinden van gelijkgestemden vindt voornamelijk online plaats. Extremisten spelen in op de grote rol die de online wereld inneemt in het dagelijks leven van mensen. Via het internet verspreiden ze propaganda en vormen ze netwerken met gelijkgestemden van over de hele wereld. Jongeren en volwassenen kunnen online in aanraking komen met extremistische propaganda en in zeer korte tijd radicaliseren. Met name bij islamitisch extremisme en rechtsextremisme valt daarbij de vaak zeer jonge leeftijd van radicaliserende personen op. In het afgelopen jaar zijn in Europa meerdere minderjarige personen aangehouden die deel uitmaakten van online jihadistische netwerken en plannen maakten voor een aanslag (zie hoofdstuk 1). Ook bestaat de rechts-terroristische beweging voornamelijk uit jonge, vaak minderjarige, personen die vrijwel uitsluitend online contact met elkaar hebben (zie hoofdstuk 2). Bij anti-institutioneel extremisme en met name het soevereine gedachtegoed is juist sprake van een wat oudere doelgroep.

4. Conclusie In algemene zin kunnen we op basis van dit informatiebeeld stellen dat alle verschillende aandachtspunten uit het landelijk dreigingsbeeld terug te zien zijn in Amsterdam. Zo komen er bij het Steunpunt Radicalisering meldingen binnen over radicaliserende jongeren, komen professionals in de stad in aanraking met het soevereine gedachtegoed en zien we diverse rechtsextremistische ideologieën in de iPGA-R-casuïstiek. We zien niet alle aandachtspunten in dezelfde mate van ernst terug zoals geschetst in het landelijk dreigingsbeeld. Dit kan zijn omdat we er als gemeente beperkt zicht op hebben, bijvoorbeeld als het gaat om online radicalisering. Of omdat dit in mindere mate voorkomt onder Amsterdammers, zoals vooralsnog het geval lijkt voor soevereine denkbeelden. Doordat personen uit andere plaatsen in het land onze stad ook weten te vinden, krijgen we in de praktijk toch met al deze aandachtspunten te maken.

Totale casuïstiek integrale Persoonsgerichte Aanpak – Radicalisering In totaal zijn er op de peildatum van dit informatiebeeld (31 mei 2024) 21 personen opgenomen in de iPGA-R. Ten behoeve van monitoring worden dossiers in de iPGA-R gecategoriseerd naar vorm van extremisme, waarbij de categorie wordt gehanteerd die het best aansluit bij de ideologie van de persoon. Van de 21 personen in de iPGA-R zijn dertien personen opgenomen voor islamitisch extremisme, vier personen voor rechtsextremisme en vier personen voor antiinstitutioneel extremisme.

6

1 Islamitisch extremisme en islamitische radicalisering

Islamitisch extremisme omvat alle vormen van extremisme voortkomend uit een fundamentalistische (zeer strikte, letterlijke, antiliberale) opvatting van de islam. De NCTV en AIVD gebruiken de term ‘jihadisme’ voor een bepaalde vorm van islamitisch extremisme, door de AIVD als volgt gedefinieerd: Extremistische ideologie waarin de verheerlijking van de gewelddadige jihad centraal staat. Aanhangers van dit gedachtegoed streven naar een islamitische staat of kalifaat door middel van een gewelddadige strijd. Wanneer we in dit informatiebeeld informatie beschrijven van de NCTV en AIVD volgen wij de door hun gebruikte terminologie. Het gaat hier dus nadrukkelijk om de gewelddadige invulling van de term jihad.

1.1 Landelijk beeld Verhoogde terroristische dreiging vanuit mondiaal jihadisme De dreiging van een jihadistische aanslag in Nederland nam in het afgelopen jaar verder toe. Deze toegenomen dreiging komt door verhoogde activiteit van mondiale terroristische organisaties, in combinatie met actuele gebeurtenissen. Het gaat dan voornamelijk om de oorlog in Gaza en de Koranschendingen in Nederland en andere Europese landen. Het mondiaal jihadisme blijft volgens de AIVD en NCTV de grootste terroristische dreiging vormen voor Nederland.5 Deze beweging bestaat uit de terroristische organisaties ISIS en Al Qa’ida, en aan hen gelieerde groepen en personen over de hele wereld. De grootste dreiging voor Europa gaat momenteel uit van ISKP. Dit is een tak van ISIS die is ontstaan in Afghanistan, maar inmiddels aanwezig is in meerdere landen in Centraal-Azië en West-Europa. De dreiging komt zowel vanuit de gekende netwerken als vanuit nieuwe, online gevormde groepen van personen die in Europa zijn geradicaliseerd. Het kan gaan om mensen die worden aangestuurd door terroristische groepen in het buitenland. Maar ook om eenlingen of kleine groepen die geen formele band hebben met terroristische groepen maar zich door hen laten inspireren. Bijvoorbeeld mensen die radicaliseren onder invloed van online propaganda.

Bovendien kunnen ook radicaal 5 AIVD Jaarverslag 2023 en Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024.

7

islamitische personen die geen jihadistische ideologie aanhangen zich door actuele gebeurtenissen gelegitimeerd voelen om geweld te gebruiken. Bijvoorbeeld uit wraak voor godslastering.6 In 2023 is een tiental aanslagplannen in Europa verijdeld door Westerse inlichtingen- en veiligheidsdiensten.7 De plannen varieerden van het voornemen om willekeurige mensen neer te steken, tot voorbereidingen voor aanslagen op evenementen en gebouwen. Ook in Nederland zijn verdachten gearresteerd die de intentie hadden om een aanslag te plegen. In andere Europese landen zijn het afgelopen jaar ook aanslagen geweest vanuit jihadistisch motief. Zoals een aanslag op Zweedse voetbalsupporters in Brussel op 16 oktober of de aanslag op een docent in Frankrijk op 13 oktober. Ook de aanslag in een concertzaal in Moskou op 22 maart 2024, waarbij ruim 140 dodelijke slachtoffers vielen, is opgeëist door ISIS.8 In 2023 had een klein aantal pro-ISIS jihadisten in Nederland de intentie om uit te reizen en zich aan te sluiten bij ISIS Somalië.9 Geen van hen heeft echter het strijdgebied bereikt. De NCTV ziet in een beperkt aantal gevallen dat jihadisten in Europa vaker spreken over uitreizen. Zo is er onder jihadisten in Europa enige interesse in uitreizen naar Gaza, maar in de praktijk is dit onmogelijk.10

Invloed van actuele gebeurtenissen op terroristische dreiging Actuele gebeurtenissen spelen een belangrijke rol in de verhoogde jihadistische dreiging.11 Met name de oorlog in Gaza en de Koranvernielingen in Europese landen, waaronder Nederland, kunnen een trigger zijn voor radicaalislamitische personen om over te gaan op geweld. Terroristische organisaties spelen in op de breder gedeelde woede over deze gebeurtenissen met oproepen om aanslagen te plegen. Onder meer ISIS en Al Qa’ida gebruiken de oorlog in Gaza om op te roepen tot het plegen van aanslagen in het Westen. Bijvoorbeeld tegen Joodse of christelijke doelwitten, of in landen die Israël de afgelopen jaren hebben gesteund. Het lijkt erop dat deze oproepen in andere Europese landen hebben bijgedragen aan terroristische geweldsdaden.12 In Nederland is vooral de dreiging tegen Joodse en Israëlische doelwitten toegenomen. Verder zijn eind 2023 in Europa, waaronder in Nederland, verschillende arrestaties verricht van vermeende leden van Hamas-netwerken. Zij worden ervan verdacht een aanslag op Joodse doelwitten in Europa te hebben voorbereid.13 Dit is opmerkelijk, omdat Hamas zich primair richt op gewelddadig verzet tegen Israël, niet op het plegen van aanslagen op Europese doelen.

6 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland December 2023. 7 AIVD jaarverslag 2023. 8 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024. 9 AIVD jaarverslag 2023. 10 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024. 11 Zie AIVD jaarverslag 2023 en Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024. 12 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024 en AIVD jaarverslag 2023. 13 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024.

8

Bovendien roepen terroristische organisaties op tot aanslagen uit wraak voor Koranschendingen in Europese landen. Evenals ten tijde van het vorige informatiebeeld noemen zij Nederland in online propaganda specifiek als doelwit. De poging tot Koranverbranding in januari 2024 kreeg veel aandacht op internationale sociale media. Waarschijnlijk is Nederland hierdoor meer in het vizier gekomen van jihadistische organisaties.14

Online radicalisering van voornamelijk jonge mensen Islamitische radicalisering van jonge mensen vindt grotendeels online plaats. De gekende jihadistische netwerken, waarbij aanhangers elkaar fysiek treffen en denkbeelden uitwisselen, spelen een steeds minder belangrijke rol.15 In plaats daarvan zijn er internationale onlinenetwerken, waar vaak Engels de voertaal is en personen in contact staan met gelijkgestemden. Met name jeugdige en kwetsbare personen kunnen vatbaar zijn voor online jihadistische propaganda. Het gaat soms om zeer jonge personen, waarvan sommigen daadwerkelijk voorbereidingen treffen om een aanslag te plegen. In het afgelopen jaar zijn in Europa meerdere minderjarige personen aangehouden die deel uitmaakten van online jihadistische netwerken en plannen maakten voor een aanslag. Bij online radicalisering is vaak sprake van een vermenging van denkbeelden en geweldsfantasieën. Een radicaliseringsproces kan zich online in zeer korte tijd voltrekken.16

Dreiging vanuit radicale islam in Nederland blijft beperkt Verschillende radicaal islamitische bewegingen in Nederland hebben de aandacht van landelijke veiligheidsdiensten, omdat zij op basis van hun ideologie een dreiging kunnen vormen voor de democratische rechtsorde. De dreiging voor de democratische rechtsorde vanuit de wahhabi-salafistische beweging in Nederland blijft beperkt.17 Deze beweging is relatief groot en invloedrijk en heeft leerstellingen die volgens de AIVD haaks staan op de democratische rechtsorde. De afgelopen jaren vaart de beweging echter een meer gematigde en pragmatische koers. Zo krijgen aanhangers de ruimte om te stemmen en keert de beweging zich minder af van andersdenkenden. Bovendien werd de beweging in 2023 nauwelijks gefinancierd of beïnvloed door geldschieters uit de Golfstaten. Daarnaast benoemt de AIVD dat de organisatie Hizb ut-Tahrir een geringe dreiging vormt. Deze beweging propageert weliswaar een extremistische boodschap maar is in Nederland een kleine groep zonder groot bereik. De AIVD benoemt ook het netwerk van Moslimbroeders, maar geeft aan dat dit netwerk nauwelijks een dreiging vormt. Dit omdat ze geen extremistische boodschap lijkt uit te dragen en een zeer beperkte invloed en omvang heeft.

14 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024. 15 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024. 16 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland December 2023. 17 AIVD jaarverslag 2023.

9

Landelijke casuïstiek Bij het landelijk TER-team18 van Reclassering Nederland is het afgelopen jaar opnieuw instroom te zien van personen voor islamitisch extremisme. Dit komt nog steeds vooral door de repatriëring van vrouwelijke uitreizigers uit Syrië. Daarnaast zijn er personen die langere tijd hebben vastgezeten en vrijkomen, waardoor ze weer bij de reclassering in beeld komen. In totaal betreft momenteel ongeveer 60% van de casuïstiek bij het TER-team islamitisch extremisme, waaronder een drietal minderjarigen. Aandachtspunt in de casuïstiek is dat veel van deze vrouwen minderjarige kinderen hebben. Dit brengt vragen met zich mee over plaatsing van de kinderen als de moeder vrijkomt uit detentie en rond het mogelijk intrekken van het Nederlanderschap door de IND. Daarnaast is bij het TER-team een aantal personen in begeleiding die gelieerd zijn aan Hamas of in beeld zijn gekomen vanwege financiering van Hamas. Bij het Landelijk Steunpunt Extremisme is religieus extremisme de meest voorkomende categorie binnen de meldingen en hulpvragen die binnenkomen. Ruim de helft van de meldingen en hulpvragen valt in deze categorie, waarbij het in de meeste gevallen gaat om zorgen over islamitisch extremisme. Daarbij is overigens meestal niet daadwerkelijk sprake van extremisme.

Het Landelijk Steunpunt Extremisme meent een verjonging te zien, er komen vaker vragen binnen over minderjarigen. Dit geldt vooral bij rechtsextremisme maar is ook bij islamitisch extremisme te zien. De meldingen en hulpvragen die binnenkomen bij het Landelijk Steunpunt Extremisme ten aanzien van islamitisch extremisme gaan voornamelijk over terugkeerders, bekeerlingen of komen vanuit de vreemdelingenketen. De afgelopen periode zijn er wat meer vragen over terugkeerders. Voorbeelden daarvan zijn verzoeken voor duiding bij iemand die vrijkomt uit detentie, begeleiding van iemand in detentie of duiding bij mogelijke terugplaatsing van kinderen. Vragen vanuit de vreemdelingenketen gaan bijvoorbeeld om duiding van de ideologie van een persoon waar zorgen over zijn. Vragen over personen die zich bekeren tot de islam komen doorgaans van personen in de omgeving die zich hier zorgen over maken, bijvoorbeeld omdat ze de verandering niet kunnen plaatsen of het proces snel verloopt. Meestal zijn er dan echter geen signalen van radicalisering.

1.2 Amsterdams beeld Amsterdamse casuïstiek Sinds het vorige informatiebeeld (juni 2023) zijn drie personen ingestroomd in de iPGA-R en drie personen uitgestroomd voor islamitisch extremisme. Hierdoor is het aantal personen in de iPGA-R voor deze vorm van extremisme op de peildatum gelijk aan het aantal vorig jaar: 13 personen. Hiermee vormt islamitisch extremisme nog steeds de grootste groep binnen de iPGA-R.19 Eerder

18 Sinds 2012 heeft Reclassering Nederland een gespecialiseerd, landelijk TER-team (Terrorisme, Extremisme en

Radicalisering) dat zich bezighoudt met het toezicht op personen die verdacht worden van of veroordeeld zijn voor het plegen of voorbereiden van terroristische misdrijven. 19 In totaal zijn er 21 personen opgenomen in de iPGA-R, zie het kader op pagina 6.

10

zagen we een sterke daling van het aantal casussen voor islamitisch extremisme, dit kwam vooral door een hoge uitstroom van personen. Het afgelopen jaar is het aantal casussen dus stabiel doordat in- en uitstroom weer met elkaar in evenwicht zijn. De aard van de casuïstiek voor islamitisch extremisme is divers. Het gaat om vier vrouwen en negen mannen. Meerdere casussen betreffen personen die hebben verbleven in het strijdgebied in Syrië en Irak en inmiddels zijn teruggekeerd naar Nederland. Naast deze ‘terugkeerders’ betreffen de meeste casussen personen waarbij sprake lijkt te zijn van psychische problematiek. Soms in combinatie met problematisch middelengebruik. Bij de personen die afgelopen periode zijn ingestroomd zien we aandachtspunten uit het landelijke dreigingsbeeld terug, al is het aantal te klein om van een trend te spreken. Ten eerste zien we de typologie van online radicalisering van jonge mensen, evenals de combinatie van ideologie met geweldsfascinatie. Ten tweede is bij twee recent ingestroomde personen de invloed te zien van de oorlog in Gaza.

Meldingen en adviesvragen Steunpunt Sinds het vorige informatiebeeld (juni 2023) zijn er twintig meldingen en adviesvragen binnengekomen bij het Steunpunt Radicalisering over mogelijk islamitisch extremisme. Dit is iets meer dan in de voorgaande periode en bijna 40% van alle signalen. In totaal hebben drie meldingen tot dusver geleid tot opname van een persoon in de iPGA-R. Deze meldingen betreffen de hierboven beschreven drie personen die sinds het vorige informatiebeeld zijn ingestroomd. De overige elf meldingen en zes adviesvragen zijn divers van aard. Deze signalen hebben dus niet geleid tot opname in de iPGA-R. Ter illustratie een aantal voorbeelden: • Een jonge bekeerling lijkt steeds radicaler en doet antisemitische uitspraken naar aanleiding van de oorlog in Gaza. • Twee leerlingen spreken anderen aan over de volgens hen juiste invulling van het geloof. • Een persoon wil zich aansluiten bij Hamas en wijst andersgelovigen af. • Een bekeerling met ernstige psychische problematiek veroorzaakt overlast in de wijk. • Een persoon deelt flyers uit met de oproep om afstand te nemen van homoseksualiteit. • Een persoon pleegt huiselijk geweld naar vrouwelijke familieleden en verantwoord dit vanuit diens geloof. Uit analyse van de meldingen en adviesvragen komt een aantal zaken naar voren. Het valt op dat ten minste vijf meldingen een minderjarig persoon betreffen.

De zeer jonge doelgroep die in het landelijk dreigingsbeeld is benoemd zien we dus terug bij het Steunpunt, al betrof de melding dikwijls niet hun online gedrag. Daarnaast zien we een duidelijk voorbeeld van de genoemde knipen-plak-ideologie. Daarnaast is de invloed van de oorlog in Gaza duidelijk terug te zien in de signalen bij het Steunpunt. Naast de meldingen die tot instroom leidden, speelt dit in vier meldingen een rol. Personen spreken uit dat ze willen strijden voor de Palestijnen of zich willen aansluiten bij Hamas, of doen 11

antisemitische uitingen rond de oorlog. Ook de situatie in Afghanistan komt in vier meldingen terug: personen spreken over uitreizen naar Afghanistan of spreken positief over het Taliban-regime. Verder is in verschillende meldingen te zien dat er soms vragen zijn over de invulling van het islamitisch geloof, terwijl er geen sprake is van extremisme. Bijvoorbeeld een school die advies wil over omgaan met de orthodoxe geloofsovertuiging van een leerling, of een organisatie die duiding wil bij religieuze teksten die Amsterdammers sturen. Ook valt op dat meerdere meldingen of adviesvragen gaan over bekeerlingen.

Beeld uit de stad Naast de casuïstiek en signalen die binnenkomen bij het Steunpunt, is er vanuit de gemeente weinig zicht op de activiteiten van de jihadistische beweging in Amsterdam. Dit is gezien de bevoegdheden van de gemeente niet verwonderlijk. Veiligheidspartners geven aan dat de toegenomen dreiging niet zozeer terug te zien is in verhoogde activiteit van jihadistische netwerken in de stad. De verhoging van het landelijk dreigingsniveau heeft dan ook vooral te maken met de internationale dreiging en met de dreiging vanuit online radicalisering. Tegelijkertijd geven veiligheidspartners aan dat de jihadistische beweging ook in Amsterdam onverminderd aanwezig is. Salafistische organisaties blijven actief in de stad. De politie geeft aan dat deze organisaties over het algemeen binnen de wet blijven. Dit past in het landelijk beeld dat salafistische groepen een pragmatische koers kiezen (zie pagina 9). Salafistisch activisme is zeer beperkt zichtbaar in de stad. Zo organiseerde Hizb ut-Tahrir het afgelopen jaar enkele demonstraties tegen de oorlog in Gaza, deelde ze af en toe flyers uit bij Amsterdamse moskeeën en organiseerde ze bijeenkomsten. Zover bekend begeeft deze groep zich binnen de kaders van de democratische rechtsorde. Het aantal mensen dat zich aansluit bij demonstraties en bijeenkomsten lijkt beperkt.

Er zijn afgelopen jaar geen incidenten bekend in Amsterdam rond ervaren godslastering. Met name online zien professionals dat de Koranschendingen mensen kwetsen of boos maken, wat zich kan uiten in het gevoel dat er met twee maten wordt gemeten. Tot slot kregen jonge moslima’s in de stad te maken met beperking van hun vrijheid. Een bekende vlogger deed een oproep op sociale media om vrouwen die zich volgens hem onfatsoenlijk zouden gedragen op een Amsterdams festival te filmen. Volgens berichtgeving in media zijn mensen niet naar het festival gekomen uit angst om geëxposed te worden.20

20 https://nos.nl/artikel/2524451-festival-doet-aangifte-tegen-vlogger-na-verspreiden-beelden-van-islamitische-

vrouwen

12

2 Rechtsextremisme en rechtse radicalisering

Rechtsextremisme is extremisme dat voortkomt uit een sterk en systematisch wij-zij denken op basis van etniciteit (ras, volk of cultuur). Bijvoorbeeld vanuit racisme en wit superioriteitsdenken, antisemitisme, vreemdelingenhaat, moslimhaat of extreem nationalisme. Daarbij streven rechtsextremistische groepen of personen naar een meer autoritaire vorm van bestuur. De zogenaamde omvolkingstheorie is een populaire, rechtsextremistische complottheorie. Volgens deze theorie is er een doelbewuste strategie van een kwaadaardige groep machthebbers (vaak ‘de Joden’ of ‘de linkse elite’) om de oorspronkelijke westerse, witte bevolking te vervangen, verzwakken of vernietigen door het bevorderen van immigratie. Daarnaast bevat het gedachtegoed regelmatig vrouwenhaat en lhbtiqa+-haat. Sommige rechtsextremisten zien de emancipatie van vrouwen en de lhbtiqa+-gemeenschap als bedreiging voor traditionele waarden en rollenpatronen, en als bijdragend aan ‘omvolking’, omdat feminisme en homoseksualiteit zouden bijdragen aan een gebrek aan witte kinderen. Binnen het rechts-terroristisch online-milieu is een verbreding te zien in ideologie. Daarbij stellen personen hun eigen knip-en-plak-ideologie samen vanuit onder meer het accelerationisme, incel-gedachtegoed, ecofascisme, occultisme en satanisme.

2.1 Landelijk beeld Blijvende terroristische dreiging door online radicalisering De dreiging van een terroristische aanslag of andere vormen van geweld vanuit rechts-terroristisch gedachtegoed blijft onverminderd aanwezig. De geweldsdreiging komt voornamelijk vanuit de soms zeer jonge mannen die radicaliseren binnen het rechts-terroristisch online-milieu. Waarschijnlijk gaat het in Nederland om een paar honderd personen.21 Volgens de AIVD heeft tijdig ingrijpen in 2023 waarschijnlijk rechts-terroristisch geweld voorkomen, ook in Nederland.22 In andere landen zijn het afgelopen jaar wel rechts-terroristische aanslagen geweest, waarbij dodelijke slachtoffers zijn gevallen. 21 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024. 22 AIVD Jaarverslag 2023.

13

De rechts-terroristische beweging bestaat nog steeds hoofdzakelijk uit minderjarige en jongvolwassen mannen die kampen met psychische en sociale problemen, zoals een instabiele thuissituatie of problemen op school. Zij hebben vrijwel uitsluitend online contact met elkaar. Hier verheerlijken ze geweld, sporen ze elkaar aan om aanslagen te plegen en delen ze propaganda en handleidingen voor het plegen van aanslagen. Bijvoorbeeld via het Terrorgram Collective, een online netwerk van kanalen op Telegram.23 Het vaststellen van de omvang van de beweging is nog lastiger dan in het verleden, omdat online profielen sneller komen en gaan en aanhangers veel moeite doen om hun identiteit te verhullen.24

Verbreding rechts-terroristische ideologie en versplintering in online groepen De ideologie binnen het rechts-terroristisch online-milieu is breder geworden en vervaagd. Bovendien zijn online groepen versplinterd. De afgelopen jaren zijn enkele invloedrijke extremistische platformen en chatgroepen opgeheven, waar een informele hiërarchie heerste en rechts-terroristische ideologie de hoofdzaak vormde. De afsplitsingen en nieuwe groepen die hiervoor in de plaats zijn gekomen zijn meer versplinterd en hebben grotere verschillen in gedachtegoed. Hierdoor is de rechts-terroristische geweldsdreiging onvoorspelbaarder geworden.25 Het accelerationisme blijft online aanwezig. Dit is een ideologie die terroristische aanslagen ziet als middel om een rassenoorlog te versnellen en zo een witte etnostaat te realiseren. Daarnaast is het incel-gedachtegoed online zichtbaar. Incel staat voor involuntary celibacy (onvrijwillig celibatair). Aanhangers van dit gedachtegoed zijn doorgaans mannen die de samenleving de schuld geven voor hun gebrek aan seksuele en romantische relaties. Ook het ecofascisme dient als inspiratiebron.

Dit is een rechts-extremistische ideologie die stelt dat de harmonie tussen de witte mens en de natuur verloren is gegaan door onder meer massa-immigratie en globalisering.26 Rechts-terroristische online groepen zijn verder vaak antisemitisch, racistisch, misogyn en anti-lhbtiqa+. Ook putten aanhangers uit het occultisme27 en satanisme. Tot slot klinkt de Gaza-oorlog door in accelerationistische kanalen. Bijvoorbeeld in oproepen tot een ‘white jihad’ tegen Israël, waarmee rechts-extremisten de kant kiezen van Hamas.28 In deze terminologie is de bewondering te zien van sommige rechts-extremisten voor jihadistische organisaties.

23 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024. 24 AIVD Jaarverslag 2023. 25 AIVD Jaarverslag 2023 en Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024. 26 AIVD Jaarverslag 2023. 27 Occultisme is het bestuderen van en geloven in verborgen of bovennatuurlijke zaken. 28 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024.

14

Toegenomen fascinatie voor gruwelijk geweld De fascinatie voor gruwelijk geweld speelt een grote rol in het gedachtegoed van de rechtsterroristische beweging in Nederland, meer dan in voorgaande jaren.29 Ideologische overtuiging lijkt steeds minder van belang te zijn: jonge mannen sluiten zich aan bij rechts-terroristische groepen vanwege al bestaande geweldsfantasieën. In online groepen fantaseren ze veelvuldig over het vermoorden van personen met een andere etnische of culturele achtergrond of seksuele voorkeur. Binnen sommige nieuwe online groepen is de fascinatie voor expliciet, gruwelijk geweld de verbindende factor, meer dan ideologie. De fascinatie voor geweld gaat veel breder dan beeldmateriaal van rechts-terroristische aanslagen. Aanhangers delen bijvoorbeeld ook beelden van jihadistische onthoofdingen, dierenmishandeling, massamoordenaars, school shootings, satanisme, executies, verminkingen en seksueel geweld.30 De NCTV benoemt dat dit jongeren kan afstompen, waardoor zij vervreemden van de samenleving en de drempel om zelf een aanslag te plegen mogelijk lager wordt. Deze fascinatie voor geweld is ook bij online islamitisch extremisme te zien, maar valt met name op binnen het online rechts-extremisme.

Rechtsextremistische groepen zoeken vaker de publiciteit Rechtsextremistische groepen zochten in 2023 vaker de publiciteit en droegen openlijker hun ideeën en haat tegen minderheden uit.31 De bekendste acties zijn de projecties van antisemitische en racistische teksten. Daarnaast plaatsen rechtsextremistische groepen gelikte filmpjes op sociale media, gericht op jongeren en studenten. De rechtsextremistische beweging streeft al jaren naar normalisering van het gedachtegoed, door zich in het openbaar gematigder en intellectueel voor te doen. In 2023 leek de beweging echter ook opschudding en verontwaardiging te zien als goede aandacht, omdat de samenleving hierdoor kennismaakt met rechtsextremistische denkbeelden. In Nederland zijn er verschillende rechts-extremistische groepen die streven naar normalisering van hun gedachtegoed en het weerbaar maken van ‘het blanke ras’, bijvoorbeeld door fysieke training. Deze rechts-extremistische groepen hebben een identitair en volksnationalistisch32 gedachtegoed, maar bij een deel is steeds meer ook nazistisch en antisemitisch gedachtegoed te zien.33 Dit gedachtegoed staat haaks op de democratische rechtsorde. De bredere acceptatie van dit gedachtegoed kan leiden tot intolerantie jegens instituten en minderheidsgroepen, waardoor geweld hiertegen wordt geaccepteerd.

De omvang van deze rechts-extremistische groepen en het aantal in Nederland blijft beperkt, maar ze hebben soms een groot online bereik.34

29 AIVD Jaarverslag 2023. 30 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024. 31 AIVD Jaarverslag 2023. 32 Volksnationalisten redeneren dat de grenzen van een land samen moeten vallen met de grenzen van het gebied

waar een specifiek volk woont: een homogene groep die zich kenmerkt door etnische, culturele en historische banden. Anne Frank Stichting (2022). Rechtsextremisme: verkennend onderzoek, duiding en afbakening ten behoeve van Nederlandse gemeentes in 2021. 33 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024. 34 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024.

15

Meer samenwerking tussen rechtsextremistische groepen De onderlinge samenwerking tussen rechtsextremistische groepen lijkt toe te nemen, zowel nationaal als internationaal.35 Ook hebben rechtsextremistische groepen vaker dan voorheen een professionele organisatiestructuur. De Nederlandse rechtsextremistische beweging varieert van neonazi’s en nationaalsocialisten36 tot identitaire groepen en volksnationalisten. Voorheen beschouwden verschillende groepen elkaar vaak als concurrenten. Maar in het afgelopen jaar hebben groepen bijvoorbeeld samen weerbaarheidstrainingen georganiseerd.37 Ook internationaal zoeken rechtsextremistische groepen elkaar meer op, zo namen Nederlandse rechtsextremisten deel aan internationale bijeenkomsten en netwerkevenementen.

Toegenomen focus op fysieke training en Active Clubs De focus op fysieke training binnen de rechtsextremistische beweging is het afgelopen jaar toegenomen. Dit is te zien in vechtsport- en weerbaarheidstrainingen, propaganda en groepen die elkaar opzoeken bij bijeenkomsten. Europese Active Clubs gebruiken internationale bijeenkomsten als netwerkevenementen. Active Clubs is een internationaal netwerk van rechtsextremistische groepen die sportactiviteiten organiseren. Leden van Active Clubs trainen samen in (vecht)sporten, om fysiek en mentaal weerbaar te zijn voor een mogelijke rassenstrijd in de toekomst. Dit past bij de waardering van masculiniteit die vaak te zien is binnen extreemrechts. Active Clubs spelen hiermee bovendien in op het bredere maatschappelijke narratief dat mannelijkheid te lijden heeft onder de moderne maatschappij, wat vooral jonge witte mannen kan aanspreken. Active Clubs in het buitenland hebben geweld gebruikt tegen tegenstanders.38 In Nederland is het doel tot dusver ‘zelfverdediging van het blanke ras’ en ziet de NCTV geen geweldsdreiging.39 Onder rechtsextremisten is er nog steeds interesse in wapens, lidmaatschap van schietverenigingen en in een baan bij Defensie.

Meer antisemitisme bij rechtsextremisten Rechts-extremistische groepen verspreiden in 2023 meer antisemitisme dan voorheen, zowel online als offline.40 Bijvoorbeeld door posteracties en het promoten van een antisemitische documentaire. Antisemitische complottheorieën staan centraal in hun denken. Ook is bij rechtsextremisten invloed te zien van de oorlog in Gaza. Sommige rechtsextremisten staan zodanig vijandig tegenover zowel Joden als moslims dat ze het prima vinden dat aan beide zijden slachtoffers vallen door de oorlog.

35 AIVD Jaarverslag 2023. 36 Nationaalsocialisten zien een volk als een homogene groep met hetzelfde ‘ras’; lidmaatschap tot een groep is

gedefinieerd door genetische kenmerken, en doorgaans is er binnen deze ideologie ook sprake van een hiërarchie van betere en slechtere ‘rassen’. Anne Frank Stichting (2022). 37 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024. 38 AIVD Jaarverslag 2023. 39 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024. 40 AIVD Jaarverslag 2023.

16

Maar meestal is de haat tegen Joden groter. Veel rechtsextremisten vinden dat Israël geen bestaansrecht heeft en zien Hamas als een vrijheidsbeweging.

Invloed van memes en sociale media Sociale media spelen een grote rol in de verspreiding van rechts-extremistische ideeën en de rekrutering van nieuwe aanhangers.41 Daarbij zijn memes een belangrijk communicatiemiddel, waarmee de extreemrechtse boodschap laagdrempelig wordt verspreid.42 Extreemrechtse memes zijn overal op het internet aanwezig. Memes en geraffineerde filmpjes dragen bij aan de normalisering van rechtsextremistische ideeën en zijn vooral gericht op jongeren. De extremistische ondertoon is soms verborgen, verpakt als humor of vermengd met meer algemene standpunten, waardoor deze niet herkend wordt. Door de dubbelzinnigheid en gebruikte humor is het nauwelijks mogelijk deze memes te bestrijden met strafrecht of contentbeheer. Dergelijke boodschappen worden bovendien overgenomen door influencers, politici en traditionele media, waardoor deze een breder publiek kunnen bereiken.43

Landelijke casuïstiek Rechtsextremisme vormt een klein deel van de casuïstiek bij het landelijke TER-team van Reclassering Nederland, ongeveer 10%. Het afgelopen jaar is de nieuwe instroom beperkt en het aantal casussen stabiel. Doordat er wel andere casuïstiek bij is gekomen, ligt het aandeel rechtsextremistische casuïstiek lager dan vorig jaar. Een aantal personen in de landelijke casuïstiek hanteert accelerationistisch gedachtegoed. Reclassering Nederland geeft echter aan dat de zeer jonge doelgroep zoals benoemd in het landelijk dreigingsbeeld slechts beperkt vertegenwoordigd is. Dit komt mogelijk doordat het zicht op online gedrag beperkt is. Daarnaast is ook in de landelijke casuïstiek te zien dat de ideologische grenzen zijn vervaagd, waardoor het lastiger is om groepen af te bakenen. Zo is er overlap tussen rechtsextremisme en anti-institutioneel extremisme, maar ook vermenging van rechts- en linksextremisme in klimaatactivisme. Bij het Landelijk Steunpunt Extremisme betreft een beperkt deel van de meldingen en hulpvragen die binnenkomen rechtsextremisme, iets minder dan een vijfde. Bij deze vorm van extremisme ziet het Landelijk Steunpunt Extremisme duidelijk de jonge doelgroep die in het landelijk dreigingsbeeld is benoemd.

De meldingen en hulpvragen betreffen voornamelijk casussen van jonge jongens die zijn opgepakt vanwege hun uitspraken in online rechtsextremistische groeperingen. In een aantal gevallen is er sprake van een combinatie van rechtsextremistische denkbeelden met christelijke elementen.

41 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024. 42 NCTV Fenomeenanalyse – Memes als online wapen, mei 2024. 43 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024.

17

2.2 Amsterdams beeld Amsterdamse casuïstiek Momenteel zijn vier personen in de iPGA-R opgenomen vanwege rechtsextremisme, drie mannen en een vrouw.44 Sinds het vorige informatiebeeld (juni 2023) zijn er twee personen ingestroomd en is één persoon uitgestroomd voor rechtsextremisme. Hoewel het aantal casussen dus klein is, illustreert de recente instroom de actuele dreiging van rechtsextremisme, ook in Amsterdam. De typologie van het accelerationisme zoals beschreven in het landelijk dreigingsbeeld – een zeer jonge doelgroep personen die online radicaliseren – is niet duidelijk terug te zien in de huidige casuïstiek. De personen in de huidige casuïstiek zijn juist in beeld gekomen door hun gedragingen in de fysieke ruimte, zoals geweldsdelicten of vernielingen. Ook zijn de meeste personen in de huidige casuïstiek wat ouder (tussen 35 en 45 jaar bij instroom). We zien forse psychische problematiek en vaak ook verslavingsproblematiek. Qua ideologie zijn bij de vier personen in de huidige casuïstiek diverse elementen en varianten van rechtsextremistisch gedachtegoed zichtbaar, in verschillende combinaties.

Meldingen en adviesvragen Steunpunt Sinds het vorige informatiebeeld (juni 2023) zijn er vijf meldingen binnengekomen bij het Steunpunt Radicalisering over mogelijk rechtsextremisme. Dit is iets meer dan in de voorgaande periode. Er kwamen in het afgelopen jaar geen adviesvragen binnen die gerelateerd zijn aan zorgen rond rechtsextremisme. Eén melding leidde tot dusver tot opname van een persoon in de iPGA-R.45 Een andere melding is op de peildatum nog in behandeling. Deze persoon is ingebracht in het instroomproces en zal mogelijk nog instromen in de iPGA-R. De overige drie meldingen betreffen de volgende zorgen: • Een persoon doet racistische uitspraken over ‘buitenlanders’ en asielzoekers en volgt extreemrechtse groepen op sociale media. • Zorgproblematiek bij een persoon waarbij eerder neonazistische objecten zijn aangetroffen in de woning. • Een persoon wordt verdacht van bedreiging met een terroristisch misdrijf.

44 In totaal zijn er 21 personen opgenomen in de iPGA-R, zie het kader op pagina 6. 45 De andere persoon die afgelopen periode instroomde voor rechtsextremisme, stroomde in naar aanleiding van

een melding in de voorgaande periode.

18

Opvallend is dat in alle meldingen sterke vermoedens zijn van psychische problematiek. Ook valt op dat in de meldingen eveneens de zeer jonge doelgroep vanuit het landelijk dreigingsbeeld ontbreekt. De invloed van de oorlog in Gaza is in een enkel geval terug te zien in de meldingen.

Beeld uit de stad De politie geeft aan dat extreemrechts activisme in Amsterdam vooral zichtbaar is in beplakking en bekladding. Met enige regelmaat worden stickers en posters geplakt of bekladdingen aangebracht met extreemrechtse teksten. Bijvoorbeeld verwijzingen naar een antisemitische documentaire of complottheorie. Het is onduidelijk hoeveel mensen achter deze acties zitten. Sinds het vorige informatiebeeld zijn er geen projecties van antisemitische en racistische teksten op gebouwen meer waargenomen. Manifestaties en demonstraties vanuit extreemrechtse groepen waren het afgelopen jaar beperkt in de stad. In Amsterdam zijn geen grootschalige acties geweest. Extreemrechts lijkt in Amsterdam ook weinig mensen te mobiliseren. Bij enkele pro-Palestinademonstraties in het afgelopen jaar waren extreemrechtse tegendemonstranten aanwezig. Zo rolden extreemrechtse activisten van een dak van een gebouw een spandoek uit tijdens een pro-Palestina demonstratie in mei 2024. De in het landelijk dreigingsbeeld benoemde rechtsextremistische groepen die streven naar normalisering van het gedachtegoed, zijn dus in beperkte mate te zien in Amsterdam. Vanuit professionals in de stadsdelen zijn er verder geen signalen bekend van rechtsextremistische uitingen.

In tegenstelling tot in voorgaande periodes zijn er ook geen signalen van extreemrechtse, anti-islamuitingen gericht aan Amsterdamse moskeeën (zie hoofdstuk 7). Kanttekening hierbij is dat bekend is dat de meldingsbereidheid onder moskeeën laag is. Bovendien maken antiislamacties van extreemrechtse groeperingen elders ook emoties los binnen de moslimgemeenschap in de stad. Het is op zich niet verwonderlijk dat er beperkte signalen zijn van rechtsextremisme in de stad, aangezien het landelijk dreigingsbeeld laat zien dat de dreiging vooral komt vanuit online netwerken. Ook de politie geeft aan dat rechtsextremisten in besloten online groepen verkeren. De gemeente heeft hier geen zicht op en ook de beschikbare informatie van partners is beperkt.

19

3 Anti-institutioneel extremisme en antiinstitutionele radicalisering

Anti-institutioneel extremisme is een fenomeen waarbij personen en groepen zich vanuit ideologisch motief specifiek richten tegen democratische instituties en processen, en daarbij bereid zijn om (niet-)gewelddadige activiteiten te verrichten die de democratische rechtsorde ondermijnen.* Het gaat om het narratief dat er een kwaadaardige elite aan de macht is die de bevolking wil onderdrukken, tot slaaf wil maken of zelfs wil vermoorden. Volgens aanhangers van dit narratief heeft de elite de controle over onder meer de overheid, rechtspraak, media en wetenschap. Deze elite zou streven naar totale wereldcontrole en zaken verzinnen om de vrijheden van burgers in te perken, zoals de coronapandemie, klimaatverandering, de stikstofproblematiek of de oorlogen in Oekraïne en Gaza. Anti-institutionele groepen beschouwen zichzelf in oorlog met deze vermeende elite. Hun wereldbeeld en taalgebruik kenmerkt zich door een diepe vijandigheid en geweldsfantasieën, bijvoorbeeld in uitspraken over tribunalen en burgerarresten. Aanhangers van het soevereine gedachtegoed verklaren zich onafhankelijk van de Nederlandse staat (‘soeverein’ of ‘autonoom’) en keren zich hiervan af.

Ze geloven dat de overheid geen legitieme macht over hen uitoefent en ze zelf mogen bepalen of de wet- en regelgeving op hen van toepassing is.** Aanhangers van dit gedachtegoed kunnen een ‘soeverein’ leven en het opzetten van parallelle samenlevingen zien als een manier om te ontkomen aan de vermeende onderdrukking door de kwaadaardige elite. Soevereine denkbeelden uiten zich op verschillende manieren. Een beperkte groep aanhangers is bereid om geweld te gebruiken. *Definitie van de AIVD, zie Inlichtingenwoordenboek | Over de AIVD | AIVD. **Met de rug naar de samenleving: een analyse van de soevereinenbeweging in Nederland. AIVD/Nationale Politie/NCTV April 2024.

20

3.1 Landelijk beeld Drieledige dreiging vanuit de anti-institutionele beweging Het anti-institutioneel extremisme is volgens de AIVD uitgegroeid tot een complexe dreiging voor de democratische rechtsorde, zowel op de korte als op de lange termijn.46 Ten eerste wakkert het narratief over een kwaadaardige elite het wantrouwen tegen democratische instituties aan, wat het functioneren van de democratische rechtsorde kan ondermijnen. Ten tweede is er een dreiging van niet-gewelddadig extremisme. Bijvoorbeeld het demoniseren en intimideren van medewerkers binnen democratische instituties, zoals bestuurders, ambtenaren, journalisten en wetenschappers. Ten derde vormt een deel van de anti-institutionele beweging een geweldsdreiging. Een kleine, radicale subgroep bereidt zich voor om de vermeende kwaadaardige elite met geweld te bestrijden. Dit kan ook gaan om terroristisch geweld. De dreiging vanuit anti-institutioneel extremisme is het afgelopen jaar niet minder geworden. Sinds het vorige informatiebeeld hebben zich gewelddadige incidenten voorgedaan. Bovendien is duidelijk geworden dat de groep die bereid is tot offensief geweld ook in Nederland aanwezig is. Het anti-institutionele narratief kenmerkt zich door een diepe vijandigheid.

Aanjagers schetsen een angstaanjagend beeld van een kwaadaardige elite, demoniseren en dehumaniseren en gebruiken termen als onderdrukking, genocide of tribunalen. Dit draagt bij aan een sfeer van bedreiging, intimidatie en intolerantie en kan aanzetten tot geweld.47 Een opmerkelijke notie van zowel AIVD als NCTV is dat de ondermijning ook van binnenuit de democratische instituties kan komen, ‘als anti-institutionele extremisten daar werken en zij hun gedachtegoed actief uitdragen’.48

Anti-institutioneel extremisten trekken zich terug en zijn beter georganiseerd De aard van de anti-institutionele beweging is veranderd.49 In het afgelopen jaar is te zien dat leden van de extremistische anti-institutionele beweging zich steeds meer terugtrekken in hun eigen kring, terwijl hiervoor de nadruk vooral lag op protest. Anti-institutionele groepen zijn zich meer gaan bezighouden met het terugtrekken uit de maatschappij in parallelle samenlevingsverbanden. Een zichtbaar voorbeeld van dit terugtrekken is de soevereine beweging. Daarbij is bovendien te zien dat groepen zich steeds beter weten te organiseren. Dit gebeurt niet uitsluitend online maar ook in fysieke bijeenkomsten.

46 AIVD Jaarverslag 2023. 47 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024. 48 AIVD Jaarverslag 2023 en Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024. 49 AIVD Jaarverslag 2023 en Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024.

21

Wendbaar narratief Het anti-institutionele narratief is zeer wendbaar. Allerhande nieuwe thema’s en actuele gebeurtenissen kunnen geplaatst worden in het bredere narratief van een kwaadaardige elite. Zo leggen anti-institutioneel extremisten de gebeurtenissen in Gaza uit als het werk van deze elite. Bijvoorbeeld dat de VS en Israël de gebeurtenissen georganiseerd hebben of Hamas zelf zouden hebben opgericht, of dat de staat Israël is opgericht door duivelse mensen die pedofielen in bescherming nemen.50 Ook opvallend blijven de religieuze en spirituele connotaties bij het antiinstitutionele narratief vanuit het christendom of New Age, bijvoorbeeld in de vele verwijzingen naar God en de duivel.

Groei van de soevereine beweging Een prominente groep binnen de Nederlandse anti-institutionele beweging zijn de aanhangers van het soevereine gedachtegoed. Naar schatting zijn er in Nederland minstens enkele tienduizenden personen die dit gedachtegoed aanhangen.51 Landelijk was de soevereine beweging volgens de NCTV afgelopen jaar het meest zichtbare onderdeel van de bredere anti-institutionele beweging.52 De groep aanhangers van dit gedachtegoed is de afgelopen jaren aanzienlijk groter geworden en lijkt nog steeds te groeien.53 Een deel van de aanhangers van het soevereine gedachtegoed beschouwt de Nederlandse wet- en regelgeving als ongeldig en weigert te voldoen aan verplichtingen. Vanuit deze groep vonden in het afgelopen jaar regelmatig confrontaties plaats met politie, deurwaarders en andere vertegenwoordigers van instituties. Soms ging dit gepaard met agressie, bedreigingen en geweld.54 Zo werd een boa aangereden, een agent belaagd en een deurwaarder kort gegijzeld. Lokale politici en ambtenaren kunnen te maken krijgen met intimidatie, doxing55 en bedreiging. Voor sommige aanhangers van het soevereine gedachtegoed vormt de beweging een verdienmodel. Een aantal aanjagers vraagt mensen geld voor ondersteuning om ‘een soeverein mens’ te worden. Zo geven zij tegen betaling ‘juridische’ adviezen, die echter niet deugdelijk of rechtsgeldig zijn.

Hiermee verdienen aanjagers aan hun achterban, die zich hierdoor soms dieper in de schulden steken. Bij sommige aanjagers is een opportunistische houding te zien. Zo zijn er aanjagers die beweren niet te voldoen aan financiële verplichtingen, zoals het betalen van belasting, terwijl zij dit wel doen. In 2023 zijn enkele aanjagers uit de soevereine beweging gearresteerd, bijvoorbeeld voor bedreiging of opruiing, maar ook voor belastingfraude en het leiden van een juridisch adviesbureau zonder juridische achtergrond.56 50 AIVD Jaarverslag 2023. 51 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024. 52 AIVD Jaarverslag 2023. 53 Met de rug naar de samenleving: een analyse van de soevereinenbeweging in Nederland. AIVD/Nationale

Politie/NCTV April 2024. 54 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024 en AIVD Jaarverslag 2023. 55 Doxing is het delen van iemands persoonlijke gegevens voor intimiderende doeleinden. Per 1 januari 2024 is doxing strafbaar gesteld. 56 Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland Juni 2024.

22

Klein deel soevereine beweging gewelddadig De AIVD onderscheidt drie subgroepen binnen de soevereine beweging.57 De eerste groep van enkele tienduizenden mensen is niet extremistisch. Dit zijn mensen die het systeem niet afwijzen, maar zoveel mogelijk onafhankelijk van de samenleving willen worden, bijvoorbeeld door eigen onderwijs of zorg te organiseren. Veel aanhangers van deze groep dragen wel bij aan het narratief dat ondermijnend is voor de democratische rechtsorde. De tweede groep van enkele duizenden personen is radicaler. Zij isoleren zich van de samenleving en zijn daarbij onverdraagzaam tegen de regels en democratische instituties. Zo weigeren ze huur, belastingen of boetes te betalen. Dit leidt tot confrontaties met de overheid of instanties waarbij deze mensen soms agressief reageren. De verwachting van de AIVD is dat deze groep zal groeien. De derde groep van enkele tientallen tot honderd personen is ook bereid om offensief geweld te gebruiken tegen de vermeende kwaadaardige elite. Deze groep bereidt zich voor op een gewelddadige confrontatie met de overheid. Aanjagers sporen volgelingen aan het heft in eigen handen te nemen en het rechtssysteem te vervangen door een eigen systeem van milities, sheriffs en volkstribunalen. Enkele aanhangers volgen schietlessen en gevechtstrainingen. Ook zijn bij meerdere aanhangers wapens en munitie aangetroffen.

In 2023 hebben enkele zelfbenoemde soevereinen en andere anti-institutioneel extremisten lokale bestuurders met de dood bedreigd.58

Landelijke casuïstiek Anti-institutioneel extremisme vormt ongeveer 14% van de casuïstiek van het landelijke TER-team van Reclassering Nederland. Het aantal personen dat bij het TER-team in beeld is voor deze vorm van extremisme is het afgelopen jaar vrij stabiel. Tegelijkertijd is er een toename van personen waarbij sprake is van soeverein gedachtegoed. Momenteel gaat het om een tiental personen. Deze personen zijn bijvoorbeeld in beeld gekomen vanwege geweldsdelicten of agressie tegen bewindslieden. Een aantal van hen zijn zelfverklaarde sheriffs. De begeleiding van deze personen is complex omdat ze het gezag niet erkennen. Verder valt op dat het bij het soevereine gedachtegoed om zowel mannen als vrouwen gaat, terwijl doorgaans de meeste casuïstiek van het TER-team mannen betreft. Bij het Landelijk Steunpunt Extremisme kwam in de afgelopen periode een klein aantal meldingen en hulpvragen binnen over anti-institutioneel extremisme en soeverein gedachtegoed, maar geen casussen waarbij daadwerkelijk sprake was van extremisme.