A - 22 Jeugd(zorg) (10) 03 Onderzoeksrapport Preventieve jeugdhulp in Amster

Tabel 3.1 - Aanbod preventieve basistrainingen naar doelgroep en themaCXXV Aanbod kinderen en jongeren

Leeftijd kind

Thema

Rots en Water

6 tot 9 jaar

Weerbaarheid

61

REKENKAMER METROPOOL AMSTERDAM Aanbod kinderen en jongeren

Leeftijd kind

Thema

Rots en Water

9 tot 12 jaar

Weerbaarheid

Rots en Water

12+ jaar

Weerbaarheid

Competentie

6 tot 9 jaar

Sociale vaardigheden

Competentie

9 tot 12 jaar

Sociale vaardigheden

‘Leer te durven’/ ‘Je bibbers de baas’

8 tot 12 jaar

(Faal) angst

Mindfullness

8 tot 12 jaar

Aandacht

Mindfullness

12+ jaar

Aandacht

Triple P

0 tot 12 jaar

Positief Opvoeden

Triple P

12 + jaar

Positief Opvoeden

Lifestyle - Triple P

5 tot 10 jaar

Positief Opvoeden & Gezonde leefstijl

Peuter in Zicht

1,5 tot 4 jaar

Peuterontwikkeling & opvoeding

‘Het begint bij mij’

0 tot 18 jaar

Opvoedstijlen

Mindfull ouderschap

0 tot 18 jaar

Aandacht

Naast de preventieve basistrainingen die Stichting OKT zelf organiseert (het eigen aanbod), treden OKA’s soms op als co-trainer bij preventief groepsaanbod vanuit het Flexibel Preventief Aanbod Jeugd (FPAJ), waaronder diverse trainingen of cursussen voor kinderen, jongeren of ouders/verzorgers. Het gaat hierbij veelal om geïndiceerde preventie. Laagdrempelig aanbod voor brede doelgroep De preventieve trainingen zijn gericht op een brede doelgroep bestaande uit alle Amsterdamse kinderen, jeugdigen en ouders/verzorgers. Zij kunnen naar het trainingsaanbod van Stichting OKT worden doorverwezen door intern begeleiders van scholen, of door netwerkpartners (zoals JGZ, GGD, huisartsen of buurteams). Ook kunnen kinderen, jeugdigen en ouders zichzelf voor een training of cursus aanmelden, telefonisch of via de website van het OKT waarop alle trainingen en cursussen inzichtelijk zijn. Ook worden er actief deelnemers geworven door OKA’s.CXXVI

62

PREVENTIEVE JEUGDHULP IN AMSTERDAM - ONDERZOEKSRAPPORT Volgens het OKT zijn de preventieve basistrainingen laagdrempelig en kunnen “alle Amsterdamse gezinnen, ongeacht de wijk waar ze wonen, dichtbij huis gebruikmaken van dit aanbod”. Het aanbod vindt plaats op diverse locaties in de wijk (OKT-locatie, school, buurthuis, Huis van de Wijk117, et cetera) of wordt online aangeboden. Vanaf 2020 groeide het online aanbod - als gevolg van alle coronamaatregelen en het wegvallen van fysieke bijeenkomsten en trainingen en contacten te leggen in de wijk - met diverse trainingen, zoals Triple P online. Stichting OKT zet in op “het vasthouden en doorontwikkelen” van deze trend.CXXVII Aanbod preventieve trainingen historisch ontstaan Bij de start van het Ouder- en Kindteam is bepaald dat het Ouder- en Kindteam zelf de volgende trainingen uitvoert: Triple P (methodiek Positief Opvoeden), competentietrainingen, faalangstreductietrainingen (Bibbers de Baas), Rots en Water en Sprint.118CXXVIII Het is niet precies terug te halen hoe en op basis waarvan dit destijds bepaald is. Het aanbod is vermoedelijk gebaseerd op toen al bestaande trainingsprogramma's die destijds al werden gegeven, bijvoorbeeld op scholen.CXXIX Het aanbod is ontwikkeld in samenwerking met andere partijen, zoals jeugdhulpinstellingen en kennisinstituten.

De trainingen zijn volgens het OKT in de startperiode aangepast aan de specifieke situatie en behoeften van de stad en haar inwoners.CXXX In de loop van de jaren is het OKT met een aantal trainingen gestopt, en zijn andere typen trainingen aan het aanbod toegevoegd.119 Voor een overzicht van het trainingsaanbod vanaf 2015 en de ontwikkelingen daarin, zie bijlage 2, tabel B2.1. De gemeente beoogde in 2015 dat het preventieve aanbod tot stand zou komen via een gebiedsgerichte werkwijze, in afstemming met de lokale opgave (zie paragraaf 2.5). Ook het OKT stelde destijds beter gebruik te willen gaan maken “van de systematische informatie die er over het welbevinden van kinderen op scholen en in de gemeentelijke wijkanalyses beschikbaar is en de inzet van onze trainingen daar meer op baseren.”CXXXI Op basis van de beschikbare jaarstukken, wijkteamplannen en gesprekken hebben wij niet kunnen vaststellen dat deze systematische werkwijze ten grondslag ligt aan het preventieve trainingsaanbod. Dit geldt ook voor het aantal trainingen dat per gebied wordt aangeboden.120

117 Een Huis van de Wijk is een gebouw waar buurtbewoners mee kunnen doen met projecten en

activiteiten en deze ook zelf kunnen opzetten. Voorheen waren er buurthuizen waar buurtwerkers activiteiten organiseerden voor de buurt. Tegenwoordig is het de bewoner zelf die een project of activiteit start. https://www.huisvandewijknieuwwest.nl/, geraadpleegd op 2 mei 2022. 118 In het aanbod van 2015 zien we ook andere trainingen: Groei, Peuter in Zicht en Beter omgaan met Pubers. 119 Toegevoegd zijn de trainingen Mindfulness, Het begint bij mij en Leer te durven. 120 In haar reactie op het feitelijk wederhoor geeft het OKT aan dat ze werkt met ‘prestatiedialoog sheets’ voor de prestatiedialoog met wijkteams, inclusief cijfers over de wijk en de buurt. De werkwijze is dat het OKT met scholen kijkt wat er nodig is (ook aan basistrainingen). Dit is echter niet vastgelegd in verslagen. Bron: OKT Amsterdam, Reactie feitelijk wederhoor, 25 mei 2023.

63

REKENKAMER METROPOOL AMSTERDAM Thema’s stabiel en passend maar niet volledig dekkend Stichting OKT gebruikt een aantal thema’s om haar preventieve basisaanbod te clusteren.CXXXII Deze thema's zijn stabiel over de tijd heen. De trainingen voor kinderen en jeugdigen richten zich sinds 2015 op de thema's sociale vaardigheden, weerbaarheid en (faal)angst. Voor ouders/verzorgers zijn er sinds 2015 verschillende trainingen beschikbaar om opvoedvaardigheden te versterken. Deze zijn voor een belangrijk deel geënt op de methodiek Positief Opvoeden (Triple P).CXXXIII In haar notitie in 2022 zegt Stichting OKT met haar keuze voor een aantal veelvoorkomende ‘brede’ thema’s (zoals sociale vaardigheden, angst en basisprincipes in het opvoeden en opgroeien) goed aan te sluiten bij alledaagse vragen of zorgen die leven bij kinderen, jongeren en ouders.121 Zij staaft dit met het advies van een hoogleraar ontwikkelings- en opvoedproblemen die in 2022 concludeerde dat het huidige aanbod “de juiste thema’s bevat en passend is binnen het kader van preventie”.122 Tegelijkertijd onderkent het OKTCXXXIV dat zij op zes van de tien thema’s die landelijk worden gezien als veelvoorkomend bij opvoeden en opgroeienCXXXV (zie kader) geen preventief groepsaanbod heeft. Het bieden van aanbod op alle thema’s is ook niet de opdracht voor het OKT.

Wel is het OKT sensitief op het missen van thema’s en ze geeft in de notitie aan dat de gemeente hierop aanvullend aanbod kan inkopen.123 Aanbod mist volgens het OKT op de schuingedrukte onderdelen van de thema’s: (van experimenteren tot) middelenmisbruik, van plagen tot pesten en van spijbelen tot voortijdig schoolverlaten. Het OKT stelt ook geen preventief groepsaanbod te hebben op de thema’s: van veilige internetomgeving tot - misbruik van - sexting en grooming, van opgroeien met voldoende materiële middelen tot opgroeien in armoede, en van sociale aansluiting en participatie tot sociale uitsluiting en beperkte zelfredzaamheid. Thema’s in landelijk preventief aanbod Het Nederlands Jeugdinstituut (hierna: NJi) heeft thema’s gedefinieerd over de tien landelijk veelvoorkomende vragen en problemen bij opvoeden en opgroeien. Per thema heeft het NJI landelijk preventief aanbod én erkende interventies in beeld gebracht. De thema’s zijn: 1) van bang tot angststoornis, 2) van ongezond gewicht tot overgewicht, 3) van experimenteren tot middelmisbruik, 4) van lastig tot gedragsproblemen, 5) van druk kind tot ADHD, 6) van spijbelen tot voortijdig schoolverlaten,

121 Hiermee spiegelt het OKT het aanbod aan een van haar eigen uitgangspunten voor het

preventieve basisaanbod trainingen: “Door de keuze voor een aantal veelvoorkomende ‘brede’ thema’s zoals sociale vaardigheden, angst en basisprincipes in het opvoeden en opgroeien sluit het basisaanbod goed aan bij alledaagse vragen of zorgen die leven bij kinderen, jongeren en ouders”. 122 Het advies is gegeven door prof. dr. Orobio de Castro van de Universiteit van Amsterdam, Bron: Ouder- en Kindteam Amsterdam, Notitie Preventieve basistrainingen, 24 mei 2022, p. 12. 123 OKT, Notitie Preventieve basistrainingen, 2022, p. 6: “Nagegaan kan worden of aanvullend preventief groepsaanbod op deze thema’s noodzakelijk is. En waar dit aanbod het beste belegd kan worden. De gemeente kan hierop geadviseerd worden in het traject Aanbesteding FPAJ/ESJH 2024.”

64

PREVENTIEVE JEUGDHULP IN AMSTERDAM - ONDERZOEKSRAPPORT 7) van pedagogische tik tot kindermishandeling, 8) van dip tot depressie, 9) van plagen tot pesten en 10) van opvoedingsonzeker tot opvoedproblemen. CXXXVI De thema’s waarop het OKT haar aanbod benoemt en evalueert zijn niet afkomstig uit het Overzicht opvoeden en opgroeien van het NJI, maar uit de Preventiematrix Jeugd.CXXXVII Het OKT licht niet toe hoe ze de tien thema’s over opvoeden en opgroeien heeft gecombineerd met de Preventiematrix Jeugd om te komen tot het genoemde overzicht van missend preventief groepsaanbod. Daardoor is het niet precies duidelijk op welke van de tien thema’s over opvoeden en opgroeien het OKT zelf wel en niet een sluitend preventief aanbod heeft. Deel basisaanbod bewezen effectief Het OKT heeft het uitgangspunt geformuleerd dat trainingen uit het basisaanbod “bij voorkeur effectief zijn” (opgenomen in de Databank Effectieve Jeugdinterventies) of gebruikmaken van effectieve elementen en een goed onderbouwde theoretische basis.CXXXVIII We zien dat een deel van het in 2022 vastgestelde basisaanbod bewezen effectief is. Vier trainingen staan in de Databank Effectieve jeugdinterventiesCXXXIX, vijf trainingen worden opnieuw ingediend bij deze databank124, twee trainingen zijn in onderzoek125 en vier trainingen zijn niet opgenomenCXL in de databank.

Resultaten: dalende trend in aantal en bereik preventieve basistrainingen Op basis van de eigen registraties van het OKT (welke we uitgebreider beschrijven in paragraaf 3.2.5) zijn de inspanningen en resultaten op de preventieve basistrainingen door de jaren heen goed inzichtelijk. Hieronder beschrijven we deze, zonder oordeel of verklaring. Wel signaleren we - waar relevant - trends en opvallende zaken. De toelichting op aantallen en bereikcijfers volgt in paragraaf 3.2. Figuur 3.1 laat zien dat vanaf 2015 jaarlijks trainingen zijn georganiseerd, voor alle drie de doelgroepen. Het aantal preventieve trainingen dat per jaar georganiseerd wordt, is gedaald van 250 in 2015 naar 111 in 2022. Figuur 3.1 maakt ook inzichtelijk dat de meeste trainingen werden georganiseerd voor de doelgroep kinderen, gevolgd door de doelgroep ouders/verzorgers. Voor jongeren werden de minste trainingen georganiseerd.

124 Rots en Water (6-9, 9-12, 12+), competentie training (6-9 en 9-12). Iedere interventie die eerder

opgenomen is geweest in de Databank moet na vijf jaar opnieuw ingediend en beoordeeld worden. 125 Leer te durven wordt onderzocht door de UvA en zal vervolgens worden ingediend, Lifestyle Tripple P is onder voorbehoud goedgekeurd door de Databank.

65

REKENKAMER METROPOOL AMSTERDAM

Figuur 3.1 - Totaal aantal preventieve basistrainingen en dalende trend

Bijlage 2 bevat een aantal tabellen waarin de resultaten van de preventieve basistrainingen nader zijn gespecifieerd en uitgesplitst. Hieruit maken wij het volgende op:

• In alle stadsdelen zijn vanaf 2015 trainingen georganiseerd. • Tussen de stadsdelen bestaan grote verschillen in het aantal georganiseerde trainingen. Ook fluctueert het aantal georganiseerde trainingen per stadsdeel over de jaren heen (bijlage 2, tabel B2.2). • In bijna alle gebieden zijn vanaf 2015 jaarlijks preventieve basistrainingen georganiseerd. Ook tussen gebieden zien we verschillen in aantal georganiseerde trainingen en fluctuaties door de tijd heen (bijlage 2, tabel B2.3).126 • Het aantal deelnemers aan de preventieve trainingen vertoont een neerwaartse trend (van 1.876 in 2015 naar 1.128 in 2022) (bijlage 2, figuur B2.1). De meeste deelnemers werden bereikt in 2016 (2.274 deelnemers, en de minste in 2020 (878 deelnemers). • Het bereik per doelgroep verschilt aanzienlijk (bijlage 2, tabel B2.4). Het bereik is het grootst onder de doelgroep kinderen. Door de jaren heen neemt hun aandeel van het totaal aantal deelnemers per jaar toe van 50,4 % in 2016 naar 61,3% in 2022. Het aandeel ouders/verzorgers was tussen 2015 en 2020 vrij stabiel (45%49%) en nam daarna af naar 28,5% in 2022.

126 In haar reactie op het feitelijk wederhoor vult het OKT aan dat zij de trainingen in afstemming

met de betreffende wijkteams op het niveau van het stadsdeel organiseert. Uit eerder verzamelde bronnen bleek dat de organisatieschaal op het niveau van het gebied lag en ook de registraties worden op gebiedsniveau gepresenteerd.

66

PREVENTIEVE JEUGDHULP IN AMSTERDAM - ONDERZOEKSRAPPORT

• Het bereik van de preventieve basistrainingen is het laagst onder jongeren. Het aandeel schommelde jarenlang rond de 2% van het totaal aantal deelnemers. In 2022 steeg dit percentage plots naar 10,2%.127 • Het bereikte aantal deelnemers van de preventieve basistrainingen verschilt tussen de stadsdelen (en tussen de gebieden).128 We zien ook dat de bereikcijfers binnen de stadsdelen (en gebieden) per jaar soms sterk fluctueren (bijlage 2, tabellen B2.4 en B2.5).

3.1.2

Overig preventief aanbod

Zoals beschreven in 3.1 verdelen we - bezien vanuit het beleidsperspectief - het totaal aan preventieve activiteiten van het OKT onder in de basistrainingen en preventieve activiteiten die worden geschaard onder de noemer Overig preventief aanbod. Dit zijn Informatie en advies (waaronder themabijeenkomsten), en Wijkgerichte preventie. Informatie en advies in aanbod en werkwijze ontwikkeld Het Overig preventief aanbod hebben wij op basis van de beschikbare registraties ingedeeld in twee verschillende categorieën. In de eerste plaats zijn er de activiteiten in het kader van Informatie en advies.129 Dit omvat een divers geheel aan adviesgesprekken, themabijeenkomsten, trainingen en andersoortige projecten en groepsbijeenkomsten. Deze richten zich met name op onderwerpen waarover binnen een bepaalde (culturele of etnische) groep onbekendheid is of veel vragen zijn. Ook wordt beoogd om met de bijeenkomsten groepen te bereiken die niet snel uit zichzelf bij een Ouder- en Kindteam aankloppen.CXLI Dit aanbod kan daarmee worden geschetst als selectieve en indicatieve preventie. Informatie en advies is volgens het OKT daarnaast een basiswerkwijze. Professionals geven (dagelijks) advies en informatie aan kinderen, jongeren en ouders. Soms staat dit op zichzelf: het voeren van een paar gesprekken, het regelen van een sportfondssubsidie, of het erbij halen van de sociale basis.

Soms is het een onderdeel van / een opstap naar vraagverheldering en volgt er een jeugdhulptraject.CXLII Deze activiteiten worden niet geregistreerd door het OKT en zijn vanuit de beschikbare registraties niet navolgbaar. Alhoewel nergens geëxpliciteerd, lijkt het OKT met deze activiteiten invulling te geven aan de basistaak ‘ondersteunen bij opvoeden en opgroeien door onder andere: ouders en 127 Ook in absolute aantallen steeg het aantal bereikte jongeren: van 21 in 2021 naar 116 in 2022. 128 Verschillen in aantallen bereikte deelnemers kunnen gerelateerd zijn aan verschillen in

populatie tussen de stadsdelen (zoals aandeel jeugdigen en aandeel kwetsbare jeugdigen). Hierover zijn we geen analyses tegengekomen. Het OKT stelt in de Jaarrapportage 2021 dat de stadsdelen Zuidoost (8,2%), West (7,5%), Noord (6,9%) en Nieuw-West (6,6%) een hoger percentage kwetsbare jeugdigen hebben dan het Amsterdams gemiddelde (5,8%). In dat jaar zien we het hoogste aandeel deelnemers in Nieuw-West (29,8% van het totaal aantal deelnemers aan preventieve basistrainingen), West (11,3%), Noord (11,2%) en Zuid (10,7%). Het aandeel deelnemers in Zuidoost betrof 6,2% van het totaal. Zie tabel B2.4. Op basis van deze jaarcijfers lijken verschillen in bereikte deelnemers niet geheel gerelateerd aan verschillen in de verdeling van de populatie over de stad. 129 Vóór 2019 werd dit aanbod Overige trainingen en themabijeenkomsten genoemd.

67

REKENKAMER METROPOOL AMSTERDAM jeugdigen voorzien van informatie en advies’. Onderstaand kader geeft voorbeelden van georganiseerde activiteiten die vallen onder het Informatie en advies-aanbod van het OKT. Voorbeelden van Informatie en advies130 • Thema- en groepsbijeenkomsten voor jonge ouders, bijvoorbeeld over eten, slapen en gedrag. Thema- en groepsbijeenkomsten voor ouders van jongeren, bijvoorbeeld over opvoeden in twee culturen, mediawijsheid, ‘grip op je puber’ en omgaan met sexting.CXLIII •

Thema- en groepsbijeenkomsten voor jongeren over onderwerpen als je identiteit als meisje, omgaan met sexting en taalgebruik.CXLIV

•

Vrouwengroepen - al dan niet aansluitend bij een bepaalde culturele achtergrond - waarin wordt ingezoomd op het delen van ervaringen in opvoeden en het beantwoorden hulpvragen rondom opvoeden.CXLV

•

Meidengroep, bedoeld om het zelfvertrouwen te vergroten en meiden te leren om voor zichzelf op te komen. Binnen de groep wordt gesproken over onderwerpen als puberteit, identiteit, zelfbeeld, seksualiteit en dergelijke.CXLVI

•

Aansluiten bij bestaande groepen in het voorveld, zoals spelinloop of moedergroep in het Huis in de Wijk.

Resultaten: dalend aantal activiteiten en bereik van themabijeenkomsten Informatie en advies Ook rondom de activiteiten die vallen onder de noemer Informatie en advies registreert het OKT (in het IMJ) diverse gegevens; het betreft hier waarschijnlijk de themabijeenkomsten, maar niet de losse contacten die onderdeel uitmaken van de hierboven beschreven basiswerkwijze. In bijlage 2 hebben we verschillende tabellen opgenomen die de ontwikkeling vanaf 2019 laten zien. Hieruit maken we het volgende op:

• Door Stichting OKT zijn vanaf 2019 jaarlijks activiteiten (themabijeenkomsten) Informatie en advies georganiseerd voor ouders/verzorgers en voor jongeren. Voor kinderen worden geen specifieke activiteiten (themabijeenkomsten) in het kader van Informatie en advies georganiseerd;131 • Het aantal georganiseerde activiteiten (themabijeenkomsten) vertoont een dalende trend van 121 in 2019 naar 72 in 2022 (bijlage 2, tabel B2.6); • Er zijn qua aantallen georganiseerde activiteiten grote verschillen tussen de stadsdelen. In één stadsdeel zijn in de periode 2019-2021 geen activiteiten

130 Het gaat hier om voorbeelden die we hebben opgehaald uit de interviews en (jaar)verslagen van

het OKT en het rapport van Verwey Jonker. De lijst is niet uitputtend bedoeld. 131 In het IMJ staan geen registraties voor wat betreft activiteiten (themabijeenkomsten) voor kinderen in het kader van Informatie en advies. Het OKT geeft aan dat Informatie en advies wel aan kinderen wordt gegeven. Het is mogelijk dat registraties ontbreken, omdat dit onderdeel is van het reguliere werkproces en/of dat deze activiteiten worden geregistreerd bij ouders/verzorgers.

68

PREVENTIEVE JEUGDHULP IN AMSTERDAM - ONDERZOEKSRAPPORT (themabijeenkomsten) geregistreerd. Over de jaren heen zien we fluctuaties in het aantal georganiseerde activiteiten per stadsdeel (bijlage 2, tabel B2.6); • Het aantal deelnemers aan Informatie en advies-activiteiten (themabijeenkomsten) fluctueert en daalde sinds 2019 van 1.336 naar 467 deelnemers in 2021. In 2022 steeg het aantal deelnemers naar 1.140 (bijlage 2, tabel B2.8); • Het leeuwendeel van de deelnemers bestaat uit ouders/verzorgers en slechts een klein deel uit jongeren (bijlage 2, tabel B2.8); • Het aantal bereikte deelnemers verschilt erg tussen de stadsdelen (en gebieden) en over de jaren (bijlage 2, tabellen B2.8 en B2.9). – Niet in alle gebieden worden jaarlijks deelnemers bereikt met Informatie en advies. Zie kader. – En in de gebieden Centrum-Oost, Centrum-West, Westerpark en De Pijp/Rivierenbuurt in geen enkel jaar. – Het OKT draagt in haar reactie op het feitelijk wederhoor hiervoor de verklaring aan dat dit grotendeels komt door de opdracht van de gemeente aan het OKT om de (preventieve) opgave te richten op de stadsdelen Noord, Zuidoost en Nieuw-West.CXLVII

Gebieden zonder jaarlijks bereik Informatie en Advies Tussen 2019 en 2023 werden er in een of meerdere jaren geen deelnemers I&A bereikt in: Centrum-Oost, Centrum-West, Oud-West/De Baarsjes, Westerpark, Slotervaart, Buitenveldert/Zuidas, De Pijp/Rivierenbuurt, Oud-Zuid, IJburg-Zeeburgereiland, Oud-Oost/Watergraafsmeer, Noord-Oost, Noord-West, Bijlmer-Centrum, Bijlmer Oost en Gaasperdam. Totaal bereik van preventieve basistraingen en Informatie en advies fluctueert Alle deelnemers aan de preventieve basistrainingen en de activiteiten vallend onder Informatie en advies vormen samen het totale bereik op de preventieve opgave met aanbod opvoed- en opgroeiondersteuning (O&O). We constateren dat het gerealiseerde bereik van O&O sterk fluctueert door de jaren heen (zie tabel 3.2). De meeste deelnemers werden door Stichting OKT bereikt in 2017 (4.002) en de minste in 2021 (1.460). In 2022 bereikte Stichting OKT 2.268 deelnemers met het aanbod O&O. Het bereik op O&O vormt onderdeel van de gecombineerde streefwaarde die de gemeente Amsterdam voor Stichting OKT heeft gedefinieerd; totaal bereik op jeugdhulp en opvoed- en opgroeiondersteuning (zie paragraaf 2.3.2). In Tabel B2.11 geven we over de jaren de streefwaarde en gerealiseerde waarde weer, inclusief de uitsplitsing naar jeugdhulp en O&O.

69

REKENKAMER METROPOOL AMSTERDAM

Tabel 3.2 - Bereik deelnemers aan O&O 2015 Aantal deelnemers

2.901

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

3.296

4.002

2.472

3.069

1.541

1.460

2.268

133

132

Wijkgerichte preventie uitgewerkt De tweede categorie die onder Overig preventief aanbod valt, is Wijkgerichte preventie. In het Jaarplan 2023 wordt Wijkgerichte preventie omschreven als “samenwerken in de wijk met de sociale basis (collectieve aanpak)”.CXLVIII Een directe koppeling met een van de basistaken uit de preventieve opgave wordt door Stichting OKT niet gelegd. Het outreachend en laagdrempelig ontmoeten, (informeel) contact leggen en het voeren van korte, niet-georganiseerde gesprekken met individuele (of netwerken van) ouders en jeugdigen in de wijk, vormen het uitgangspunt van Wijkgerichte preventie. Stichting OKT werkte verschillende jaren aan een theoretische onderbouwing en praktische invulling van concepten als “organiseren van ontmoetingen, opbouwen en versterken van relaties in de wijk”. Dit deed het OKT onder andere door het (laten) uitvoeren van verschillende onderzoeken (zie ook paragraaf 3.2.3) zoals de notitie Wijkgericht Werken en aansluiten bij de Sociale BasisCXLIX, het onderzoek Kracht van OntmoetingCL en Wijkgerichte preventie in het wijkgerichte werken van Ouder- en Kindteams.

Met hulp en advies van het Verwey Jonker Instituut werd het begrip Wijkgerichte preventie door het OKT uitgewerkt als “dat deel van de preventieve taken dat gaat over het versterken van de structuren en netwerken in de wijken als het gaat om opvoeden en opgroeien, met expliciete aandacht voor het ontmoeten van groepen ouders en jongeren die nog weinig in het vizier van het Ouder- en Kindteam zijn.”CLI Het doel van deze vorm van preventie is om contacten met deze doelgroepen te leggen en problemen vroegtijdig te signaleren, ook als er nog geen duidelijke vraag of risico is.CLII Resultaten Wijkgerichte preventie niet inzichtelijk Van de preventieve activiteiten die plaatsvinden die vallen onder Wijkgerichte preventie wordt geen informatie bijgehouden. Inspanningen en resultaten op dit gebied zijn daardoor niet inzichtelijk.

132 Bereik preventie vanaf 2019 uit IMJ, uitgelezen als totaalbereik deelnemers (basisaanbod +

Informatie en advies, dus inclusief themabijeenkomsten). Aantallen zijn geen unieke deelnemers. Bereik preventie voor 2019 uit: Ouder- en Kindteams Amsterdam, Jaarrapportage 2015; Ouder- en Kindteams Amsterdam, Jaarrapportages 2016; Ouder- en Kindteams Amsterdam, Jaarrapportage 2017; Ouder- en Kindteams Amsterdam, Jaarrapportage 2018. 133 Over 2015 heeft een herberekening plaatsgevonden in 2017. Het definitieve bereik O&O over 2015 is 2.901 (een eerdere herberekening liet 2.904 zien; het verschil van drie deelnemers is waarschijnlijk een typefout geweest). Bron: E-mail ambtelijke organisatie, 23 november 2022.

70

PREVENTIEVE JEUGDHULP IN AMSTERDAM - ONDERZOEKSRAPPORT

3.1.3

Aanbod en activiteiten rondom de overige vier basistaken en prioriteiten

In de voorgaande paragrafen bespraken we het preventieve aanbod dat gerelateerd is aan de eerste basistaak uit de gemeentelijke opgave aan Stichting OKT. De preventieve opgave bestaat uit nog vier basistaken, en incidentele prioriteiten op preventie (zie paragraaf 2.3.2). Over twee andere basistaken uit de preventieve opgave geeft het OKT aan dat ze zijn vervlochten in de algemene manier van werken. CLIII Zo is de basistaak ‘signaleren, vraagverheldering en basisdiagnostiek bij preventieve hulpvragen’ “verweven in het werk van OKT professionals” in de zin dat ze breed kijken en vanuit hun generalistische manier van werken nagaan en doen wat nodig is. De basistaak ‘samenwerken met andere partijen’ wordt omschreven als de kern van het preventieve werk.CLIV Stichting OKT heeft niet geëxpliciteerd of en hoe ze uitvoering geeft aan de twee voorgenoemde basistaken uit de gemeentelijke preventieve opgave. Zo zien we in de werkprocessen, registraties of opgestelde plannen niet terug dat de twee basistaken vervlochten zijn in de algemene manier van werken. Wij denken dat inbedding in dagelijkse werkprocessen en werkwijzen een goede manier kan zijn om uitvoering te geven aan de opdracht. Maar zolang de koppeling tussen de opdracht en uitvoering niet is geëxpliciteerd, signaleren we hierbij twee risico’s.

Enerzijds dat basistaken uit beeld raken doordat niet concreet is gemaakt hoe hieraan uitvoering wordt gegeven en anderzijds dat er beperkt verantwoording kan worden afgelegd over deze basistaken.134 Aan (een deel van) de resterende twee preventieve basistaken besteedt Stichting OKT momenteel geen aandacht. Dit betreft het ‘ondersteunen bij het opstellen van een familiegroepsplan’. Dit maakt onderdeel uit van de basistaak ‘Ondersteuning bij opstellen perspectiefplan en familiegroepsplan’. Dit hoort volgens het OKT meer bij de jeugdhulpkant dan bij preventie, waar het in de essentie van het werk zit dat OKA’s samen met het gezin een plan maken en bespreken welke professionals erbij betrokken worden. Tegelijkertijd geeft de directie aan dat het familiegroepsplan af en toe wel ingezet wordt bij het preventieve aanbod in het licht van de opgave ‘eigen kracht’.CLV135

134 In haar reactie op het feitelijk wederhoor geeft het OKT aan deze risico’s niet te onderschrijven.

Volgens het OKT behoren deze basistaken (signaleren, vraagverheldering en basisdiagnostiek bij (preventieve) hulpvragen van jeugdigen en hun ouders, en samenwerken met andere partijen rondom opvoed-, opgroei- en gezondheidsvragen van jeugdigen en/of ouders) tot het reguliere werk en kunnen deze daarom niet uit beeld raken. Volgens het OKT valt er daarom geen aparte verantwoording over af te leggen en geeft de gemeente het OKT hier het vertrouwen dat deze basistaken worden uitgevoerd. Waar nodig komt dit volgens het OKT aan de orde in het ambtelijk afstemmingsoverleg. 135 Het opstellen van een familiegroepsplan wordt aangeboden door twee FPAJ-aanbieders (Eigen plan en Eigen Kracht Centrale). Het OKT kan deze partijen erbij halen / een gezin hiernaartoe leiden indien gewenst. Het opstellen van een perspectiefplan met het gezin (als onderdeel van een jeugdhulptraject en bij verwijzingen naar specialistische jeugdhulp) vormt juist een groot deel van het OKT-werk en kost daarbinnen ook veel tijd . Bron: OKT Amsterdam, Reactie op feitelijk wederhoor, 25 mei 2023.

71

REKENKAMER METROPOOL AMSTERDAM De basistaak ‘deskundig advies’ krijgt geen expliciete aandacht meer, als gevolg van tijdgebrek. Hierin is door Stichting OKT een bewuste keuze gemaakt. In overleg met de gemeente heeft het OKT ervoor gekozen136 om meer nadruk te leggen op het ppvoed- en ppgroei-aanbod en dat wat zij ‘wijkgericht werken’ noemt. Hieronder valt ook het ondersteunen van een stevige pedagogische basis in wijken en onderwijs. Het ondersteunen van de leerkrachten in de klas en andere beroepsopvoeders bij het pedagogische handelen en de infrastructuur, kreeg minder prioriteit. Dat onderdeel van de basistaak voert het OKT beperkt uit.137Het OKT wil zich concentreren op het bereiken van de doelgroepen ouders en jeugdigen in plaats van professionals.CLVI De stappen die Stichting OKT heeft gezet om uitvoering te geven aan de incidentele prioriteiten op preventie, presenteert het OKT in de jaarrapportages. Deze prioriteiten betroffen met name (aandacht voor) de eigen werkwijzen en deskundigheid, en samenwerking met - en aansluiting bij - andere partijen in het preventieve veld. De laatste prioriteit al dan niet gericht op een specifieke doelgroep (zoals 12+’ers en risicogroepen). Deze prioriteiten lijken niet geleid te hebben tot andersoortig aanbod of wijzigingen in het aanbod aan preventieve activiteiten.

3.2 Instrumenten en werkwijzen rondom de preventieve opgave De OKA’s voeren het preventieve aanbod uit in hun dagelijkse werkzaamheden. In de gesprekken die wij voerden, spraken de OKA’s vol passie en betrokkenheid over de preventieve kant van hun werk. Zij zien preventie als de basis van het brede takenpakket dat de OKA’s uitvoeren. De breed gedeelde veronderstelling is: hoe meer OKA’s aan preventie kunnen doen, hoe minder zorg en andersoortige ondersteuning er uiteindelijk nodig is voor kinderen (en hun gezinnen). Bovendien zien ze dit preventieve werk als essentieel onderdeel van het gehele jeugdstelsel dat moet worden geborgd en bewaakt: “Als de OKT’s niet aan preventie doen, wie doet het dan?”CLVII Om de preventieve opgave te kunnen uitvoeren, zijn er organisatie-breed structuren, instrumenten en werkafspraken ingericht die de professionals in de uitvoering ondersteunen. Zoals hoofdstuk 2 duidelijk maakte, bood de gemeente aan Stichting OKT weinig kaders voor het uitvoeren van de preventieve opgave.138 Een positie die het OKT zelf kenschetste als “werken binnen ruime kaders, met veel vrijheid”.CLVIII In deze paragraaf beschrijven we op welke wijze en met

136 Het OKT geeft in haar reactie op het feitelijk wederhoor aan dat deze beslissing samen met de

gemeente Amsterdam is genomen in de context van “de hoeveelheid werk en de jaarlijkse prioriteiten”. Bron: OKT Amsterdam, Reactie op feitelijk wederhoor, 25 mei 2023. 137 In haar reactie op het feitelijk wederhoor geeft het OKT aan dat in de vele contacten die OKA’s en jeugdpsychologen hebben met professionals/medewerkers, deskundige adviezen worden gegeven met betrekking tot opvoeden, opgroeien en (gedrags)problemen. Bron: OKT Amsterdam, Reactie op het feitelijk wederhoor, 25 mei 2023. 138 De gemeente bepaalde dat het OKT zou fungeren als spil in de preventieve structuur. Uit de basistaken van het OKT valt af te leiden dat de gemeente opdraagt een eigen aanbod aan preventie te bieden (trainingen, cursussen, informatie en advies). Doelen, te bereiken resultaten en/of beoogd aanbod werden niet nader uitgewerkt.

72

PREVENTIEVE JEUGDHULP IN AMSTERDAM - ONDERZOEKSRAPPORT welke instrumenten het OKT zelf invulling en inbedding heeft gegeven aan de preventieve opgave, zowel op organisatie- als op teamniveau. Achtereenvolgens beschrijven we preventie in de definitie en visie van het OKT, in algemene werkwijzen en basiskennis, in kennisontwikkeling, en in instrumenten voor het vertalen van de gemeentelijke opgave, voor registratie en monitoring, voor sturing en verantwoording en op teamniveau. Ten slotte staan we kort stil bij de wijze waarop het OKT de door de gemeente gewenste inzet op de meest kwetsbare gebieden vormgeeft. In paragraaf 3.2 beschrijven we met name de huidige inrichting van de uitvoering van de preventieve opgave binnen het OKT. In paragraaf 3.3 beantwoorden we de deelvraag op basis van een bespiegeling op deze inrichting en de uitvoering van preventie in het licht van de gemeentelijke opdracht aan het OKT.

3.2.1

Definitie en visie op preventie ontwikkeld

Het OKT ontwikkelde zelf een definitie van het begrip preventie:CLIXCLX

• Preventie richt zich op opvoeden en opgroeien; • in verband met risico’s en beginnende problemen op het terrein van (geestelijke) gezondheid en welzijn; • waarbij nog geen individuele behandeling nodig is; • en richt zich op individuen, groepen én op de pedagogische infrastructuur. Het OKT ziet preventie als een continuüm aan activiteiten.139 Dit is gevisualiseerd in de preventiepiramide (zie figuur 3.2). Binnen preventie maakt het OKT onderscheid tussen universele, selectieve en geïndiceerde preventie. Binnen de teams worden - vanwege de multidisciplinaire samenstelling - op alle drie de preventiesoorten diensten aangeboden (zie kader). De preventiepiramide maakt onderscheid tussen het preventief aanbod van de JGZ en dat van

139 Binnen Stichting OKT vormt preventie ook een continuüm met de andere taken binnen de brede

opgave; het spectrum van dienstverlening start bij selectieve preventie en loopt door naar jeugdhulp en toegang tot specialistische jeugdhulp.

73

REKENKAMER METROPOOL AMSTERDAM Stichting OKT. Ook is in de piramide het preventief aanbod van het OKT gepositioneerd ten opzichte van het aanbod van andere netwerkpartners.

Figuur 3.2 - Preventiepiramide140

Drie soorten preventie; aanbod in multidisciplinaire teams Universele preventie JGZ: signaleren, agenderen, vaccineren, voorlichten, organiseren van (groeps)consulten en inloopspreekuren. Selectieve preventie JGZ: signaleren, huisbezoeken, voorlichten, onderzoeken op indicatie, verlenen van centrale zorgverlening, organiseren van groepsconsulten en voorzorg. OKT: Informatie en advies, signaleren, voorlichten, bieden van praktische steun, geven van trainingen jeugd en ouders. Geïndiceerde preventie OKT: aanbieden methodiek Positief Opvoeden, oplossingsgericht en systeemgericht werken, risicogestuurd werken aan veiligheid in geval van onveiligheid of regiehulp multiprobleemgezinnen.

3.2.2

Preventie ondergebracht in algemene werkwijzen en basiskennis

Generalistische basis uitgewerkt en werkprocessen recent vastgelegd Het OKT werkt volgens het uitgangspunt van de generalistische basis (zie kader). Toegepast op preventie vanuit de preventieve opgave betekent dit voor alle professionals onder meer dat zij:

• kennis hebben van het preventieve aanbod van Stichting OKT en van partners;

140 Figuur 3.3 is gebaseerd op: OKT Amsterdam, Notitie Preventieve basistrainingen, 24 mei 2022.

74

PREVENTIEVE JEUGDHULP IN AMSTERDAM - ONDERZOEKSRAPPORT

• veel voorkomende opvoed- en opgroeivragen kunnen herkennen en begeleiden; • achterblijvende ontwikkeling en (gedrags)problemen binnen verschillende doelgroepen kunnen signaleren; • bij netwerken en initiatieven in de wijk kunnen aansluiten, en • kennis en informatie aan relevante groepen in de wijk kunnen verstrekken, na het signaleren van vragen rond opvoeden en opgroeien.CLXI Als voorbeelden van aanvullende deskundigheid op het gebied van preventie benoemt het OKT het organiseren en geven van preventieve trainingen en het monitoren of het preventieve aanbod nog past bij de vraag. Het is de bedoeling dat zowel op individueel niveau als op niveau van de OKT’s in beeld is welke kennis een professional (het team) heeft, en wat dat betekent voor het leren als individu (en als team). Aansluitend op het werken volgens de generalistische basis heeft het OKT een leeraanbod ontwikkeld, waarvan professionals indien nodig gebruik kunnen maken. Zowel voor het opdoen van basiskennis als voor het opdoen van specifieke kennis.CLXII Werken vanuit de generalistische basis in theorie en praktijk De generalistische basis betekent dat elke professional werkt vanuit dezelfde algemene kennis en kunde op het gebied van de doelgroepen en thema’s van het OKT.

Alle professionals moeten onder meer basiskennis hebben over opvoeden, opgroeien en ouderschap, over de doelgroepen jonge kinderen, kinderen en tieners/jongeren en over wijkgericht werken. De generalistische basis houdt ook in dat een professional - naast de algemene basiskennis - meer deskundig kan zijn op een specifieke doelgroep of specifiek thema. De OKA’s die wij spraken, omschrijven de generalistische basis in relatie tot preventie als volgtCLXIII: preventie begint niet bij het uitvoeren van het preventieve aanbod aan trainingen en Informatie en advies, maar veel eerder. Volgens de OKA’s begint preventie, of preventief handelen, bij individuele kinderen en gezinnen. Het begint bij doel- of risicogroepen, met de generieke werkwijze van het OKT: het breed kijken naar wat er speelt. In dit brede kijken, focussen de OKA’s die wij spraken niet alleen op het signaleren van bestaande problemen maar ook op het signaleren van risico’s op problemen (dus voordat er daadwerkelijk problemen zijn). Mede daarom kijken deze OKA’s, naast opvoed- en opgroeivraagstukken, ook naar mogelijke (bredere) vraagstukken, zoals armoede of huisvestingsproblematiek.

Zodra de OKA een beeld heeft van wat er speelt, heeft de OKA de vrijheid om domein-overstijgend te handelen.CLXIV Hierdoor kan de OKA op zoek naar de meest passende hulp of ondersteuning, binnen preventie maar ook buiten het preventieve (jeugd)domein. Door hun vermogen om breed te kijken ervaren OKA's de mogelijkheid preventieve activiteiten te combineren met bijvoorbeeld jeugdhulp en kunnen zij de ingezette hulp of ondersteuning gemakkelijk op- en afschalen.

75

REKENKAMER METROPOOL AMSTERDAM In 2022 is binnen het OKT een traject gestart waarin werkprocessen zijn uitgeschreven.CLXV Het werkproces Jeugd en gezinsondersteuning omvat te doorlopen stappen die toegepast kunnen worden op zowel preventie als op jeugdhulp. Eventuele aandachtspunten voor preventie worden bij verschillende stappen beschreven.CLXVI Het werkproces Wijkgericht werken bestaat uit vier onderdelen141 waarvan een deel behoort tot de basiskennis.142 In de kern gaat dit werkproces over het ophalen van bredere problemen of vraagstukken rondom opgroeien en opvoeden in de wijk en het (collectief) aanpakken hiervan, al dan niet in samenwerking met (in)formele netwerkpartners.CLXVII Dit zien wij als onderdeel van preventieve activiteiten.143 Werkwijze en uitgangspunten rondom preventieve trainingen recent beschreven Rondom de organisatie en uitvoering van individuele preventieve basistrainingen zijn afspraken gemaakt over het houden van een intake, hoe een training uitgevoerd dient te worden en het houden van een evaluatie na afloop.CLXVIII Recent heeft het OKT in de Notitie Preventieve basistrainingen de vier bredere uitgangspunten voor de uitvoering van de preventieve basistrainingen (welke stammen uit de joint venture-periode)CLXIX opnieuw bekeken en vastgelegd:CLXX 1 Het OKT biedt in heel Amsterdam onder de noemer ‘preventieve basistrainingen’ een vastgesteld basisaanbod

aan van preventieve, groepsgerichte trainingen voor kinderen en jongeren (tot 18 jaar) en ouders of opvoeders. Alle Amsterdamse gezinnen, ongeacht de wijk waarin ze wonen, kunnen dichtbij huis gebruikmaken van dit aanbod. Het aanbod vindt plaats op diverse locaties in de wijk (school, buurthuis, Huis van de Wijk, et cetera) of wordt online aangeboden. 2 Door de keuze voor een aantal veelvoorkomende ‘brede’ thema’s, zoals sociale vaardigheden, angst en basisprincipes in het opvoeden en opgroeien, sluit het basisaanbod goed aan bij alledaagse vragen of zorgen die leven bij kinderen, jongeren en ouders. Dit werkt normaliserend. 3 Het basisaanbod bereikt een brede doelgroep. Van het aanbod kunnen alle leeftijden profiteren. Het aanbod is laagdrempelig doordat het kortdurend is en het geleerde eenvoudig toe te passen is in het dagelijkse leven van kinderen, jongeren of gezinnen. 4 Het basisaanbod is bij voorkeur effectief (opgenomen in de Databank Effectieve Jeugdinterventies) of maakt gebruik van effectieve elementen en een goed onderbouwde theoretische basis.

141 En niet uit volgtijdelijke stappen die een professional kan doorlopen. 142 Het is de bedoeling dat alle OKA’s in de wijk aanwezig zijn en contact leggen, dat zij relaties en

netwerken opbouwen en onderhouden, en dat ze veel voorkomende vragen en problemen in de wijk signaleren, analyseren en oppakken. 143 Hoewel in dit werkproces niet expliciet wordt benoemd dat het gaat over preventieve activiteiten, vatten we dit wel zo op in het licht van de definitie van preventie (zie vorige paragraaf) en de preventieve opgave.

76

PREVENTIEVE JEUGDHULP IN AMSTERDAM - ONDERZOEKSRAPPORT Deze notitie bevat ook verschillende adviezen om het organiseren, faciliteren en aansturen van het aanbod aan preventieve trainingen te verbeteren. De aanleiding hiervoor vormde het teruglopend aantal trainingen en deelnemers. Hiervoor zijn volgens het OKT verschillende redenen, waaronder de coronamaatregelen in 2020 en 2021, de verbreding van de opdracht, de tekorten op de formatie en de beperkte sturing door teamleiders.144145 Het OKT wil verbeteringen aanbrengen door onder andere meer structuur en afspraken. Zo worden criteria benoemd ten aanzien van houding, gedrag, kennis en kunde van trainers van de preventieve basistrainingen, en wordt een richtlijn aangedragen voor het aantal uur dat een trainer zou moeten besteden aan een training. De notitie bevat ook richtlijnen ten aanzien van het aantal preventieve basistrainingen per stadsdeel én de spreiding over de stad, waarbij het OKT de relatie legt met zowel zwaardere inzet op meer kwetsbare gebieden als het uitgangspunt dat alle gezinnen toegang moeten hebben.146

3.2.3

Kennisontwikkeling over preventie vanaf oprichting ingezet

Het OKT voerde vanaf 2016 meerdere onderzoeken en projecten uit die gericht zijn op het uitwerken van verschillende vormen van preventie en het verbeteren van het preventief aanbod (zowel in kwalitatief als in kwantitatief opzicht). Onderstaand kader geeft een overzicht. Selectie van onderzoeken over preventie door / in opdracht van het OKT 2016: Het OKT maakt in de startnotitie Preventie in het Ouder- en KindteamCLXXI een eerste inventarisatie van een mogelijke visie, definitie en invulling van de preventieve taak. Deze startnotitie is in 2017 geactualiseerd. 2017: De Kenniswerkplaats Transformatie Jeugd Amsterdam (KeTJA) adviseert het OKT in het rapport Ouders ondersteunen bij de opvoedingCLXXII over de invulling en uitvoering van opvoedondersteuning. De adviezen gaan in op de werkwijze, scholing, kwaliteitsborging en de verdere ontwikkeling van opvoedondersteuning. KeTJA adviseert het OKT om een duidelijke keuze te maken voor de basismethodieken Triple P en oplossingsgericht werken binnen de teams. 2019: In het onderzoek Kracht van OntmoetingCLXXIII wordt een aantal theoretische concepten uitgewerkt met betrekking tot ‘ontmoeten’. Het onderzoek reflecteert aan de hand van enkele concrete ontmoetingsvormen (praktijkvoorbeelden uit het OKT)

144 Het OKT stelt dat teamleiders er niet altijd in slagen om - in de veelheid van het brede

takenpakket - goed te blijven sturen op de preventieve taken, waaronder de basistrainingen. Het regelmatig in overleg gaan met de coördinatoren trainingen uit hun team gebeurt te weinig structureel. 145 De Notitie Preventieve basistrainingen bevat geen achterliggende analyses over deze redenen voor de tegenvallende resultaten. 146 Het OKT gaat uit van een stedelijk totaal van rond de 240 trainingen, evenredig verdeeld naar kindtrainingen en oudertrainingen, te verdelen tussen stadsdelen aan de hand van het aantal gezinnen en de door de gemeente vastgestelde kwetsbaarheidsscore. Het OKT benadrukt dat een specifiek aantal nooit een doel op zich mag zijn maar gezien moet worden als een streefgetal dat enig kader aan teams biedt.

77

REKENKAMER METROPOOL AMSTERDAM op de wijze waarop het wijkgerichte (preventieve) werken versterkt kan worden. Het rapport Wijkgerichte preventie in het wijkgerichte werken van Ouder- en KindteamsCLXXIV verkent de (voorwaarden voor) structurele inbedding van Wijkgerichte preventie in de OKT’s. Het rapport geeft acht adviezen over de wijze waarop de OKT’s hieraan invulling kunnen geven in aansluiting op de basisvoorzieningen in de wijk. 2020: In de notitie Wijkgericht Werken en aansluiten bij de Sociale BasisCLXXV beschrijft het OKT de vrijere rol die nodig is voor het aansluiten bij lokale initiatieven. Aan de hand van bestaande voorbeelden worden handvatten geboden voor het versterken van samenwerking met initiatieven door vrijwilligers, actieve buurtbewoners en/of sleutelfiguren en het opbouwen van constructieve en langdurige relaties in de wijk. 2022: Met de Notitie Preventieve basistrainingenCLXXVI evalueert het OKT het basisaanbod preventieve trainingen in kwalitatieve en kwantitatieve zin (wat doen we en doen we genoeg?). Hierin constateert het OKT dat haar preventieve taak onder druk staat en dat de OKT’s er onvoldoende in slagen om “het vastgestelde aanbod van preventieve basistrainingen in de gehele stad goed uit te voeren”. Op basis van deze evaluatie stelt het OKT haar aanbod vast en formuleert uitgangspunten, normen en criteria.

Een groot deel van bovengenoemde onderzoeken werd in samenspraak met, of op initiatief van, de werkgroep Preventie uitgevoerd. Het OKT heeft in 2017 de interne werkgroep Preventie opgericht om “het aansluiten bij en versterken van sociale veerkracht in de wijk meer te ontwikkelen”.CLXXVII De werkgroep is sindsdien - met uitzondering van het jaar 2020147 - actief rondom de thema’s preventie, wijkgericht werken en de samenwerking in het preventieve netwerk.148

3.2.4

Preventie in instrumenten voor het vertalen van de gemeentelijke opdracht

Jaarplannen en wijkteamplannen vragen vanaf 2023 structureel aandacht voor preventie Sinds de oprichting maakte Stichting OKT van 2019 tot 2022 jaarlijks een organisatiebreed, op de uitvoering gericht werkplan.149 Hierin staat hoe de organisatie de jaarlijkse prioriteiten en eventuele aanvullende taken uit de gemeentelijke opdracht wil uitvoeren, en wat ze wil bereiken. Preventie vormde onderdeel van het werkplan wanneer dit door de gemeente als prioriteit was benoemd. De werkplannen zijn vanaf 2022 vervangen door 147 Op een gegeven moment heeft de directie OKT besloten dat er alleen portefeuilles werden ver-

deeld en werkgroepen werden opgezet rondom prioriteiten in de jaarlijkse opdracht. Preventie verdween in 2020 als prioriteit in de opdracht. Tegelijkertijd is de werkgroep Preventie als zodanig opgeheven. In 2022 staat preventie weer als prioriteit in de jaarlijkse opdracht en is het inmiddels belegd in de portefeuille Wijkgericht werken. Bron: Interview, 22 juli 2022. 148 In de voor ons beschikbare werkplannen wordt de werkgroep genoemd als betrokken bij de speerpunten diversiteit (2019), preventieve functie (2019) en doorontwikkeling Sociaal Domein (sociale basis: wijkgericht, outreachend werken en normaliseren) (2020 en 2021). 149 Uit de inkoopovereenkomst en samenwerkingsovereenkomst uit 2014 blijkt dat de werkplannen vóór 2019 op het niveau van de afzonderlijke teams werden gemaakt.

78

PREVENTIEVE JEUGDHULP IN AMSTERDAM - ONDERZOEKSRAPPORT een jaarplan. Het Jaarplan 2023 van Stichting OKT kent een nieuwe opzet. Het start met een samenvatting van de gemeentelijke, brede opdracht - waarbinnen onder andere taken op het gebied van preventie - en wat het OKT wil bereiken. Daarna volgt een uitwerking van de jaarlijkse prioriteiten.CLXXVIII Sinds 2018 stimuleert Stichting OKT ieder team om een eigen wijkteamplan uit te werken, waarin - op basis van specifieke wijkkarakteristieken - teamdoelstellingen (en te ondernemen acties) worden geformuleerd.CLXXIX Om de teams te faciliteren bij het maken van hun eigen wijkteamplan ontwikkelde het OKT in 2021 een format waarin plaats is ingeruimd voor maximaal drie prioriteiten. Hierbij van werd er minimaal één gekozen uit de jaarlijkse opdracht van de gemeente.150 Preventie had in de uitwerking van de wijkteamplannen tot 2023 geen vaste plek.151 Dat is wel het geval in het nieuwe format voor de wijkteamplannen in 2023. Dit format vraagt van elk team om een concrete uitwerking van de planning voor en het aanbod van basistrainingen, een omschrijving van acties en resultaten op gebied van wijkgericht werken152, en een uitwerking van de keuzes153 die het team maakt om:

• 30% van de tijd aan preventie te besteden, • de meest kwetsbare groepen te bereiken met het preventieve aanbod, en • met FPAJ-aanbieders samen te werken.CLXXX

3.2.5

Preventie in registraties

Registraties bijgehouden over trainingen en themabijeenkomsten Het OKT registreert vanaf 2015 een deel van haar preventieve activiteiten in het eigen registratiesysteem RIS (later: Gidso). Deze registratie doet ze op basis van een monitorplan van de gemeente.CLXXXI Het gaat hier om de preventieve trainingen en het aanbod aan Informatie en advies. Bij geen van de preventieve activiteiten registreert het OKT persoonlijke gegevens van jeugdigen of hun ouders. Dit om de laagdrempeligheid in

150 Het OKT geeft in de reactie op het feitelijk wederhoor aan dat hiervoor werd gekozen om het

behapbaar te houden voor de teams. Dit wil niet zeggen dat het OKT de prioriteiten niet uitvoerde. Het management is zich erg bewust van de prioriteiten en geeft daar uitvoering aan in alle netwerkcontacten. 151 Dit wil niet zeggen dat preventie niet belangrijk werd gevonden en dat er in de teams, in de sturing van de teamleiders en het bestuur geen of minder aandacht voor was. Het OKT geeft aan dat in de prestatiedialooggesprekken tussen het management en de teams altijd aandacht wordt besteed aan zowel preventie als jeugdhulp en de cijfers. Bron: OKT, Reactie op feitelijk wederhoor, 25 mei 2023. 152 Het format vraagt elk team om resultaten op gebied van wijkgericht werken te formuleren en om specifieke maatschappelijke kwesties of opgaven te benoemen rondom het welzijn van kinderen, jeugdigen en gezinnen die spelen in de wijk. Ook wordt gevraagd een bijbehorend plan van aanpak uit te werken. 153 Keuzes qua inhoudelijke activiteiten en qua benodigde kennis en kunde in het team.

79

REKENKAMER METROPOOL AMSTERDAM de werkwijze te waarborgen. CLXXXII154 Administratief gezien vallen onder de preventieve werkzaamheden alle cliëntgerelateerde werkzaamheden waarvan geen cliëntgerelateerde registraties worden bijgehouden.155CLXXXIII Van de preventieve trainingen registreert men per training156: het aantal deelnemers, tot welke leeftijdsgroep zij behoren, uitval, het type locatie waar de training is georganiseerd en door welk team de training is gegeven. Recent is bij een aantal trainingen voor het eerst de tevredenheid van de deelnemers uitgevraagd.CLXXXIV Over het aanbod Informatie en advies registreert men vanaf 2019 per activiteit (cursussen en themabijeenkomsten): het aantal deelnemers, tot welke leeftijdsgroep zij behoren, het type locatie waar de activiteit is georganiseerd en door welk team de activiteit is georganiseerd. Op geen van de voorgenoemde preventieve activiteiten registreert Stichting OKT gegevens over doelrealisatie.157 Er worden geen inspanningen of gegevens geregistreerd over de overige preventieve activiteiten van Stichting OKT, zoals Wijkgerichte preventie, of overige preventieve basistaken. Het OKT rapporteert op basis van de registraties in de eigen (half)jaarrapportages over de resultaten op de preventieve activiteiten.

Het OKT levert de registraties twee keer per jaar aan de gemeente aan, waar ze worden ingeladen in de Integrale Monitor Jeugd (IMJ), en gebruikt voor de uitvoeringsmonitor Opvoed- en opgroeiondersteuning (zie paragraaf 5.2.1).CLXXXV Dagboekjesonderzoeken bieden veel informatie, maar zijn beperkt bruikbaar Het OKT verzamelt gegevens over de tijdsbesteding van haar professionals in het dagboekjesonderzoek dat zij sinds 2017 uitvoert. Tot 2023 gebeurde dat eens per jaar en vanaf 2023 vier keer per jaar. Hierbij wordt aan alle medewerkers gevraagd om gedurende één dag aan te geven welke activiteiten zijn uitgevoerd, voor welke doelgroep en welke thema’s daarbij aan de orde kwamen.158 De dagboekjesonderzoeken vormen daarmee een momentopname. Met het onderzoek maakt het OKT onder meer inzichtelijk hoeveel tijd is 154 Dit betekent ook dat niet bekend is waar (welke buurt, welk gebied en/of welk stadsdeel)

bereikte deelnemers vandaan komen. Het is alleen bekend bij welk team een deelnemer een training of andere activiteit gevolgd heeft. Ook is niet bekend of een deelnemer wel of niet tot de doelgroep (meest) kwetsbare jeugdigen behoort. 155 Lichtere hulpvragen en korte contacten zijn daardoor niet zichtbaar in de registraties. Werkzaamheden waarvan wel cliënt-gerelateerde registraties worden bijgehouden in een cliëntdossier in het RIS, worden gezien als jeugdhulp. 156 Deze gegevens worden over de gehele training eenmalig geregistreerd, onafhankelijk of de training bestaat uit één of verschillende bijeenkomsten. 157 In hoofdstuk 2 constateerden we dat er geen doelen geformuleerd zijn. Wel is doelrealisatie in de gemeentelijke opdracht opgenomen als een van de outcome-indicatoren, naast cliënttevredenheid en uitval. Zoals beschreven, wordt uitval bij de preventieve basistrainingen geregistreerd en heeft het OKT recent bij een aantal trainingen voor het eerst cliënttevredenheid uitgevraagd. 158 Om de verhouding tussen preventie en jeugdhulp te berekenen, wordt alleen de tijd meegenomen die aan directe en cliëntgebonden tijd wordt besteed. Jeugdhulp wordt gedefinieerd als de aanwezigheid van een dossier in Gidso. De medewerker vult dit per activiteit in.

Alle activiteiten die onder de JGZ worden geregistreerd, vallen volgens deze brede definitie die het OKT hanteert in dit onderzoek, per definitie onder preventie.

80

PREVENTIEVE JEUGDHULP IN AMSTERDAM - ONDERZOEKSRAPPORT besteed aan preventie en wat de verhouding is tussen preventie- en niet-preventietijd (voor het OKT-breed en specifiek voor Stichting OKT).CLXXXVI De resultaten geven inzicht in de tijdsverdeling per discipline naar soort activiteit, doelgroep, thematiek en werklocatie. Het OKT rapporteert jaarlijks over de tijdsbesteding in de Eindrapportage Dagboekjesonderzoek. Het OKT heeft sinds 2017 een ruime hoeveelheid data over de tijdsbesteding binnen het OKT verzameld.159 We vinden deze gegevens bruikbaar voor het schetsen van een overkoepelend beeld van de tijdsbesteding aan preventie op een bepaald moment. De gegevens zijn minder bruikbaar om een beeld te vormen van specifieke activiteiten die plaatsvinden onder preventieve tijd, omdat zowel de categorieën als de berekeningswijze over de tijd zijn gewijzigd. De categorieën in het tijdsbestedingsonderzoek zijn bovendien niet een-op-een te relateren aan het preventieve aanbod dat Stichting OKT biedt of aan de basistaken of prioriteiten uit de gemeentelijke opdracht. Ten slotte zijn er kanttekeningen te plaatsen bij de volledigheid: niet alle werkzaamheden die gerelateerd zijn aan de (organisatie en uitvoering van) preventieve activiteiten, kunnen zodanig geregistreerd wordenCLXXXVII, en niet alle werkzaamheden die te maken lijken te hebben met preventie worden daartoe gerekend.

Zo lijkt ‘contacten met professionals en vrijwilligers’ op het oog relevant voor het uitvoeren van de preventieve opgave, maar deze wordt in de tijdsberekeningen geschaard onder ‘overige tijd’ en niet onder preventieve tijd. Rondom de uitkomsten van de meting geeft het OKT specifiek voor de meting over 2021 aan dat er door een onduidelijke vraagstelling mogelijk een te hoog percentage tijdsbesteding aan preventie is gerapporteerd.160 Vanwege voorgenoemde redenen is het lastig om de ontwikkelingen in de tijdsbesteding aan preventie over de tijd heen te interpreteren. Ontwikkelingen in tijdsbesteding worden door het OKT in beeld gebracht door het lopende jaar te vergelijken met het vorige jaar. Duiding van, of onderzoek naar, deze ontwikkelingen (over een langere periode) zijn we niet tegengekomen. Bijlage 2, tabel b2.10 geeft een samenvatting van de tijdsbesteding aan preventie in de periode 2017 tot en met 2022. Deze cijfers suggereren het volgende:

159 In de reactie op het feitelijk wederhoor licht het OKT toe dat ze de registratiedruk niet wilde

opvoeren, maar wel wilde monitoren, en daarom samen met onderzoekers heeft gezocht naar alternatieven, zoals dagboekjes-/tijdsbestedingsonderzoek. Het OKT is zich ervan bewust dat dit instrument tekortkomingen kent en heeft daarom de wens om ook op dit onderdeel betekenisvolle indicatoren te ontwikkelen. Het OKT licht niet toe welke tekortkomingen ze ziet. 160 In de concept-rapportage Dagboekjesonderzoek 2022 pagina 6 schrijft het OKT hierover: “In 2021 kwamen de voormalig Samen Doeners bij het OKT en zij besteedden maar liefst 37% van hun tijd aan preventie. Dit hoge percentage kwam waarschijnlijk door de vraagstelling in het dagboekjesonderzoek of een dossier wel of niet geregistreerd was in Gidso. In 2022 is deze vraag aangepast naar Gidso en/of andere registratiesystemen en valt op dat de OKA met MPG-expertise nu 23% van de tijd besteed aan preventie.”

81

REKENKAMER METROPOOL AMSTERDAM

• OKT-breed wordt vanaf 2017 steeds 50% of meer van de werktijd aan preventie besteed.161 De tijdsbesteding aan preventie na 2019 loopt terug van 59% naar 50%.162 • Voor Stichting OKT ligt de tijd besteed aan preventie steeds net iets onder de 30%, met uitzondering van 2019 toen de tijdsbesteding op 36% lag. Na 2019 presenteert Stichting OKT de volgende tijdsbesteding aan preventie: 30% in 2020, 28% in 2021 en 27% in 2022.CLXXXVIII • De OKA’s besteden grofweg een derde van hun directe en cliëntgebonden tijd aan preventie. Dit is vanaf 2015 min of meer stabiel met een enigszins hoger percentage in 2019 (41%). • De teams verschillen onderling sterk in de tijd die zij besteden aan preventie. Op teamniveau – bezien vanuit Stichting OKT – varieerde de tijdsbesteding aan preventie in de afgelopen jaren van 14% tot 57% (2020), van 12% tot 42% (2021) en van 19% tot 39% (2022).CLXXXIX Het OKT heeft voor ons een aanvullend overzicht gemaakt over - onder meer - het type activiteiten binnen de preventieve tijd uit de metingen van 2021 en 2022.CXC Daaruit maken we op dat ongeveer 45% van de preventieve tijd contacten met cliënten betrof (korte contacten, trainingen, ontmoetingen en themabijeenkomsten). Zo’n 45% werd besteed aan contacten met professionals en vrijwilligers en zo’n 10% betrof registratie en voorbereiding.

In deze aanvullende berekeningen van het OKT is de activiteit ‘contacten met professionals en vrijwilligers’ wel tot de preventieve tijd gerekend.

3.2.6

Preventie in instrumenten voor monitoring, sturing en verantwoording

Tijdsbestedingsnorm voor preventie recent geformaliseerd De directie van het OKT draagt sinds enige tijd een tijdsbestedingsnorm voor preventie uit. Volgens deze norm zou 30% van de totale hulp of ondersteuning vanuit de Stichting moeten worden besteed aan preventieve activiteiten.163 Per 2023 is de 30%-norm opgenomen in het jaarplan van Stichting OKT: “Om te voorkomen dat preventie verder onder druk komt te staan, sturen we er in 2023 op om 30% van de inzet te besteden aan samenwerken in de wijk met de sociale basis (collectieve aanpak) en de inzet op preventie middels informatie, advies en training O&O.”CXCI

161 Dit gaat om een percentage van de totale directe en cliëntgebonden tijd. Directe tijd is tijd die

besteed is met cliënten (direct cliëntcontact), cliëntgebonden tijd is tijd die is besteed voor cliënten. Ook is er nog een categorie ‘overige tijd’. Deze wordt door het OKT niet meegerekend in de berekening van de tijdsbesteding aan preventie. 162 Het OKT geeft in haar reactie op het feitelijk wederhoor aan dat de coronamaatregelen in 2020 en 2021 het uitvoeren van preventieve activiteiten hebben bemoeilijkt. Bron: OKT Amsterdam, Reactie op feitelijk wederhoor, 23 mei 2023. In paragraaf 3.2.6 adresseren we dit onderwerp uitgebreid. 163 Deze 30%-preventienorm lijkt ingeburgerd te zijn in de organisatie; er wordt aan gerefereerd in meerdere documenten van het OKT en het is bekend bij de professionals die we spraken. Onduidelijk is wanneer deze norm voor het eerst is gesteld. Eerst bekende schriftelijke bron: Ouderen Kindteams Amsterdam, Notitie Preventieve basistrainingen, 24 mei 2022, p. 3.