6 Werkplan duurzaamheid Haven-Stad.pdf

alle gerecyclede materialen evenveel impact genereren, zal een gebalanceerde ambitie - 50% Aan de linkerzijde zien we welke economische activiteiten er verantwoordelijk zijn voor welke hoeveelheStroomdiagram van alle voedselen organische afval geproduceerd niet alle gerecyclede materialen evenveel impact genereren, zal een gebalanceerde ambitie - 50% in Consumptiegoederen hergebruik of recycling en 50% bio-based materialen, vanaf fase 2 de meeste positieve impact den organische afvalstromen, aan de rechterzijde zien we hoe deze afvalstromen worden verwerkt. Haven-Stad tussen 2013-2018 (AMS, obv LMA) hergebruik en 50% bio-based materialen, vanaf fasestoffen 2 - de meeste positieve impact In tegenstellingof totrecycling de sterke aanwezigheid van de productie van voedsel en organische kunnen creëren. binnen Haven-Stad kunnen creëren.die vervolgens buiten de MRA worden verwerkt, geldt voor consumptiegoe-

Bouwen in Haven-Stad

deren het omgekeerde. Vanuit heel Nederland, wordt er jaarlijks gemiddeld 113.000 ton consump-

tie-afval verwerkt binnenslag, Haven-Stad. Wederom is er voornamelijk sprake van laagwaardige De eerste het zogenoemde laaghangend fruit, is het circulair hergebruik van materialen bij verwerking al deze reststromen, die vele mogelijkheden bieden om de sterker groeiDe eerstevanslag, het zogenoemde laaghangend fruit, is steeds het circulair hergebruik van materialen bij de aanleg van het openbaar gebied (incl. infrastructuur, stedelijk meubilair, keer- en geluidswanende maakindustrie (start-ups, creatieve ondernemingen,...) een mogelijkheid kunnen bieden de aanleg van het openbaar gebied (incl. infrastructuur, stedelijk meubilair, en geluidswanbouwen wekeerHaven-Stad mee? om binnenden, het Haven-Stad met analyse deze reststromen aan de slagWaar te gaan. Bijkomend etc). Uit plangebied een eerste op basis van het werk door de TUDelft dat verricht werd binnen den, etc).

Uitditeen analyse op basisdevan het kan werk doorvoor dedeTUDelft dat verricht werd binnen voordeel is dat ‘oude’eerste stukje haven, als Haven-Stad aanjager worden lange het kader van de startmonitor Circulaire Economie voor de gemeente Amsterdam, werden alle termijn potentieel ‘nieuwe’ havenactiviteiten van Amsterdam, als onderdeel de aldaar Amsterdam, werden alle het kader vanvandede startmonitor Circulaire Economie voor devan gemeente de analyseAmsterdam van TNO over de materialen bouwen gedurende sloopafvalmateriaalstromen binnen deNaast Metropoolregio geanalyseerd voordie deopgeslagen zitten in de gebouwen in Haven-Stad, heeft noodzakelijke transitie de komende decennia. 12 bouw- en sloopafvalmateriaalstromen binnen de Metropoolregio Amsterdam geanalyseerd voor de AMS Institute een data-analyse uitgevoerd over de materialen die jaarlijks door het gebied “stromen”. Het jaren 2013-2018. Hierin valt de rol van grote stedelijke transformatieprojecten zoals Haven-Stad jaren 2013-2018.

Hierin valt type de restmaterialen rol van grote zoals Haven-Stad Onderstaand taartdiagram toont welke er in stedelijke het verledenbetreft - transformatieprojecten voor de de jarenhoeveelheid 201315die gesloopt werden in het projectgebied tussen 2013 en 2018 en de materialen en de ontwikkeling van de Noord-Zuidlijn meteen op als hotspots van afvalproductie voor bouw- en 2018 - binnen Haven-Stad laagwaardig verwerkt werden. Samengevoegd met een projectie van en de ontwikkeling van de Noord-Zuidlijn meteen op alshoeveelheid hotspots vanbouwafvalstromen afvalproductie voor diebouwnaar en het gebied toe worden gebracht voor verwerking en doorvoer. sloopmaterialen. de afval geproduceerd door een gemiddeld huishouden, geeft de potentie aan tot hergebruik voor 9 sloopmaterialen. Figuur 3: Stroomdiagram van alle voedsel- en organische afval geproduceerd in Haven-Stad tussen 2013een nieuw soort maakindustrie binnen de stad.

9

2018. Aan de linkerzijde zien we welke economische activiteiten er verantwoordelijk zijn voor welke hoeveelhe-

den organische afvalstromen, de rechterzijde we hoe dat deze afvalstromen worden verwerkt. Uit deze analyse is zien te zien de transitie van Haven-Stad in gang is gezet en de bouwindustrie volop Een verdere diepte-analyse door het AMS Institute vanaan deze materiaalstroom, leert ons een aantal Links: Consumptiegoederen verEen verdere diepte-analyse door het AMS Institute van draait: deze materiaalstroom, leert ons een aantal er zit een stijgende lijn in de hoeveelheden bouwwerkt en sloopafval, met 2016 als topjaar. Het in haven-Stad, afkomstig uitwerkt inzichten: inzichten: versterkend dat de meeste bedrijven in de Coenin deprovicies bouwsectorinactief zijn (productie, meerdere nederland - 77% van alle bouw- en sloopafvalmaterialen geproduceerd in Haven-Stad, worden verwerkt bin- en Vlothaven - 77% van alle bouw- en sloopafvalmaterialen geproduceerd in Haven-Stad, worden verwerkt bin2013-2018 (AMS, obv LMA) en/of overslag). Tussen 2013 en 2018 varieerde het geproduceerde bouwen sloopafval van nen de MRA, de overige 23% wordt verwerkt bijverwerking bedrijven verspreid over heel het rijk. nen de MRA, de overige 23% wordt verwerkt bij bedrijven verspreid over heel het rijk. 185 kton tot 361 kton.

Dit betreft zowel materialen die uit de sloop van bestaande gebouwen - 60% echter van alle bouw- en sloopafvalmaterialen die worden verwerkt in Haven-Stad, komen Rechts: Taartdiagram dat allekomen, als - 60% echter van alle bouw- en sloopafvalmaterialen die worden verwerkt in Haven-Stad, komen restmaterialen afkomstig uit het productieproces van bouwmaterialen. Ditorganische onderscheid afvalmais in deze huidige voedsel- en echter van buiten de Metropoolregio, slechts 40% is afkomstig vanuit de MRA zelf. echter van buiten de Metropoolregio, slechts 40% is afkomstig vanuit de MRA zelf. analyse niet maken. is 31% toont diewerden in Haven-Stad Figuur 4: Taartdiagram dat alle voedselen te organische afvalmaterialen toont dieterialen in Haven-Stad ge- Van de in Haven-Stad geproduceerde bouwen sloopafvalmaterialen direct herbruikbaar - Van de in Haven-Stad geproduceerde bouw- en sloopafvalmaterialen isbouwmaterialen 31% direct herbruikbaar geproduceerd tussen Hetdan aantal tonnen watsamenstelling van buiten verwerkt of overslagen werd in Haven-Stad produceerd 2013-2018. Meer 40% is van onbekende enwerden kwaliteit en vereist dan ook (511666 ton tussentussen 2013-2018), 19% indirect herbruikbaar (311595 ton), en 5% puur (86484 ton).Haven-Stad 2013-2018. (AMS, obv LMA) (511666 ton tussen 2013-2018), 19% indirect herbruikbaar (311595 ton), enjaarlijks 5% puur (86484 ton).

tot 522 kton (2018). groeide enorm: van 66 kton (2013) - Van de bouw-opvolging en sloopafvalmaterialen die in Haven-Stad verwerkt worden, het merendeel vernauwere vanuit de Omgevingsdiensten om dezeisrestmaterialen en fracties verder te identificeren. - Van de bouw- en sloopafvalmaterialen die in Haven-Stad verwerkt worden, is het merendeel verFiguur 4: Taartdiagram dat alle voedsel- en organische afvalmaterialen toont die in Haven-Stad werden gevuild (66%, 923385 ton tussen 2013-2018). Meer danuit 40% is van onbekende samenstelling en kwaliteit en vereist dan ook Figuur 5: toont alle consumptiegoederen die tussen 2013-2018 in produceerd Haven-Stadtussen werden2013-2018. verwerkt (afkomstig vuild (66%, 923385 ton tussen 2013-2018). nauwere vanuit de Omgevingsdiensten om deze restmaterialen en fracties verder te identificeren. overige provincies in Nederland). Meer dan 60% is van onbekende kwaliteitopvolging en samenstelling.

Achtergronddocument duurzaamheidsadvies Haven-Stad - AMS Institute

Figuur 2: hoeveelheden bouw- en sloopafval geproduceerd en verwerkt in Haven-Stad (postcode 6) tussen 2013-2018 Achtergronddocument duurzaamheidsadvies Haven-Stad - AMS Institute

Voor de bouw van 71.100 woningen is er naar schatting in totaal 2.306 kton grondstoffen nodig. In 2018 Achtergronddocument duurzaamheidsadvies Haven-Stad - AMS Institute Bouwafval geproduceerd en verwerkt in Haven-Stad in 2018 (AMS, obv LMA) is er in totaal 883 kton materiaal door Haven-Stad vervoerd, in de 38 jaar (2020 tot 2058) zal er meer dan

voldoende materiaal door Haven-Stad stromen om het mee te bouwen. De combinatie van deze twee stromen is kwantitatief meer dan voldoende om meer dan 50% van Haven-Stad met hergebruikt en gerecycled materiaal te bouwen. Door de tijdslijn van de bouw van Haven-Stad is dit pas haalbaar vanaf fase 2 van Haven-Stad. Vanuit de gebouwprofielanalyse van TNO zijn we in de wetenschappelijke literatuur op zoek

7

gezegd worden hoe het met deze indicator staat wanneer er dan meer woningen zijn. De directie Afval en Grondstoffen werkt op dit moment aan een methode om per buurt de gegevens over afval inzichtelijk te maken.

aan een recyclecenter voor grof afval en consumenten producten. Of aan bedrijven die van organisch materiaal mode, supplementen en cosmetica maken. Volledig ter plaatsen of in samenwerking met industrie in Westpoort.

Afval en grondstofketens van bedrijven Hoewel de cijfers voor het huidige HavenStad nu bekend zijn via de database van het landelijk meldpunt afvalstoffen (LMA), is ten behoeve van het beter inrichten van de ketens van bedrijfsgrondstoffen en -afvalstromen nog geen volledig beeld te geven van de potentiele CO2 winst die hier te behalen is. Bovendien kunnen niet alle huidige bedrijven onderdeel zijn van het nieuwe Haven-Stad doordat hun activiteiten niet samengaan met wonen. Dat neemt niet weg dat bedrijven in de tussentijd een zeer significante rol kunnen hebben. Ook is het interessant om te verkennen rond welk type bedrijven op grond van hun grondstofstromen een interessante symbiose kan ontstaan in het nieuwe Haven-Stad.

Bouwafval In Haven-Stad wordt per jaar (2018) ~360 kton bouwafval geproduceerd. Daarnaast stroomt jaarlijks ~520 kton bouwafval door Haven-Stad. Het heeft een oorsprong en/of bestemming in de regio en voor 60% zelfs tot ver buiten de regio. Uit een eerste analyse lijkt deze stroom van relatief hoge kwaliteit te zijn (bijvoorbeeld restpartijen van andere projecten) en is de huidige verwerkingsmethode relatief laagwaardig. Van de 360 kton binnen HavenStad lijkt 31% van zodanige kwaliteit dat het direct herbruikbaar is, 19% indirect en 5% als pure grondstof. Dit biedt kansen voor ‘afvangen’ van deze materialen op het juiste moment voor hergebruik in Haven-Stad zelf. Matching van vraag en aanbod en momentum is daarin key om theoretische potentie tot werkelijke potentie om te zetten. Van het deel dat “door Haven-Stad “stroomt” is 60% vervuild.

De grootste afvalstromen in het huidige HavenStad zijn bouwmaterialen (520 kton per jaar ‘stroomt’ door Haven-Stad, 360 kton wordt er geproduceerd), voedsel en agrofood (13 kton productie en 400kton verwerking)- en consumptiegoederen vanuit Amsterdam en ver daar buiten (verwerking van 113 kton). De eerste categorie zal een grotere kans bieden voor de ontwikkelfases van Haven-Stad, en de laatste twee kunnen (mits in een vorm die te combineren is met hoog stedelijk wonen) een rol hebben in zowel het ontwikkelfase als het nieuwe Haven-Stad. Denk daarbij

Hergebruikt materiaal in de bouw Er is nog geen of beperkt inzicht in hoeveelheid hergebruik materiaal in lopende bouwprojecten. Op basis van landelijke cijfers gaan we er van uit dat 12-16 % (in gewicht) van de toegepaste materialen gemiddeld standaard al uit hergebruikte materialen bestaat en dan met name in de openbare ruimte. Daarnaast nemen we als standaard dat

gegaan naar de bouwmaterialen met de meeste impact (in volume of totale CO2eq uitstoot) en naar meer

28

circulaire aanpakken om de impact te verlagen. De volledige tabel vind je in bijlage 1.

29

BOUWMATERIALEN

0,1% van de nieuwe materialen nu biobased is.

aanvoer nieuwe materialen aanvoer secundaire materialen aanvoer hernieuwbare materialen

opgeslagen in gebouwen rond 2050

CO2 uitstoot bouw De prognose voor CO2 uitstoot door de bouw van Haven-Stad in het “Business AS Usual scenario is 2.3 mio ton CO2 voor 71.000 woningen+20% BVO overige functies . Het lijkt – uitgaande van de materiaalstromenmogelijk om op de middellangere termijn de CO2 uitstoot door hergebruik en toepassing van biobased bouwmaterialen met 40-80% te reduceren. Dit is echter niet alleen een kwestie van andere materialen gebruiken maar ook van marktwerking en systeeminnovaties. Het zal daarom niet vanaf project 1 haalbaar zijn maar per project al lerende beter worden. Wanneer vol wordt ingezet op reduceren van materialen en hergebruik van materialen kan dit reeds 43% van de CO2 uitstoot schelen. Als ingezet wordt op biobased bouwen (houtbouw) of een combinatie van reduceren, hergebruiken en biobased bouwen kan dat oplopen tot ca 78%. De grootste CO2 winst is te behalen door het verminderen van gebruik en hergebruik van resp. staal, beton, aluminium, zandcementen en betonklinkers en het vervangen van constructiematerialen zoals beton en staal door hout. De meest impactvolle maatregelen (in verlaging van de CO2eq uitstoot) zijn het reduceren van gebruik van en/of gebruik maken van secundaire of biobased materiaalstromen voor metalen: vooral aluminium en staal. Beton creëert vooral een grote impact als het gebruik (primair en secundair) ervan wordt beperkt.

opgeslagen in openbare ruimte rond 2050

opgeslagen in gebouwen (2017) opgeslagen in openbare ruimte (2027)

verwerking buiten Haven-Stad

grondstofstromen bouw bij ‘business as usual’

grondstofstromen bouw bij ‘focus op houtbouw’

Possible Symbiosis’s in HavenStad grondstofstromen bouw bij ‘focus op besparen en hergebruik’

sible Symbiosis’s in enStad

grondstofstromen bouw bij ‘gemengd scenario’

Figuur 6: Mogelijke symbiose in en nabij Haven-Stad; Anja Costien 2020 (AMS-Institute)

Internship Reflection | Anja Constien | AMS Institute

09/04/2020

27

INDUSTRIELE SYMBIOSE Voorbeeld van kansen voor industriële symbiose in (voornamelijk in de tussentijd) of nabij Haven-Stad (Anja Costien 2020 , AMS-Institute)

Symbiosis’s scheme HavenStad Chemical Industry

14

+ ethanol + methanol

+ struvite + sulfur

ICL-Fertilizers Europe C.V.

+ organic waste

Chaincraft

+ steam (to heat the raw oil)

Renewi (recycling broker)

+ gypsum

Vattenfall (PowerPlant)

Americol + recovered solvents (Chemical hygene) Biogas-Plant – (INB sustainable energy B.V.)

•

• •

•

Naast sturen op een lage Milieu Prestatie Gebouwen (MPG): Reduceren van impactvolle ‘virgin’ materiaalstromen zoals beton, staal, aluminium en kalkzandsteen en het stimuleren van houtbouw projecten. In gebouwen en in de openbare ruimte voor het delen van goederen en meervoudig ruimtegebruik mogelijk maken. In het openbare ruimte raamwerk en andere planvoorbereiding (of planvorming) van kades en bruggen: locaties mee ontwerpen als kans voor logistiek in de bouw- en gebruiksfase om te zorgen dat (bouw) logistiek over water goed geïntegreerd wordt in het nieuwe Haven-Stad. Zodra de eerste pilots in het komende jaar resultaten laten zien ook hier overgaan op het gescheiden inzamelen van GF om meer comfort te bieden aan bewoners en bedrijven én hoogwaardiger gebruik van grondstoffen mogelijk te maken.

Relatieve impact bouw De totale theoretische CO2 impact van het bouwen van Haven-Stad op de business as usual manier (2.3 mio. ton CO2 uitstoot) staat gelijk aan de CO2 uitstoot van 7 tot 8 jaar energiegebruik van geheel Haven-Stad als we met oude bouwstandaarden (1995-2000) en op gas zouden ontwikkelen (ca 0, 302 mio ton CO2/jaar bij 71.000 woningen). Eerste voorzichtige inschatting is dat ca 50% reductie

+ steel slag

Eggerdin g (industrial minerals)

Mebin Concrete

+ fly ash

+ residual heat

Aanvullende ambities

Ringeling Staalwerken B.V.

Olie-Verwerking Amsterdam BV + cooling water

in CO2 uitstoot op materialen haalbaar is.Ter vergelijking: de winst die te behalen is door bouwen met de EPC 0,15 + een duurzaam energiesysteem is 0,108 mio ton CO2 per jaar in de eindsituatie.

+ sewage water as cooling water

BAM Infra

District-heating for HavenStad + glue (Compro-Project)

Combined heat and power plant

+waste-water

+ heat of the purified water

Floating-farms

+ sludge

Waternet (Wastewater treatment-plant)

+ sojapeels

09/04/2020 Figuur 6: Mogelijke symbiose in en nabij Haven-Stad; Anja Costien 2020 (AMS-Institute)

30

Cargill

Internship Reflection | Anja Constien | AMS Institute

Figuur 7: Schematische verbeelding van mogelijke symbiose in de haven en Haven-Stad; Anja Costien 2020 (AMS-Institute).

32

31

1

3

3

Voorbeelden van Houtbouw in diverse segmenten 1. Woody studentenhuisvesting Hamburg - via siedlungen.de 2. Das Wälderhaus in Hamburg via Holzbau.de 3. De 73 meter hoge woontoren HAUT in Amsterdam (in aanbouw) door Lingotto i.s.m. Team V Architectuur en ARUP (hautamsterdam.nl)

2

2

1

Cosmetica uit sinaasappelschillen, eiwitten uit insecten gevoed met organisch afval als bron voor eieren met een lage co2 footprint, paddenstoelen uit koffiedik, producten uit een urban farm of fruittuin, en kleding uit organisch restmateriaal als voorbeeld van een symbiose tussen grondstoffen die kunnen worden gewonnen in Haven-Stad en nieuwe producten gebruikt en beleefd worden in Haven-Stad. Een aantal bedrijven in deze keten kan mogelijk ook in het nieuwe Haven-Stad worden geïntegreerd, een ander deel zal beter passen op het gezoneerde industrieterrein van de haven. Urban Farms i.c.m. andere functies vanuit de buurt, vanuit commerciele functies/high end segment of icm logistiek 1. Rooftop Restaurant Stedsan OsterGRO in Kopenhagen (foto Preston Drake-Hillyard via ecourbanhub) 2. Dak-kas QO Hotel Amsterdam (foto via QO-Amsterdam.com) 3. Plannen voor een restaurant+urban fram van 4.000m2 bovenop Amsterdam City logistics hub in het havengebied (amsterdamlogisticcityhub.nl) 4. 5.

1

Olie Grondstof voor de cosmetische, schoonmaaken voedingsindustrie.

Grondstoffen uit sinaasappelschillen (infographic:duurzaambe drijfsleven.nl) Oesterzwammenkwekerij GRO-Together aan de Nieuwe Hemweg met circulair proces van telen op ingezameld koffiedik.

2

Pectine en flavonoïden Pectine wordt in voedingsindustrie gebruikt als verdikkingsmiddel of gelei in bijvoorbeeld jams.

Flavonoïden worden onder meer gebruikt in voedingssupplementen.

Tot de laatste korrel

5 32

4

Voorbeeld woningbouw met meer gedeelde ruimten en goederen - Jardin, Centrumeiland Amsterdam via crouwdbuilding.nl

3

Grondstof voor vezelrijke verpakkingen of papier.

33

Werkplan 2020-2023 (en doorkijk 2030) De kennis en markt op het gebied van circulariteit op het gebied van materialen en WAT

Van afval naar grondstof

Doorontwikkelen aanpak circulair bouwen

Circulair inrichten buitenruimte SDIZ

34

grondstoffen ontwikkelt zich snel. Haven-Stad ontwikkelt zich in fasen. In onderstaande tabel is weergegeven welke acties en onderzoeken

DOEL

GEBIED

WIE

de komende jaren worden opgepakt om een circulair Haven-Stad weer een stap dichterbij te brengen.

WANNEER

DEKKING

INVESTERINGEN

OPBRENGSTEN

Bepalen waar in de bestaan- Sloterdijk 1 Zuid de en neiwe inrichting de grootste kansen liggen om meer circulair te werken

Haven-Stad, Amster2020 ev dam Circulair, Sloterdijk 1 Zuid

Project Sloterdijk I Zuid Onderzoekskosten t.b.v.inventarisatie. Proceskosten voor innove- Uitsraling project, lagere impact op CO2 ren gedurende het proces, mogelijk enkele hogere aanlegkosten uitstoot hier en elders en op schaarse voor bepaalde materialen ramen grondstoffenvoorraad en biodiversiteit elders

Evaluatie circulair bouwen SLZ 1 en SDC en indien nodig Inzicht in effectiviteit SDC en SD1Z en opschalen oogstplannen & database en aanstellen coordi- huidige manier van werken erna per nieuw nator circulariteit Haven-Stad en 0-meting en opschalen deelgebied effectieve aanpak

Ontwerpers en pro2022 ev jectleider openbare ruimte SD I Z + externe specialisten

Haven-Stad iwm Amsterdam Circulair

Opnemen focus op ruimte voor delen en collectieve voorzieningen in gebiedsontwikkeling (naar voorbeeld van bijvoorbeeld Hamburg HafenCity en Zurich Housing development)

RenD, GenO, Ontwikkelaars

nvt, in regulier proces Andere (hogere?) eisen aan gedeelde ruimtes en beheer ervan, Haven-Stad en projecten minder uitgeefbaar oppervlak aan individuele huurders/kopers, hogere servicekosten

Noodzakelijke ruimte privé kleiner is betaalbaarder in aankoop, mogelijk meer units, minder eigen bezit aanschaffen (bv wasmachines, auto’s). Duurzaamheidswinst in lager materiaalgebruik. Sociale winst in stimulans voor sociale cohesie

Bewaken doelstelling is Regulier budget Haven-Stad programma activiteit

Minder overlast op de weg, minder uitstoot

Delen van ruimtes en goe- Heel Haven-Stad deren eenvoudiger maken om efficiënter met materialen en ruimte om te gaan

doorlopend

Rekening houden met aan- en afvoer van bouwmaterialen Verminderen vervoersbewe- o.a. MinervaGemeente (RenD, A&G, 2020 ev en andere afval- en grondstofstromen over water bij het gingen, kades voor multihaven, Cornelis Stadsdeel Noord) inrichten van de kades in alle volgende projecten functioneel gebruik Douwes (bij vestiging recyclepunt toetsenbordweg

Onderzoekskosten. Investeringen in digitale marktplaats en Inzicht, procesinnovatie database stad of regio buiten projecten. Oogstscan en advies opnemen in proceskosten per GrEx. Naarmate stadsbreed systeem ontstaat steeds minder kosten per GrEx. Proceskosten voor Chief Circularity Officer voor overgangsfase (komende 10 jaar) voor alle volgende projecten. SD1Z en Zaanstraat

Verkenning ‘bouwmaterialen onderscheppen’ voor Haven- Bepalen of gebruik kan Haven-Stad met Stad. Aanvullende LMA stofstroom analyse om type en worden gemaakt van de focus op centrale omvang kansrijke stromen bouwmaterialen en verwerken- bouwmaterialen die hier zone de partijen in beeld te krijgen + ronde tafel gesprek open- nog 20-30 jaar ‘langskomen’ bare ruimte ontwerpers en bouwmateriaal verwerkers om de ‘embedded’ CO2 over bruikbaarheid, tijdspad van vrijkomen en toepassen. uitstoot en vervoersbeweIndien nodig opschalen aanpak SD1Z tot materiaalregisgingen te verlagen seur centrale zone

Onderzoekspartijen zo- na inzichten ntb, afhankelijk van als AMS en stichtingen/ SD1Z, ca 2024 prioritering branche verenigingen zoals Insert

Ondezoekskosten

Stimuleren ontwikkelaars tot biobased showcases (bijv houtbouw) en reduceren van virgin materiaalstromen beton, staal, aluminium en kalkzandsteen

Realiseren van inspirerende Heel Haven-Stad voorbeelden en reductie op meest impactvolle stromen

Haven-Stad en SD1Z

In eerste jaren mogelijk nog extra investeringen benodigd: con- Comfort woningen hoger, uitstraling, structie 5-10% duurder anno 2020. Investeringen bij commercieel signaal functie hoge standaard (zeker vastgoed via stichtingskosten verrekenen. Mogelijk geen meer- bij maatschappelijk vastgoed). Duurkosten meer in 2027. Meerkosten bij niet-commercieel vastgoed zaamheidswinst: CO2 besparing tov nader onderzoek i.s.m. stadsbrede beleidsontwikkeling beton&staal+ vastleggen CO2 voor lange tijd

Eerste recyclepunt als showcase voor Amsterdam in Haven-Stad Noord

Consumentengoederen be- Toetsenbordweg, Afval&Grondstoffen, 2020/2021 houden voor hoogwaardig Noordoever Haven-Stad, Stadsdeel (ontwerp), gebruik. Faciliteren werkge- Haven-Stad Noord, Architecten, 2022 (bouw) legenheid. ontwikkelaar, bedrijven

Indien eerste pilot slaagt (najaar 2020 in bestaande bouw): GF inzameling en verwerGF gootsteen vermalers toepassen in nieuwbouw en trans- king vergemakkelijken, formatie van kantoren naar wonen daarmee overige stromen goed te scheiden houden, confort verhogen Gezamelijke white-label inzameling bedrijfs-en bewoners afval onderzoeken en opstarten

2022

een of enkele Gemeente (RenD, A&G, 2023 ev projecten Haven- GenO) Stad (nieuwbouw én transformatie kantoorpanden)

verminderen vervoersbewe- Vanaf ingebruik- Gemeente (RenD, A&G, 2023 ev gingen name eerste GenO, Ontwikkelaars) woonblokken SD1Z of volgend gebied

Afwegen Ondergronds Afval Transport systeem (OAT) als Leefbare, groene en rainoptie bij extreem hoge dichtheden proof openbare ruimte in gebieden waar de druk op openbare ruimte hoog is.

Metrohalte zones Gemeente (RenD, in centrumgebied GenO, A&G) Haven-Stad

2024 ev

ntb, projectafhankelijk. Samen met placemaking/showcases HavenStad

Vastgoed, mogelijk aan- Investeringen primair bij vastgoed. Exploitatie via A&G. Mogegevuld met EU subsidie lijk aanvullen budgetten nodig (i.v.m. dubbel ruimtegebruik, of andere bronnen uitstraling, duurzaamheid topambitie) . Proceskosten uit regulier project.

Inzicht, procesinnovatie

Extra ruimte verhuur, lokale initiatieven en economie, verkoop van afvalstromen van betere kwaliteit. Zichtbaarheid als centraal onderdeel van een circulaire stad.

Onderzoek door A&G Eerste toepassing in Haven-Stad mogelijk nog in de pilot sfeer Kosten reductie vanuit inzamel en verDekking investerings/ i.v.m. nog te organiseren dekking. Daarna standaardwerkwijze en werkingsysteem. Uiteindelijke impact beheerkosten ntb, BuCa wordt indien nodig verwerkt in grondprijssystematiek. Meerkos- servicekosten (reductie of stijging tov eind 2020 beschikbaar ten in leidingen, grinders en opslag in gebouw. inpandig of buiten inzamelen normaal)) ntb. Duurzaamheidswinst door hoogwaardiger gebruik reststromen ntb

Onderzoeksbudget haalbaarheid, daarna procesbudget inplemen- Minder vervoersbewegingen, minder tatie overlast, minder uitstoot en maakt TCO naar verwaqchting lager

ntb

Onderzoeksbudget voor haalbaarheid en bestuurlijke afweging. Investeringen in systeem zijn vele malen groter dan bestaande systeem.

Ruimtewinst, comfort, minder vervoersbewegingen ien arbeid n de wijk

Verdiepende analyse en gespreksronde industriële symbiose huidige en nieuwe bedrijven, met eerste focus op voedsel en cosmetica, consumptiegoederen en mode.

Kringloopsluiting en Haven-Stad, Gemeente, zittende 2022 verbreden soorten werkMinervahaven en bedrijven en innovagelegenheid aan de hand samenwerking tieve bedrijven zoals van stofstroom benadering, met nabijgelegen GrowX, Instock, NPSP startende met voedselver- haven en anderen. werking en consumenten goederen.

programma Haven-Stad Onderzoekskosten, mogelijk enkele bijeenkomsten organiseren

zie ‘Doel’

Evaluatie inzamelsystemen: inpandig (SD1Z)of openbare ruimte (SDC)

bepalen strategie volgende Centrale Zone deelgebieden Haven-Stad

in reguliere budgetten

Keuze meest geschikte systeem voor vervolg gebieden

Gemeente (RenD, A&G, 2025 ev GenO, Ontwikkelaars)

Onderzoekskosten

35

Doorrekening resterende uitstoot broeikasgassen in Amsterdam in 2030

Energie

Deze grafiek geeft de raming van CO2-reductie voor 2030 weer, uitgesplitst per transitiepad. De raming bestaat uit vier elementen. De impact van landelijke maatregelen, de impact van Amsterdamse maatregelen, verschuivingen in het energieverbruik die zorgen voor meer of minder uitstoot en de extra uitstoot door de groei van de stad. Met de nu bekende maatregelen komt de uitstoot in 2030 naar verwachting uit op -48%.

het lukt n en over t met een tussen bereik. ies en . Bovenacties en moet veelal hankelijk ebied van

CO2-uitstoot Amsterdam In CO2equivalenten

Ambitie 2030

Ambitie 2050

-55%

-95%

t.o.v. 1990

Ambities en huidige uitstoot van de stad Amsterdam als geheel in kton CO2 equi¬valenten (Programma Amsterdam Klimaatneu¬traal, Gemeente Amsterdam, 2019)

t.o.v. 1990

6.000

apportage eren we e voeren. voortgang de voortuitstoot gestandaarworden te nemen

Doorrekening: raming 2030

5.000 Haven & Industrie

920

t.o.v. 1990 met bandbreedte

4.000

3.000

Elektriciteit 1.960

2.000

1.000

Mobiliteit

870

Gebouwde Omgeving

1.250

-21% - 48% raming 2030 -55%

0

1990

2000

2010

2020

2030

2040

2050 11

Waar willen we naartoe? Wonen en werken in Haven-Stad kost weinig energie en is comfortabel. De energie die nog nodig is, is duurzaam opgewekt. Over een paar jaar worden alle nieuwe gebouwen in Haven-Stad niet alleen energiezuinig, maar energieneutraal tot energiepositief. Lopen, fietsen en OV zijn de belangrijkste manier om te verplaatsen, en als vervoer met aandrijving nodig is, dan is dat uitstootvrij. De energie die nog nodig is voor het verwarmen van huizen komt uit lokale bronnen en de elektrische energie die nodig is voor bijvoorbeeld onze apparaten en mobiliteit wordt duurzaam opgewekt en zo efficiënt mogelijk benut. Daardoor wordtde hoeveelheid elektriciteit die van buiten Haven-Stad nodig is zo veel mogelijk beperkt. Door slimme en robuuste energienetwerken kunnen we energie uitwisselen en benutten we de juiste energie op het juiste moment op de juiste plek. Technieken voor opwek, buffering en opslag zijn mooi en slim geïntegreerd in gebouwen en openbare ruimte.

Focus en ambities

Prognose uitstoot HavenStad in CuO2 equivalent (in ton) in het referentiescenario en na het toepassen van een voorbeeldmaatregel: warmtenet op restwarmte uit datacenters

2017-2020 De focus voor de Energietransitie in HavenStad lag en ligt voornamelijk op het nieuw te bouwen Haven-Stad. Beperking van het energiegebruik vindt plaats door een meer duurzame modal-split en schonere aandrijfsystemen, en door stap voor stap de energieprestatie van gebouwen aan te scherpen. Daarnaast wordt gewerkt aan de bovenplanse warmte- en elektriciteit systemen die nodig zijn om de transitie te faciliteren. De ambities uit de ontwikkelstrategie staan nog overeind: 75% CO2 reductie per direct en 85 tot-100% reductie van CO2 in 2050. Dit einddoel is conform doelstelling vanuit Amsterdam Klimaat Neutraal (2020). Daarnaast is de afgelopen jaren de nadruk nog meer op open, duurzaam en betaalbaar en op slim gebruik van restwarmte komen te liggen n.a.v. de gebeurtenissen bij het AEB twee moties: motie14.4.17: LT in nieuwbouw en benutting restwarmte datacenters Haven-Stad, motie TA2017-001586 ).

36

2020-2023 Als vervolgstap na de Energieverkenning uit 2019 is in 2020 is gestart met een uitvoeringsplan voor een duurzaamcentraal warmtesysteemin Haven-Stad, zodat het lokaal benutten van duurzame warmtebronnen in een robuust systeem verder wordt geconcretiseerd voor de volgende projecten binnen de centrale zone. Na het afronden van het uitvoeringsplan in 2021 kan een nieuwe fase opgestart worden richting uitvoering. Ook het elektriciteitsnet heeft uitbreiding nodig om toekomstbestendig te zijn. Locaties en tracés zijn grotendeels in beeld’, en worden de komende periode verder uitgewerkt. Zie voor meer informatie “stand van zaken 2020”. In hun advies onderschrijft het Amsterdam Institute for Advanced Metropolitan Solutions (AMS) het belang van het benutten van lokale bronnen in lokale netwerken en het lokaal uitwisselen van energie. Dit sluit goed aan bij de uitkomsten van de Energieverkenning die in 2019 is uitgevoerd voor Haven-Stad. Enkele belangrijke waarschuwingen daarbij betreffen: 1. Voorkom een lock-in en afhankelijkheid van één bron of één partij 2. Focus op lokale bronnen vanuit het stedelijke perspectief op beschikbaarheid van bronnen. Evalueer regelmatig welke bronnen op welke plek in de stad nodig zijn en of de hier beoogde bronnen (zoals datacenters) daarin nog op de juiste manier worden gebruikt. 3.

Monitor de tapwatervraag in de eerste gebouwen hier en elders in de stad en volg technische innovaties om tapwatervraag te verminderen, omdat het warmtevraag profiel een belangrijke factor is in het bepalen van het preferente energiesysteem. Daarnaast raad het AMS aan om meer aandacht te besteden aan CO2 besparing in het bouwproces. Ten tweede is het voor het behalen van de ambities van belang om nog beter te kijken naar de energiereductie in de gebruiksfase, door nóg betere gebouwen te realiseren en te ontwerpen in samenhang met hun omgeving zodat ook energievraag voor bijvoorbeeld koeling minimaal is. Én door vanaf het eerste begin ook in de

37

gebruiksfase aandacht te besteden aan een goede monitoring en gedragsbeïnvloeding. Het starten van pilots wordt daarin gezien als essentieel om in Haven-Stad snel te kunnen innoveren, in gezamenlijkheid met zo veel mogelijk stakeholders. Tot slot roepen het AMS op om de CO2 reductie in het energie systeem niet los te zien van de CO2 reductie en andere circulaire doelstellingen in de (bouw)materialen ketens.

> Status midden 2020 warmte: in 2019 is een energieverkenning uitgevoerd waaruit blijkt dat een systeem op midden- of laagtemperatuur uit lokale bronnen voordelen heeft op het gebied van duurzaamheid, (voorbereiding op) openheid, toekomstbestendigheid en minstens gelijkwaardig scoort op betaalbaarheid. Omdat dit systeem interventie vraagt buiten de grens van deelgebieden en hun grondexploitatie, wordt in 20202021 een ontwikkelstrategie uitvoeringsplan opgesteld dat zich richt op de centrale zone van Haven-Stad. Dit uitvoeringsplan moet inzicht geven in o.a. de benodigde organisatie en aanbestedingsvorm, kosten en risico’s. Op basis daarvan kan door het bestuur worden besloten om over te gaan tot (voorbereiding van) uitvoering voor de volgende gebieden in Haven-Stad. Kansen in lopende projecten worden waar mogelijk benut maar lopende projecten worden niet vertraagd of aangepast. Voor de eerste ontwikkelingen in Haven-Stad (Sloterdijk Centrum en Sloterdijk I Zuid) is nu behalve aansluiten op het gasnetwerk- de keuze voor de energievoorziening vrij, met als randvoorwaarde voor Sloterdijk I Zuid dat dit collectief per blok wordt georganiseerd. Huidige systeemkeuzes zijn vaak WKO-systemen, al dan niet aangevuld met aan aansluiting op het hoog-temperatuur stadswarmtenet voor tapwater.

Voor deze twee deelgebieden zijn geen warmteplannen op opgesteld omdat dit voor de huidige strategie nog niet nodig is. Wel wordt er gestuurd op een goede ordening van de ondergrond ten behoeve van WKO systemen.

In aanvulling op het bovenstaande: de komende periode wordt de stads brede monitoring op WKO-systemen verbeterd. Lessen hieruit kunnen ook van invloed zijn op keuzes in het energiesysteem voor Haven-Stad.

Stand van zaken 2020 Stand van zaken bestaande ambities

Hieronder wordt een overzicht gegeven hoe het met de bestaande ambities staat, en in hoeverre de realisatie van doelstellingen al te monitoren zijn. Ontwikkelstrategie (2017) Energie: per direct 75% CO2-reductie t.o.v.2016, 85 tot 100% in 2050. Duurzame energie bestaat uit twee samenhangende opgaven: duurzame warmte/koude en duurzame elektriciteit. Daarvoor zijn in de uitvoeringsagenda in 2017 opgenomen: • Boven: Kaart en keuzeboom voor de centrale zone HavenStad met voorkeurssystemen voor warmte. (NB, lopende projecten Sloterdijk Centrum en Sloterdijk I Zuid hebben al een investeringsbesluit en systeem ontwikkeling focust zich daarom op de volgende gebieden. Rechts:Schematisch ingetekend centraal warmtesysteem voor Haven-Stad, gebruikmakend van lokale bronnen (hier als voorbeeld datacenters)

38

• • • • •

opstellen inkoopstrategie voor een CO2-vrije duurzame warmte en koude voorziening met de mogelijkheid om meerdere bronnen te gebruiken (2017); opstellen warmteplannen voor de gebieden Sloterdijk-Centrum en Sloterdijk 1-Zuid (2017-2018); ruimte reserveren voor een onderstation voor de elektriciteitsinfrastructuur in Sloterdijk 1 Noord (2018-2020); opnemen van een strengere EPC norm (0,2) en aardgasloos in bestemmingsplannen voor fase 1A, (2017); haalbaarheidsonderzoek naar duurzame elektriciteitsbronnen, met betrekking tot de periode 2017-2025 (2019-2020); roadmap opstellen voor de ontwikkeling van een smart grid i.s.m. Liander (2019).

•

De minimale EPC (en later BENG) normen worden stadsbreed publiekrechtelijk geborgd. Doel is de (scherpere dan landelijke) BENG voor alle woningen in 2021, energieneutraal voor alle woningen in de jaren erna en ook (bijna) energieneutraal voor utiliteitsbouw vanaf 2023. In alle projecten in Haven-Stad worden ontwikkelaars al uitgedaagd tot betere energieprestatie dan het publiekrechtelijke

39

minimum. Bij diverse tenders in Sloterdijk Centrum is bijvoorbeeld ingeschreven met gebouwen die energieneutraal beloven te worden.

middenspanningsruimten. Hoewel de scope tot nu toe vooral ligt op het verduurzamen van het nieuwe Haven-Stad, werken we waar mogelijk mee om ook de bestaande situatie te verbeteren. Zo is er recent een procesmanager zon gestart die samen met lokale bedrijven en coöperaties de daken van het Cornelis Douwes terrein vol te krijgen met PV panelen, omdat transformatie hier nog ver in de toekomst

> Status midden 2020 elektriciteit:: In gezamenlijkheid met Liander en Tennet worden enkele kavels onderzoek voor de bouw van nieuwe onderstation(s). In de lopende projecten wordt ruimte gereserveerd voor het middenspanningsnetwerk en inpandige

Voorbeelden energie neutrale gebouwen 1.

2. 3.

40

Hotel Jakarta, Amsterdam, met in de gevel geintegreerde zonnepanelen (en hoogbouw in hout). Uitgevoerd. Foto:Petra Appelhof via pietersebouwtechniek.nl The Valley, Zuidas. Door EDGE Technologies en MVRDV (bron foto). Hoogbouw woon- en werk programma. In aanbouw Appartementengebouw Vertical in Sloterdijk Centrum (door Heijmans)

ligt. Daarnaast is in het ruimtelijk kader Noorder IJ-plas zoekruimte voor zon en wind opgenomen en is ook daar het proces voor inpassing gestart Uitstootvrije mobiliteit in 2029 wordt HavenStad in stappen onderdeel van de bestaande milieuzone, waarna in de tijd regulatie van de zone mogelijk is. De inzet is om per 2029 emissievrij te zijn. De fasering van de gebiedsontwikkeling is leidend voor waar de plekkenwaar deze zone van toepassing is. Daarvoor is in de uitvoeringsagenda (2017 opgenomen): • Reduceren van de uitstoot wordt aangepakt door het vergroten van de bestaande milieuzone voor fase 1a (2020). • Daarnaast wordt een risicoanalyse uitgevoerd naar het versneld verbijzonderen van de milieuzone voor emissievrij personenvervoer (auto), voor fase 1A. (2029), en door de realisatie van laadpalen elektrisch vervoer conform het beleid in de deelgebieden fase 1a. > Status midden 2020: In het najaar van 2019 is het Actieplan Schone Lucht gelanceerd voor heel Amsterdam. Daarin is opgenomen dat de stad in stappen uitstootvrij wordt. In 2025 moet dat voor het hele gebied binnen de ring voor taxi’s, ov-bussen en touringcars, bestelauto’s, vrachtverkeer, passagiersvaart en GVB veren en voor brom- en snorfietsen al in de hele bebouwde kom. In 2030 volgen alle andere vervoersstromen zoals personen vervoer.

In projecten die voor 2025 starten wordt gestuurd op een uitvoering met zo schoon mogelijk materieel en in alle nieuwe parkeergelegenheden wordt schoon vervoer gefaciliteerd. De ambities uit de ontwikkelstrategie zijn in de planvorming van Sloterdijk I Zuid (Investeringsnota najaar 2019 en lopende zaken) als volgt verwerkt: • Nieuwbouw heeft een energieprestatiecoëfficiënt (EPC) van 0,2 voor woningen. Dit is op dit moment wettelijk verplicht in Amsterdam. EPC 0,15 is de ambitie voor alle nieuwbouw, zowel woningbouw als utiliteitsbouw, op

• •

•

basis van bijna energie neutrale gebouwen (BENG) die 1 januari 2020 naar verwachting wettelijk verplicht wordt; Sloterdijk I Zuid wordt niet aangesloten op het gasnet. Er wordt zelf energie opgewekt, slim (her-)gebruikt en uitgewisseld. De energievraag wordt beperkt door het ontwikkelen van energiezuinige gebouwen en verschillende energiestromen (warmte/ koude, elektriciteit, opslag) op elkaar af te stemmen Ontwikkelpartijen worden uitgedaagd om collectieve energiesystemen, die op blokniveau (ter indicatie 600 tot 750 woningen) de gebouwen kunnen verwarmen en koelen, te realiseren. De gemeente heeft diverse systemen verkend die met de huidige stand der techniek realiseerbaar kunnen zijn en voldoen aan het Amsterdamse afwegingskader openbetaalbaar-duurzaam. Hieronder bevinden zich o.a. collectieve WKO-systemen, en benutting van restwarmte uit het noordelijk gelegen datacenter. > Status 2020: uit de vroege plannen voor de eerste 2 blokken lijken de randvoorwaarden van een collectief duurzaam energiesysteem gerealiseerd te kunnen worden. Gekozen techniek is hier voorlopig WKO met indien nodig tapwater uit het hoog temperatuur (HT) stadswarmtenet. Doordat een alternatief uit lokale restwarmte nog niet aanwezig is, is dit een goede uitkomst. In gezamenlijkheid met Haven-Stad wordt gekeken hoe later in de tijd andere bronnen kunnen worden benut bij volgende projecten.

De overgang naar BENG normering in plaats van EPC normering is uitgesteld en gaat naar verwachting vanaf 2021 in.

Monitor 2020 (0 meting) en prognose Het is de ambitie om in Haven-Stad de CO2emissies in 2050 met minstens met 95% te reduceren. Dat betekent dat de energievraag naar beneden moet. En dat de resterende vraag duurzaam moet worden opgewekt. We monitoren daarom een viertal ontwikkelingen in het gebied:

41

update beeld volgt

update beeld volgt

42

1. Prognoses voor toekomstige totale CO2emissies en mogelijke maatregelen Hierin is een prognose gedaan hoe deze zich zonder verder ingrijpen zouden ontwikkelen. De huidige situatie in energiegebruik is niet representatief als 0-meting omdat het soort functie (ook zware industrie) en de gebouwkwaliteit totaal anders is dan in de eindsituatie. Daarom is een alternatief bedacht. Aan de hand van het toekomstige programma en energieprestaties uit een redelijk vergelijkbare referentiewijk anno 2016 (maar dan op gas en zonder PV). Hierin zijn zowel gebouw-, gebruik-, als mobiliteit gebonden energiegebruik meegenomen. Daarmee is de uitstoot bepaald als we Haven-Stad met een vergelijkbare standaard zouden bouwen en we ons zouden verplaatsen zoals in deze ook binnenstedelijk gelegen wijk. De reductie doelstelling van 95% is ook weergegeven in de diagram. Daarbij moet gezegd worden dat de reductie doelstellingen stedelijk en in de ontwikkelstrategie in 2017 zijn gesteld op basis van referentiejaar 1990 en dat de gemiddelde gebouwvoorraad in Amsterdam in 1990 een stuk minder goed geïsoleerd is dan in onze referentie wijk. Dat betekent dat we de CO2 ‘winst’ van nieuwbouw ten opzichte van bebouwing uit 1990-2000 (bouwjaar referentiewijk) minder groot zal zijn dan de ‘winst’ ten opzichte van de gemiddelde gebouwvoorraad in Amsterdam.

Welke maatregelen brengen ons naar dat doel? Als voorbeeld is ingetekend wat één van de maatregelen kan betekenen voor deze prognose: in plaats van verwarmen op gas, verwarmen door een lokaal midden temperatuur net (40 tot 70 graden) met restwarmte uit datacenters. Dit systeem levert een verregaande reductie op de uitstoot voor de warmtevoorziening en reductie van de totale uitstoot van 25 tot 35% op. Om de reductiedoelstellingen te behalen zijn nog veel meer maatregelen nodig. Binnen de huidige datasets en modellen is het nog niet mogelijk om de prognose verder vorm te geven inclusief deze maatregelen. Hieronder staan mogelijke maatregelen opgesomd, waarvoor het AMS voor een aantal maatregelen reeds heeft aangegeven in welke orde grootte het effect wordt geschat. Inmiddels is in samenwerking met onderzoeks-consortium Mondaine een traject opgestart dat een gedetailleerder model van Haven-Stad opzet waarin veel van deze maatregelen eenvoudig kunnen worden doorgerekend en we in de volgende monitoringscyclus een vollediger prognose

kunnen geven. • • • • • • • •

•

Reductie door gebouwen van EPC 0,2 naar energieneutraal of energie positief bouwen: ntb. in volgende monitoringscyclus Reductie door andere modal split mobiliteit: ntb. in volgende monitoringscyclus Openbare verlichting: ca 40% efficiënter dan nu Reductie via gedrag bewoners: 5% Reductie via gedrag gebruikers utiliteit: 2,5% Opwek zonne-energie via daken: tot 15% van het elektriciteitsgebruik (MER bijlagen Ontwikkelstrategie 2017) Opwek zon op gevels en andere vlakken: ntb. in volgende monitoringscyclus Windenergie: nabij de Noorder IJ plas lijkt nog ruimte voor windturbines en op het Cornelis Douwes terrein staat een windturbine. We rekenen deze opbrengst echter niet specifiek toe aan dit gebied omdat de lusten en de lasten van deze turbines door een groter deel van Amsterdam gedragen worden. Eventueel zou het aandeel van de opwek naar rato van het aantal inwoners en omwonenden van Haven-Stad (nu slechts rond de 800) kunnen worden meegerekend in de volgende monitor. Verduurzamen van de Amsterdamse Energiemix (levering aan bestaande gebouwen door WPW) en de Nederlandse elektriciteitsmix (invulling resterende elektriciteitsvraag).

Bestaande situatie en potentiele energiebronnen Er is reeds een hoog-temperatuur stadswarmtenet aanwezig in een groot deel van Haven-Stad, zowel ten noorden als ten zuiden van het IJ. Tal van de bestaande gebouwen zijn hier op aangesloten. Er wordt onderzocht of er aanvullend op dit hoog-temperatuurnet ook een midden- of laagtemperatuur-warmtenet kan worden ontwikkeld dat gevoed wordt door bronnen binnen en vlakbij Haven-Stad. Al dan niet in combinatie met voorzieningen voor warmtekoude-opslag (WKO). Hiermee zouden meerdere (lokale) duurzame energiebronnen beschikbaar komen voor Haven-Stad. Bovendien zou het de robuustheid van de warmtevoorziening verder vergroten. Op dit moment zijn verschillende tracés in onderzoek. Hierbij is ruimte nodig in de ondergrond. Naast de verwarming wordt ook de verkoeling

43

ruimtelijke agenda van Haven Stad en waar de gerelateerde technische, financiële en institutionele uitdagingen en kansen liggen. Op basis van onderliggende resultaten kunnen dan ‘slimme coalities’ bepaald worden; samenwerking tussen belanghebbenden (stakeholders) om de energetische kansen optimaal te benutten. Het energetische potentieel beperkt zich namelijk niet tot de grenzen van Haven-Stad (of

wind

Achtergronddocument Energie Haven-Stad - AMS Institute

ga

biomassa afval biogeen

rmte wa

ctriciteit

Elektrische deelauto’s Royal Seaport Stockholm (foto Michiel Brouwer 2019)

zon

warmte

Fossiel

34

s

ele ctr i

it te ci

van de gebouwen op duurzame leest geschoeid. In de naburige Houthaven is reeds een stadskoudenet aanwezig. In Haven-Stad zélf (met name in de Minervahaven) worden al meerdere bedrijfs- en kantoorgebouwen bediend met een lokaal WKO-systeem en elektriciteit. De omstandigheden voor uitbreiding van WKO lijken gunstig in HavenStad. Zo is de bodem hiervoor zeer geschikt. Ook andere oplossingen zoals koeling via Phase Change Materials (PCM) zijn een optie.

ele

Amsterdam) alleen, net zo min als ruimtelijke ordening of ecologische structuren dat doen.

Vanwege de groeiende vraag naar elektriciteit in Amsterdam is uitbreiding van het aantal Sunbust-diagram die de verdeling van het huidige Elektrische deelauto’s Royal Seaport Stockholm (foto Michiel energiegebruik (‘energiemix’) naar bron type laat zien. Brouwer 2019) en lokale schone logistiek (Bike Europe E-Cargo onderstations nodig. Ook in Haven-Stad zijn (Amsterdamse energiemix 2019) bike en Picknic, via adformatie.nl) hiervoor locaties in onderzoek. In groen de duurzame bronnen en in grijs de In de Alfadriehoek en in Sloterdijk 1 moet niet-duurzame bronnen. Onder: Slim ruimtelijk integreren utiliteitsgebouwen t.b.v. voorts het middenspanning-netwerk worden energiesysteem het energiegebruik in de transformerende uitgebreid. Hiervoor zijn verschillende tracé’s 1. Opslag van warmte en opwek van energie. Energiebunker, deelgebieden van Haven-Stad. in onderzoek. Verder zal het aantal laadpunten Hamburg, via hamburgenergie.de 2. Warmtehub Rotterdam, via WE Architecten.nl voor elektrisch vervoer verder toenemen in het 3. Warmtebuffer voor zonne-warmte onder een park in Ac4. Stand van zaken maatregelen. gebied. De eerste waterstof-vulpunten worden kermannbogen, duitsland. Via fluswikien.hfwu Er is nog onvoldoende data beschikbaar dit jaar gerealiseerd in het nabijgelegen 4. Onderstation in combinatie met openbare ruimte. Denny (nog niet gemeten of onvoldoende voltooide Westpoort.

Energieleverancier Vattenfall Substation in Seatle, via NBBJ.com bebouwing) om de voortgang en het effect De opgave Opvallend in de vergelijking van de rekenexercities van Fabrications en IF Technology (in de heeft MER) zijn plannen om op hun terrein waterstof 5. Dakpark in combinatie met Warmte-Overdrachtstation te de uitgangspunten voor de berekeningen. IF-technology hanteert een berekend verbruik per woning in van bovengenoemde maatregelen te meten. Arstapompstation in Stockholm. Via en.urbandesign.se gebruiken als opslag/buffer voor energie.Primair richt de opgave voor ‘CO -reductie’ in Haven-Stad zich nu op twee pijlers: het gebruik van warmte bvo, Fabrications een berekend verbruik per woning in gbo (gebruiksvloeroppervlakte, ongeveer 80% Vergunde Energieprestatie en hoeveelheid PV en het gebruik van elektra. van het bvo). De verschillen tussen de uitgangspunten zijn aanzienlijk. (zie tabel). Beide studies richten panelen wordtaan reeds niet alleen gekoppeld dit directebijgehouden. gebruik van warmte en elektriciteit in de De CO -besparing is echter zich daarbij met name op de (vorm van) warmtelevering. Het is in beide rapportages onduidelijk2.CO2-emissies of en hoe naar type gebruik en energie2

2

1

woning en de utiliteitsbouw, maar kan ook sterk worden gereduceerd vanuit andere duurzaamheidsthedrager 2 ma’s. Tijdens de bouw, door de vervoerskeuze of door het tegengaan van de koelingsvraag (als onderdeel Relatieve impact CO2 uit energie tov CO2 uit Idealiter wordt ook weergegeven wat van klimaatadaptatie strategieën) zijn grote besparingen (tussen de 20-40% per onderdeel) mogelijk. IF-Technology FABRICations/OverMorgen het bouwproces de huidige CO2-emissies van de kavels bvo *) = gbo **) gbo ***) De totale theoretische CO2 impact van het (gebruik- en gebouw gebonden), openbare Warmte 1 woning = 100m2 bvo = 75 m gbo 1 woning = 60 m gbo bouwen van Haven-Stad op de business as Ten opzichte van een traditionele verwarming met gas is de warmtelevering vanuit een afvalcentrale 28% ruimte en mobiliteit van de transformerende Totaal m2 wonen 1.905.600 m bvo = 1.429.200 m gbo 1.282.000 m gbo usual (2.3 mio. CO2 uitstoot) zuiniger. Met geothermie bespaartmanier men 30%, ongeveer evenveelton als met biomassa. Het gebruik van Totaal m2 niet-wonen 476.000 m bvo = 375.000 m gbo 320.000 m gbo deelgebieden is, ten opzichte van het warmte-reststromen leidt, afhankelijk of bijstook nog nodig is tot een reductie van resp. Totaal Woningen 19.000 woningen 21.367 woningen staat gelijk aan de CO2 uitstoot van75 7en a42%. 8 [CE referentiegebied.

Zodat kan worden bekeken Delft (2016)] jaar energiegebruik van geheel Haven-Stad In de MER [MER, Bijlage 12] is het potentieel van verschillende warmtebronnen op een rij gezet. of er per persoon of werknemer daadwerkelijk Warmtevraag (ruimte) 15 kWh/m bvo = 20 kWh/m gbo 25 kWh/m gbo alsFABRICation we met oude bouwstandaarden (ca 2000Binnen Haven-Stad is door en Overmorgen onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor Warmtevraag (tapwater) 11 kWh/m bvo = 15 kWh/m 25 kWh/m gbo minder energie gebruikt wordt dan in de warmte-opwekking en -levering: “Welke energievraag voor warmte en koude is er en welke energie-infraKoudevraag (thermisch) 10 kWh/m bvo = 13,5 kWh/m 10 kWh/m gbo 2010) en op gas zouden ontwikkelen (ca 0,302 referentiegebieden. Naast het inzicht in de structuur met bijhorende bronnen en energie-opwekinstallatie zijn daarbij het meest passend.” [EnergieElektriciteitsvraag (totaal) 30 kWh/m bvo = 40 kWh/m 35 kWh/m gbo kton CO2/jaar bij 71.000 woningen).

Eerste 2019, p.6] totale CO2-emissies is dit voor de kavels verkenningen Haven-Stad (* Fase 1a en 1b,ongeveer overeenkomend met gebieden meegenomen bij Fabrications) voorzichtige inschatting is dat ca 50% reductie ook per m2 BVO gebouwoppervlak, voor de (** uitgaande van gbo = 75% van het bvo bij gestapelde bouw) Bezien tegen de grotere context van de energietransitie van de gehele stad Amsterdam en de regio, en de (** FABRICations vermeldt 13.900 + 11.500 woningen = 25.400 woningen, maar men lijkt te rekenen met 21.367 in CO2 uitstoot op materialen haalbaar is. Dat openbare ruimte per m2 gebiedsoppervlakte woningen a 60 m2 gbo) meer complexe inpassing van warmtesystemen in het bestaand stedelijk gebied en bestaande (woning-) is om dan gelijk aan 3 tot 4 jaar uitstoot van een centrale warmtelevering te willen toepassen voor de bestaande voorraad en voor mobiliteit per capita nodig om bouw, ligt het voor de hand van Amsterdam. Met als consequentie om in ontwikkelgebieden als Haven-StadTer de warmtevraag met niet duurzaam energiesysteem. vergelijking: verschillen in dichtheid en bezetting te kunnen andere kleinschaliger lokale bronnen op te lossen. AMS-Institute adviseert daarom om, als toevoeging op de winst die te behalen is door bouwen mee Advies AMS Institute: Blijf het werkelijk verbruik goed monitoren: kloppen de nemen in de duiding.

het advies van FABRICations en Over Morgen, alle nadruk te leggen op gekoppelde kleinschalige lokale met de EPC 0,15 standaard + een duurzaam 11 uitgangspunten voor warmtelevering? bronnen en aansluiting op een stedelijk warmtenet, ook in tijdelijke situatie, te vermijden. Deze cijfers zijn inmiddels in concept energiesysteem is 0,108 mio ton CO2 per De MER, de Routekaart en FABRICations leveren verschillend inzichten in het verwachte gebruik van beschikbaar maar nog onvoldoende warmte en koeling. Wat het werkelijke verbruik is of gaat worden is relevant voor de keuze van warmtejaar in de eindsituatie. 50% Reductie van representatief omdat de data nog geen distributie en de leveringstemperatuur. Als men de hoge ambities van Haven Stad wil realiseren, is het CO2 in het onderscheid maakt tussen nieuwbouw en belangrijk goed zicht te houden op het werkelijk verbruik en daarop direct bij te sturen. bouwproces bestaande bouw in Haven-Stad en het aantal Om hiertoe inzicht te verkrijgen stelt AMS Institute voor in tweejaarlijkse monitoring specifiek en gedezou evenveel nieuwe panden nog zeer gering is in deze fase tailleerd aandacht te besteden aan het werkelijke verbruik. Al tijdens de ontwikkeling van Haven-Stad zal CO2 dit tot bijstelling van de vraagreductie of distributie(-methode) van warmtelevering kunnen leiden om de besparen gestelde doelen voor Amsterdam te halen.

3.Verdeling energiebronnen om in deze vraag AMS Institute ziet mede hierom nog grote kansen in de vraagreductie (zie hoofdstuk 2 en 4) en het voorals de te voorzien verandering van het verbruik door besparing in bouw of door gedrag wordt meegenomen.

3

2

2

2

2

2

2

2

2

2

2

2

2

2 2

4

10

5

2

2

2

2

2 2

stel voor ‘Super slimme ontwerpateliers’ in hoofdstuk 7.

Deze sunburst-grafiek geeft weer hoe in de totale energievraag wordt voorzien door Deze aanname blijkt in de praktijk vaak lager uit te vallen. Beter dan het wamtenet hierop te kiezen en verschillende energiebronnen. De mix van dimensioneren, is het beperken van die vraag. Met een (vertikale) douche WTW kan een 50% reductie deze bronnen is bepaald op basis dede Mondiale CO2-uitMondiale CO2-uitstoot per van sector; bouw worden gerealiseerd. Wij ondersteunen de conclusie van FABICations met genoemde (praktische) be-Rechts: stoot per sector; de zwaren niet: Dit lijken vooral bouwkundige bezwaren op de korte termijn. Als men de hoge ambities van hiervan maakt een substantieel uit (INC/Architecture landelijke elektriciteitsen deel brandstofmix voor bouw maakt hiervan

Een van de bijstellingen die aandacht verdient is bijvoorbeeld de aanname van 25kWh/m2/j voor tapwater.

Haven Stad wil realiseren, is het vinden van ontwerpoplossingen hiervoor noodzakelijk.

44

een substantieel 2030/IEA 2017, via AMS Institute 2020) deel uit

45

energiebesparing door bovengenoemde maatregelen in 10 a 11 jaar.

Aanvullende ambities

De werkzaamheden om het bovenplanse systeem voor warmte en elektriciteit op orde te krijgen lopen door. Stadsbreed beleid helpt overige condities (uitstootvrij, energieprestatie gebouwen) op orde te krijgen. De focus moet

46

meer komen te liggen op samenwerking met ontwikkelaars voor het realiseren van ambitieuze projecten, pilots en experimenten om al lerende te innoveren en sneller te verduurzamen. Met daarin als belangrijk aspect de uitstootvrije mobiliteitshubs die voor HavenStad essentieel zijn. Zie ook hoofdstuk 7 uit de bijlage “Achtergronddocument Energie”, door het AMS institute voor verdere invulling

van mogelijke pilots. Nu de eerste projecten uitgevoerd of in voorbereiding zijn, moet er ook meer aandacht komen voor monitoring en gedragsbeïnvloeding in de gebruiksfase. De ervaring leert dat door het goed inregelen van gebouwinstallaties en gedragsverandering ook een groot reductiepotentieel kan worden gerealiseerd.

Werkplan 2020-2023(en doorkijk 2030) In onderstaande tabel is weergegeven welke acties en onderzoeken de komende jaren worden opgepakt om een duurzaam HavenStad weer een stap dichterbij te brengen.

47

innovatie en bijsturen

robuuste electricteitsinfrastructuur

grootschalige opwek

energiebesparing gebied

energiebesparing gebouw

WAT

48

DOEL

GEBIED

WIE

WANNEER

DEKKING

INVESTERINGEN

OPBRENGSTEN

In blokgesprekken met ontwikkelaars energiebesparing gebruiksgebonden energie koppelen aan projecten Gemeente + doorlopend in de gebruiksfase al mee-uitvragen (energiemanagement reduceren (tot wel 30%) bouwprojecten ontwikkelaars en later systemen, monitoring, gebruikersbeinvloeding) die zich voordoen eerste gebruikers en OD bij gebouw- en installatie beheer

deels in lopende projecten, monitioring en bijsturing ntb

Proceskosten planfase binnen reguliere taken. Proceskosten gebruiksfase ntb. Ofwel door afspraken vooraf ofwel door langere betrokkenheid bij een project ivm handhaving en monitoren&bijsturen.

10-30% extra energie besparing in gebruiksfase, lagere energielasten, bewustwording

Energieuitwisseling op kleine (huis tot blok) schaal stimu- lokale energie betere benut- koppelen aan projectteam Gemeenleren ten bouwprojecten te+ ontwikkelaars > gesprekken met ontwikkelaars o.b.v. conreet programdie zich voordoen ma obv programma

in lopende projecten

Proces: regulier. Investeringen: mogelijke extra bouwkosten installaties tussen twee gebruikers in plaats van of bovenop bronnet+WKO

Energiereductie door uitwisseling. Winst op de energierekening, maar ligt niet bij investerende partij. Werkt het voldoende door in marktwaarde om bouwkosten verhoging af te dekken? Via ESCO ?

nvt, wordt verwerkt in grondprijs systematiek (stichtingskosten)

Niet nu aan de orde, want loopt mee in aanpassingen stichtingskosten. Vooruitlopend daarop partijen verleiden om al naar energieneutraal te gaan (zie opbrengsten)

Duurzaamheid: minder energiegebruik. Financieel: TCO van energieneutraal komt over gebruiksperiode al beter uit dan EPC 0,2, maar kosten en baten liggen bij verschillende partijen.

In stappen naar energieneutraal of positief publiek rech- minder energie gebruik telijk borgen en tot standaard maken (in lijn met doelstel- door gebouwgebonden lingen Amsterdam Klimaatneutraal), energieneutraal nu al gebruik stimuleren

heel Haven-Stad

Energieuitwisseling op medium tot grote schaal (wijk, lokale energie beter benut- Haven-Stad Zuid stadsdeel/haven) faciliteren > onderdeel van uitvoerings- ten, bepalen ontwikkelstraplan energiesysteem Haven-Stad (gestart in Q2 2020) tegie en uitvoeringsplan voor centraal LT en/of MT warmtesysteem

Aanleg stap 1 centrale LT-warmtesysteem en inkoppeling 1e duurzame bronnen

robuuste energie-infrastruc- Centrale zone tuur, beter benutten lokale Haven-Stad bronnen

doorlopend

Gemeente - RenD (be- doorlopen, in leid) en GenO ((grond- 0-3 jaar prijs)beleid

Gemeente (GenO, Q2-4 2020 (ge- Haven-Stad en Ruimte Proceskosten: uitwerking systeem tot uitvoeringsplan, proceskos- Duurzaamheid: vergelijkbaar of beter RenD, DJZ, IB, VenOR), start), daarna v.d. Stad/Warmte voor ten langjarig uitvoeringsorganisatie (ntb), mogelijk ondergebracht Robuust systeem: lagere impact op E-net energie- en netwerk ~2022 eerste start. Strategie door het bij nieuwe dienst of in de markt gezet. dan all electric & Minder afhankelijk van bedrijven, cooperaties, uitvoering Klimaatfonds (vliegwiel- Investeringen: inschatting is onderdeel van uitvoeringsplan 1 bron of partij is robuuster systeem. PoA, waternet, ontwikmiddelen). Uitwerking 2020/2021. Twee onderdelen: binnen gebied (altijd een systeem Kosten: Schaal=minder kosten per kelaars, datacenters plan ntb. nodig dus regulier GREX en BAK) en bovenplanse delen leidingen huishouden. Efficienter benutten lokale en warmtepompen: ntb energiebronnen met ‘gratis’ af te halen warmte. Gemeente, Havenbe- 2024-2030 (afh. ntb, volgt uit uitvoeMaatschappelijk: Mogelijk meer invloed drijf, Energiebedrijf, van snelheid ringsplan (2021) gebruikers/bewoners dan traditioneel netwerk beheerder, gebeidsontwikwarmtenet broneigenaren (bekeling) staand of nieuw)

Ontwikkeling Windturbines Noorder IJ plas (voorbereiding vergroten duurzame besluit tot aan bouw) energie-opwek

Noorder IJ plas