6 Werkplan duurzaamheid Haven-Stad.pdf

Herijking ten opzichte van de Ontwikkelstrategie (2017)

Werkplan Duurzaamheid Haven-Stad 2020-2023 (+doorkijk 2030) 1

Inhoudsopgave Achtergrond, scope en kern

5

Achtergrond en beleid 5 Monitoring6 Belangrijkste activiteiten en  6 maatregelen 2020-2023 6 Leeswijzer7 Het is begonnen! 9

Klimaatadaptatie11 Focus en ambities  Stand van zaken 2020 Aanvullende ambities Werkplan 2020-2023 (en doorkijk 2030) Natuur inclusieve stad

Materialen en grondstoffen Focus en ambities Stand van zaken 2020 Aanvullende ambities Werkplan 2020-2023 (en doorkijk 2030)

11 11 15 18 20

25 25 26 31 34

Energie37 November 2020 Contact Gemeente Amsterdam, Ruimte en Duurzaamheid Postbus 2758 1000 CT Amsterdam www.amsterdam.nl/havenstad

Focus en ambities  Stand van zaken 2020 Stand van zaken bestaande ambities  Aanvullende ambities Werkplan 2020-2023(en doorkijk 2030)

37 39 39 46 47

Financiën50

havenstad@amsterdam.nl Informatie Dit werkplan is opgesteld door de programmaorganisatie Haven-Stad. Het toont in hoeverre ambities en beschreven acties uit de Ontwikkelstrategie Haven-Stad (2017) zijn gerealiseerd en herijkt de ambities en acties naar de laatste inzichten uit wetenschap en praktijk. Deze acties zullen de komende jaren in samenwerking met partners worden opgepakt. Hiermee is het voor collega’s in projecten én belanghebbenden in het gebied een handvat maar bovenal een uitnodiging om samen te werken op weg naar een duurzaam Haven-Stad. Afbeelding voorblad: samengesteld beeld uit Impressie Appartementengebouw Vertical in Sloterdijk Centrum (door Heijmans) en de afvalstromen analyse uit de database van het Landelijk Meldpunt Afvalstoffen (Beeld door het Amsterdam Institute for Advanced Metropolitan Solutions)

2

3

Achtergrond, scope en kern Haven-Stad wordt een gebied met 40-70.000 woningen, voorzieningen en 45.000 tot 58.000 arbeidsplaatsen. Hier ontstaan in de komende 30 jaar buurt voor buurt nieuwe wijken rond het IJ, de groene westerscheg en het Noorder IJ park. De stad ontwikkelt zich binnen de ring in hoge dichtheden en met een openbare ruimte structuur die autoluw, groen en natuur inclusief is. De locatie an sich biedt grote meerwaarde als het gaat om duurzaamheid: Fiets- en OV-gebaseerd en zeer diverse soorten werk en voorzieningen in de buurt. Haar ligging naast de haven biedt daarbij ook veel kansen als het gaat om efficiënte kringlopen voor grondstoffen, materialen, water en energie. Stap voor stap bouwen we hier aan de stad voor de toekomst: met een minimale ecologische footprint, toekomstbestendig en aangenaam.

Achtergrond en beleid

Kaartbeeld Ontwikkelstrategie 2017 met daarop de gebiedsgrenzen en de ruimtelijke hoofdlijnen van het plan.

In 2017 is de Ontwikkelstrategie HavenStad vastgesteld. Daarin zijn verschillende ambities opgenomen op het gebied van energie, schone mobiliteit, klimaatadaptatie, afval en grondstoffen. Ook bevatte de ontwikkelstrategie een uitvoeringsplan. Dit werkplan 2020-2023 geeft een update van de duurzaamheidsambities en het uitvoeringsplan en laat zien welke activiteiten nu en op termijn nodig zijn om Haven-Stad duurzaam te kunnen ontwikkelen. Het is een momentopname en agenda, die elke 2 à 3 jaar wordt aangevuld. In deze update zijn nieuw beleid zoals de Routekaart Amsterdam Klimaatneutraal (2020) en Actieplan Schone Lucht (2019) meegenomen. In het afgelopen jaar heeft het Amsterdam Institute for Advanced Metropolitan Solutions (hierna afgekort AMS) kritisch naar de plannen voor Haven-Stad gekeken en gereflecteerd op de huidige ambities en maatregelen. Het onderzoek en de aanbevelingen van het AMS zijn toegevoegd als bijlagen, en waar mogelijk zijn aanbevelingen verwerkt in de actie-tabellen per thema.

Scope

Voor de meeste ontwikkelingen in dit gebied ligt het initiatief voor herontwikkeling of nieuwbouw bij de eigenaar of erfpachter van de grond. Het transformeren van Haven-Stad en het realiseren van de duurzaamheidsdoelstellingen gebeurt daarom in samenwerking met marktpartijen. De gemeente stelt kaders, maakt ontwikkeling planologisch mogelijk, legt openbare ruimte en infrastructuur aan en stimuleert overige ontwikkeling waar dat kan. De programmaorganisatie Haven-Stad richt zich op het creëren van de juiste condities voor de duurzame stad van morgen. Het verduurzamen van de status quo – de huidige bedrijven behoort daarmee niet standaard tot de scope van dit plan. Echter, omdat de tussentijd in dit gebied soms tientallen jaren kan duren en er ook in die tijd veel CO2 te besparen is, is dit wel degelijk een zeer relevante opgave. Waar de Ontwikkelstrategie een belemmering oplevert voor het verduurzamen van de tussentijdse situatie, werken we actief mee aan het oplossen van deze belemmeringen. Denk daarbij aan onduidelijkheid over de investeringshorizon voor PV-panelen op bestaande panden. In de projectgebieden Sloterdijk I Zuid en Sloterdijk Centrum (projectgebieden die al een investeringsbesluit hebben) richten we ons op leren en innoveren door te doen en vindt de meeste samenwerking met ontwikkelaars plaats.

Voor de volgende projectgebieden in de “centrale zone” richten we ons op het creëren van de juiste condities. Zoals het beschikbaar maken van een centraal, gebied overstijgend duurzaam warmte- en koudesysteem waardoor duurzame warmtebronnen beschikbaar komen voor dit gebied, en een goed oppervlaktewatersysteem dat ook de klimaatveranderingen in de verdere toekomst aankan. In de rest van Haven-Stad

Gebiedsafbakening Haven-Stad met daarin de deelgebieden die deel uitmaken van de “Centrale Zone”, gelegen langs de as transformatorweg tot aan de Haparandadam. In geel de lopende projectgebieden en in oranje de overige deelgebieden.

4

5

benutten we kansen die zich voor doen, zoals bij het nieuw te vestigen recyclepunt aan de toetsenbordweg waar afval tot nieuwe producten en grondstoffen wordt en op een centrale plek in de wijk zichtbaar wordt hoe meer circulair materiaalgebruik onderdeel is van een duurzame stad. Aanvullende ambities ten opzichte van 2017 gelden als uitgangspunt voor de nieuwe projectgebieden na Sloterdijk Centrum en Sloterdijk I Zuid.

Monitoring

Om te weten of de ambities gehaald worden en om effectief te kunnen bijsturen is meten en monitoren nodig. Dit jaar is een start gemaakt met een monitoringssysteem. Elke cyclus van 2-3 jaar wordt de verzamelde data en inzichten beter door betere meetmethodes, én door een grotere dataset als er meer en meer getransformeerd wordt. De verwachting is dat er op het gebied van monitoring over een jaar of zes kwantitatief en kwalitatief pas echt grote slagen kunnen worden gemaakt. De focus van het monitoren ligt in de eerste jaren op prognoses maken, deze koppelen aan maatregelenen een goed framework voor het meten neerzetten. In de komende jaren kan dan de stap van een theoretische prognose naar meten van de stand van zaken en de daadwerkelijke impact van maatregelen gemaakt worden . De monitoringsgegevens zijnitot de benodigde data beschikbaar is, vaak nog kwalitatief.

6

Belangrijkste activiteiten en maatregelen 2020-2023

In de samenvattende tabellen per hoofdstuk is aangegeven wat de lopende, aankomende en meer lange termijn acties zijn. De belangrijkste daaruit zijn: • Afgelopen jaar is onderzocht wat het voorkeurs-energiesysteem zou moeten zijn voor Haven-Stad. Dit is een robuust centraal warmtesysteem dat lokale systemen direct of ter regeneratie voedt en waarbij lokaal maatwerk mogelijk is. Dit systeem kan meerdere lage-temperatuur bronnen beschikbaar maken voor Haven-Stad. Het ontstaat in de huidige werkwijze in de gebiedsontwikkeling echter niet vanzelf. In het komende jaar wordt een ontwikkelstrategie en uitvoeringsplan opgesteld dat laat zien wanneer en hoe dit systeem ontwikkeld gaat worden. • Het hoofdwatersysteem is essentieel om Haven-Stad klimaat robuust te maken, hetligt echter vaak buiten de projectgrenzen waardoor een logisch en doorgaand systeem soms tussen wal en schip dreigt te vallen. In 2020 2n 2021 wordt het systeem verder uitgewerkt (profielen, locaties, technische ingrepen) en worden de hoofdlijnen doorgerekend (financieel en qua capaciteit) en vastgelegd. Zodat de korte termijn ingrepen ok echt plaats gaan vinden en dewatergangen ook in gebieden die pas verder in de toekomst transformeren, niet onmogelijk gemaakt worden door andere ruimtelijke projecten.. • Er is nog relatief weinig bekend over de impact van hittestress op het leefklimaat in Haven-Stad.

Komend jaar wordt hier nader onderzoek naar gedaan en worden ontwerpprincipes gedefinieerd zodat bij de inrichting in projecten en in de hoofdstructuur groen en openbare ruimte beter kan worden geanticipeerd op een klimaat met meer extremen. • Mobiliteitshubs van verschillende omvang spelen een belangrijke rol in

•

•

het bereiken van een modal split met lage CO2 footprint, en kunnen ook een rol spelen in andere doelstellingen van een duurzame stad door een functie als batterij, deel- en buurtlogistiek platform. Binnen de lopende projecten en in samenwerking met betrokken stakeholders en specialiste moet de eerste invulling en groeistrategie voor duurzame mobiliteitshubs verder uitgewerkt worden. Haven-Stad wordt een woon-werk stad. Vanuit het perspectief van grondstoffen bekijken we hoe we zo circualir mogelijk kunnen bouwen, en of een breder palet aan bedrijven op een symbiotische manier onderdeel kan worden van het nieuwe HavenStad. In Sloterdijk I Zuid wordt samen met ontwerpers en ontwikkelaars gewerkt om de buitenruimte en de eerste gebouwen zo circualir mogelijk te ontwikkelen. Lessen uit dit gebied en gesprekken met bouw(logistieke) bedirjven in Westpoort vormen de basis om de juiste aanpak op te schalen naar heel Haven-Stad. Daarnaast verkennen we of bestaande en nieuwe bedrijven grondstoffen slimmer kunnen uitwisselen met omliggende gebieden of het woningbouwen voorzieningenprogramma in Haven-Stad. Denk daarbij aan een recyclecenter voor grof afval en consumenten producten.

Of aan bedrijven die van organisch materiaal nieuwe ingrediënten voor maaltijden, stoffen voor mode, supplementen en cosmetica maken, volledig ter plaatse of in samenwerking met industrie in het nabij gelegen Westpoort. Type werkzaamheden. Tot nu toe heeft de programma-organisatie Haven-Stad zich vooral gericht op onderzoeken naar de juiste condities te creëren en het voorbereiden van langere termijn structuren die nodig zijn voor Haven-Stad, zoals onder ‘scope’ is toegelicht. Dat blijft belangrijk, maar we

•

•

•

breiden de komende tijd de focus van onderzoeken en plannen maken naar uitwerken en doen. Dat betekent onder andere Met een horizon van 0 tot 5 jaar: koesteren van duurzame initiatieven in het gebied; leren uit de eerste bouwprojecten en bouwplannen; proactief werken aan het organiseren van pilots en duurzame signature projects; en het stimuleren en helpen realiseren van extra ambitie op een bepaald thema daar waar projecten gerealiseerd worden. Dat doen we door locatie specifiek te kijken waar - bovenop een goede basis – kansen liggen om te excelleren of te innoveren. Met een horizon van 5-10 jaar: “alvast” meerwaarde creëren bij alle ontwikkelingen in het gebied als die later onderdeel kunnen worden van Haven-Stad. Denk aan alvast ontharden of beplanten bij aanpassingen in de openbare ruimte, of met groepen bedrijven verkennen hoe hun toekomstplannen kunnen samen gaan met het toekomstbeeld Haven-Stad. Voorzetten systeem voorbereidingen 5-20 jaar: energiesysteem, watersysteem, OV systeem.

Leeswijzer

Dit werkplan is opgesteld door de programmaorganisatie Haven-Stad. Het toont per thema in hoeverre ambities en acties uit de Ontwikkelstrategie Haven-Stad (2017) zijn gerealiseerd en hoe hierop gemonitord wordt. Daarna worden de ambities en acties herijkt naar de laatste inzichten uit wetenschap en praktijk. Elk hoofdstuk sluit af met een samenvattende tabel met acties voor de komende ca 3 jaar en een doorkijk naar de komende 10 jaar.

7

Het is begonnen!

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Amsterdome - Evenementenlocatie uit hergebruikte materialen op loopafstand van station Sloterdijk Bouwhub Beelen NEXT - (Bouw)hub met als doel sneller, slimmer en schoner vervoer Bouwhub Amsterdam - Bouwhub met als doel sneller, slimmer en schoner bouwen Bret Bar&restaurant - Horeca met aandacht voor duurzaam voedsel en minimale afvalproductie Mebin Beton - Een van de producten is Econcrete met 30,50 of 100% hergebruikt toeslagmateriaal HEM 2 - Voormalig postkantoor, door Heren2 her ontwikkeld tot een maakplaats en een sociale brouwerij Tuinen van Bret - Bedrijfsverzamel gebouw van volledig hergebruikte materialen Broedplaats contact - Broedplaats en makerspace en kantoor RHDHV, circulair gerenoveerd door BAM Bouw en Techniek 9. RataPlan recycling store - Grootste kringloop winkel van amsterdam. Helpt je om minder nieuwe goederen te gebruiken en voorkomt onnodig weggooien van spullen 10. Vertical - Heijmans bouwt hier appartementen met een lage energiebehoefte, geveltuinen en deelconcepten voor mobiliteit 11. Interieurbouwer Fiction Factory - maker van div. innovatieve duurzame interieurs, zonnedaken en duurzaam warmtesysteem 12. Recyclecenter Toetsenbordweg - In een aantal stappen realiseert de gemeente een afvalbrengstation waar afval weer grondstof wordt. 13. Oesterzwammenkwekerij GRO-Together aan de Nieuwe Hemweg met circulair proces van telen op ingezameld koffiedik

Haven-Stad is pas net gestart, en nog decennia in ontwikkeling, maar de eerste beloftevolle voorbeelden van de duurzame stad van de toekomst zijn al aanwezig! Niet alleen binnen het plangebied maar ook in omliggende gebieden. Ben je ook onderdeel van Duurzaam Haven-Stad maar sta je nog niet op de kaart? Meld je aan!

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

Overzicht van huidige duurzame initiatieven binnen en rondom Haven-Stad op de kaart.

8

9

Klimaatadaptatie

LINKS Klimaatbestendig inrichten: De wijk Grasbrook in Hamburg transformeerde van zeehaven naar een hoog-urbaan klimaatbestendig woon- en werkgebied. Spelen in Grasbrook (c) Elbe & Flut,from: https://www.hafencity.com/de/ am-sandtorpark-grasbrook.html retrieved 18-05-2020

Een robuuste stad is een stad die veranderingen in de tijd aan kan. We bouwen Haven-Stad voor een lange periode van vele decennia tot wel eeuwen. Een periode waarin het klimaat extremer wordt. Het wordt heter, natter én droger, in langere periodes achtereen en met hogere uitschieters. Daarom richten we Haven-Stad klimaatadaptief in. Gebouwen en openbare ruimte zijn zó ontworpen dat water langer vastgehouden wordt, minder opwarming plaatsvindt en we om kunnen gaan met extremen in droogte, hitte en wateroverlast. De basis ligt in een goed groenblauw raamwerk dat met de stad mee groeit tot in de haarvaten van de buurt, en slimme passieve maatregelen voor gebouwen. Dit gaat hand in hand met de natuur inclusieve stad. Technische oplossingen en innovaties kunnen daarop een goede aanvulling zijn.

ONDER Er wordt in Nederland en internationaal veel onderzoek gedaan naar het effect en de baten van bomen. Behalve dat bomen een aangename en rustgevende woonomgeving helpen creëren zijn de baten van bomen voor het klimaat en onze gezondheid zeer divers. In dit voorbeeld door Eco-i-Tree (www.itreetools.org) weergegeven aan de hand van een oude reus in Den Haag. Door vroeg te beginnen met de aanplant of het verplanten van dit groene goud, benutten we deze baten optimaal.

De Postzegelboom in Den Haag I -TR E E

ECO

Focus en ambities

Waterafvang 5.700 liter per jaar

Kroonoppervlak 380 m2 Kroonbedekking in woonwijk van 10% naar 25%

B OMEN PAS PO ORT

= 2 °C temperatuurdaling

Standplaats

Den Haag, Paleis Noordeinde Naam

Postzegelboom

Bladoppervlak 1.532 m

2

Soort

Paardenkastanje (Aesculus hippocastanum ‘Baumannii’) Diameter kroon

Leeftijd

23 m

138 jaar

Stamdiameter

Hoogte

107 cm

17,4 m

= 1,7 miljoen

postzegels

CO2-vastlegging 45,5 kg/jaar =

uitstoot van een autorit van 425 km

Stamdiameter

Filtert per jaar

= 169 bomen

1,6 kg

luchtvervuilende stoffen uit de lucht

met een diameter van 4 cm

570 emmers van 10 liter

De Postzegelboom staat in Den Haag, voor Paleis Noordeinde. Hij dankt zijn naam aan het feit dat er onder en om de boom jarenlang postzegels werden verkocht en geruild.

10

CO2- voorraad 3.973 kg

GROENE BATEN VAN DE POSTZEGELBOOM:

• waterafvang € 6,50 per jaar • afvang luchtvervuiling € 111 euro per jaar • CO2-vastlegging € 16 per jaar • CO2-voorraad € 1.407

expertgesprekken (met name voor hittestress) en monitoring (onder andere door meetpunten in de fysieke ruimte). Op basis daarvan kunnen maatregelen gekwantificeerd en beter gediversifieerd worden naar locaties. Tot die tijd zijn een aantal aanscherpingen hieronder als ambitie opgenomen. Met het ontwikkelen van het Openbare Ruimte Raamwerk Haven-Stad (2020) en het doorrekenen van het hoofdwatersysteem (2020) ontstaat er behoefte aan de volgende stap naar het iteratief proces van “modellerenanalyseren-ontwerpen-maken-meten”.

Stand van zaken 2020

Hieronder wordt een overzicht gegeven hoe het met de bestaande ambities staat, en in hoeverre de realisatie van doelstellingen al te monitoren zijn.

2017-2020 De inzet van Haven-Stad op klimaatadaptatie richt zich tot nu toe op het ontwerpen en borgen van de hoofdstructuur groen en water en op no-regret ingrepen op gebouw, projecten gebiedsschaal.

Stand van zaken bestaande ambities Ontwikkelstrategie (2017) en stand van zaken 2020

2020-2023 Het Amsterdam Institute for Advanced Metropolitan Solutions (AMS) adviseert de ambities op klimaatadaptatie aan te scherpen, te diversifiëren naar locatie in Haven-Stad, en verder te kwantificeren. Daarnaast doet ze een aantal aanbevelingen voor het ontwerp van gebouwen en openbare ruimte, welke al direct zijn meegenomen in de lopende ontwerptrajecten van de openbare ruimte. Bijvoorbeeld in Sloterdijk I Zuid en het Raamwerk Openbare Ruimte Haven-Stad. Voor klimaatadaptatie opgaven en sommige maatregelen geldt dat klimaat op de schaal van de straat en het gebouw en op de schaal van het deelgebied en heel Haven-Stad met elkaar samenhangen en dat maatregelen en de hoogte van ambities per plek zouden moeten verschillen. Er is aanvullend onderzoek nodig om beter inzicht te krijgen in de ernst van de opgave per plek en de effectiviteit van de voorgestelde maatregelen. Dit inzicht kan worden verkregen door modellering,

> blijft gehandhaafd. Goed inzicht in de gevolgen van extreme gebeurtenissen in het hoofdwatersysteem (vanaf zee of vanuit het achterland via de grote rivieren) voor 2030 en na 2030 ontbreekt echter. Dit zal de komende jaren in samenwerking met dethemastudie waterveiligheid (Amsterdam), het programma klimaatadapttaie (MRA) en Waternet (toekomstbestendig watersysteem) aangevuld worden

•

•

Geen aanpassingen in waterkering tot in 2030 het regionaal systeem aangepast is

Gefaseerd ophogen, per gebied tot de juiste hoogte besluiten. > Gebeurt voor gebieden waar dat nog mogelijk is. NB in enkele gebieden zoals Minerva Haven Noord (ca 0,7 NAP) is dit niet eenvoudig meer mogelijk doordat er in het verleden al ontwikkeld is op een ander peil. Gevolgenbeperking bij extreme gebeurtenissen en goede aansluiting met nieuwe bouwvelden en openbare ruimte

11

10

11

Hittekaart Amsterdam (agv.klimaatatlas.net, 2020) met daarin de verschillen in de verwachtte gevoelstemperatuur op hete dagen in de huidige situatie (huidige bebouwing en jaar). Dat verschil kan oplopen tot 12 graden tussen diverse locaties binnen Haven-Stad.

Het verwachtte aantal tropische nachten (20 graden of meer) in de huidige situatie en in 2050 (scenario 2050WH) neemt toe van minder dan 1 a 2 weken naar 3 weken of meer (klimaateffectatlas.nl). NB, dit is o.b.v. de huidige situatie en dus nog niet met de intensivering van de bebouwing ten gevolge van de bouw van Haven-Stad.

Waterdiepte bij 120 mm regen in 2 uur, en onbegaanbaarheid van wegen bij een bui van 100 millimeter per uur (agv.klimaatatlas.net, 2020; modellering van verwachte situatie op basis van huidige bebouwing (screenshot)

12

die op een robuuster peil komen, is een aandachtspunt voor komende jaren.

geen negatieve gevolgen heeft voor de omliggende gebieden.

De ambities uit de ontwikkelstrategie zijn in de planvorming van Sloterdijk I Zuid (Investeringsnota najaar 2019 en lopende zaken) als volgt verwerkt: • Maaiveld ophoging tot ca +1 NAP • 60 mm/h vasthouden op de kavels en in de openbare ruimte 60 mm/h probleemloos verwerken. • Noot: vanaf het ingaan van de nieuwe hemelwaterverordening (verwacht zomer 2020) geldt niet meer dat dit water in 24h moet worden afgevoerd, maar dat de berging na 60 uur weer leeg is. • Kwetsbare functies op veilige hoogte • Aanleg hoofdwatergang transformatorweg (buiten projectgrens) en waterbergend park zuidzijde. • Vergroening openbare ruimte, onder andere van 300 bomen naar ~1000 bomen.

Risico’s in de huidige situatie • Risico op hittestress: De klimaatatlas geeft voor de huidige situatie een berekende (NB dus niet werkelijk gemeten!) indicatie van de gevoelstemperatuur overdag op hete dagen. Sloterdijk-Centrum en -Zuid kennen nu al diverse plekken waar die temperatuur 12 graden hoger kan liggen dan in het Sportpark en het Westerpark (klimaatatlas AGV) en mogelijk boven de 46 graden (gevoelswaarde) uitkomt tijdens hete dagen. Dat geldt niet alleen voor versteende gebieden rond Sloterdijk Centrum maar ook voor een heel aantal kades. Hoewel een dergelijke extremiteit nu slechts eens per ca 5 jaar voorkomt, gaat dat richting 2050 toenemen. Bovendien treed vanaf een lagere temperatuur (ca. 29 graden gevoelstemperatuur) ook al warmtestress op en is de verwachting dat dagen waarbij het meer dan30 graden wordt van minder dan3 keer per jaar zullen toenemen naar meer dan 6 dagen per jaar en in langere periodes achtereen (klimaataffectatlas.nl). Belangrijker voor de leefbaarheid is eigenlijk het aantal tropische nachten omdat de stad en haar inwoners dan ’s nachts niet meer in staat zijn om voldoende af te koelen en tot rust te komen.

In Haven-Stad zal de nachttemperatuur in 2050 naar verwachting in meer dan 21 nachten (3 weken) boven de 20 graden uitkomen (‘tropische nacht’) (AMS, uit CAS KEA-Hitte) ten opzichte van minder dan 1 tot 2 weken nu (afhankelijk van locatie, bron: klimaateffectatlas.net). Lange periodes van hitte leveren daarnaast risico’s op voor het drinkwater. • Bij 60 millimeter regen per uur: 30 centimeter of meer wateroverlast op maaiveld op diverse plaatsen in Sloterdijk Centrum, Parkzone Sloterdijk I Zuid, rond het Mediacollege, Archangelweg, Alfadriehoek en laaggelegen parken (Zonnehoek, Groot westerpark). Mogelijk onbegaanbaar voor hulpdiensten: delen Basisweg, Hatostraat, div delen Kabelweg, verlaagde deel Transformatorweg. (klimaatatlas AGV). Bij 100 millimeter per uur: grote delen van SDI Z en SD1N 30 cm water of meer op maaiveld (MER, 2017) • De gegevens over het risico op droogte in dit gebied zijn te grofmazig om specifieke uitspraken te doen voor delen van HavenStad. De droogte opgave wordt per

Monitor 2020 (0 meting) en prognose Er is in het afgelopen jaar onderzocht of het realiseren van de gestelde ambities in kwantitatieve zin haalbaar is, waar we nu staan en wat met de huidige werkwijze de prognose zou zijn. Bestaande modellen die kwantitatief en kwalitatief inzicht moeten geven zijn echter gebaseerd op de huidige of al verouderde situatie en bieden daarmee beperkt inzicht voor de nieuwe situatie die je nodig hebt voor een goede prognose. Daarbij ontbreekt op veel onderdelen nog voldoende inzicht in het effect van mogelijke maatregelen. Daarom is er voor gekozen om – totdat deze inzichten wel beschikbaar zijn - de risico’s in de ‘huidige situatie’ en de ontwikkeling van de meest bekende maatregelen bij te houden, zodat deze na een aantal jaren kunnen worden vergeleken en gecombineerd met de nog te maken modellen voor een goede prognose. Beproefde maatregelen • Aantal bomen en bladerdak. Ca 8.060 bomen in de huidige situatie (dataset ‘Bomen in beheer van de Gemeente Amsterdam’). In de planvorming voor Sloterdijk I Zuid wordt het aantal bomen vergroot van ~300 naar ~1000. • Verhouding water-groen-verharding voor heel Haven-Stad: ~39,5-31,5-29% incl. het IJ en Noorder IJ plas (BGT, Basisregistratie Grootschalige Topografie).

In de planvorming voor Sloterdijk I Zuid wordt verdere ontharding meegenomen in het ontwerp voor de openbare ruimte en wordt geborgd dat het inrichten van dit gebied

13

Mindmap Hittestress (Hogeschool van Amsterdam, 2016) brengt de directe en indirecte effecten van extreme hitte in beeld

Voorstel van het AMS voor het verwerken van een piekbui in Haven-Stad (AMS, 2020)

ap Hittestress school van rdam, 2016) de effecten treme hitte in

en enerzijds technische effecten belicht, zoals uitzetting van rails, mogelijk uitval van elektriciteit en

watertekort en anderzijds de gezondheidseffecten voor de mens, zoals meer ziekte, verlaagde ar-

productiviteit en meer feestjes op straat.

19 is er een standaard voor het samenstellen van Hittestresskaarten (RIVM, 2019). Deze wordt gein de stresstesten van het DPRA en voor de hittestresskaart van het MRA en wordt samengesteld

sis van de gevoelstemperatuur, de PET (physiological equivalent temperatuur).

17

e temperatuur de thermometer aangeeft zegt niet alles over de impact op de mens. De impact op

ens wordt beter weergeven door de zogenoemde gevoelstemperatuur, ook wel aangeduid met PET

iological Equivalent Temperature). PET en het daaraan gekoppelde comfort in de stad is van belang

mensen die zich door de stad bewegen; mensen op weg van of naar werk, toeristen, winkelend pu-

en ‘buitenwerkers’. Comfort in de stad heeft een link met arbeidsproductiviteit en met gezondheid.

Koeling door het IJ. Grote watermassa’s zorgen voor een dempend effect op temperatuur veranderingen doordat ze traag opwarmen en traag afkoelen. Bij hittegolven is de windrichting vaan vanuit Oost-Zuidoost, en daarmee gunstig voor de zuidkant van Haven-Stad rond het IJ. https://waterinfo.rws. nl (Via rapport AMS institute)

s een gestandaardiseerde weergave van de mate van hittestress die een standaard persoon

Aanvullende ambities •

vindt. PET wordt door meerdere factoren: de luchttemperatuur, de lokale windsnelheid, Zie:beïnvloed https://waterinfo.rws.nl/#!/details/publiek/watertemperatuur/NDSM-werf-(b)(NDS2)/Temperatuur___20Oppervlak-

tewater___200C omende zonnestraling, de indirecte straling en de luchtvochtigheid.“ [Deltaprogramma Ruimtelijke

atie, https://ruimtelijkeadaptatie.nl/stresstest/bijsluiter/hitte/ geraadpleegd 20 november 2019]

Koeling door het IJ

deelgebied meer inwedetail bekeken. Direct in de wind. loopHet van de jaren In hittestress hete perioden hebben meestal te maken geen, of licht O-ZO/NO IJ is een groot als modelmatige indicatoren voor worden benoemd (RIVM, 2019):met

•

wateroppervlak met goede doorstroming, waardoorklein. de temperatuur vrij stresstest constant is. Meetwaarden tijdens langs het IJeen is het risico op tot droogte van de op dat moment weer huidige evoelstemperatuur overdag; hoge PET leidt verminderde arbeidsproductiviteit en gezond-

hittegolf juli van 2019 bij NDSM-werf geven aanvan dat het IJ langzaam opwarmt en vertraagd weer afkoelt. TemEffecten langere periodes droogte situatie waaruit we kunnen leren. Ze zijn peratuur in de maand juli rond 22C naar maximaal 24C tijdens de hittegolf (23 t/m 27 juli). zijn het verzilten van het IJ, het afsterven bekend bij de gebiedsontwikkelingsprojecten ndheidsrisico’s aanmerkelijk toenemen. Dit isbeplanting gunstig voor het(mn zuidelijke deelbeplanting) van Haven-Staden en direct rond het de openbare van jonge enIJ.erWoningen wordt en voor het beperken van evoelstemperatuur ’s nachts; een temperatuur boven de 20oC leidt tot gezondheidsproblemen door ruimte profiteren van de verkoeling van het water. Hoever deze verkoeling rijkt, moet nader ter plekke meer stof en pollen in de lucht. regenwateroverlast al rekening mee gehouden e nachtrust. worden onderzocht. Op basis van onderzoek wordt aangeraden om door middel van groen verkoelende in de planontwikkeling. Ze geven echter nog plekken te maken binnen 300m van elke woning. (Kleerekoper, 2019) De 0-meting van de monitor Duurzaamheid geen houvast voor een goede lange termijn Haven-Stad laat zien dat de meeste inzichten prognose o.b.v.

het nieuwe21 Haven-Stad en heeft in het REALCOOL-onderzoeksprogramma onderzoek gedaan en metingen verricht op t.b.v.Klok de(2018) klimaatadaptatie opgave gebaseerd mogelijk extremere klimaateffecten, of welk het gebied van hittestress voor twee wijken in Amsterdam-Noord, ten noorden van Haven-Stad. Voor het zijn op modellen van de huidige situatie. maatregelen pakket daarvoor het meest koelde effect van kleinere wateroppervlakten op de PET komt REALCOOL, mede op basis van metingen Deze geven een indicatie van de verwachtte effectief is. Het effect van klimaatverandering in Amsterdam, tot de volgende conclusies: ument Klimaatadaptatie Haven-Stad Institute klimaatstress, maar- AMS geven niet de werkelijk op Haven-Stad kan pas worden geduid als er gemeten of ervaren overlast weer. Daarnaast eenchecked stresstest [http://climatelier.net/projects/research/realcool-really-cooling-water-bodies-in-cities/, 16jan20] op het model van (delen van) gaanGeneral ze uit van een totaal andere morfologie het nieuwe Haven-Stad wordt uitgevoerd. results en inrichting van ofde openbare ruimte het are quite small. Daarmee kan prognose worden gemaakt: The cooling effects small urban water bodies on airdan temperature Little can be doneeen through urban design interventions to cool down itself and, thus, make the water cool its surroundings. However, the en wat als we bepaalde toekomstige Haven-Stad.

Ze water kunnen daarmee wat als we niks doen, combinationworden of shading, water vaporisation andEn ventilation around water can create urban water environments beschouwd als 0-meting. daarna maatregelen nemen.

problemen. Er wordt in de standaard hittestress een PET van 29oC aangehouden, waarboven de

14

offering improved conditions for human thermal sensation during hot periods. During the hottest time of the day, the Physiological Equivalent Temperature (PET) can be locally reduced between 1°C and 10°C by: • substantially increasing shade with trees near the water, particularly in the planned sojourn locations where

•

Alle plannen toetsen aan het beoogde oppervlaktewatersysteem, ook ten westen van A10 zoals basisweg en delen die niet in de gemeentelijke gebiedsontwikkelingsprojecten vallen. Enkele in tussentijd ontwikkelde plannen bemoeilijken de beoogde hoofdwaterstructuur. Om de hoofdstructuur voor de toekomst veilig te stellen wordt deze opgenomen in het openbare ruimte Raamwerk Haven-Stad (2020) en wordt deze dit jaar ook doorgerekend (zie ook volgende pagina) op zijn robuustheid t.a.v. extremere klimaatscenario’s zodat de diepte en breedte en vorm in soms complexe profielen kan worden verzekerd. Uitgangspunt daarvoor zijn buien van 90mm/2h. FFactoren die de impact kunnen vergroten (hoger peil NZK, sterkere buien) worden kwalitatief beschouwd en in het komende jaar wordt bepaald hoe hier in de planvorming rekening mee te houden. Vitale functies op en essentiële ontsluitingswegen op +1.1m NAP situeren

•

(overstromingsdiepte bij falen regionaal systeem tot aanpassingen in 2029 gereed zijn, met overschrijdingskans 1/1250 jaar) of hoger (begane grond+1 laag). Daarnaast zorgen dat de waterhoogte (tot ca +1.3m NAP) op deze wegen niet belemmerend werkt voor nood- en hulp diensten. De regionale kering zou in theorie na 2029 kunnen worden afgewaardeerd als de rest van het regionale systeem op orde is. Echter, bij een sterker veranderend klimaat kan het op termijn nodig zijn hetzelfde veiligheidsniveau te handhaven. Enkele jaren voorafgaand aan 2029 zal moeten worden geëvalueerd of het handhaven van deze veiligheidsnorm of zelfs het verhogen ervan nodig is. Op plekken met een hoog risico op wateroverlast en locaties met vitale functies die door regenwateroverlast belemmerd worden, streven we naar 90mm-120mm/h bufferen op de kavel, vertraagd afvoeren en lokaal hergebruiken. Dit is hoger dan de minimale norm en daarom een streefwaarde, maar sluit beter aan bij de Rioned classificaties van

15

update beeld volgt Gemeente Amsterdam Oppervlaktewatersysteem Haven-stad Gemeente Amsterdam Kwantitatieve toetsing huidige en toekomstige watersysteem

Versie 2 6 november 2020 Kenmerk Versie 2 2020-1000113 47 van 90 6Pagina november 2020

Oppervlaktewatersysteem Haven-stad Kwantitatieve toetsing huidige en toekomstige watersysteem

Kenmerk 2020-1000113 Pagina 46 van 90

In fase 3 wordt het watersysteem in Minervahaven aangelegd en de definitieve watergang parallel aan de Contactweg in Haven-Stad Centrum, richtjaar 2029 na afloop van het convenant: In fase 1 wordt de watergang Basisweg-Transformatorweg aangelegd, dit kan nu al in gang worden gezet:

update beeld volgt

klimaatbestendigheid. In de openbare de openbare ruimte (dit is inmiddels een ruimte streven we naar het probleemloos principe in deelgebieden, o.a. Sloterdijk I verwerken van 70-90mm/h (aansluitend bij Zuid) de concept MRA basisveiligheidsniveaus • Voorkom schade aan - en slechte voor klimaatbestendige nieuwbouw (2020)) bereikbaarheid van - vitale stedelijke Gemeente Amsterdam Versie 2 2020 met veel wateroverlast 90 en op6 november plekken functies (zowel infrastructuur en Oppervlaktewatersysteem Haven-stad Kenmerk 2020-1000113 mm/2h of meer. Daarnaast voorkomen energiehuishouding, als sociaalKwantitatieve toetsing huidige en toekomstige watersysteem Pagina 46 van 90 we onnodig direct lozen op regionaal maatschappelijke functies) bij extreme watersysteem (IJ). Deze relatie met de regenval of hitte. openbare ruimte wordt vastgelegd in kavel• Slaapvertrekken worden tijdens hitte niet of blokpaspoorten. te warm en eventueel mechanische koeling In fase 1 wordt de watergang Basisweg-Transformatorweg aangelegd, dit kan nu al in gang worden gezet: • Ontwerp om hittestress overdag te leidt niet tot opwarming van de (verblijfs-) voorkomen en ten bate van afkoeling ’s ruimtes in de directe omgeving door bijv. nachts. Zie ook achtergronddocument van plaatsing op hooggelegen daken. het AMS Institute in de bijlage.

• Als streefwaarde voor de maximale gevoelstemperatuur (PET) 36 °C aanhouden en maximaal 14 nachten per jaar als Gemeente Amsterdam Versie 2 streefwaarde voor het aantal tropische 6 november 2020 nachten (>20°C). Oppervlaktewatersysteem Haven-stad Kenmerk 2020-1000113 Kwantitatieve toetsing huidige en toekomstige watersysteem Pagina 48 van 90 • Voorzie in koele plekken van minimaal 200m2 op maximaal 300m afstand -Gemeente maarAmsterdam Versie 2 liefst binnen 200m afstand - van elke 6 november 2020 ONDER: aanbevolen fasering aanleg Oppervlaktewatersysteem Haven-stad Kenmerk 2020-1000113 woning. oppervlaktewatersysteem Kwantitatieve toetsing huidige en toekomstige watersysteem Pagina 47een van verbinding 90 In fase 5 wordt het oostelijk deel van het koelwaterkanaal aangepakt en optioneel • Zet maximaal in op aanplanten van bomen, gemaakt naar het watersysteem van Alfadriehoek, richtjaar 2040 bij beschikbaar komen van de LINKS: klimaatrobuust raamwerk Haven-Stad verdere vergroening en infiltratiegraad Coen- van en Vlothaven: Figuur 32 Benodigde maatregelen fase 1

In fase 2 wordt Sloterdijk I-Noord ontwikkeld en wordt het watersysteem daar en in een deel van de Alfadriehoek aangelegd, richtjaar 2027 maar kan nu al in gang worden gezet::

In fase 3 wordt het watersysteem in Minervahaven aangelegd en de definitieve watergang parallel aan de Contactweg in Haven-Stad Centrum, richtjaar 2029 na afloop van het convenant:

update beeld volgt

Gemeente Amsterdam Oppervlaktewatersysteem Haven-stad Kwantitatieve toetsing huidige en toekomstige watersysteem

update beeld volgt

Versie 2 6 november 2020 Kenmerk 2020-1000113 Pagina 48 van 90

Figuur 36 Benodigde maatregelen fase 5 Figuur 34 Benodigde maatregelen fase 3

In fase324Benodigde wordt demaatregelen Alfadriehoek ontwikkeld en het watersysteem daar afgemaakt, richtjaar 2029 Figuur fase 1

na afloop van het convenant en optimalisatie van de milieucontouren: In fase 2 wordt Sloterdijk I-Noord ontwikkeld en wordt het watersysteem daar en in een deel van de Alfadriehoek aangelegd, richtjaar 2027 maar kan nu al in gang worden gezet::

In fase 5 wordt het oostelijk deel van het koelwaterkanaal aangepakt en optioneel een verbinding gemaakt naar het watersysteem van Alfadriehoek, richtjaar 2040 bij beschikbaar komen van de Coen- en Vlothaven: Figuur 33 Benodigde maatregelen fase 2

update beeld volgt

Figuur 35 Benodigde maatregelen fase 4

16

update beeld volgt

In fase 6 wordt het gebied rondom de Gyroscoopweg ontwikkeld en het watersysteem aangelegd, alsmede het westelijk deel van het koelwaterkanaal, richtjaar 2040 bij de verdere ontwikkeling en Figuur 34 Benodigde maatregelen fase 3 transformatie van het havengebied: In fase 4 wordt de Alfadriehoek ontwikkeld en het watersysteem daar afgemaakt, richtjaar 2029 na afloop van het convenant en optimalisatie van de milieucontouren:

update beeld volgt

Figuur 36 Benodigde maatregelen fase 5

Figuur 37 Benodigde maatregelen fase 6

In fase 6 wordt het gebied rondom de Gyroscoopweg ontwikkeld en het watersysteem aangelegd,

Figuur 35 Benodigde maatregelen fase 4

17

Werkplan 2020-2023 (en doorkijk 2030)

naar een adaptatie strategie

meten, standaarden en lokaal maatwerk

klimaatrobuuste basis

WAT

DOEL

GEBIED

WIE

WANNEER

DEKKING

2020-2021

Eerste fasen hoofdwatersysteem realiseren

Klimaatrobuuste dimensio- Sloterdijk I Zuid, IB, VenOR nering hoofdwatersysteem Sportpark, Sloterdijk II Zuid

paralel aan de n.t.b. reguliere budgetgebiedsontten wikkeling, va Transformatorweg (2023)

Investeringen worden standaard (incl klimaatadaptatiemaatregelen) opgenomen in BPI-OG9. Mogelijk vraagt de wens om extra robuustheid in te bouwen bovenop de standaard afmetingen nog een extra investering.

Ophogen maaiveld tot klimaatrobuust peil, secundair watersysteem aanleggen

Klimaatrobuust gebied

Heel Haven-Stad

IB, VenOR, RenD

paralel aan gebieds- ontwikkeling

Eventuele extra door voortschrijdend inzicht wordt verwerkt in grex indien noodzaak hard genoeg onderbouwd

Groenstructuur en bomen als groen kapitaal realiseren

Klimaatrobuuste openbare ruimte

Heel Haven-Stad

IB, VenOR, RenD

paralel aan of reguliere budgetten, Standaard normen zijn al opgenomen in grex berekeningen. Uit- Klimaatrobuuste openbare ruimte vooruitlopend eventuele aanvulling ntb zonderingen zoals grote parken zitten al in de BPI’s. Indien extra’s op gebiedsgewenst zijn, dat opnemen. ontwikkeling,

Opnemen aangescherpte kwalitatieve en kwantitatieve ambities in plaberum- plandocumenten, standaarden en obv lokaal maatwerk (zoals koele plekken elke 200m)

toekomstbestendig ontwerp Heel Haven-Stad vooruitlopend op wet- en regelgeving

Gemeente (RenD, GenO en IB-water) en ontwikkelaars

doorlopend va nvt, integreren in regu- regulier werk 2022 lier werk

Meetnet klimaatsensoren opzetten om werkelijke neerslag, hitte, droogte en wind te meten (meekoppelkans uitstoot metingen!) op verschillende plekken.

Gegevens over uitgangsSDIZ/SDC (Slosituatie en inzicht werkelijke terdijken/taluds leefklimaat verzamelen, typologie) & innovatie in klimaatrobuust Minervahaven ontwerpen aan de stad (waterbekkens typologie)

Gemeente (RenD, IB, 2022-2025 VenOR), kennispartijen (bijv. TUDelft) + EU?

Dekking: ntb, in overleg Proces: uitwerken plan en samenwerking. Binnen regulier werk. Lessen voor (kosten)effectiever klimet Amsterdam KliInvesteringen: instrumenten kopen en aansluiten. Proceskosten maatrobuust maken voor de rest van maatneutraal, Waternet, daarna elk jaar voor uitlezen en analyseren. Eerste jaar iets meer. haven-stad en Amsterdam. Innovatie en regio, + eventueel EUuitstraling funding

Microklimaat model en buitenruimte-stresstest van 1-3 typische Haven-Stad blokken incl kwetsbare functies + risico en kosten dialoog m.b.t. aangescherpte en lokatiespecifieke normen

Inzicht opgave en effect maatregelen op micro schaal: woonstraat. Welke klimaatstressreductie is haalbaar en betaalbaar?

Gemeente (RenD, IB en Q2-3 2020 GenO), kennispartijen (bijv. AMS, TUDelft)

nu: onderzoek. later: mogelijk aanpassen OR plan of blokpaspoor- inzicht, en op termijn minder overlast, Dekkingsvoorstel: model ten maar binnen regulier proces en ntb of dat meer- of minder verloren investeringen in groen, minder door Haven-Stad, uren kosten met zich mee brengt. verlies van ecologie, productiviteit en door Sloterdijk I Z levensjaren

3d gebiedsmodel en stresstest obv expert-judgement van Bijsturen naar zo klimaat Centrumgebied 3 scenario’s met varianten van bouwblokken (dichtheid, robuust mogelijke hoofdHaven-Stad opbouw en positie en hoogtes) van ca 25.000 woningen structuur Haven-Stad incl. en bijbehorende nieuwe (verhoogde, verlaagde, open en evalueren van huidige rioverbouwde) openbare ruimtes en infrastructuur. Voor sico’s en beschrijven van de zover mogelijk incl. kwetsbare functies. waterveiligheidsstrategie

Gemeente (RenD) + kennispartijen

Haven-Stad en Program- nu: onderzoek. Later: mogelijk aanpassen BPI-geraamde infra ma Duurzame Gebiedsontwikkeling

Ontwerp- en risicodialogen op basis van 3d modellen + kosten-baten inschatting gewenste maatregen.

Gemeente (RenD, IB, VenOR en GenO), kennispartijen

Bepalen hoe hoog we willen Sloterdijk I Zuid inzetten qua normeren en en Haven-Stad ontwerpmaatregelen i.r.t. kans van optreden extreme gebeurtenissen en investeringen

reguliere budgetten

alleen onderzoekskosten

OPBRENGSTEN

Doorrekenen hoofdwatersysteem openbare ruimte Klimaatrobuuste dimensio- Heel HavenGemeente (RenD, IB, raamwerk incl. robuustheidscheck op verschillende klimaat nering hoofdwatersysteem Stad+Sloterdijk II Waternet) scenario’s en extreme gebeurtenissen, ruimte reserveren tbv ontwerp openbare ruimte en ruimte reserveringen

Sloterdijk I Zuid

Haven-Stad

INVESTERINGEN

Klimaatrobuuste hoofdwaterstructuur. Bij rubuust dimensioneren: periodieke herinvestering en overlast op andere plekken voorkomen (als aanpassen aan extremer klimaat niet meer kan ruimtelijk)

versnellen klimaatrobuust bouwen

Uit onderzoek in het REALCOOL project in Amsterdam Noord (via AMS institute) blijkt dat schaduw, ongehinderde luchtromen, fonteinen en water verstuiving en directe toegang tot groter water een grote bijdrage leveren aan het verlagen van de gevoelstemperatuur. Parken en pleinen met schaduw afgewisseld met open plekken (zodat warmte weer uit kan stralen ’s nachts) hebben veel effect. Daarnaast kunnen passieve gebouw-maatregelen die ook een bijdrage leveren aan een aangename openbare ruimte zoals overstekken, groene gevels en daken, ervoor zorgen dat de binnentemperatuur minder oploopt. Voorbeelden: • Groene gevel van het Caixa Forum in Madrid (wikimedia.com) • Fontijnen in Hannover (opMAAT via urbangreenbluegrids.com) • Zwemmen bij het Amsterdamse Marineterrein (via boom-landscape.nl)

18

19

Natuur inclusieve stad Groen en watergebonden Haven-Stad heeft als stedelijk gebied een gunstige ligging in relatie tot de landschappelijke zones ten westen en ten noordwesten van het transformatiegebied. Hierdoor kan een samenhangend ecologische netwerk worden gerealiseerd dat zich niet alleen beperkt tot Haven-Stad, maar gekoppeld wordt aan de omgeving. Het Raamwerk maakt inzichtelijk hoe het ecologische netwerk in elkaar zit en uit welke groen- en water gerelateerde elementen deze bestaat. Binnen de zones voor het gebruiksgroen, maar ook in elke straat wordt de biodiversiteit flink verhoogd. De uitwerking van de ecologische hoofdstructuur vindt plaats op basis van het Integraal Raamwerk en wordt aan de hand

van vastgestelde doelsoorten georganiseerd en gemonitord. De doorwerking in de buurten vind plaats via de successievelijke stedenbouwkundige plannen, openbare ruimte ontwerpen en blok- en kavelpaspoorten.

op de volgende principes: •

Natuurinclusiviteit en biodiversiteit In Haven-Stad wordt gestreefd naar een zo groot mogelijke natuurinclusiviteit en biodiversiteit. De stapsgewijze opbouw en uitbouw van een samenhangend ecologisch netwerk is hierbij van essentieel belang. De twintig ideeën uit het ‘Handboek Natuurinclusief bouwen’ en ontwerpen kunnen hierbij dienen als inspiratiebron. Op deze manier wordt Haven-Stad een aantrekkelijke en toekomstbestendige leefomgeving voor mens en dier. Het Raamwerk zet wat betreft de ecologie in

•

Voor de inrichting van het groen (waaronder bijvoorbeeld ook geveltuinen) in de openbare ruimte kan worden ingezet op de egel als ambassadeur. De egel maakt namelijk gebruik van aan elkaar verbonden groenstructuren en is daarmee een gidssoort voor vele andere (kleine) zoogdier-, reptiel- en amfibiesoorten die van dezelfde biotoop gebruik maken; bijvoorbeeld (natuurlijke)geveltuinen, struweel met onderbegroeiing, bosschage, ecologisch ingerichte oevers etc. Hiervoor is ook een sterk groen raamwerk, bestaande uit verbindende ecologisch ingerichte groenstructuren op grotere schaal van belang. In de parken en het openbare groen

wordt ingezet op een insectvriendelijke inrichting. Dit is goed voor de bij- en vlindervriendelijke stad en levert met het bloemrijke karakter ook een fraaie belevingswaarde op voor bewoners. Door in te zetten op overgangszones met verschillende vegetatie en een aantal natuurlijke vijvers op specifieke plekken neemt de biodiversiteit toe. •

Een deel van de oevers in Haven-Stad wordt voorzien van een natuurvriendelijke inrichting. In het riet en in de ruigte kunnen vogels als de blauwborst en de kleine karekiet broeden, wemelt het van de insecten, vindt de ringslang zijn voedsel en kan ook de waterspitsmuis een thuis vinden.

•

In combinatie met water wordt in Haven-

Op vrijwel elke plek en iedere hoogte in Haven-Stad liggen kansen voor het faciliteren van soorten. Bron: Handboek Natuurinclusief Bouwen Amsterdam

20

21

Stad in ieder geval ingezet op de inrichting van een aantal natuurspeelplaatsen. Hier komen natuur, kinderen, bewegen en gezondheid op een optimale manier samen. Ook schoolpleinen kunnen een rol spelen in de ecologie. Wanneer deze op een groene wijze worden ingericht, met het oog op ‘natuurspelen’, dragen ze niet alleen bij aan de biodiversiteit en de waterverwerking, maar hebben ze ook een educatief karakter.

•

In de straten worden bomen aangeplant die droogtebestendig zijn en een bijdrage leveren aan de biodiversiteit. Variatie aan boomsoorten is hierbij gewenst. De van aarde voorziene ruimte rondom de bomende boomspiegel – wordt zoveel mogelijk beplant. Een bloemrijke boomspiegel fleurt het straatbeeld op en levert een bijdrage aan de biodiversiteit; met name bijen en vlinders maken hier dankbaar gebruik van. Daarnaast is kenmerkend voor HavenStad dat in het openbaar groen meerdere

ecologische wadi’s worden aangelegd. Dit is interessant voor bijvoorbeeld de rugstreeppad, groene- en bruine kikker, libellen, juffers, vlinders en bijen. •

•

De bebouwing in Haven-Stad biedt ook veel kansen voor vergroening. Dit kan onder andere op daken, balkons, binnentuinen en paden op particulier terrein. Groen-blauwe daken bergen hemelwater, verkoelen gebouwen en zorgen voor een langzamere afvoer van het regenwater. Met het opgevangen water kunnen planten groeien die weer insecten en vogels aantrekken, wat een attractieve, ontspannende meerwaarde heeft voor bewoners. Het is goed voor de natuurbescherming en instandhouding van de biodiversiteit, wat een aantoonbaar positieve invloed heeft op de leefbaarheid.

•

Met natuurinclusief bouwen worden bij het ontwerp en de bouw al voorzieningen getroffen voor insecten, vleermuizen en vogels. In Haven-Stad gaat het bijvoorbeeld om de huismus, de gierzwaluw, de witte kwikstaart, de spreeuw en verschillende soorten vleermuizen. Hiervoor worden nestvoorzieningen en inbouwkasten ingepast in- en op de gevels. Verder kunnen inbouwstenen en insectenhotels bijdragen aan een gezonde wilde bijen en vlinderpopulatie in de stad. De tweekleurige vleermuis en de zwarte roodstaart kunnen in de bovenste woonlaag van de hoogste gebouwen worden gefaciliteerd.

Ook drijvend ( en dus verplaatsbaar) groen en recreatie op het water horen bij het toekomstbeeld. Bij de verdere ontwikkeling van het Haparandapierpark en andere in-, of aan het water geprojecteerde parken zal worden onderzocht in hoeverre innovatieve civieltechnische oplossingen als ‘drijvende

update beeld volgt

Groen-blauw raamwerk voor haven-stad inclusief nieuwe ecologische verbindingen

22

landdelen’ of steiger en bassinsystemen voor waterecologie onderdeel kunnen zijn van het parkontwerp.

In overleg met marktpartijen wordt onderzocht hoe groen-blauwe daken, groene balkons, ‘groen-blauwe’ binnentuinen en groene paden kunnen worden gerealiseerd. Het streven is om minimaal 25% van de gevels en daken te vergroenen. Daarnaast wordt door de marktpartijen onderzocht waar voorzieningen voor opvang- en gebruik van hemelwater als watervoorziening voor planten kunnen worden ingepast. Door dit natuurinclusief bouwen met voorzieningen voor flora en fauna wordt de ecologie in Haven-Stad op alle punten geïncorporeerd.

23

Materialen en grondstoffen In 2050: Het bouwen van aangename huizen, werkplekken en buurten in Haven-Stad heeft een minimale impact op onze planeet gehad. Inwoners en gebruikers van Haven-Stad maken zeer efficiënt gebruik van de aanwezige grondstoffen zoals water en duurzame energie. Ze hebben per persoon minder spullen nodig en afval bestaat niet meer. Door de groeiende circulaire economie en de circulaire haven als goed buur, kunnen we veel kringlopen lokaal en regionaal sluiten.

Backbone Dress: Produced in 2015: A dress produced with the muscular weaving technique to represent the garment as the body. This dress was hand-crafted and made with a single 150 km long thread in about 900 work hours. In association with the robotics laboratory at the Paris School of Mines, we are now making a robot which can automate the production of these custom-made garments. Because each piece is made with a single thread, the clothing produces zero waste. A 150 km long thread and some resin / Photo: Maxime Imbert / Model: Lydia Ragot / Designer: Jeanne Vicerial.

J. VICERIAL

6

43

Focus en ambities

4

5

2017-2020 De scope van Haven-Stad op circulariteit ligt tot nu toe voornamelijk op materiaalstromen tijdens de bouwperiode, en voor een beperkt aantal stromen zoals huishoudelijk afval ook tijdens de gebruiksfase van Haven-Stad. Hier ligt op dit moment de grootste potentiele invloed van het programma Haven-Stad. In de ontwikkelstrategie is gesteld dat Haven-Stad conform de landelijke doelstellingen in 2029 50% en in 2050 100% circulair bouwt en 65% van haar afval scheidt in 2040. Circulariteit is een breder begrip waarbij ook andere stofstromen (energie, water, voedsel etc.) en sociale aspecten integraal bekeken moeten worden. In het stedenbouwkundig ontwerpen aan Haven-Stad en haar deelgebieden en de gebiedsontwikkeling komt deze integratie tot stand. Circulair bouwen staat nog in de kinderschoenen. Er zijn al geweldige praktijkvoorbeelden maar de transitie naar volledig circulair slopen en bouwen en meer

3

1 24

2

circulair programmeren is nog beginnend. Het is daarnaast sterk verweven met de regionale en nationale schaal. De aanpak vanuit de gemeente voor Haven-Stad richtte zich tot nu toe voornamelijk op 2 aspecten: 1. Inzicht genereren: wat is de potentiele winst en om welke stromen gaat het dan? Waar en bij wie ligt het handelingsperspectief? 2. Samen met ontwikkelaars leren door te doen in de projecten in Haven-Stad. 2020-2023 Inzicht genereren en samen met ontwikkelaars leren door te doen op het gebied van bouwen en afval blijft ook de komende jaren belangrijk. Het AMS geeft inzicht in de CO2 impact die meer circulair bouwen met zich mee brengt en biedt een aantal handvatten om uitvoering te geven aan de ambities tot circulair bouwen. Daarnaast adviseert het AMS om de scope te verbreden naar consumptiegoederen en voedselafval en –grondstoffen, in de transitie én gebruiksfase. Deze twee stromen blijken grootschalig aanwezig te zijn in de tussentijdse situatie maar kunnen ook nieuwe, permanente economische meerwaarde bieden en een bijdrage leveren aan de identiteit van het gebied.

Denk daarbij aan het “matchen” van bestaande en nieuwe bedrijven met woon- of andere activiteiten zodat ze effectief grondstofstromen kunnen uitwisselen, het slim combineren van GF stromen vanuit bedrijven en bewoners en door het ontwerp in te zetten om meer circulair leven te faciliteren (bijvoorbeeld meer delen van goederen).

Voorbeelden van materialen, gebouwen en producten die onderdeel kunnen zijn van de circulaire economie in Haven-Stad. 1. Grootschalig slimmer omgaan met bouwmaterialen in de coen en vlothaven-bouwhub.amsterdam.nl 2. Voorbeelden van consumenten goederen (via Recycle yard-US Air Force photo en millieubewust.net) 3. Twee voorbeelden van nieuwe bouwmethodes en materialen, beide zijn testopstellingen geweest bij fiction factory in Haven-Stad Noord links: Wikkelhuis- lichtgewicht duurzame woningen op basis van karton, wikkelhouse.com rechts: The Growing Pavilion- paviljoen uit mucelium, groeiend materiaal van afvalstoffen en schimmels. Company New Heroes, together with the Dutch Design Week. thegrowingpavilion.com 4. Upcyclecenter in Almere - foto:antea group 5. Circulaire bouwmarkt Buurman Rotterdam. Rotterdamcirculair.com 6. Voorbeelden van innovaties uit gerycycled of biobased materialen in de mode-industrie: vlnr Backbone dress doorJ. Vicerial (foto Doris Lanzman), hout-textiel, pinatex en micotex van paddestoelen, allen via biobasedpress.com

25

> Status 2020: dit is opgepakt in deelgebied Sloterdijk I Zuid, zie onder. •

Samenstelling, hoeveelheid en bestemming van het in Haven-Stad ingezamelde huishoudelijke afval (Afval en Grondstoffen, via OIS) als voorbeeld van de te monitoren informatie. Huidige data is nog niet representatief.

Stand van zaken 2020

Hieronder wordt een overzicht gegeven hoe het met de bestaande ambities staat, en in hoeverre de realisatie van doelstellingen al te monitoren zijn.

Ontwikkelstrategie (2017) en stand van zaken 2020 50% Hergebruik van grondstoffen in de bouw in 2029 en 100% in 2050. > Status 2020: Dit lijkt voor projecten uitgevoerd in 2029 mogelijk. Op weg daar naar toe presteert elk gebouw ene stukje beter. Doorgroei van de haalbaarheid tot de 2050 ambitie is nog niet in zicht. De onvoorspelbare ontwikkeling van een meer circulaire markt en nog noodzakelijke technische innovaties maken dat hier nog

26

•

65% afvalscheiding in 2020 en 100% in 2050 voor huishoudelijk afval. > Status 2020: Dit lijkt gerealiseerd o.b.v. eerste data maar kan pas na een tweede of 3e monitoring cyclus echt worden vastgesteld, als een gebied langer bewoond is.

Stand van zaken bestaande ambities

•

> Status 2020: Er zijn reeds diverse bouwhubs in de omgeving opgericht door private partijen. Aan de hand van project Sloterdijk I Zuid wordt vanaf 2020 verkend of en hoe de gemeente lokaal aanvullend een rol moet spelen in het efficiënter organiseren van bouwstromen, al dan niet via bouwhubs.

niet veel over te zeggen is. •

•

Om het circulaire bouwen te bevorderen worden (privaat rechtelijke) afspraken gemaakt met bouwers en ontwikkelaars over hergebruik van grondstoffen/ elementen in de bouw en - waar relevant - hergebruik van gebouw casco’s in Sloterdijk-Centrum en Sloterdijk I-Zuid (vanaf 2019). Een adviesgroep met vertegenwoordiging uit de sloop, de bouw, en de financiële sectoren (2018) wordt hiervoor opgericht.

Daarnaast wordt een haalbaarheidsonderzoek (quickscan) gedaan naar het oprichten van een fysieke grondstoffenbank met partners uit de regio, waaronder het Havenbedrijf (2017).

•

We voeren een haalbaarheidsstudie uit naar de werking van het inzamelsysteem voor huishoudelijk afval, waaronder kleinschalige recyclepunten voor fase 1a (2018). Ook onderzoeken we de haalbaarheid naar alternatieven voor logistiek bedrijfsafval (2018). > Status 2020: In Sloterdijk Centrum wordt aangestuurd op ondergrondse containers. In Sloterdijk I Zuid wordt ingezet op inpandig inzamelen. Lessen hieruit zijn input voor systeemkeuzes in de rest van HavenStad. Vanuit de beoogde dichtheid, drukte in de ondergrond en ruimtelijke kwaliteit is de verwachting dat ook in de latere delen van haven-stad afval inpandig ingezameld wordt. Ten slotte wordt een aanpak opgesteld voor een circulaire openbare ruimte (2018). > Status 2020: Dit vindt op dit moment plaats, geïntegreerd in het planproces van Sloterdijk I Zuid. Lessen hiervan kunnen worden opgeschaald naar de centrale zone en/of Amsterdam.

De ambities uit de ontwikkelstrategie zijn in de planvorming van Sloterdijk I Zuid (Investeringsnota najaar 2019 en lopende zaken) als volgt verwerkt: •

Het realiseren van flexibele gebouwen

•

•

•

•

die zonder veel verlies van materialen van functie kunnen veranderen. Uitdagen en ondersteunen van ontwikkelaars om zo circulair mogelijk te ontwikkelen middels een samenwerking met CirkelStad en toets op MPG score van €0,5 en lage MKI waarde. Bij het transformeren van de openbare ruimte sturen op zo veel mogelijk lokaal en hoogwaardig hergebruik of recycling van vrijkomende materialen (met name beton, asfalt, zand). Voor afvalstromen die vergelijkbaar zijn met die van huishoudens wordt afvalinzameling van huishoudens en bedrijven gecombineerd. Ontwikkelaars: realiseren van collectieve, publiek toegankelijke (belangrijk voor deelconcepten), veilige en overzichtelijk inpandige parkeergarages en samenwerking met aanbieders van smartmobility concepten.

Monitor 2020 (0 meting) en prognose Er is in het afgelopen jaar onderzocht of het realiseren van de gestelde ambities in kwantitatieve zin haalbaar lijkt, waar we nu staan en wat met de huidige werkwijze de prognose zou zijn. Er is voor de verschillende typen materiaal stromen (bouw, afval, consumptiegoederen, voedsel) onderzocht of het realiseren van de ambities ook meetbaar is om zo gedurende de ontwikkeling van HavenStad te kunnen gaan bijsturen waar dat nodig is. Naar verwachting duurt het nog een aantal jaren voordat het monitoringsysteem en de benodigde data volledig op orde is. Afval bewoners Ca 70% afvalscheiding in 2018 (tov 30% in amsterdam) en ca 720kg afval per persoon (ca 2x zo veel als in Amsterdam) . Dit is alleen huishoudelijk afval (papier, glas, plastic en restafval). Deze cijfers zijn echter niet representatief en zullen worden ge-update. Huishoudens (ca 780 woningen) zijn op dit moment een zeer beperkt aandeel van het totaal aantal gebruikers in het gebied. Doordat ook anderen de containers illegaal gebruiken en doordat mensen die verhuizen tijdelijk meer afval produceren zijn de cijfers waarschijnlijk onbetrouwbaar. Gedurende de volgende monitoringsjaren kan pas met meer zekerheid

27

Bijlage 3. Combination_Community Design.pdf

1

03/02/2020

11:00

Bijlage 3. Integratie van de systemen voor water, energie en organisch afval

Uit deze internationale voorbeelden valt vooral de gerichte en gestuurde procesaanpak op vanuit een specifiek daarvoor aangestelde werkgroep/sectie binnen het verantwoordelijke overheidsorgaan. Voor Haven-Stad bestaat dan ook de potentie om op basis van een aantal Industriele Symbiose principes – verminderde uitstoot, overlast, potentie tot hergebruik van (afval)materialen,… - te evalueren welke bestaande bedrijven binnen deze filosofie passen. Deze bedrijven kunnen vervolgens dienen als vertrekpunt voor toekomstige bedrijvigheid in het gebied, wederom gebaseerd op dezelfde hierboven beschreven principes. Het clusteren van bedrijven rond bepaalde circuits van materialen, is een vaak toegepast internationaal ontwerpprincipe (zie bijvoorbeeld Kalundborg). Door strategische ruimtes te creëren binnen Haven-Stad voor specifieke en schone productie en nijverheid gericht op CE, kunnen zowel sommige reeds bestaande als nieuwe duurzame en circulaire ondernemingen in het gebied geclusterd worden volgens 2 leidende materiaalstromen:

Indicatie van stofstromen op de kaart (AMS, obv LMA)

Schoonschip Fotografie - Casper van der Veen

Kwantitatief stromen er voldoende bouwmaterialen door Haven-Stad om de voorgestelde ambities Kwantitatief stromen er voldoende bouwmaterialen door Haven-Stad om de voorgestelde ambities te bereiken: diepere analyse over de type materialen en de kwaliteit is nodig, hierin zou een learnte bereiken: diepere analyse over de type materialen en de kwaliteit is nodig, hierin zou een learning-by-doing proces in fase 1b en begin van fase 2 kunnen enorm bijdragen aan de haalbaarheid ing-by-doing proces in fase 1b en begin van fase 2 kunnen enorm bijdragen aan de haalbaarheid de ambities, om een zo hoog mogelijk percentage hergebruik te behalen vanaf fase 2. Omdat Figuur 8: voorstellingvan van Figuur mogelijke symbiose binnen Haven-Stad en de haven Anja Costien 2020 (AMS-Institute). 3: Stroomdiagram van alle voedselen organische afval geproduceerd in Haven-Stad tussen 2013van de ambities, om een zo hoog mogelijk percentage hergebruik te behalen vanaf fase 2. Omdat niet2018.