2 Concept integraal raamwerk havenstad

De potentie van Haven-Stad wordt op deze manier vroegtijdig zichtbaar, waardoor er een collectief gevoel ontstaat bij het ‘stadmaken’ en de kwaliteiten van Haven-Stad. In principe kan een aanjaagproject overal ontstaan. Een fundamenteel criterium voor aanjaagprojecten en soortgelijke initiatieven is de wederkerigheid met de transformatieambities van het programma Haven-Stad. Hiernaast wordt gekeken naar: n

Programma’s en evenementen waar kennis gemaakt kan worden met de ruimtelijke kwaliteiten in het gebied.

n

Zogenaamde ‘place-making’ projecten in het openbaar gebied, als startpunt van verdere gebiedsontwikkeling.

n

Soortgelijke ‘place-making’ projecten maar dan gerelateerd aan gebouwen, startpunt van verdere gebiedsontwikkeling en sociaaleconomische activiteiten.

n

Projecten en programma’s die mede vormgeven aan een Haven-Stadse cultuur.

De projecten zijn te verdelen in twee groepen: de meer permanente en de lichtere initiatieven, hier samengevat als “place-making projecten”. De eerstgenoemde aanjaagprojecten zijn langdurige, meer permanente vastgoedontwikkelingen of openbare ruimte projecten met een bijzondere uitstraling vanwege in het oog vallende architectuur, bijzondere gebruiksmogelijkheden of breder aantrekkelijk programma. Hieronder vallen ook mogelijkheden voor duurzame infrastructuur en een Haven-Stadse beeldtaal voor ‘hubs’ van allerlei soort. Place-making projecten zijn daarentegen vaak tijdelijke projecten in de openbare ruimte, in lege of tijdelijke gebouwen, snel en met beperkt budget te realiseren. Door hun functie en uitstraling benadrukken ze het karakter van een plek en maken ze de kwaliteiten van het gebied voor diverse doelgroepen zichtbaar en toegankelijk. Ze kunnen onderdeel uitmaken van al bestaande Amsterdams events, zoals bijvoorbeeld Sail of een marathon, of al bestaande functies en kenmerken van het gebied beter uitlichten. Denk bijvoorbeeld aan events over duurzaamheid in relatie tot de fashionindustrie in het deelgebied Minervahaven. Een bijzonder onderdeel van de place-making projecten zijn de zogenoemde Vrije Ruimtes. Deze hebben een meer maatschappelijke insteek, van onderaf, door en met initiatieven, zonder (veel) sturing en daardoor soms voor een specifiek publiek.

Een eerste reeks ideeën Vanuit het Integraal Raamwerk wordt in de eerste fase van de transformatie ingezet op een reeks gevarieerde aanjaag- en place-making projecten die een breed publiek aan kunnen spreken. Bij deze projecten zal er rekening mee gehouden worden dat Haven-Stad op dit moment nog een logistiek/ industrieel gebied is, met veel havenactiviteiten en scheepsbewegingen en dat in sommige delen dat nog lange tijd zo zal blijven. In eerste instantie zal ook veel input gevraagd worden van de bedrijven die binnen de transformatiegebieden hun nieuwe toekomst projecteren. Zij vormen daarmee een natuurlijke voorhoede. In veel deelgebieden zal pas in een later stadium van ontwikkeling sprake zijn van participerende wijkbewoners. Het is van belang om voldoende ruimte te laten voor bijsturing in de loop van het proces, wanneer in toenemende mate ondernemers en bewoners samen verantwoordelijkheid nemen voor het wordingsproces.

36 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Projecten zullen in samenwerking met de stakeholders verder uitgewerkt worden. Voorafgaand aan de vastgoedontwikkeling en herinrichting van delen van de openbare ruimte zijn in de deelgebieden Sloterdijk Centrum en Sloterdijk I al aanjaagprojecten en place-making initiatieven opgestart met groot succes. Voorbeelden zijn tijdelijke horeca/ leisure functies, kunstroutes en woonlocaties voor pioniers. Het zijn duidelijk werkgebieden in transitie, en daarmee exemplarisch voor wat er aanstaande is ook in de toekomstig te ontwikkelen deelgebieden van Haven-Stad. Aanjaagprojecten en vergelijkbare initiatieven krijgen invulling via het Uitvoeringsprogramma en een passend Plan van Aanpak. Naast het opstarten van aanjaagprojecten op basis van het Integraal Raamwerk en het bijbehorende Uitvoeringsprogramma lopen in de actieve projectgebieden ook door de desbetreffende projectorganisatie aangestuurde aanjaag- en place-making projecten, al dan niet tijdelijk. Het onderwerp wordt in het Integraal Raamwerk vooral illustratief in beeld gebracht. De onderstaande lijst is bedoeld als een beginpunt, bron van inspiratie en niet limitatief. 1.

‘Stadsmarkeringen’ De introductie van een logo met als vertrekpunt de kernwoorden als ‘stoer-havens-lommerrijk-transformatie-nieuwe stad’ om op verschillende plekken in Haven-Stad aan te geven dat ‘Haven-Stad in transformatie is.

2.

‘Haven-Stad Routes’ Vanzelfsprekende routes van en naar Haven-Stad vanuit de omgeving worden zichtbaar gemaakt in de openbare ruimte. Deze routes leiden naar markante plekken en bestaande landmarks.

3.

‘Stadmakers werkplaats’ Een informatiecentrum waar tentoonstellingen plaatsvinden, gasten kunnen worden ontvangen, waar voor omwonenden, bewoners en gebruikers/bedrijven informatie over Haven-Stad te vinden is en waar mensen, bedrijven en instellingen ideeën kunnen uitwisselen over de toekomst van het gebied.

4.

‘Stadsparkstarters’ Een reeks ‘pionier-park-projecten’ als start van het samenhangende groenblauwe netwerk binnen Haven- Stad. Bijvoorbeeld een flexibel te gebruiken drijvend parkdeel of sportveld, of bijvoorbeeld kleinschalige toevoegingen aan bestaande groene plekken in havenstad op het gebied van verbindende routes, verbeteringen van de toegankelijkheid, uitnodigende entreegebieden, lichte horecafuncties, verblijfsfaciliteiten, et cetera.

5.

‘Haven-Stad Zwembad’ Een aantal plekken aan de waterkant waar het mogelijk is beschermd ‘in’ het grote water te zwemmen.

6.

‘Havenlicht’ Een verlichtingsplan voor markante haven installaties met aandacht voor verleden, heden en toekomst.

7.

‘Vrije Ruimte Pilots’ Volgend uit het stadsbrede ‘Programma Vrije Ruimte’ een aantal pilotprojecten in Haven-Stad: een met de focus op groen en ecologie; een met de focus op watergebonden activiteiten en een met de focus op indooractiviteiten.

8.

‘Neptunus Zeebanket’ Een terugkerende reeks korte evenementen waarbij in het gebied ruimte is voor festiviteiten en feestelijkheden aan de waterkant.

9.

‘Stadscultuur Generator’ Een driejaarlijks wisselende ‘Citymaker in Residence’ die initiatieven ontplooit en begeleidt die een bijdrage leveren aan de opbouw van een ‘Haven-Stadse Stadscultuur’.

10. ‘Centrum voor Nieuwe Mobiliteit’ Een plek om na te denken over of gebruik te maken van vernieuwende, verantwoorde en mooie mobiliteitsvormen. Passend bij de Haven-Stadse mentaliteit, waar mogelijk vooruitlopend op de toekomst en exemplarisch voor de ‘productieve stad’. 11. ‘D-Dock 01 (van 10)’ Het eerste, of enkele van een reeks Haven-Stadse faciliteiten, ook wel ‘hubs’ genoemd, voor duurzame infrastructuur (middenspanning stations, warmteoverdrachtstations of buffers et cetera) die hun basisfunctionaliteit combineren met betekenis voor openbare ruimte, relaties met groen en watersystemen of een ecologische of culturele betekenis. Sommige van de aanjaagprojecten zullen als “Signature projects” de unieke identiteit van Haven-Stad mede vormgeven. Het gaat hierbij om beeldbepalende projecten, zowel gebouwen als ook openbare ruimten of evenementen, met bijzondere architectuur of programma en aantrekkingskracht zowel op stedelijk als ook regionaal, nationaal of zelfs internationaal niveau.

Bret en de tuin van Bret hebben Sloterdijk Centrum op geheel eigenwijze op de kaart gezet

37 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

38 Integraal Raamwerk Gemeente Amsterdam Hamburg Hafencity, de Haven-Stad afmeerplek| van de Clipper Stad Amsterdam met op de achtergrond de Elb Philharmonie. Ontwerp Herzog & De Meuron, Beeld stadamsterdam.com / Kris Romanski

Rotterdam Rijnhaven, Recycledpark, een uit elementen geproduceerd van plastic afval samengesteld drijvend park, habitat voor micro en macro fauna en verblijfsplek. Ontwerp WHIM Architecture / Recycled Park Foundation, Beeld audi.com

39 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

New York Hudson River Park Pier 84, met 100 meter de langste picnic tafel ter wereld als onderdeel van de viering van het 100 jarige bestaan van Hellman’s Food Company. Beeld unilever.com / meworx.com

Hamburg Berliner Tor, in de stationsomgeving wordt op basis van het ‘switchh-card’ concept een compleet pakket aan aanvullende transportmogelijkheden aangeboden. Beeld hochbahn.de

Rotterdam RDM terrein, evenementenruimte van Museum Boijmans van Beuningen en Havenbedrijf Rotterdam in de voormalige onderzeebootloods. Ontwerp Infernopolis door Atelier Joep van Lieshout, Beeld nrc.nl / Vincent Mentzel 40 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Leiden, kermis met fantastische uitzicht als onderdeel van het door de 3 october vereniging georganiseerde programma ter viering van het Leidens Ontzet. Beeld sleutelstad.nl / Chris de Waard 41 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Antwerpen Eilandje,Haven-Stad Museum Aan de Stroom, MAS als plek voor zowel cultuur en ontmoeting als uitzicht over het zich transformerende stadsdeel. Ontwerp Neutelings Riedijk architects, Beeld denantwerpenaar.be 42 Integraalhet Raamwerk | Gemeente Amsterdam

Kopenhagen CopenHill Powerplant, een van de schoonste afvalverwerkende energiecentrales maar ook gedurende het hele jaar een plek om te wandelen en te skieën. Ontwerp BIG - Bjarke Ingels Group, Beeld copenHill.dk

43 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

New York Hudson Yards, de bijzondere plek in dit nieuwe centrumgebied is ‘the Vessel’ een monumentaal 30 meter hoog frame dat beklimbaar is voor het publiek. Ontwerp Heatherwick Studio, Beeld HSS Hudson Yards

Luchtfoto met zicht op Nieuw Houthaven, Danzigerkade, 44 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente AmsterdamMinervahaven en in de verte Sloterdijk.

Deel 3 Thematische kaarten nadere duiding, invulling en inkleuring In dit hoofdstuk wordt nadere duiding, invulling en inkleuring gegeven aan de thematische onderdelen van het Raamwerk. Te bewaken of te ontwikkelen kwaliteiten worden geduid, noodzakelijkheden uitgelicht, mogelijkheden aangegeven en kansen geïdentificeerd.

45 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

3.1

Identiteit - Verleden, Heden en Toekomst

Kansen voor een unieke identiteit Haven-Stad heeft alles in zich om een specifieke identiteit te ontwikkelen op basis van haar bijzondere ruimtelijke kenmerken: de ligging aan het IJ, de aanwezigheid van de haven met zijn eigen ruwe karakter, de parken en de stedelijkheid met een optimale menging van werken, wonen en voorzieningen die hier geambieerd wordt. In de Ontwikkelstrategie Haven-Stad is een eerste beeld geschetst van vier bestaande zones binnen het gebied van Haven-Stad, die elk een eigen karakter hebben: n

De zone van de Sloterdijken. Deze zone waarin zowel de deelgebieden Sloterdijk Centrum en Sloterdijk I als het groene Westerpark liggen worden ontwikkeld rondom de grote spoor- en weginfrastructuren en aan de groengebieden van de Brettenzone.

n

De zone van de zuidwestelijke IJ-oevers. Deze zone waarin onder andere het deelgebied Minervahaven ligt, sluit aan-, en is een vervolg op de recent opgeleverde gebiedsontwikkeling Houthaven en vormt de verbinding met de binnenstad van Amsterdam.

n

De zone van de noordelijke de Zaan- IJ-oevers. Deze zone aan de noordzijde van het IJ is een ontwikkeling volgend op de transformatie van de NDSM werf en omvat de deelgebieden Cornelis Douwes en Melkweg Oostzanerwerf. De Noorder IJ-plas vormt het verbindende element tussen de gemeente Amsterdam en de gemeente Zaanstad.

n

De zone van de Coen-en Vlothaven. Deze zone, een schiereiland, vormt uiteindelijk, volgend op de hiervoor beschreven ontwikkelingen, het ‘mentale hart’ van Haven-Stad. Het gebied is omringd door monumentale en indrukwekkende waterelementen wat het een unieke positie geeft.

De ‘Hemdriehoek’ is het gebied waar drie van de vier zones samen komen. Hier is veel aanleiding om een nieuw gebied te laten ontstaan met de beste kenmerken uit de samenkomende zones. Cultuurhistorie, water en groen als identiteitsdragers De sleutel van het succes van de toekomstige wijken van Haven-Stad ligt onder andere besloten in de historische herkenbaarheid en de ruimtelijke karakteristieken in dit gebied: water, ruimte met weidse uitzichten, de spannende belofte van de vaarroute die naar onbekende gebieden voorbij de horizon gaat, de grillige, stoere oevers die de illustere havengeschiedenis vertellen, industrie, kranen, dokken, scheepsbouw, handel en dynamiek. Maar ook de Spaarndammerdijk met het dorp Sloterdijk en het aaneengesloten aangrenzende veenweidegebied, de Haarlemmertrekvaart met bijbehorende werken, het tracé 46 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

van de eerste Nederlandse spoorlijn (nu Brettenpad), het Westergasfabriekcomplex en het historische Westerpark zijn onderdeel van de cultuurhistorische karakteristieken.

(en ecologische zones) wordt Haven-Stad verbonden met deze plekken waardoor een groot netwerk ontstaat.

In het Raamwerk krijgen deze karakteristieke plekken en gebouwen uit het verleden en het heden een belangrijke rol als identiteitsdragers. Zij verbeelden de geschiedenis van Haven-Stad, maar het zijn vooral ook verhalende plekken. Naast de kleinere plekken en gebouwen gaat het ook om grootschalige landschappelijke elementen zoals de IJ-dijken, kades, oude spoorlijnen,en de vaaractiviteiten in de haven. Door deze te combineren met nieuwe functies worden ze onderdeel van de toekomst van het gebied. Hierdoor krijgen ze betekenis voor bewoners en gebruikers, en vormen ze ook een reden voor bezoekers om Haven-Stad aan te doen.

n

Een karakteristiek groen en waterrijk, stoer en stedelijk gebied. Het water dat in alle maten en schalen aanwezig is, voor varen, logistiek, zwemmen of voor een weids uitzicht vormt het vertrekpunt bij het ontwerp. Dit wordt gecombineerd met groen in een brede variëteit van plekken, parken en omvangrijke groenzones in de directe omgeving. Hierin wordt alle gelegenheid geboden voor rusten, verpozen, wandelen of natuurbeleving. Samen met de historische insteek wordt Haven-Stad getransformeerd tot een stoer en stedelijk gebied. Stoer in zin van imposant, robuust, ruw, onaf, of avontuurlijk zijn begrippen hierbij. De uitdaging is deze te combineren met comfort, rust en thuisgevoel.

n

Uitwerking binnen bestaande topografische karakteristieken Binnen de vier onderscheidende ontwikkelzones van Haven-Stad vormen drie bepalende topografische karakteristieken de basis voor de structuur en ontwerpprincipes van de openbare ruimte. Waar voor heel Haven-Stad als uitgangspunt geldt dat de structuur en het ontwerp van de openbare ruimte stoer, robuust en samenhangend is, zal de uitwerking in deelgebieden inspelend op de drie onderscheidende aanwezige karakteristieken enigszins verschillen.

Verleden, heden en toekomst Bij de ontwikkeling van Haven-Stad wordt voorgesteld de identiteit niet alleen te relateren aan het verleden maar ook aan het heden en de toekomst. Hiervoor zijn in het Integraal Raamwerk verschillende plekken aangegeven die hiervoor in aanmerking komen. Plekken die een bekende historische betekenis hebben maar ook plekken die in de toekomst unieke ruimtelijke kwaliteiten kunnen krijgen als op een juiste manier plek, programma en ontwerp worden gecombineerd. In Haven-Stad kan dit op verschillende manieren vorm krijgen; als placemaking-, aanjaag- of signatureproject.

n

Op en aan de noordelijke IJ oevers. Het noordelijk deel van Haven-Stad is een relatief smalle strook. Het gebied wordt gekenmerkt door de vele, relatief korte, haakse insteekhavens aan het IJ, met vlak daarachter de overgang naar een gebied met lagere dichtheden, de tuindorpen. De vele en gevarieerde uitzichten over het IJ zijn uniek en uitgangspunt bij de verdere uitwerking van de onderdelen in het Raamwerk. Bijzonder onderdeel van de topografie zijn de grote stedelijke groengebieden die Amsterdam Noord met het landelijk gebied van Waterland West verbinden: de Noorder IJ-plas en de Kadoelerbreek zone. Met de toevoeging van groene

Om en aan de grootschalige havenbekkens. De grote havenbekkens zijn qua maat en schaal uniek en een beeldbepalende kwaliteit in Haven-Stad. Het water van het IJ is als het ware het gebied binnen getrokken. De enorme Havenbekkens met prachtige vergezichten en havenerfgoed zoals de dokken bieden een veelvoud aan mogelijkheden om prachtige wandelkades en bijzondere verblijfsplekken te maken. Uitgangspunt is dat bestaande waterranden zoveel mogelijk gehandhaafd blijven en altijd toegankelijk worden voor gebruik en om de onderscheidende grootschaligheid te ervaren. Om en aan groengebieden en infrastructuurzones. De openbare ruimte van de Sloterdijken worden gekenmerkt door infrastructuurdijken en ruim bemeten vaak dicht begroeide bermen die doorlopen tot ver in het havengebied en de Brettenzone. Deze ruimtes zijn van groot belang voor flora en fauna, zoals b.v. als ecologische verbindingen en micro-habitats voor diverse diersoorten. Door mensen worden ze vaak bijna niet gebruikt, wat de ecologische waarde alleen maar verhoogt. Bij de ontwikkeling van dit gebied moeten deze ruimtes in een zorgvuldige afweging van de verschillende gebruikers flora, fauna en mens goed gebalanceerde en beeldbepalende gebruikswaarde krijgen.

Een bijzondere categorie hierbinnen zijn de zogenoemde ‘Vrije Ruimtes’; nog ongebruikte of matig gebruikte (groene) ruimte, tijdelijk of deels lege ontwikkelkavels of tijdelijk ongebruikte gebouwen. Het Raamwerk helpt om ‘Vrije Ruimtes’ een weloverwogen plek te geven. Van belang bij deze vorm van ruimtegebruik is dat het initiatief bij burgers ligt, in de luwte van marktwerking en overheidsbeleid. Een andere bijzondere categorie karakteristieke plekken, waarvan de ontwikkeling meer ligt in de toekomst, zijn de plekken waar onderdelen van de te ontwikkelen duurzame

infrastructuur of de maatregelen om klimaatextremen op te vangen zichtbaar kunnen worden. De transformatie van Haven-Stad wordt begeleid door zogenoemde ‘signature projecten’: eigenzinnige projecten - gebouwen, plekken, maar ook evenementen of activiteitenprogramma’s - die Haven-Stad zichtbaar maken; aantrekkelijk en verleidelijk. Tijdelijk geprogrammeerde, op dit moment on- of ondergebruikte ruimtes, gebouwen en plekken horen er net zo goed zo bij als definitieve ‘monumentale parels’ aan het IJ. Op de Integrale Themakaart Identiteit is aangegeven welke zones, elementen en projecten grote potentie hebben identiteitsbepalend te zijn.

3.1 Themakaart Identiteit Verleden, Heden en Toekomst

47 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Amsterdam Haven-Stad, de grote loods van het Houtveem, voorheen in de jaren ‘50 een belangrijke plek voor hout overslag. Nu nog als monumentale hal aanwezig. Beeld Aviodrome

Amsterdam Haven-Stad, overzicht over het terrein, de monumentale dokken en hallen van Damen Shiprepair Amsterdam Beeld damen.com 48 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Amsterdam de monumentale silo’sAmsterdam en overslaginstallaties bij Bunge - Sojabonen (voormalig Cargill) in de Vlothaven en de Mercuriushaven. Beeld commons.wikimedia.org / Alf van Beem 49 IntegraalHaven-Stad, Raamwerk Haven-Stad | Gemeente

Amsterdam het riante |terras van restaurant het Westergasterras naast de pittoreske watertuinen op het terrein van Cultuurpark Westergasfabriek. Beeld iamsterdam.com 50 IntegraalHaven-Stad, Raamwerk Haven-Stad Gemeente Amsterdam

Amsterdam Haven-Stad, een evenement bij de gerenoveerde gassilohouder op het terrein van Cultuurpark Westergasfabriek Ontwerp Braaksma Roos architecten, Beeld Arjen Veldt

51 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Amsterdam NDSM terrein, een evenement op de NDSM werf met op de achtergrond de hallen van de voormalige Nederlandse Dok en Scheepsbouw Maatschappij. Beeld Edwin van Eis

Amsterdam Haven-Stad, REM Eiland, voormalig uitzendplatform van de piratenzender TV Noordzee, nu bar, studio, restaurant en dakterras in de Nieuwe Houthaven. Ontwerp Concrete Architectural Associates Beeld: remeiland.com

Amsterdam Haven-Stad, de historische boerderij ‘Ons Genoegen’ met weiland aan het bewaarde deel van de Spaarndammerdijk, nu buurtboerderij met sociale agenda. Beeld buurtboerderij.nl 52 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Amsterdam microklimaat en verblijfsplek, de ecologische vallei met waterval elementen op het terrein van Cultuurpark Westergasfabriek. Ontwerp Gustafson Porter + Bowman, Beeld gp-b.com 53 IntegraalHaven-Stad, Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

3.2

Hoogstedelijkheid - Inspirerende en Complete Stad

Hoogstedelijk leefmilieu Haven-Stad krijgt (hoog-)stedelijke kwaliteit. Hier kunnen straks mensen wonen en werken in aantrekkelijke buurten met diverse karakters. Voorzieningen zoals winkels, horeca, maatschappelijke voorzieningen, buurtgroen en ruimte voor bewegen liggen altijd op loopafstand. Het hoogstedelijk milieu wordt van parken en pleinen voorzien, op verschillende schalen en voor divers gebruik. De kades zullen op een natuurlijke manier deel uitmaken van het publiek domein. De stationsgebieden rond Sloterdijk en de Hemknoop krijgen centrum-karakter. Het worden gebieden met (boven-) stedelijke betekenis, die veel meer dan nu via straten en groene fiets- en voetgangersroutes verbonden zijn met hun omgeving. De openbare ruimte is primair bedoeld voor verblijf en ontmoeting. De huidige drukke autoroutes worden voor een groot deel omgevormd tot aantrekkelijke groene en actieve stadslanen en stadsstraten, waarlangs gewoond kan worden en waar ruimte is voor ondernemerschap. : De ’actieve‘ straten verbinden verschillende zones en deelgebieden met elkaar. Hier wordt het gros van vooral de culturele en commerciële voorzieningen samengebracht, maar ook een deel van de bedrijvigheid vindt hier zijn plek. Bij dit leefmilieu hoort een hoogstedelijke menging van functies: De programmaverdeling over heel Haven-Stad gaat uit van 80% wonen, 15% werken en 5% voorzieningen.

De uitwerking hiervan verschilt per deelgebied en zal afhankelijk van het karakter en de context van de wijken kunnen verschuiven. Sommige wijken en buurten zullen rustiger zijn dan andere en bijvoorbeeld een groter woonaandeel kennen. Andere wijken bevatten soms een groter aandeel werken. Omdat het bij Haven-Stad om een langdurige transformatie gaat met verschillende ontwikkelingsfases voor de deelgebieden, moet de programmaverdeling regelmatig opnieuw bekeken worden. Meerkernige ontwikkeling Haven-Stad bestaat uit verschillende deelgebieden. Deze zijn opgebouwd uit wijken en buurten met elk een eigen karakter. In elk gebied kan de bewoner er een stedelijk leefpatroon op na houden, waarbij een divers aanbod van voorzieningen om de hoek zitten, en alles op kort afstand goed bereikbaar is met de fiets en te voet. Verdichting betekent intensief, vaak meervoudig ruimtegebruik. De kwaliteit van het publieke domein als plek voor ontmoeten en interactie staan voorop. Diversiteit, afwisseling, prikkels, een hoge maat aan (ook anonieme) ontmoetingen en een grote hoeveelheid van keuzemogelijkheiden zijn aspecten van stedelijk leven. De wijken en buurten in Haven-Stad zullen worden ontwikkeld volgens het principe van de zogenoemde ‘’20-minutes neighbourhood’.

Hierin hebben bewoners alle voor het dagelijkse leven benodigde voorzieningen zoals 54 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

restaurants, supermarkten scholen, parken et cetera binnen 20 minuten lopen bij de hand. Buurtpleinen, -parken of -straten vormen per buurt het centrum van het dagelijks leven. De stedelijk georiënteerde mens maakt voor verplaatsingen op grotere afstand naast de fiets steeds meer gebruik van het openbaar vervoer en in veel mindere mate van de auto. Daarom zijn de buurten en wijken goed aangesloten op het fietsnetwerk en ligt er altijd een OV-halte in de nabijheid. Op een hoger schaalniveau zijn kansrijke plekken aangewezen voor de meer stedelijke en vooral culturele voorzieningen die een regionaal of zelfs bovenregionaal aantrekkingskracht hebben. Dit zijn bijvoorbeeld bijzondere plekken langs de waterkant of bij de grote OV-knopen. Dit leidt binnen Haven-Stad tot het ontstaan van meerdere centra. Concentraties van werken en publiekstrekkende voorzieningen krijgen vooral een plek rond de twee belangrijke stations en zijn daarmee vanuit de metropoolregio en de rest van het land uitstekend bereikbaar. Hier kunnen publieke programma’s gevestigd worden die zich richten op grootschalige gebruiksstromen. Sloterdijk Centrum bijvoorbeeld is nu al volop in de ontwikkeling richt zich door haar ligging en de aanwezigheid van trein- en metrostation, naast gemengd wonen-werken, vooral op de regionale aantrekkingskracht.

Station Sloterdijk is daarmee de plek waar de stadsdelen Oud- en Nieuw West, stad, regio en land op elkaar zijn aangesloten. De nieuw te ontwikkelen Hemknoop met metrostation ligt meer centraal in Haven-Stad, midden in de verschillende zones, en deelgebieden, en kan zo tot ‘natuurlijk’’ centrum van Haven-Stad transformeren. Hier komen alle ruimtelijke kwaliteiten en identiteiten van Haven-Stad samen. Ook in de Coen- en Vlothaven zal in de toekomst, daar waar tram- en buslijnen samenkomen, een centrumstedelijke zone ontwikkelen. De noordelijke delen van Haven-Stad richten zich op de bestaande en in ontwikkeling zijnde centra in stadsdeel Noord. Bij de meerkernige ontwikkeling van Haven-Stad hoort een robuuste basisstructuur van straten, lanen, groene routes, kades en openbaar vervoer die Haven-Stad met haar omgeving verbindt. Hierdoor maakt het te transformeren gebied verbinding met de omliggende buurten, stadsdelen, buurgemeentes en aangrenzende landschappen. Zo zorgen de netwerken ervoor dat de deelgebieden, voorzieningen en attracties voor de hele stad en daarbuiten toegankelijk zijn en van elkaar kunnen profiteren. Doelgroepen woningen Haven-Stad voegt straks ruim 15% nieuwe woningen

aan de bestaande woningvoorraad van Amsterdam toe. Haven-Stad is daarmee een kans voor zittende Amsterdammers om door te stromen naar een nieuwe woning in een gebied binnen de ring A10. Daarnaast is het een kans voor nieuwe Amsterdammers om hier een wooncarrière te beginnen. Haven-Stad wordt een gebied voor iedereen, voor een duurzaam gemengde, ongedeelde samenleving, met wijken waar de verschillende doelgroepen die Amsterdam kent prettig kunnen wonen en zich thuis voelen. Zo’n wijk biedt ruimte voor jongeren, woonstarters, doorstromers en gezinnen van alle inkomensgroepen. Hiervoor zijn voldoende kwaliteit en diversiteit van de volgende bepalende factoren van belang: diversiteit in de prijssegmenten (sociaal/midden/duur), de woninggrootte (aantal kamers), en de eigendomssituatie (koop/huur). Ook het aanbod aan (collectieve) voorzieningen zowel in de omgeving als in de woongebouwen de ruimtelijke kwaliteit van de gebouwen en de openbare ruimte spelen hierbij een belangrijke rol. Divers palet aan werkgelegenheid Naast gemengde woonmilieus wordt bij de ontwikkeling van Haven-Stad ingezet op de ontwikkeling van een groot aantal arbeidsplaatsen in een gevarieerde menging. Er is in Haven-Stad ruimte voor productiebedrijven, voor creatieve bedrijven, culturele instellingen, onderwijs et cetera. Binnen Haven-Stad wordt er ingezet op realisatie van globaal 50.000 arbeidsplaatsen.

Het economisch profiel van Haven-Stad zal verkleuren van voornamelijk industrieel, productief en haven gerelateerd naar gemengd stadsgeoriënteerd en -verzorgend in de dienstverlenende, productieve en creatieve sector. Uitgangspunt bij de ontwikkeling van Haven-Stad is een goede balans in werkgelegenheid. Werkgelegenheid in zowel de productiesector, bij dienstverlening, binnen creatieve bedrijven als ook de kantorensector wordt nagestreefd. Daarmee is Haven-Stad een plek voor zowel ‘white collar ’ als ook ‘blue collar workers’. Daarom moeten er gevarieerde en voldoende condities worden aangeboden, zowel letterlijk fysiek als ook binnen beleid en regelgeving, op bijvoorbeeld het gebied van ontsluitings- of milieucondities als geluid. Zones voor reuring, ruis en rust De gewenste programmamix van wonen, werken en voorzieningen in Haven-Stad wordt op het hogere schaalniveau in drie zones verdeeld: reuring, ruis en rust. Reuring is de aanduiding voor de omgeving waarin levendigheid, ontmoeting en een mix aan functies worden gefaciliteerd. Ruis staat voor de omgeving waarin verkeer, productie en geluid meer ruimte krijgen. Rust biedt plek voor de relatieve stilte van groen, wonen en werken dat past in deze omgeving.

In het netwerk van publieke ruimte wordt een balans gezocht tussen functionele verkeersruimte (ruis), sociale ontmoetingsruimte (reuring) en groenblauwe ontspanningsruimte (rust). Daar waar de zones elkaar ontmoeten of overlappen ontstaan spannende contrasten die juist levendigheid en interactie opleveren. Dat past precies bij de gewenste hoogstedelijkheid. Reuring In de Reuring-zone is ruimte voor hoogstedelijke voorzieningen met ruime openingstijden die mede voor 24uurs-dynamiek en sociale veiligheid zorgen. In deze zone wordt anonimiteit minder als een probleem gezien. Woonconcepten gericht op één- en tweepersoonshuishoudens of woongroepen lijken hier goed op aan te sluiten. Het gaat vooral om woningen voor ‘uithuizige’ bewoners, die sterk leunen op stedelijke en collectieve voorzieningen en hier ook van genieten. Ook hotels en andere voorzieningen die veel publiek trekken, passen prima in deze zone. De Reuring-zone ligt bij voorkeur zo dicht mogelijk bij een openbaar vervoersknooppunt en stads(deel)centrum. Door toepassing van slimme gebouwtypologieën met bijvoorbeeld rustigere binnengebieden of daktuinen kunnen er in deze zones toch ook plekken voor doelgroepen als bijvoorbeeld gezinnen gecreëerd worden.

Naast een basisvoorzieningenpakket voor de toekomstige bewoners kunnen in deze zone bijvoorbeeld bovenwijkse onderwijsvoorzieningen een plek vinden, zowel Voortgezet Onderwijs als MBO, HBO als/ Universitair onderwijs. Dit wordt gecombineerd met commerciële voorzieningen als winkels, grootstedelijk culturele voorzieningen, podiumfuncties en bibliotheken. Er is hier ook een Huis van de Wijk, Ouder Kind Team en sociaal buurtteam denkbaar. Ruis In de Ruis-zone wordt volop ruimte geboden aan het ‘maken’, logistiek en rommeligheid. Het is wat dat betreft een zone met een grote mate van tolerantie en openheid. Ligging aan hoofdverkeersroutes ligt voor de hand. Hier passen vrijere, zowel zelfstandige als collectieve woonvormen. Denk bijvoorbeeld aan collectieve woonvormen met werkruimtes en subculturen of atelierwoningen. Bijzondere en/of eigenwijze projecten die om meer vrijheid vragen of die om ruimtelijke of financiële redenen geen plek in de andere zones vinden. In deze zone gaat het in het algemeen om minder grote woningpercentages dan in de andere twee zones. Sommige Ruis-zones kunnen zelfs helemaal woningvrij zijn, zodat hier wat zwaardere functies met hogere milieueisen kunnen vestigen, zolang ze niet de leefkwaliteit van de Reuring- en Rust-zones in de buurt negatief beïnvloeden.

Clustering van functies met vergelijkbare eisen en bijvoorbeeld geluidsprofielen geven veel kansen voor een nieuw en spannend stedelijk gebied. Maatschappelijke voorzieningen zoals grootschaligere dagbesteding, broedplaatsen, opvangvoorzieningen met

3.2 Themakaart Stedelijkheid Inspirerende en Complete Stad

55 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

specifieke vestigingsuitgangspunten of een jongerencentrum in de overgang naar de woongebieden passen hier goed bij. Rust In de Rust-zone is ruimte voor wonen, veel groen en stil creatief(kantoor) werk. Hier passen eigenlijk alle woonvormen en functies die zich wel lenen voor een hoge dichtheid maar minder in de andere twee zones passen zoals gezinsappartementen, collectieve woonvormen voor ouderen, beschermde woonconcepten en zorginstellingen. Daarnaast passen hier bijbehorende voorzieningen zoals scholen, buurtontmoetingsruimtes en ruimte voor eerstelijnszorg. Dankzij de drie zones, verschil in karakter, identiteit en context zal er een variëteit in karakter en mate van hoogstedelijkheid, uitwerking en gebruik ontstaan binnen de delen van Haven-Stad. Dit geldt voor alle schaal en uitwerkingsniveau: deelgebieden, wijken en buurten. Integrale maatschappelijke voorzieningenstructuur Eén van de randvoorwaarden voor een leefbare, complete stad is een divers en hoogwaardig voorzieningenniveau voor elke Amsterdammer. Bewoners hebben behoefte aan (maatschappelijke) voorzieningen voor hun ontwikkeling, gezondheid, ter ontspanning of als vangnet.

Nabijheid van basis- en middelbare scholen, jeugd-, zorg-, en basisvoorzieningen, kunst & cultuur en groen-, speel- en sportvoorzieningen zijn cruciaal voor de kwaliteit van leven en een samenhangende sociaal-ruimtelijke structuur in Haven-Stad. In een complete stad heerst een goede balans tussen wonen en niet-wonen. De voorzieningenstructuur voor Haven-Stad wordt gelaagd opgebouwd. Elke wijk heeft in ieder geval een eigen basis (en op de buurt gericht) pakket aan voorzieningen. Daarnaast is op het niveau van Haven-Stad een structuur van aanvullende bovenwijkse voorzieningen. Dit geldt veelal voor sportvelden, bepaalde jeugd- en zorgvoorzieningen, voortgezet onderwijs en stedelijke culturele voorzieningen. Dit leidt tot een netwerk van voorzieningen die zich ruimtelijk en programmatisch tot elkaar en tot de overige functies in het gebied verhouden. Binnen een hoogstedelijk gebied met de hoge bebouwingsdichtheid van Haven-Stad is meervoudig ruimtegebruik het uitgangspunt. Het is daarom goed om te kijken naar de mogelijkheden voor combinaties van functies die elkaar versterken. Schoolgymzalen kunnen buiten schooltijd bijvoorbeeld gebruikt worden voor gym, zaalvoetbal, judo en andere indoorsporten. Daarnaast zijn combinaties tussen maatschappelijke en commerciële voorzieningen interessant. Bijvoorbeeld een horecagelegenheid bij een speeltuin, een bibliotheek of Huis van de Wijk.

Het combineren van functies kan een positieve bijdrage leveren aan de sociale veiligheid omdat er meer mensen op verschillende momenten van de dag aanwezig zijn. Het combineren van functies is daarbij een succesvolle combinatie leidt tot optimaal ruimtegebruik,

56 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

een grotere gebruikswaarde én een grotere belevingswaarde van de betreffende functies. In het hoofdstuk “Maatschappelijke en commerciële voorzieningen” wordt hierop verder ingegaan. Commerciële voorzieningen Haven-Stad is ook een aantrekkelijke vestigingslocatie voor commerciële voorzieningen. Te verwachten is dat zich een commercieel voorzieningenpakket ontwikkelt dat naar omvang en aard gelijkwaardig is aan dat van de bestaande, hoogstedelijke Amsterdamse wijken en aansluit op het toekomstig draagvlak van Haven-Stad. De ontwikkeling van traditionele grootschalige winkelcentra is niet waarschijnlijk of gewenst in Haven-Stad. Commerciële voorzieningen, met name detailhandel, zijn te onderscheiden in dagelijkse en niet-dagelijkse voorzieningen. De voorzieningen voor dagelijkse boodschappen bevinden zich in de plinten van gebouwen en zijn daarom gesitueerd langs de actieve straten en pleinen, op drukke en goede bereikbare punten. In de Integrale Raamwerkkaart ‘Hoogstedelijkheid’’ zijn de belangrijkste straten aangegeven. Deze locaties fungeren ook als ankerpunten voor andere voorzieningen die willen profiteren van de toeloop van klanten. In Haven-Stad is ook ruimte voor bijzondere commerciële voorzieningen. Ze liggen op plekken waar buurten en routes samenkomen en zijn daarom goed bereikbaar met fiets, openbaar vervoer en auto.

In het hoofdstuk “Maatschappelijke en commerciële voorzieningen” wordt hierop verder ingegaan. Bijzondere en karakterbepalende programma’s In Haven-Stad zijn, bovenop de algemene programma’s voor wonen, werken en maatschappelijke en commerciële voorzieningen, een aantal bijzondere, zich onderscheidende zones en plekken aangegeven. In deze zones kunnen beeldbepalende programma’s en projecten met een cultureel-recreatieve functie gehuisvest worden. Het kunnen gebouwde of niet-gebouwde voorzieningen zijn, van zowel lokale, als stadsbrede betekenis. Het Raamwerk stuurt aan op een zowel programmatisch als ruimtelijk onderscheidende, uitmuntende kwaliteit, vergelijkbaar met bijvoorbeeld de al aanwezige beeldbepalende onderdelen en activiteiten in het Cultuurpark Westergas, bij Sloterdijk Centrum of op het NDSM-terrein. De functies kunnen grootschalig maar ook kleinschalig zijn. Het kan om permanente activiteiten gaan, maar ook om tijdelijke. De bijzondere plekken kenmerken zich door hun uiterst attractieve ligging aan water en/of groen, met fraaie zichtlijnen, of nabij knooppunten van OV. In een aantal gevallen komt ook juist een karakteristiek bestaand pand in aanmerking om in stand gehouden te worden als beeldbepalend project.

Illustratie: Schets van mogelijkheden van voetbalvelden bovenop de infrastructuur door Haven-Stad.

3.2.1 Integratie zware infrastructuur Integratie infrastructuur in hoogstedelijke omgeving Verschillende deelgebieden in Haven-Stad worden doorsneden door spoorbundels van het trein of metronet. Ook spoorvoorzieningen als stations en opstelterreinen eisen hier hun ruimte op. De geambieerde vergroting van het gebruik van het openbaar vervoerssysteem leidt tot een vernieuwings- en uitbreidingsopgave. Ook om ruimtelijk kwalitatieve redenen is deze opgave actueel, de verblijfskwaliteit van de stationsomgeving dient van topniveau te zijn. Sloterdijk-Centrum is een van die plekken waar op drie verschillende niveaus infrastructuur elementen elkaar kruisen. Daarnaast is er vanaf het deelgebied Sloterdijk I Noord tot aan het nieuwe geplande metrostation Hemknoop ook sprake van een complexe doorsnijding van het gebied met treinsporen, metrosporen en stadswegen.

Illustraties: Indicatieve beelden bij de mogelijke strategien voor het ‘slechten’ van infrastructurele barrieres. In minimale vorm is er sprake van goed ontworpen bruggen en onderdoorgangen in maximale vorm is er sprake van gebruik van de ruimte boven de infrastructuur voor openbare ruimte of gebouwen.

57 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Bij de verdere gebiedsontwikkeling wordt gekeken hoe zowel onderdoorgangen als overgangen verbeterd kunnen worden en hoe infrastructuur zo geïntegreerd kan worden in de gebouwde omgeving dat er sprake kan zijn van een prettig leefmilieu. Zowel vanuit de gebouwde omgeving gezien als vanuit het gebruik van de openbare ruimte. Binnen het Raamwerk is er de ambitie om in deze gebieden op verschillende hoogtes extra maaiveldlagen toe te voegen aan het stedelijk netwerk. Hiervoor dient bij de vernieuwing van de spoorfuncties onderzocht te worden hoe deze het stedelijk weefsel het

minst verstoren en ruimtelijk kwalitatieve relaties tussen beide zijden van de spoorbundels tot stand gebracht kunnen worden. Zowel op het vlak van bewegen als op het vlak van zichtlijnen. Meervoudig grondgebruik Ruimte in Haven-Stad is schaars. Het is zaak de ruimte die op dit moment monofunctioneel in gebruik is genomen door zware (spoor)infrastructuur meervoudig functioneel te maken naar het omliggend stedelijk programma. Het heeft de voorkeur op plekken wegen, sporen en bijbehorende voorzieningen als stations en opstelterreinen te verhogen of te verdiepen zodat er sprake kan zijn van onder- of overbouwingen ten behoeve van openbare ruimte functies of gebouwd programma. Niet alleen leidt dit tot meer bebouwingsmogelijkheden in het gebied maar ook voor draagvlak in de directe omgeving van de stations. Doel bij dit alles; de realisatie van een complete en kwalitatieve maar tegelijkertijd adaptieve stedelijke omgeving. Afhankelijk van wenselijkheid en haalbaarheid meer of minder intensief en complex. Met name ter hoogte van de deelgebieden Sloterdijk Centrum en ‘Hemknoop’ is deze opgave pregnant. Bij deze laatste omdat hier de zuidelijke deelgebieden in contact gebracht kunnen worden met de havenbekkens.

Ook is het zaak vanuit de noordelijke deelgebieden de bereikbaarheid van de voorzieningenprogramma’s in de zuidelijke deelgebieden, het westerpark en de bestaande stad optimaal te laten zijn.

Toronto Downtown, plan voor de ontwikkeling van het ‘Rail Deck Park’, plek voor ontmoeting, recreatie en cultuur door overbouwing van de treinsporen. Beeld toronto.ca / future landscapes 58 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Almere Stadscentrum, een compact centrumgebied op verschillende niveau’s door onder andere overbouwing en integratie van een busbaan en parkeerfaciliteiten. Ontwerp OMA, Christian de Portzamparc, Beeld almerecentrum.nl

59 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Utrecht Stationsgebied, intensief ruimtegebruik door integratie van bus en tram in ‘het Platform’ een multifunctioneel stadsgebouw voor wonen, werken en vrije tijd. Ontwerp Venhoeven CS architecture+urbanism, Beeld Ossip van Duivenbode

Tilburg Spoorzone, de Willem II passage, naast door de royale maatvoering een aangename verbinding en unieke plek door het interactieve lichtontwerp. Ontwerp CIVIC architects / Bright Urban Futures, Beeld Stijn Bollaert

‘s-Hertogenbosch Paleiskwartier, de Paleisbrug; oversteek over het spoor zo ontworpen dat het voetverbinding, fietsbrug en 60 Integraal Raamwerk | Gemeente Amsterdam verhoogd park in een is.Haven-Stad Ontwerp Benthem Crouwel Architects / Piet Oudolf

61 Integraal Haven-Stad | Gemeente Amsterdam Seoul SeoulloRaamwerk Skygarden, een feestelijke publieke ruimte met unieke verzameling Koreaanse plantensoorten op de oversteek van sporen en stadswegen. Ontwerp MVRDV , Beeld Ossip van Duivenbode

Londen KingsRaamwerk Cross, Summer Love |Open Air Film Festival met publiek op de Granary Square terrasen aan de waterkant van het historische Regent’s Canal. Ontwerp Townshend Landscape Architecs, Beeld kingscross.co.uk 62 Integraal Haven-Stad Gemeente Amsterdam

Amsterdam Slotervaart, in het woongebouw is de Fiep Westendorp school integraal opgenomen, openbare ruimtes worden door school en buurt gebruikt. Ontwerp Paul de Ruijter architects, Beeld Sonia Arrepia

63 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Amsterdam Amstelkwartier, sportlessen op het dakterras van het Student Experience complex Amsterdam AmstelHome met fraai uitzicht over de omliggende stad. Ontwerp OZ architects, Beeld studentexperience.nl

Amsterdam Zuidas, het Gustav Mahlerplein is een compacte maar prettige verblijfsplek waar buurtbewoners, scholieren, werkenden en reizigers samenkomen. Ontwerp Dienst Ruimte en Duurzaamheid, Beeld Edwin van Eis

Parijs Clichy-Batignoles, het Martin Luther King Park, een centrale ruimte voor wandelen, verpozen, sport en spel in een 64 Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam zich Integraal ontwikkelend hoogstedelijk gebied. Ontwerp Atelier Jacqueline Osty, Beeld Guilhem Vellut

65 Integraal Raamwerk Haven-Stad Amsterdam New York Bryant Park, een in zomer| Gemeente en winter gewaardeerde publieksplek bij de New York Public Library centraal in het intensief bebouwde Midtown Manhattan. Beeld Paul Hermans

3.2.2 Maatschappelijke Voorzieningen Ruimtelijke inpassing van een divers en compleet voorzieningenpakket in Haven-Stad Eén van de randvoorwaarden voor een leefbaar en compleet Haven-Stad is een divers en hoogwaardig pakket aan maatschappelijke voorzieningen. Om ervoor te zorgen dat naast de nieuwe woningbouw ook de benodigde voor¬zieningen in de planvorming structureel worden opgenomen, wordt nu al rekening gehouden met ruimte voor deze voorzieningen. In het “Programmaplan Maatschappelijke Voorzieningen Haven-Stad” is het benodigd programma aan maatschappelijke voorzieningen en het ruimtebeslag uitgebreid toegelicht. Het plan biedt handvatten voor het benodigd programma aan maatschappelijke voorzieningen en de wijze waarop deze een plek kunnen krijgen. Het programma heeft een direct verband met het aantal en de typen woningen die worden gerealiseerd, de specifieke opgave in de wijk, de voorzieningenstructuur in de aanpalende buurten en de trends en ontwikkelingen. In het Integraal Raamwerk worden het benodigd programma (zie tabel), de hoofdvoorzieningenstructuur en de ruimtelijke en programmatische aspecten die van belang zijn bij de inpassing van maatschappelijke voorzieningen in kaart gebracht. De uitgebreide uitwerking is weergegeven in het Maatschappelijk voorzieningenplan zelf.

Referentienorm maatschappelijke voorzieningen Op basis van de “de Amsterdamse Referentienorm voor Maatschappelijke voorzieningen, sport, groen en spelen” (door het College vastgesteld in januari 2018). Hierin zijn de normen (m2) opgenomen voor de domeinen: Onderwijs, Jeugd, Zorg, Basisvoorzieningen, Kunst en Cultuur, Sport, Groen en Spelen. Het Integraal Raamwerk gaat uit van deze norm. ‘Onderwijs’ gaat over de ruimte voor primair en voortgezet onderwijs. Ook wordt in Haven-Stad ruimte geboden voor andere onderwijsvormen, zoals Middelbaar (MBO) en waar nodig Hoger Beroepsonderwijs (HBO) en universiteit. Bij ‘jeugd’ gaat het om onder meer behandel-woonlocaties en ruimtes voor Ouder-kind Teams. ‘Zorg’ betreft een breed spectrum: van eerstelijnszorg tot voorzieningen voor beschermd wonen en dagbestedingsruimtes. Onder ‘basis buurtvoorzieningen’ wordt verstaan: huizen van de wijk, buurtkamers en jongerencentra. Bij ‘kunst & cultuur’ kan worden gedacht aan onder meer buurtpodia en tentoonstellingsruimtes maar ook aan (tijdelijke) voorzieningen in de openbare ruimte. In de Thematische Raamwerkkaart Voorzieningen is aangegeven welke zones als zoeklocaties voor de meest relevante voorzieningen gezien worden. Dit zijn zoeklocaties waarbinnen in de verdere gebiedsuitwerking een preciezere invulling aan de locatie voor de verschillende voorzieningen gegeven wordt.

Aan de hand van de referentienorm en het voorzieningenmodel is de kwantitatieve opgave berekend wat het 66 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

programma en ruimtebeslag voor maatschappelijke voorzieningen in Haven-Stad moet zijn wanneer in het gebied zo’n 70.000 woningen gebouwd worden. Daarnaast is voor enkele voorzieningen het programma verfijnd op basis van nu bekende toekomstige behoefte aan ruimte. In de tabel is de opgave per onderwerp, per deelgebied benoemd. Groen en sport worden in het hoofdstuk in het hoofdstuk ‘Rust en Ruimte - Groen en Water als Unieke Kwaliteit’ verder toegelicht. De referentienorm is een instrument dat handvatten biedt voor ruimte-reserveringen voor maatschappelijke voorzieningen, groen, sport en spelen. De referentienormen zijn dynamisch van aard, want ze zijn gebaseerd op actueel beleid. Ook trends en ontwikkelingen spelen daarbij een rol. Het is een onderbouwde benadering van de verwachte behoefte. Verdere inkleuring per gebied is altijd noodzakelijk, evenals afstemming in de tijd. Bij de specifieke transformatieopgave hoort geen blauwdruk maar een adaptief plan: wijzigingen in beleid, de stedenbouw en woningbouwprogramma en planning kunnen aanleiding zijn om het programma bij te sturen. Naast de kwantitatieve opgave ligt er ook een kwalitatieve opgave. Met het maken van voldoende voorzieningen zijn we er immers nog niet. Minstens zo belangrijk is de realisatie van voorzieningen op de juiste plek en een goede stedenbouwkundige inpassing.

Principes zonering onderwijsvoorzieningen In Haven-Stad zullen uiteindelijk zo’n 50 scholen voor primair onderwijs (PO, inclusief kinderopvang en gymzaal) nodig zijn en zo’n 13 voor voortgezet onderwijs (VO). Voor scholen gelden beperkende vestigingsplaatscriteria in relatie tot gezondheid en veiligheid.. Ze mogen ze alleen worden gesitueerd op plekken waar daartoe vastgestelde milieunormen – voor onder meer geluid en fijnstof - niet worden overschreden. Het vereiste van de nabijheid betekent dat de scholen goed over Haven-Stad gespreid worden, voor leerlingen steeds op loop- en fietsafstand. Aan de andere kant is er om praktische redenen een zekere mate van clustering denkbaar, bijvoorbeeld ten behoeve van het gezamenlijk gebruik van een gymvoorziening. De clustering kan twee PO-scholen en andere voorzieningen betreffen, maar ook de combinatie van PO en VO. Op de kaart is inzichtelijk gemaakt in welke zones de scholen bij voorkeur worden gesitueerd. Ze zijn gesitueerd centraal in de wijk, in de (geluids)luwte van de actieve straten en plekken, buiten de hindercontour en zo goed mogelijk gelijkmatig gespreid over heel Haven-Stad. Ze liggen gunstig aan het voet- en fietspadennetwerk. Waar mogelijk ingepast in de openbare ruimte in combinatie met gebruiksgroen en sport en spel.

Voor de locatie van onderwijsvoorzieningen voor voortgezet onderwijs is een zekere mate van spreiding gewenst en is een gunstige ligging in het (hoofd)fietspadennetwerk

en nabijheid van openbaar vervoer van belang. De gymzalen ten behoeve van. voortgezet onderwijs worden buiten schooltijden ook wel ingezet t.b.v. sporten in de buurt en daartoe wordt de capaciteit soms vergroot en als separaat ontsloten binnensportvoorziening ontwikkeld. Nabijheid van buitensport voorzieningen is wenselijk. Deze locaties voor buitensport zijn inzichtelijk gemaakt in het raamwerk Rust en Ruimte - Groen en Water als Unieke Kwaliteit. Haven-Stad, met de omvang van een stadsdeel en goed ontsloten met hoogwaardig openbaar vervoer, biedt ook aanleiding en ruimte voor de vestiging van scholen voor Middelbaar (MBO) en Hoger Beroepsonderwijs (HBO) en Universitaire instellingen. Doorgaans gaat het om relatief grootschalige complexen, met als belangrijke vestigingsfactor een uitstekende bereikbaarheid per openbaar vervoer en de nabijheid van aan het onderwijs gelieerde bedrijvigheid. De op de kaart ‘Hoogstedelijkheid’ ingetekende 200 en 400 meter cirkels rond haltes van openbaar vervoer geven een indicatie van de meest voor de hand liggende vestigingslocaties voor deze instellingen. Principes zonering groenvoorzieningen Het streven is om de groennorm uit het Voorzieningenmodel Amsterdam in elke ontwikkelfase van Haven-Stad te halen, zowel aan de noord- als zuidzijde van het IJ, en indien nodig, in een volgende fase te compenseren.

Er wordt stapsgewijs gewerkt aan de ontwikkeling van een groen netwerk voor gebruik en ecologie, zoveel mogelijk in afstemming met de realisatie van het langzaam verkeer netwerk en de woningbouwontwikkeling. In het Hoofdstuk ´Rust en Ruimte - Groen en Water als Unieke Kwaliteit‘ wordt er nader ingegaan op de verschillende types groenvoorzieningen, zoals Stads-, wijk- en buurtparken, straatgroen en ecologisch groen et cetera. Principes zonering sportvoorzieningen In het Raamwerk is rekening gehouden met de sportnormen uit het Voorzieningenmodel Amsterdam. Een bijzondere stedelijke functie is binnen- en buitensport. Van belang voor de locatie van (binnen- en buiten) sportvoorzieningen is bereikbaarheid met zowel fiets als openbaar vervoer en de nabijheid van onderwijsfuncties. Daarnaast is het passend bij het motto ‘gezonde stad’ gewenst om binnen- en buitensportvoorzieningen een prominente plek te geven in elke buurt. In het hoofdstuk ‘Rust en Ruimte - Groen en Water’ als Unieke Kwaliteit wordt er nader ingegaan op de verschillende types sportvoorzieningen, de hiervoor benodigde ruimte, de spreiding en de stedelijke inpassing. Principes zonering jeugd-, zorg- en basisvoorzieningen (welzijn) In de kaarten zijn de zones weergegeven waarbinnen de jeugd-, zorg- en basisvoorzieningen het beste kunnen worden ingepast.

Jeugd-, zorg- en basisvoorzieningen kennen allen eigen specifieke uitgangspunten voor inpassing in Haven- Stad. Grof gezegd kan onderscheid worden gemaakt tussen enerzijds voorzieningen die qua inpassing en karakter gerelateerd zijn aan delen waar veel wordt ge-

woond, zoals de voorzieningen voor opvang, beschermd wonen of verpleeghuizen en anderzijds voorzieningen die qua locatie en karakter een meer publieke plek vragen. Bijvoorbeeld een Huis van de Wijk, Ouder Kind Team, een sociaal buurtteam, gezondheidscentrum of jeugdcentrum. Voor de positionering van zorgfuncties is bepalend of deze van lokale of van bovenwijkse betekenis zijn. Bij eerstelijnszorg (huisartsen e.d.) en apotheken is een plek ‘in de buurt’ essentieel. Voorzieningen als opvanglocaties, dagbesteding en verpleeghuizen hebben daarentegen een bovenwijkse functie en worden gespreid over Haven- Stad. Hierbij is met name de bereikbaarheid met het openbaar vervoer uitermate belangrijk. Bij de grootschaligere voorzieningen voor opvang en beschermd wonen is het van belang dat vroegtijdig wordt nagedacht over de inpassing. Veelal kunnen deze voorzieningen onderdeel uitmaken van de woonwijk, al naar gelang de precieze aard van de voorziening. In de praktijk worden verschillende zorg- en welzijnsvoorzieningen nogal eens geclusterd met andere maatschappelijke voorzieningen (andere zorg- en welzijnsvoorzieningen, maar ook scholen, cultuur, sport), en zijn ze gevestigd nabij of te midden van concentraties van andere voorzieningen, zoals winkels en horeca. Veel woonzorgvoorzieningen kunnen in meerdere lagen worden ontwikkeld en zijn ook combineerbaar met andere voorzieningen.

Verschillende locaties in Haven-Stad komen in aanmerking voor vestiging van, doorgaans grootschalige, zorginstellingen met een stadsbrede en/of regionale functie, zoals een ziekenhuis of een kliniek. Vanzelfsprekend is hierbij een uitstekende bereikbaarheid met het openbaar vervoer essentieel, maar spelen ook specifieke logistieke eisen op het gebied van bereikbaarheid voor hulp- en nooddiensten een rol. Principes zonering kunst en cultuur, bijzondere en beeldbepalende programma’s In Haven-Stad wordt kunst en cultuur in elke vorm en schaal verwelkomd, voor verschillende doelgroepen en met diverse invalshoeken, top-down en bottom-up, highen low-budget, populair en avant-garde. Het Raamwerk biedt hiervoor de ruimte. Naast ruimte voor kunst en cultuur in de buurt zijn op de kaart een aantal plekken aangegeven die gereserveerd zijn voor bijzonder programma met een stadsdeel overschrijdende aantrekkingskracht. Kenmerk van het bijzonder programma is dat ze zelf voldoende bezoekers en gebruikers uit stad en regio aantrekken. Daarom liggen ze op goed met OV en de fiets bereikbare locaties. De bebouwing valt op door bijzondere, kenmerkende architectuur. Op korte termijn kunnen kunst en cultuur al een rol spelen voor imagoverbetering, place-making en tijdelijke initiatieven in bijvoorbeeld leegstaande gebouwen of op ongebruikte kavels.

Voor de lange termijn transformatie zou het goed zijn om een meer specifieke Visie Cultuur voor Haven-Stad op te stellen. De exacte invulling van deze plekken hangt af van de symbiose die te verwachten is van programma, plek en ontwikkelproces.

67 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Voor meer informatie: zie brondocument Programmaplan Maatschappelijke Voorzieningen. 68 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Illustratie links: Overzichtstabel in te passen maatschappelijke voorzieningen conform de Amsterdamse Referentienorm, Voor het grootste deel van de voorzieningen is in de Thematische Raamwerkkaart Maatschappelijke Voorzieningen aangegeven wat, op basis van een combinatie van vestigingsvoorkeuren en stedenbouwkundige mogelijkheden en ambities,de voorkeurszones zijn voor de respectievelijke clusters. Realisatie van in de tabel genoemde functies hoeft niet altijd exact binnen de grenzen van een deelgebied plaats te vinden maar wel in de directe nabijheid en in dezelfde fase. Zo wordt in de behoefte aan ruimte voor buitensport volgend uit de deelgebiedsontwikkelingen Sloterdijk Centrum en Sloterdijk I Zuid voorzien door herinrichting en intensivering van sportpark Spieringhorn. Gedurende de ontwikkeling van Haven-Stad zal aan de hand van het monitoringsplan bijgehouden worden wat de verhouding is tussen de woningbouwproductie en de realisatie van maatschappelijke voorzieningen. Indien nodig of gewenst zal bij voortschrijdend inzicht in de ontwikkeling de verhouding opnieuw worden gekalibreerd.

Illustratie: schema processtappen ontwikkeling maatschappelijke voorzieningen, zie ook brondocument Programmaplan Maatschappelijke Voorzieningen.

3.2.3 Commerciële voorzieningen Detailhandel en Leisure Haven-Stad is ook een aantrekkelijke vestigingslocatie voor commerciële voorzieningen. Te verwachten is dat zich een commercieel voorzieningenpakket ontwikkelt dat naar omvang en aard gelijkwaardig is aan dat van de bestaande, hoogstedelijke Amsterdamse wijken en aansluit op het toekomstig draagvlak van Haven-Stad. De ontwikkeling van traditionele grootschalige winkelcentra is niet waarschijnlijk of gewenst in Haven-Stad. Commerciële voorzieningen, met name detailhandel, zijn te onderscheiden in dagelijkse en niet-dagelijkse voorzieningen. Dagelijks omvatten supermarkten en andere winkels in levensbehoeften. Ook hier is, net als bij de maatschappelijke voorzieningen, wonen en werken sprake van meervoudig ruimtegebruik. Daarom is het belangrijk om een strategie te hebben voor de inpassing hiervan. Het gaat dan niet alleen om het programma, maar ook over de wijze en locatie waar deze voorzieningen worden ingepast. Commerciële voorzieningen langs actieve straten De voorzieningen voor dagelijkse boodschappen bevinden zich in de plinten van gebouwen en zijn daarom gesitueerd langs de actieve straten en pleinen, op drukke en goede bereikbare punten. 69 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

In de Integrale Raamwerkkaart ‘Stedelijkheid’’ zijn de belangrijkste straten aangegeven. Deze locaties fungeren ook als ankerpunten voor andere voorzieningen die willen profiteren van de toeloop van klanten. In het deel ten zuiden van het IJ gaat het om de oost-west gerichte Transformatorweg die doorloopt in de (nog te ontwikkelen) Archangelkade-Zuid in Minervahaven. De huidige aansluiting Transformatorweg-Nieuwe Hemweg wordt verbeterd zodat de actieve straat op een natuurlijke manier doorloopt. Ook zijn er dagelijkse voorzieningen te vinden langs de route Spaarndammerstraat-Houthavenweg-Rigakade en vervolgens via de Archangelkade-Noord naar de Coenhavenweg. In noord-zuid richting gaat het de Contactweg die in de toekomst doorloopt naar de Coenhavenweg. Op deze manier ontstaat een circuit van actieve straten met ankerpunten in de vorm van dagelijkse voorzieningen (m.n supermarkten) en andere voorzieningen daar omheen. In het deel ten noorden van het IJ wordt in het verlengde van de Klaprozenweg de Tt. Vasumweg ontwikkeld als straat waaraan de dagelijkse commerciële voorzieningen in de plinten te vinden zijn.

Bijzondere commerciële voorzieningen In Haven-Stad is ook ruimte voor bijzondere commerciële voorzieningen. Ze liggen op plekken waar buurten en routes samenkomen en zijn daarom goed bereikbaar met fiets, openbaar vervoer en auto. Het gaat om: n

Sloterdijk Centrum, in en rondom het station.

n

Het knooppunt van Sloterdijk I, Zaanstraatemplacement en Minervahaven, rondom de Hemknoop.

n

In de Coen- en Vlothaven daar waar de Coenhavenweg, het park en de verlengde lijn tram 5 samenkomen.

In deze zones zijn de zoekgebieden voor geclusterde vestiging van bijzondere commerciële voorzieningen op het gebied van leisure, detailhandel, horeca en dienstverlening. Ontwikkeling in clusters geniet de voorkeur omdat op deze manier de voorzieningen optimaal profiteren van elkaars bezoekersstromen en de logistiek (bevoorrading en parkeren) efficiënt geregeld kan worden. In de centrumzones wordt op een vernieuwende manier omgegaan met ruimtelijke inpassing van commerciële voorzieningen. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan het overbruggen van hoogteverschillen of het combineren met mobiliteitshubs.

Aan de noordzijde van het IJ is binnen Haven-Stad vooralsnog geen grootschalig commercieel programma voorzien omdat hier in de naastliggende gebieden als bijvoorbeeld Buiksloterham al rekening mee is gehouden.

Illustratie: Schetsmatige combinaties van voorzieningen en stadsstraten.

Maatschappelijke Visie Haven-Stad Haven-Stad: leefbaar, rechtvaardig en verbonden Vanuit verschillende disciplines en domeinen zijn op basis van de Ontwikkelstrategie uitwerkingen gemaakt voor de inrichting van het toekomstige Haven-Stad. De eerste vijf motto’s van Haven-Stad zijn met name te vertalen in een fysiek raamwerk. Het zesde motto, ‘samenwerken en samenleven, voor en door mensen’ vraagt een andere aanpak. Wat in de ontwikkelstrategie nog ontbrak, was een brede visie op het maatschappelijk functioneren van Haven-Stad. Hiertoe is in 2019 vanuit het programma Haven-Stad en vanuit het Sociaal Domein gezamenlijk opdracht gegeven om te komen tot uitgangspunten voor een inclusieve, toekomstbestendige stad met aandacht voor de rol van Haven-Stad voor Amsterdam en de regio en de identiteit van dit gebied. Deze zijn neergelegd in een maatschappelijke visie voor Haven-Stad. Deze visie biedt een sociale blik op stedenbouw, draagt bij aan de realisatie van ambities uit het sociaal domein en geeft invulling aan het 6e motto ‘samenwerken en samenleven voor en door mensen’. Het ontwikkelen van een maatschappelijke visie aan de voorkant van gebiedsontwikkeling, zeker op de schaalgrootte van Haven-Stad, is nieuw: de gemeente is aan het pionieren. Het biedt enorm veel kansen, ook voor de rest van de stad, om het sociaal domein aan de voorkant te betrekken.