2 Concept integraal raamwerk havenstad

Omdat het nieuw is, moet hiervoor eerst een goede basis worden gelegd, om het vervolgens specifiek te maken. Het stelt eisen aan het ruimtelijk domein en aan het sociaal domein om daadwerkelijk en vroegtijdig samen te werken, samen te besluiten en samen te financieren. Hoe kan het proces vanaf nu de maatschappelijke visie en onderliggende kernwaarden en werkwijze ondersteunen? Deze visie vraagt om een integrale aanpak van stadsontwikkeling. Dat houdt in dat er, naast de rol van innovaties in Haven-Stad op het gebied van bijvoorbeeld circulair en autoluw, een gelijkwaardige rol gegeven moet worden aan ‘sociale innovatie’ als proces. Sociale innovatie gaat uit van een nieuwe manier van denken, doen, en organiseren. Het draagt daarin bij aan ‘empowerment’ van burgers en kan vanuit alle partijen in de maatschappij komen. Sociale innovatie herdefinieert participatie. De participatie van burgers gaat niet over participatie in het beleid van de overheid, maar over participatie in een maatschappelijk vraagstuk. Sociale innovatie initiatieven lopen vaak voor in het aankaarten en aanpakken van deze problemen ten opzichte van beleid. De Maatschappelijke Visie Haven-Stad is gestoeld op drie kernwaarden: leefbaar, rechtvaardig en verbonden.

De transformatie van Haven-Stad biedt een haast unieke kans om deze kernwaarden vanaf het begin naast de andere innovaties in de praktijk te brengen en te waarborgen. Belangrijk daarbij is Haven-Stad als een ‘ecosysteem’ te zien waarin verschillende onderdelen met elkaar ‘samenwerken’ om verbindingen te creëren. Daarnaast biedt de schaalgrootte van Haven-Stad de ruimte om te experimenteren met nieuwe vormen en initiatieven op het gebied van onderwijs, werk, wonen, zorg, en veiligheid. Dit stelt Haven-Stad in staat toekomstbestendige oplossingsrichtingen voor maatschappelijke uitdagingen te ontwikkelen vanuit de voornoemde kernwaarden. Leefbaar In hoeverre een stad leefbaar is, is subjectief en hangt samen met wat bewoners en gebruikers onder ‘het goede leven’ verstaan. Een leefbare stad gaat over de mate waarin het aantrekkelijk is om er te wonen of te verblijven en in hoeverre je je er goed op je plek kunt voelen. De juiste mix van voorzieningen, fysieke omgevingskenmerken, bewonerssamenstelling, woningtypen en veiligheidsfactoren draagt daaraan bij. Een leefbare woonomgeving gaat verder dan schoon, heel en veilig. Het is ook direct verbonden met een gezonde woonomgeving, denk bijvoorbeeld aan voldoende groen, geen geluidsoverlast, schone lucht, geen hittestress.

Dat de omgeving voldoet aan deze eisen, betekent echter niet vanzelfsprekend dat deze door bewoners en gebruikers als prettig wordt ervaren. Je thuis en veilig voelen zit ook in elementen die mensen verbinden aan elkaar en aan waar zij wonen. Rechtvaardig In een rechtvaardige stad is de infrastructuur er om de behoeften van alle bewoners en de gebruikers van de stad zo goed mogelijk te faciliteren en wordt ervoor gezorgd dat zij ook zeggenschap hebben over de ontwikkeling van hun woon-, werk- en leefomgeving. De rechtvaardige stad nodigt uit tot ‘eigen maken’, tot initiatief, in alle fasen van de ontwikkeling van Haven-Stad. De focus ligt niet op welvaart maar op de ontwikkeling van capaciteiten en handelingsvaardigheid die mensen in staat stellen om de kwaliteit van hun leven te vergroten. Solidariteit is een belangrijke voorwaarde voor het goede leven. Daarbij is het belangrijk dat je je op een gelijkwaardige manier kunt verhouden tot de ander en dat iedereen kan meedoen. De rechtvaardige stad vraagt dan ook om ontwikkelplannen waarin keuzes niet alleen gemaakt worden op basis van economisch rendement, maar ook met aandacht voor de opbrengsten ervan in de vorm van welbevinden en sociale implicaties.

70 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Verbonden Of je je verbonden voelt heeft te maken met of je herkend en erkend wordt door de mensen om je heen. En of je zelf betekenis kunt geven aan een plek, aan je contacten en aan hetgeen je zelf meebrengt. Verbinding ontstaat niet van de ene op de andere dag: dit moet groeien. Ontmoetingen zijn een startpunt voor verbinding. Ze zijn vaak toevallig, maar door er aandacht aan te besteden in het ontwerp, kan er gelegenheid gecreëerd worden om deze ontmoetingen structureler te laten plaatsvinden. Haven-Stad: Samenleven, samenwerken in een woonwerkstad De transformatie van Haven-Stad verandert het gebied van voornamelijk werkgebied naar gemengde woon-werkplek. Productiviteit, creativiteit en dienstverlening komen op strategische locaties in de buurt en wijk samen om bij te dragen aan een leefbaar geheel. De interactie en combinatie met wonen versterkt de functies onderling. Ze maken van Haven-Stad een echte woonwerkstad. De kernwaarden leefbaar, rechtvaardig en verbonden vormen de basis voor een aantal voorbeeldprincipes zowel op het gebied van de ruimtelijke inrichting van Haven-Stad als ook het transformatieproces ernaartoe. Het doel is prettig wonen, werken en verblijven in Haven-Stad. In het bijzonder gaat het om uitnodigen tot ontmoeting, thuis- en veilig voelen op verschillende schaalniveaus en toegankelijkheid garanderen voor alle bewoners en gebruikers van Haven-Stad.

De 10 hier genoemden voorbeeldprincipes vormen een eerste aanzet tot een denk-raamwerk en tonen de ambities en mogelijke bouwstenen voor een leefbaar, rechtvaardig een verbonden Haven-Stad. (zie voor uitgebreidere informatie en meer principes de Maatschappelijke Visie zelf) Kernwaarden op het gebied van Ruimte 1.

Gebouwde ruimte draagt bij aan thuis- en veilig voelen op verschillende schaalniveaus Een gevoel van verbondenheid in de stad, de wijk, de straat en rond de eigen voordeur draagt bij aan thuisgevoel en sociale veiligheid. Hoge bebouwing in Haven-Stad vraagt om die verbinding, naast horizontaal ook verticaal te stimuleren met bijvoorbeeld gemeenschappelijke ruimtes in, op en tussen gebouwen. Verder kan multifunctioneel gebruik van ruimtes en gebouwen bijdragen aan een gevoel van eigenaarschap onder een grotere groep mensen. Handig deelgebruik verspreidt activiteit over de hele dag en creëert zo levendigheid op verschillende momenten.

2.

Mengen op wijkniveau, niet op portiekniveau Diversiteit maakt Haven-Stad levendig en vernieuwend. Mengen op portiekniveau kan echter leiden tot sociale spanningen en brengt niet altijd de beoogde kansen en verbetering. Er valt dus wat te zeggen voor wonen met gelijkgestemden, mits daar menging op straat-, wijk- en stadsniveau tegenover staat. De locatie van voorzieningen, groen en de manier waarop de openbare ruimte is ingericht –inclusief de (water)routes ernaartoe– spelen daarin een belangrijke ruimtelijk-sociale rol.

3.

Bereikbaar én toegankelijk Mobiliteit is belangrijk voor het welzijn van mensen. De dichtheid van Haven-Stad biedt draagvlak voor een hoogwaardig en fijnmazig netwerk van routes en (ov-)verbindingen. Het fysieke netwerk draagt bij aan sociale verbondenheid en de mogelijkheid om deel te nemen aan de maatschappij; zowel binnen Haven-Stad als daarbuiten, met de rest van Amsterdam en de regio. Dankzij laagdrempelige en zorgvuldig vormgegeven openbare ruimte en stationsomgevingen kunnen ook mindervalide groepen makkelijk op- en overstappen. Zo draagt Haven-Stad bij aan kansengelijkheid.

4.

Plan onbestemde vrije ruimte Zowel tijdelijke als permanente vrije ruimte is van maatschappelijke meerwaarde. Het geeft flexibiliteit tijdens het ontstaan en ontwikkelen van de buurt, en daarna. Enerzijds stelt het bewoners en gebruikers in staat om zelf te creëren. Anderzijds laat het ruimte voor onvoorziene veranderingen en behoeften in de toekomst.

5.

Verhalende plekken Bestaande iconische gebouwen en plekken vertellen de geschiedenis van Haven-Stad. Ze geven betekenis voor bewoners en gebruikers, en ze vormen een reden om Haven-Stad van buitenaf te bezoeken. Door de iconen

te koppelen aan sociale programmering/doeleinden kunnen bewoners en gebruikers hun eigen verhaal maken in Haven-Stad. Kernwaarden op het gebied van Proces 1.

Mee ontwerpen De schaalgrootte en ambities van Haven-Stad maken dat het collectieve leven zich niet alleen op straat kan afspelen. Veel oplossingen zullen daarom in, op en tussen bouwblokken gevonden worden. Hier ligt een kans om ontwikkelaars, bewoners en gebruikers ‘vanaf 0’ mee te laten ontwerpen en in de ontwerpstappen nauw aan te sluiten bij verschillende achtergronden, levensfasen, productietechnieken etc. Het vraagt om investeringsconstructies met verschillende vormen van eigenaarschap, zoals coöperaties en commons.

2.

Gelegenheid bieden voor kansengelijkheid Iedereen zou moeten kunnen meedoen in het dagelijks leven, ongeacht de buurt waar ze in wonen. Niet iedereen wil ook meedoen, en een inclusieve, leefbare stad laat ruimte voor die keuze en biedt tegelijkertijd ondersteuning aan mensen die wel mee willen doen, maar dit niet zelf kunnen. De gebouwde, fysieke ruimte van Haven-Stad kan sociale betrokken- en verbondenheid stimuleren, onder andere in de vorm van goede, toegankelijke verbindingen en voorzieningen. Ruimtelijke beperkingen hoeven zo geen reden te zijn voor het niet mee kunnen doen.

3.

Havenmeesters: vanaf het begin fysiek aanwezig in het transformatiegebied Fysieke aanwezigheid van de gemeente vanaf stap 0 geeft een basis voor vertrouwen en draagvlak bij (toekomstige) bewoners, gebruikers, buren en geïnteresseerden. Een fysiek informatie- of gesprekspunt kan bijdragen aan benaderbaarheid, toegankelijkheid en democratisering van de transformatie. Tegelijk kan de gemeente zo direct kennis verzamelen over wat er speelt in het transformatiegebied. De rol van Havenmeester is wisselend in te vullen door de gemeente, bewoners, ondernemers, en overige belanghebbenden. In de rol van havenmeester onderzoeken, testen en faciliteren zij verschillende beheervormen. Hierdoor ontstaan relaties, netwerken en gedeelde kennis waarop tijdens en na de transformatie verder wordt gebouwd.

4.

Grenze(n)loos Haven-Stad De transformatie naar Haven-Stad is onderdeel van heel Amsterdam én de metropoolregio. Het project heeft effecten die over haar grenzen heen gaan, zoals verkeers- en goederenstromen naar het gebied door de toegevoegde woon- en werkgelegenheid. Of bezoekers van de nieuwe parken en andere attractieve plekken en programma’s. De relatie met de directe buur-buurten in Noord en West, de rest van Amsterdam en de metropoolregio verdient daarom aandacht tijdens het ontwerpproces; het is wenselijk om de buren actief uit te nodigen en te betrekken.

5.

Haven-Stad als verbinder Haven-Stad verbindt: land aan water, wonen aan werken, Noord aan West. Enerzijds is het een doorgaand, ruimtelijk project van thuis (laten) voelen –van het stedelijk niveau tot aan de lobby en voordeur. Tegelijk verbindt ook het transformatieproces, doordat verschillende mensen en partijen die kunnen meedenken. Elke fase dient compleet te zijn. Zo, dat er in elke fase vanaf het begin gewoond, gewerkt, ontspannen en geleefd kan worden. Al die componenten, economisch en functioneel, hebben betrekking op elkaar. Haven-Stad verbindt ze.

Hoe verder? Hand in hand met het Integraal Raamwerk worden deze voorbeeldprincipes verder gebracht. De sociale doelen uit de Maatschappelijke Visie worden meegenomen in het Uitvoeringsprogramma Haven-Stad en de monitoringsrapportage. Hiernaast krijgen de kernwaarden en de voorbeeldprincipes ook aandacht in de deelgebiedsuitwerkingen. Hier zullen deze ambities zo ver mogelijk specifiek per (deel-) gebied geformuleerd en realiseerbaar gemaakt worden.

Zie ook brondocument; Maatschappelijke Visie Haven-Stad Leefbaar, Rechtvaardig en Verbonden

71 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

multidisciplinaire (expert)workshop Haven-Stad, De Waag 2019

72 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam Rotterdam Maritiem District, het gebied verandert gestaag naar multifunctioneel stadskwartier in hoge dichtheid. Ontwerp KCAP / Barcode architects ea, Beeld wilmawonen.nl / WAX / Beeldenfabriek

Amsterdam Zuidas, een afwisselend bouwbeeld, naast wonen en werken in hogere gebouwen ook kleinschalig wonen in gebouw ‘OpZuid’ aan de waterkant. Ontwerp Diederendirrix architecten, Beeld funda.nl

73 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Amsterdam Westerdok, tussen het IJ en het Westerdok is rondom compacte hoven een attractieve gemengde stedelijke woonwerkbuurt in hoge dichtheid ontstaan. Ontwerp OD205-Peter Defesche, AWG architecten ea, Beeld Luuk Kramer

Amsterdam Buiksloterham, het gebouw ‘Blackjack21’ met gevarieerd palet aan woon- en werkruimtes is ontwikkeld in Collectief Particulier Opdrachtgeverschap. Ontwerp BNB architecten / Xoomlab, Beeld cordeel.eu

Londen Kings Cross, bij het station wordt als alternatief voor hoogbouw een ‘landscraper’ met immense daktuin gebouwd, het Europese hoofdkantoor van Google. Ontwerp Amsterdam Thomas Heatherwick, Beeld heatherwick.com 74 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente

75 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Oslo Akker Brygge, in het voormalige industrieAmsterdam gebied is aan de voor verblijf ingerichte waterfront boulevard een compact nieuw centrumgebied ontstaan. Ontwerp Spol architects / LINK Landskap, Beeld Thomas Majewski

76 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam Rotterdam RDM Campus, op de voormalige terreinen van de RDM is nu het Innovation dock, opleidingsinstituut van de Rotterdamse Hogeschool gevestigd. Ontwerp Plus architecten, Beeld Roy Borghouts

Rotterdam RDM Campus, in het Aqua Lab Centre of Expertise in het Innovation dock wordt onderzoek, werken en leren gecombineerd, de basis voor innovatie. Ontwerp Plus architecten, Beeld rdmcoe.nl

77 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Amsterdam Buiksloterham, Kaap Noord, pilotproject in de gebiedsontwikkeling met het doel de potentie te laten zien van intensieve en gemengde werkgebouwen. Ontwerp Vasco de Silva architeten, Beeld opatel.nl

Londen Canning Town, in het project Caxton Works wordt wonen en lichte industrie gecombineerd en zo ondernemerschap en de 78 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente locale economie ondersteund. Ontwerp StudioAmsterdam Egret West, Beeld studioegretwest.com

79 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam Rotterdam Schiehaven, in het project Schiecentrale worden wonen, werken en voorzieningen als supermarkt, sportzaal, bso en speelplaats gecombineerd. Ontwerp Mei architects and planners, Beeld Ronald Tilleman

Typologie economie, werken en wonen - Ontwikkelstrategie 2017 Haven-Stad

80 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Zie ook brondocument; Ontwikkelstrategie Haven-stad 2017

81 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Amsterdam een woongebouw met aanvullend stedelijk plintprogramma als horeca, winkels en maatschappelijke voorzieningen maakt de plek. Ontwerp Dam & Partners architecten 82 IntegraalStadionplein, Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Amsterdam Oosterdok, op een mooie maar moeilijke locatie tussen sporen en havenwater heeft met een inventief hotelontwerp de plek stedelijke alure gekregen. Ontwerp Bennetts Associates, Beeld postumusbouwprojecten.nl

83 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Rotterdam Centrum,het Timmerhuis combineert woon- en werkruimtes in een flexibel staalskelet, door zijn transparantie gaat het volop relaties met de omgeving aan. Ontwerp OMA, Beeld rotterdam.info / Ossip van Duivenbode

Kopenhagen CopenHill Powerplant, het dak van de energiecentrale is geschikt gemaakt voor publiek en het hele jaar een plek om te wandelen en te skieën. Ontwerp Ontwerp BIG - Bjarke Ingels Group, Beeld Ehrhorn Hummerston

Kopenhagen Ørestad, het innovatieve ontwerp van het ‘8 Tallet’ complex combineert in hoge dichtheid wonen en werken met 84 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam uitzicht rondom collectieve binnenhoven. Ontwerp BIG - Bjarke Ingels Group, Beeld medium.com / Joshua Dool

New York City, het atrium met publieke tuin vanAmsterdam de Ford Foundation, van oorspronkelijk hoofdkantoor naar cultureel centrum voor sociale gelijkheid. Ontwerp Roche & Dinkeloo/Gensler/SiteWorks, Beeld fordfoundation / Simon Luethi 85 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente

3.3

Rust en Ruimte - Groen en Water als Unieke Kwaliteit

Onderscheidende kwaliteit Met de ruime aanwezigheid van open water én de talrijke, tot de verbeelding sprekende mogelijkheden tot kruisbestuiving tussen dit water en groenvoorzieningen, onderscheidt Haven-Stad zich van de meeste andere delen van Amsterdam. De transformatie naar gemengd woon-werkgebied biedt enorm veel kansen voor het realiseren van een hoogwaardige groen- en ecologische structuur. Juist met de grote verdichtingsopgave is een omvangrijk en kwalitatief verfijnd Raamwerk voor groen en water noodzakelijk. Haven-Stad kan zich onderscheiden door het samengaan van groeningrepen op alle schaalniveaus.

Gebruiksgroen voor iedereen in verschillende schaal, vorm en soort In Haven-Stad worden vertrekkend vanuit de Ontwikkelstrategie vier niveaus van gebruiksgroen onderscheiden.

Er wordt zowel ingezet op nieuw groen, als op het beter inrichten en gebruiken van op dit moment onbenutte stukken restgroen. Ook de combinatie van groen met andere functies, het zogenaamd dubbel ruimtegebruik, is in Haven-Stad een mogelijkheid die benut zal worden, bijvoorbeeld door overbouwen van infrastructuur, of aanleg van groen op het water. De Integrale Raamwerkkaart Rust en Ruimte geeft aan welk samenhangend systeem voor groen en water voor Haven-Stad gedacht is.

Aan de zuidkant van Haven-Stad ligt het Westerpark. Het Cultuurpark Westergasfabriek en de bijbehorende evenementen maken het park zeer populair in Amsterdam. Ook onder andere het Oud Westerpark, de natuurspeeltuin ’t Woeste Westen, begraafplaats St. Barbara, de volkstuinparken Sloterdijkermeer en Nut&Genoegen, de buurtboerderij Ons Genoegen, de waternatuurtuin, Kinderboerderij en schooltuinen maken er onderdeel van uit. Daarmee is het park een schakel tussen Bos en Lommer, de Spaarndammerbuurt, Sloterdijk-Centrum en Sloterdijk I. Het Westerpark is in totaal 98.5 hectare groot en daarmee het grootste stadspark in Amsterdam.

Kwalitatief hoogwaardig én voldoende groen Amsterdam heeft een lange traditie in het maken van stadsparken. Omdat Amsterdam een groene stad wil zijn voor nu én voor de generaties na ons, heeft de gemeente een vastgestelde Hoofdgroenstructuur en een Groenvisie. Amsterdam wil gevarieerd groen voor iedereen. Daarom wordt het groen met elkaar verbonden door een netwerk van groen-blauwe verbindingen en wordt de toegankelijkheid van bestaan groen verbeterd. Havenstad zal deze traditie voorzetten door de beschermde Amsterdamse hoofdgroenstructuur in Haven-Stad uit te breiden. Dat betekent de realisatie van een nieuw groen-blauw netwerk met daarin nieuwe parken waaronder ook een nieuw stadspark. Hierdoor krijgt het groen van Haven-Stad een grensoverschrijdende betekenis voor plant, dier en mens. De voornemens uit de Ontwikkelstrategie over stadsparken, wijkparken en buurtgroen zijn in het Raamwerk verder uitgewerkt. De binnen de gemeente Amsterdam gehanteerde referentienorm is de basis voor het raamwerk groen. De inzet is om 16 m2 gebruiksgroen, 6 m2 ecologisch groen en 5 m2 sport per woning te realiseren. Daarbij worden Haven-Stad boven en onder het IJ onafhankelijk van elkaar berekend. Per deelgebied en fase wordt de stand van zaken gemonitord zodat er in de planvorming een beslissing kan worden genomen over de oplossingen voor eventuele tekorten.

De uitwerking van deze normen voor gebruiksgroen is te zien in de Thematische Raamwerkkaart ‘Groen-kwantitatief’.

86 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Stadsparken Stadsparken zijn de plekken waar Amsterdammers en mensen uit de omgeving elkaar ontmoeten. Een stadspark in Amsterdam heeft geen vast omschreven oppervlakte maar het minimum is ca 10-15 ha. Binnen de plangrens van Haven Stad liggen nu twee, en in de toekomst drie stadsparken met elk hun eigen kwaliteit.

Damroute wordt nu al voorbereid. Het verder ontwikkelen van de natuur in combinatie met kleinschalige voorzieningen is de richting voor de toekomst. De grootte en ligging van de Noorder IJ-plas biedt kansen het gebied stadsboskarakteristieken mee te geven. Een en ander is vastgelegd in het toetskader Noorder IJ-plas wat met een scope van 10 jaar de eerste stappen inzichtelijk maakt.

Westbrug en in het IJ, wordt een park met een bijzonder uitzicht. Onderzocht wordt of het mogelijk is het park (deels) drijvend te maken. Voor deelgebied Sportpark Transformatorweg/ Amsterbaken gaat het om de ontwikkeling van een aaneengesloten parkstructuur over de spoorinfrastructuur heen richting Neptunushaven.

In het hart van Haven-Stad, ter plaatse van de Coenhaven zal op termijn een uniek nieuw park gerealiseerd worden. Door de centrale ligging in de directe nabijheid van open water, woningen, werken en voorzieningen in combinatie met industriële relicten kan dit bijzonder park worden. De grootte van dit park in de Coenhaven is globaal 10 tot 15 ha en is daarmee in grootte vergelijkbaar met het Oud Westerpark en het Cultuurpark Westergasfabriek samen. Het nieuwe park heeft een bijzondere plek in het netwerk en verbindt de noordelijke en zuidelijke deelgebieden met elkaar. Met al deze uitgangspunten heeft het park de potentie om een net zo gewaardeerd gebied te worden als het Cultuurpark Westergasfabriek.

Het nieuwe stadspark in de Coen- en Vlothaven zal, met als het Cultuurpark Westergasfabriek voor de Staatsliedenbuurt doet, ook een functie vervullen voor de direct omliggende nieuwe gemengde woon-werkwijk.

Alle drie de stadsparken zijn strategisch gelegen en verbinden stedelijke en groengebieden als de Brettenzone en Waterland-West met elkaar.

Voor het Westerpark is er een Nota van Uitgangspunten gemaakt om het park toegankelijker te maken voor huidige en toekomstige parkbezoekers. Het raamwerk van de openbare ruimte, inclusief de entrees naar het park, wordt uitgebreid en meer samenhangend gemaakt. Matig of extensief gebruikte delen worden beter toegankelijk en bruikbaar gemaakt. Hiermee wordt de komende jaren al begonnen.

Uitgangspunt is een volledig integraal groennetwerk voor Haven-Stad. Dat betekent dat de functies recreatie, flora en fauna hand in hand gaan. Afhankelijk van de plek zal de prioriteit worden bepaald, soms kunnen deze prioriteiten zelfs gelijk opgaan en is er 50% ruimte voor recreatie en 50% voor flora en fauna. In elke straat, plein, gebouw, geluidsscherm, park zal de flora en fauna een belangrijke positie krijgen.

Aan de noordkant van het IJ ligt het gebied Noorder IJPlas; een nog nauwelijks bekende evenknie van de groene zone waar het Westerpark in ligt, met grote potenties. De Noorder IJ-plas ligt binnen de gemeentegrens van Amsterdam en is een omvangrijk groengebied tussen Amsterdam-Noord, Zaanstad en Oostzaan, ten westen van de Coentunnel in de oksel van de A10 en A8. De plas is een voormalige zandwinput ten behoeve van de aanleg van de Rijkswegen en woonwijken en is, met bijbehorende groene oevers, ca 110 hectare groot. Het is te zien als een groene verbinding tussen Zaanstad en de Noordelijke IJ-oevers.

Wijkparken Haven-Stad bestaat uit 12 deelgebieden waarvan er 10 transformeren naar een hoogstedelijk gemengd woon-werkgebied. De andere twee deelgebieden zijn het Westerpark en de Noorder IJ-plas. Elk deelgebied van Haven-Stad zal ook een eigen wijkpark krijgen. Deze wijkparken zijn globaal 5 hectare groot. In gebruik en inrichting zijn ze vooral bedoeld voor nabije buurtbewoners en andere gebruikers van het gebied.

De ontwikkeling van het Noorder IJ-Plas gebied tot stadspark zal nog lange tijd duren en gelijk opgaan met de transformatie van de gebieden Cornelis Douwes 0-1 en 2-3 naar gemengd wonen en werken. Daarnaast speelt ook de ontwikkeling van de Achtersluispolder in Zaanstad tot gemengd wonen-weken een rol bij het gebruik van de Noorder IJ-plas. De uitgangspunten zijn ook hier het vergroten van de toegankelijkheid van het gebied door het uitbreiden van het fiets- en wandelnetwerk. De Dam tot

Voor Sloterdijk I Zuid is dit het Spoorpark. Voor de deelgebieden Sloterdijk I Noord en Alfadriehoek zijn de ontwikkeling van een centraal wijkpark in Alfadriehoek en de lange flaneerboulevard aan de Neptunushaven belangrijk. Binnen Sloterdijk Centrum is er weinig ruimte maar het Rhonepark en delen van Spieringhorn zullen worden verbeterd ten behoeve van de bewoners. Voor deelgebieden Minervahaven en Zaanstraatemplacement zullen het Haparadapierpark en Zonnehoek een belangrijke rol spelen, waarbij ook een kleine vergroening van het Zaanstraatemplacement is opgenomen. Het Haparandapierpark in de Minervahaven, dichtbij de nieuwe

In Cornelis Douwes 0-1 wordt ten zuiden van de Melkweg Oostzanerwerf extra vergroend en wordt rekening gehouden met een uitbreiding van het Keerkringpark. In Cornelis Douwes 2-3 wordt in het oostelijk deel van de huidige Damen Shipyard een park aangelegd. Groene straten en buurtgroen Binnen de deelgebieden wordt de groenstructuur verder ingevuld met groene straten met minimaal 6 meter brede groenstroken over de hele lengte en zal er tussen de uitgeefbare kavels ruimte beschikbaar zijn voor buurtgroen en speelplaatsen op een kleiner schaalniveau. In dit Integraal Raamwerk wordt dit niet concreet aangegeven omdat dit op projectniveau wordt uitgewerkt. De netwerk van verbindende lijnen zal hiervoor als richtsnoer worden gehanteerd. Particulier groen Geveltuinen, daktuinen en andere mogelijkheden voor duurzame, klimaatbestendige groenvoorzieningen zullen op of in de directe omgeving van de woning worden gerealiseerd door particulieren. In overleg met ontwikkelende partijen zal het realiseren van groen-blauwe daken, groene balkons, groen blauwe binnentuinen en groenpaden verder worden uitgewerkt. Het streven is 25% van het dakoppervlak en gevels te vergroenen.

3.3 Themakaart Rust en Ruimte Groen en Water als Unieke Kwaliteit

87 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

88 IntegraalCultuurpark Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam Amsterdam Westergasfabriek, ecologische waterzuivering, verpoosplek en restaurantgebouw met op de achtergrond openbare sportvelden. Ontwerp Gustafson Porter + Bowman, Beeld gp-b.com

New York Manhattan Island, het kunstwerk ‘Floating Island to Travel Around the Island of Manhattan’ als ode aan de kunstmatige natuur van Olmstad’s Central Park. Ontwerp Robert Smithson, Beeld Nicholas Desbiens

89 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Amstelveen Amsterdamse Bos, het kersenbloesempark trekt in het voorjaar grote groepen mensen naar de plek om samen Sakura het Kersenbloesemfeest te vieren -

New York Williamsburg, het publieke Edgepark brengt mensen naar de waterkant en verbindt het natuurlijke ecosysteem met maatschappelijke activiteiten. Ontwerp W Architecture and Landscape Architecture, Beeld w-architecture.com

Londen Kings Cross,de Canel Corridor: groene wandelboulevard langs de gerenoverde industriele gebouwen en nieuwe woningbouw aan Integraal het historische Regent’s Canal. |Ontwerp Townshend 90 Raamwerk Haven-Stad Gemeente AmsterdamLandscape Architecs, Beeld John Sturrock

New York Hunters Point,Haven-Stad het South |Waterfront een plek aan het water voor de naastgelegen buurt met ‘wetlands en walkways’, vloedbestendig ontworpen. Ontwerp SWA / Balsley / Weiss Manfredi, Beeld Albert Vecerka 91 Integraal Raamwerk Gemeente Park Amsterdam

92 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

Illustratie: Schetsmatig netwerk van groene zones en straten

3.3.1 Groen netwerk op verschillende schalen Netwerk van groene zones en straten verbindt de stadsen wijkparken De stadsparken en wijkparken vormen belangrijke groene plekken voor bewoners van Haven-Stad en omgeving. Deze parken zijn gepland op strategische locaties en door het netwerk van groene verbindingen goed te bereiken en gebruiken. Met de kennis op het gebied van de routes, programma en identiteit worden deze huidige kwaliteiten aangevuld en versterkt. Het complete groen-blauwe netwerk bestaat daarmee uit een combinatie van parken, groene straten, fiets/wandelroutes en ecologische verbindingen. n

n

Netwerk van Groennet-fietsroutes Een netwerk van groene fietsroutes onontbeerlijk. Hiervoor worden bestaande routes verbeterd en ingezet op nieuwe routes. Op deze manier worden groene parken en (grootschalig) water met elkaar verbonden. Deze netwerkstructuur biedt ook houvast aan de nog nieuw te ontwikkelen groene plekken op uitgeefbare kavels. Netwerk van ecologische verbindingen Het aanvullen van ontbrekende schakels in de ecologie en aanleggen van nieuwe ecologische verbindingen is ook onderdeel van het netwerk groen

93 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

en water. Diverse taluds en in het centrale deel van Haven-Stad een in de gebouwde omgeving opgenomen corridor onderdeel uit van de het ecologische netwerk. Daarnaast worden de omliggende grote groenstructuren van de Brettenzone en Waterland Oost onderdeel van het (ecologische) netwerk. n

Hoofdboomstructuur Amsterdam is bij uitstek een bomenstad en heeft een vastgestelde Hoofdstructuur voor bomen. Dit zijn aaneengesloten lanen en boomsingels die een belangrijke ruimtelijke betekenis hebben. Het netwerk bestaat vooral uit bomen van de eerste grootte. Binnen Haven-stad wordt de hoofdboomstructuur doorgezet.

n

Aansluiten op bestaande landschappelijke kwaliteiten De historische landschappelijke structuren zijn ook een belangrijke onderdeel van dit netwerk. In het noordelijk deel van Haven-Stad is de Waterlandse Zeedijk uit de 13de eeuw is de landschappelijke drager van het stadsdeel. Deze route functioneert voor aanliggende parken als hoofdroute voor langzaam verkeer en als ontsluiting. Deze groene route is onderdeel van het groen-blauwe netwerk. In het zuidelijk deel van Haven-Stad is de zuidelijke IJ-

dijk nog herkenbaar in het landschap. Deze dijk is nog duidelijk te volgen in het open veenpolderlandschap tussen Haarlem en Amsterdam. In de Brettenzone is de dijk door de uitbreiding van de haven verlegd en onderbroken, maar in het oude dorp Sloterdijk vormen de Petruskerk en het kerkhof met enkele huizen eromheen nog een relict van de voormalige dijkbebouwing. De groene fietsroute langs deze kerk wordt geoptimaliseerd. Naast deze doorgaande structuren wordt ook ingezet op het inpassen van herkenbaar industrieel erfgoed. In navolging van de ontwikkeling van het Cultuurpark Westergasfabriek en het NDSM-terrein worden artefacten zoveel mogelijk behouden en ingepast. In dit groen-blauwe netwerk gaat het dan om de hellingbanen en dukdalven aan de waterkant. Ook de silo’s van Bunge die nu nog in gebruik zijn voor de opslag van kunstmest en veevoer, kunnen in de toekomst deel uitmaken van een park. Ze kunnen dan op een andere manier gebruikt worden net als bijvoorbeeld in Landschaftspark IBA Emscher (Duisburg-Nord). n

Volkstuinen als onderdeel van het groennetwerk De rol van volkstuinen als onderdeel van het netwerk versterkt. Stadsbreed wordt er een programma

opgestart waarbij de volkstuinen meer toegankelijk, openbaar en bruikbaar worden voor alle Amsterdammers. In Haven-Stad gaat het om de volkstuinparken Nut en Genoegen, Sloterdijkermeer en Zonnehoek waarvan de toegankelijkheid en het publieke gebruik stapsgewijs wordt verhoogd. Op deze manier stuurt het Raamwerk op het hand in hand gaan van de (her)ontwikkeling van gebruiksgroen, sport, waterbeleving en industrieel erfgoed. De ontwikkeling van Haven-Stad bestrijkt een periode van een aantal decennia en de exacte hoeveelheid te realiseren woningen is daarom (nog) onzeker. Ook zijn grote delen van het gebied nu nog verhuurd aan bedrijven met contracten die soms een looptijd hebben tot 2050 of nog later. De exacte locatie en vorm van de nieuwe parken is daarom niet definitief vast te leggen.

94 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

3.3.2 Groenbalans - stappen en monitoring Groen op basis van referentienormen Voor Haven-Stad is tot in detail uitgezocht of met de geplande groenvoorzieningen voldaan kan worden aan de referentienormen gebruiksgroen en ecologie behorend bij het aantal geplande huishoudens in Haven-Stad. Beide zijden van het IJ zijn separaat genormeerd, omdat de groennormering aan zuidzijde kritischer is en daarom meer een gedetailleerde uitwerking behoeft. De noordzijde van het IJ is ruim bedeeld in groen, dankzij het gebied Noorder IJ-plas. Het streven is om de groennorm in elke fase, zowel aan de noord- als zuidzijde, te halen en zo nodig in een volgende fase te compenseren. Hierdoor wordt onder andere getracht de gebruiksintensiteit van de nu al zwaar belaste delen van het Westerpark zo min mogelijk te beïnvloeden door de komst van nieuwe bewoners van Haven-Stad. Voor de berekening van de groennorm in Haven-Stad, is bestaand en als park functionerend (gebruiks)groen in het Westerpark niet meegeteld omdat deze stukken groen al voor andere gebieden gelden. Evenmin zijn bestaande woningen meegeteld in de behoefte naar groen. Faseringskaarten en monitoring Hoewel de gemeente de ruimtelijke behoefte aan groen 95 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

kan berekenen en zich daaraan wil committeren, kan de locatie van de nieuwe parken niet definitief worden vastgesteld. De kaarten die in dit Integraal Raamwerk zijn opgenomen, zijn dus geen definitieve ontwerpen maar schematische weergaven van kansrijke plekken voor parken met kwalitatieve potentie. De inzet is om per fase van Haven- Stad voldoende gebruiksgroen te realiseren en tegelijk de ontwikkelde monitoringsmethode te gebruiken om de resterende opgave als einddoel in zicht te houden. Stapsgewijs groeiend groen netwerk De eerste grote fase van Haven-Stad is de ontwikkeling van Sloterdijk Centrum en Sloterdijk I Zuid. Er zijn genoeg mogelijkheden voor de ontwikkeling van parkzones met gebruiks- en ecologisch groen in dit gebied. In de noordelijke en westelijke delen van Westerpark zal zo snel mogelijk worden geïnvesteerd. Het deel tussen de sporen en Sloterdijk I Zuid zal in deze eerste fase worden ontwikkeld tot een spraakmakend wijkpark. In de noordwestelijke hoek van het Westerpark is een terrein aanwezig dat momenteel voor tijdelijke functies wordt gebruikt, maar dat zal worden ontwikkeld als volwaardig parkgroen. Daarnaast zal de realisatie van het Rhonepark en (middenzone) Spieringhorn bij Sloterdijk Centrum een flinke bijdragen leveren aan de groen gebruiksmogelijkheden in deze fase.

De tweede fase van Haven-Stad is de ontwikkeling van Sloterdijk I Noord, Sportpark Transformatorweg/Amsterbaken (rondom de nieuwe Hemknoop), Minervahaven Zuid en het Zaanstraatemplacement. Hiervoor is het noodzakelijk om het Haparandapierpark, Zonnehoek, een centraal wijkpark in Alfadriehoek en de zone rondom de Nieuwe Hemweg aan de Neptunushaven en eventueel een kleinschalig aan te leggen park op het Zaanstraatemplacement als gebruiksgroen te ontwikkelen. Mogelijkheden voor de ontwikkeling van ecologisch groen zijn in deze fase in ruime mate aanwezig. De derde fase betreft de ontwikkeling van de Coen- en Vlothaven. Hier is veel potentie om een grootschalig en hoogwaardig stadspark te maken waar gebruiksgroen, sport, waterbeleving en industrieel erfgoed hand in hand gaan. Zo bestaat hier de kans om in Amsterdam een uniek, nog niet bestaand type stadpark tot stand te brengen. Bomencompensatie Bijzonder onderdeel van de groen opgave is het principe van bomencompensatie. Tijdens gebiedsontwikkeling wordt ingezet op volledige compensatie van de al aanwezige bomenpopulatie en uitbreiding hiervan. Het Raamwerk voorziet in aandacht en ruimte hiervoor.

Zie voor meer informatie: Achtergrond document ‘Groenbalans Haven-Stad’ 2021

96 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

3.3.3 Ecologie en natuurinclusiviteit Groen en watergebonden Haven-Stad heeft een gunstige ligging in relatie tot de landschappelijke zones ten westen (de Brettenzone) en ten noordwesten (Waterland-West) daarvan. Hierdoor kan een samenhangend ecologische netwerk worden gerealiseerd dat zich niet alleen beperkt tot Haven-Stad, maar gekoppeld wordt aan de omgeving. Het Raamwerk maakt inzichtelijk hoe het ecologische netwerk in elkaar zit en uit welke groen- en water gerelateerde elementen deze bestaat. Binnen de zones voor het gebruiksgroen, maar ook in elke straat wordt de biodiversiteit flink verhoogd. De belangrijkste uitgangspunt voor de hoofdstructuur is het toevoegen van een groen/blauwe verbinding tussen de Haarlemmertrekvaart en het IJ. Dit is een ontbrekende schakel tussen deze twee belangrijke structuren. Daarnaast worden bestaande structuren versterkt. De verdere uitwerking van de ecologische hoofdstructuur vindt plaats op basis van het Integraal Raamwerk en wordt aan de hand van vastgestelde doelsoorten georganiseerd en gemonitord. De doorwerking in de buurten vind plaats via de successievelijke stedenbouwkundige plannen, openbare ruimte ontwerpen en blok- en kavelpaspoorten.

aantal natuurlijke vijvers op specifieke plekken neemt de biodiversiteit toe. n

Een deel van de oevers in Haven-Stad wordt voorzien van een natuurvriendelijke inrichting. In het riet en in de ruigte kunnen vogels als de blauwborst en de kleine karekiet broeden, wemelt het van de insecten, vindt de ringslang zijn voedsel en kan ook de waterspitsmuis een thuis vinden.

n

In combinatie met water wordt in Haven-Stad in ieder geval ingezet op de inrichting van een aantal natuurspeelplaatsen. Hier komen natuur, kinderen, bewegen en gezondheid op een optimale manier samen. Ook schoolpleinen kunnen een rol spelen in de ecologie. Wanneer deze op een groene wijze worden ingericht, met het oog op ‘natuurspelen’, dragen ze niet alleen bij aan de biodiversiteit en de waterverwerking, maar hebben ze ook een educatief karakter.

n

In de straten worden bomen aangeplant die droogtebestendig zijn en een bijdrage leveren aan de biodiversiteit. Variatie aan boomsoorten is hierbij gewenst. De van aarde voorziene ruimte rondom de bomen- de boomspiegel – wordt zoveel mogelijk beplant. Een bloemrijke boomspiegel fleurt het straatbeeld op en levert een bijdrage aan de biodiversiteit; met name bijen en vlinders maken hier dankbaar gebruik van. Daarnaast is kenmerkend voor Haven-Stad dat in het openbaar groen meerdere ecologische wadi’s worden aangelegd. Dit is interessant voor bijvoorbeeld de rugstreeppad, groene- en bruine kikker, libellen, juffers, vlinders en bijen.

n

Ook drijvend ( en dus verplaatsbaar) groen en recreatie op het water horen bij het toekomstbeeld. Bij de verdere ontwikkeling van het Haparandapierpark en andere in-, of aan het water geprojecteerde parken zal worden onderzocht in hoeverre innovatieve civieltechnische oplossingen als ‘drijvende landdelen’ of steiger en bassinsystemen voor waterecologie onderdeel kunnen zijn van het parkontwerp.

n

De bebouwing in Haven-Stad biedt ook veel kansen voor vergroening. Dit kan onder andere op daken, balkons, binnentuinen en paden op particulier terrein. Groen-blauwe daken bergen hemelwater, verkoelen gebouwen en zorgen voor een langzamere afvoer van het regenwater. Met het opgevangen water kunnen planten groeien die weer insecten en vogels aantrekken, wat een attractieve, ontspannende meerwaarde heeft voor bewoners. Het is goed voor de natuurbescherming en instandhouding van de biodiversiteit, wat een aantoonbaar positieve invloed heeft op de leefbaarheid. Met natuurinclusief bouwen worden bij het ontwerp en de bouw al

Natuurinclusiviteit en biodiversiteit In Haven-Stad wordt gestreefd naar een zo groot mogelijke natuurinclusiviteit en biodiversiteit. De stapsgewijze opbouw en uitbouw van een samenhangend ecologisch netwerk is hierbij van essentieel belang. De twintig ideeën uit het ‘Handboek Natuurinclusief bouwen’ en ontwerpen hierbij dienen als inspiratiebron. Op deze manier wordt Haven-Stad een aantrekkelijke en toekomstbestendige leefomgeving voor mens en dier. Het Raamwerk zet wat betreft de ecologie in op de volgende principes: n

n

Voor de inrichting van het groen (waaronder bijvoorbeeld ook geveltuinen) in de openbare ruimte kan worden ingezet op de egel als ambassadeur. De egel maakt namelijk gebruik van aan elkaar verbonden groenstructuren en is daarmee een gidssoort voor vele andere (kleine) zoogdier-, reptiel- en amfibiesoorten die van dezelfde biotoop gebruik maken; bijvoorbeeld (natuurlijke)geveltuinen, struweel met onderbegroeiing, bosschage, ecologisch ingerichte oevers etc. Hiervoor is ook een sterk groen raamwerk, bestaande uit verbindende ecologisch ingerichte groenstructuren op grotere schaal van belang. In de parken en het openbare groen wordt ingezet op een insectvriendelijke inrichting. Dit is goed voor de bij- en vlindervriendelijke stad en levert met het bloemrijke karakter ook een fraaie belevingswaarde op voor bewoners. Door in te zetten op overgangszones met verschillende vegetatie en een

97 Integraal Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam

voorzieningen getroffen voor insecten, vleermuizen en vogels. In Haven-Stad gaat het bijvoorbeeld om de huismus, de gierzwaluw, de witte kwikstaart, de spreeuw en verschillende soorten vleermuizen. Hiervoor worden nestvoorzieningen en inbouwkasten ingepast in- en op de gevels. Verder kunnen inbouwstenen en insectenhotels bijdragen aan een gezonde wilde bijen en vlinderpopulatie in de stad. De tweekleurige vleermuis en de zwarte roodstaart kunnen in de bovenste woonlaag van de hoogste gebouwen worden gefaciliteerd. n

25% van de gevels en daken te vergroenen. Daarnaast wordt door de marktpartijen onderzocht waar voorzieningen voor opvang- en gebruik van hemelwater als watervoorziening voor planten kunnen worden ingepast. Door dit natuurinclusief bouwen met voorzieningen voor flora en fauna wordt de ecologie in Haven-Stad op alle punten geïncorporeerd.

In overleg met marktpartijen wordt onderzocht hoe groen-blauwe daken, groene balkons, ‘groenblauwe’ binnentuinen en groene paden kunnen worden gerealiseerd. Het streven is om minimaal

Zie voor meer informatie: Achtergrond document ‘Natuurinclusief bouwen en ontwerpen’ 2018

Stockholm Gärdet, in het gebouw ‘79&PARK’ aan de rand van een landschapspark is in het ontwerp een maximum aan uitzicht en bruikbare dakterrassen gecreëerd. Ontwerp BIG - Bjarke Ingels Group, Beeld Laurian Ghinitoiu

Singapore Pickering, het gebouw is ontworpen als ‘hotel in een tuin’, met verhoogde terrastuinen kent het twee keer meer groen dan het bouwterrein was. Haven-Stad Ontwerp WOHA Architects, Beeld Patrick Bingham Hall 98 Integraal groot Raamwerk | Gemeente Amsterdam

99 IntegraalMercatorbuurt, Raamwerk Haven-Stad | Gemeente Amsterdam Amsterdam onder het groene dak en achter de groen gevens van sportplaza Mercator is een sporthal met een overdekt zwembad opgenomen. Ontwerp Venhoeven CS architecture+urbanism / OKRA, Beeld Luuk Kramer

100 Integraal Raamwerk Gemeente Londen City , de gratis teHaven-Stad bezoeken |‘Sky Garden’Amsterdam biedt op 160 meter hoogte met een combinatie van tuinen, restaurant,en observatiedeck een unieke publieke plek. Ontwerp Rafael Viñoly architects / Gillespies landscape architects, Beeld Gillespies.co.uk