1. Vierde rapportage monitor moslimdiscriminatie.pdf

267 268 269 270

Wagenaar, W. (2018), Extreemrechts in Nederlandse Gemeentes. Factsheet 8, Amsterdam: Anne Frank Stichting (in opdracht van de Expertise Unit Sociale Stabiliteit; ESS). General Intelligence and Security Service (2011), ‘Right-wing extremism and the extreme right in the Netherlands’, p. 8. Nederlandse Volksunie - NVU - Kafka Zo meldde hij op het nazistische internetforum Stormfront dat hij “nationaalsocialist tot in de kist” blijft en dat de Duitse bezetting van Nederland een “ideologische bevrijding” was.

68 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

protesten tegen azc’s en vluchtelingen maar dat was van tijdelijke aard. 271 In de periode 2017-2020 organiseerde de NVU zelf een tiental demonstraties. Zo werd elk jaar een herdenking georganiseerd bij het graf van de weduwe Rost van Tonningen. Andere acties waren gericht tegen ‘islamisering’ en voor het behoud van Zwarte Piet.272 Op 24 mei 2019 nam de partij het voortouw met een demonstratie door het hart van de binnenstad van Utrecht met als motto: ‘Geen Jihad in onze straat! Stop de multiculturele terreur! Grenzen dicht nu! Baas in eigen land’.273 Partijleider Kusters verzet zich openlijk tegen de banden van de PVV met Israël, maar gaf zijn achterban toch verschillende keren de PVV als stemadvies.274 Vanuit de NVU-partijleiding werd in aanloop naar de Parlementsverkiezingen van 2017 meermalen sympathie betoond voor FvD en NVU-aanhangers bezochten verkiezingsbijeenkomsten van FvD. In augustus 2017 sprak Kusters van samenwerking tussen NVU en FvD. Dit bleek in de praktijk te draaien om één persoon die actief was bij beide partijen en snel door FvD uit de partij werd gezet.275 Hoewel de NVU haar antisemitische discours weer prominent naar buiten bracht, stelde de NVU-partijleider dat hij voor de Statenverkiezingen van 2019 FvD zou stemmen, zolang die ‘niet te veel richting zionisme zwalken’.276 Voorpost De extreemrechtse Voorpost is van oorsprong Vlaams.

Sinds de jaren zeventig is ook een Nederlandse afdeling actief. Ideologisch verschilt Voorpost aanmerkelijk van nazistische organisaties. Voorpost is nationalistisch en plaatst zich in de Dietse extreemrechtse traditie en in die van het Vlaamse solidarisme. Het solidarisme is een antidemocratische politieke stroming, die in de jaren dertig van de twintigste eeuw ontstond en zich oriënteerde op het fascisme van Mussolini. De organisatie streeft naar hereniging van Nederland en Vlaanderen. Men probeert vooral jongeren met extreemrechtse sympathieën te organiseren door aan te sluiten bij actuele onderwerpen van het maatschappelijk debat. Men richt zich tegen de islam, tegen drugsgebruik en tegen pedofilie. Ook linkse organisaties en partijen moeten het vaak ontgelden. De harde kern bestaat uit zo’n 20 man, maar vanaf 2017 groeit de aanhang, vooral door nieuwe aanwas in Twente en op de Veluwe.277 Hoewel Voorpost zich al eerder met stickeracties richtte tegen moskeeën, is deze actiegroep zich in de afgelopen jaren sterker gaan profileren op het thema anti-islam. In 2017 werd bijvoorbeeld een gemeentelijke bijeenkomst over de vestiging van een moskee in Enschede verstoord en in 2019 hing Voorpost in verschillende gemeentes (Ridderkerk, Ter Apel en Westland) borden en spandoeken op, waarop geprotesteerd werd tegen zaken als migratie en de islam.

Sinds de moord op George Floyd en de demonstraties die daarop volgden, organiseerde Voorpost in 2020 onder meer acties tegen de persoon van Nelson Mandela, de ‘beeldenstorm’ (behoud onze cultuur!) en Black Lives Matter.278 Voorpost is op papier tegen geweld, maar individuele leden zijn wel betrokken geweest bij gewelddadige acties en sympathiseren bijvoorbeeld openlijk met de extreemrechtse terrorist Breivik. De Vlaamse tak heeft een geschiedenis van meer militant verzet. Identitair Verzet Identitair Verzet bestaat sinds 2012. De oorsprong van de beweging ligt in Frankrijk, maar intussen hebben zich in veel Europese landen kleine bewegingen aangesloten. De nadruk ligt op trots op de eigen afkomst, de eigen identiteit en het eigen erfgoed. Een filmpje op de homepage ter introductie van de groep spreekt van ‘een oorlogsverklaring van de identitaire generatie’ die slachtoffer zouden 271 272 273 274 275 276 277 278

https://www.aivd.nl/documenten/jaarverslagen/2016/04/21/jaarverslag-aivd-2015. De AIVD schatte het aantal leden van de NVU in 2015 rond de honderd. Wagenaar, W. (2018), Extreemrechts in Nederlandse Gemeentes. Factsheet 8 NVU - Nederlandse Volks-Unie Geraadpleegd op 12 februari 2021 https://kafka.nl/pvv-rotterdam/ https://nos.nl/artikel/2189870-forum-voor-democratie-zet-nvu-lid-uit-partij.html In de tweede helft van 2017 stelde de partijleiding antisemitische ideeën, onder het mom van ‘antizionisme’, opnieuw hoog op de agenda. PVV’ers zijn dan weer ‘zionistenvriendjes’ en Forum voor Democratie is een ‘Koosjer Kartel’. Wagenaar, W. (2020), Extreemrechts in Nederlandse Gemeentes. Factsheet 12. https://www.voorpost.org/acties/

VIERDE RAPPORTAGE | 69

zijn van ‘mei 68’, van de pleitbezorgers van de multiculti. Men spreekt van een ‘etnische breuklijn’ en is tegen opgelegde vermenging: ‘wij hebben voorouders, wortels en dus toekomst’ en ‘wij keren ons tegen het anti-blanke racisme en de explosie van de multiculturele samenleving’. De groep weet vooral al langer bekende extreemrechtse activisten te werven. Internationaal gebruikt men op het internet, in publicaties en op vlaggen een geel symbool tegen een zwarte achtergrond, ontleend aan de schilden van Spartaanse krijgers die in de oudheid streden tegen de Perzen. Identitair Verzet wil opkomen voor het Nederlandse volk dat ‘ten prooi valt aan omgekeerde discriminatie’. De groep keert zich tegen de multiculturele samenleving die een ‘explosieve smeltkroes’ wordt genoemd, tegen islamisering, immigratie, de politieke elite en de EU. De islam wordt aangewezen als een belangrijke factor die de samenleving splijt. Men verwijst met regelmaat naar de geschiedenis van de islam die in de zeventiende eeuw oprukte tot aan de poorten van Wenen. Onder het kopje islamisering wordt op de site van Identitair Verzet ingegaan op deze historische dreiging die wordt doorgetrokken naar het heden: ‘Het islamitisch imperialisme vormt heden een bedreiging voor Europa binnen onze eigen grenzen.’ Ook ‘Nederlandse collaborateurs’, waaronder de overheid wordt verweten aan deze dreiging bij te dragen.

Het logo van de groep in Nederland is de Griekse omega, laatste letter van het Griekse alfabet dat gezien wordt als symbool van weerstand.279 Oprichter Paul Peters ontpopte zich als een extreme islamofoob, maar heeft zijn wortels in de gewelddadig antisemitische beweging.280 In 2001 vernielde hij met een groep vrienden een joodse begraafplaats en spoot hakenkruizen en slogans zoals ‘Jude Raus’ en ‘Wir sind zuruck’ op grafstenen. Hij zat ook achter de oprichting van Pro-Patria (Voor het Vaderland), die in 2014 een uit de hand gelopen demonstratie organiseerde in de Schilderswijk281, op dat moment ten onrechte werd aangeduid als ‘de Sharia-driehoek’.282 Naar eigen zeggen sluit het ideeëngoed van Identitair Verzet naadloos aan bij dat van Wilders’ PVV, alleen bij de PVV is het volgens de actiegroep uitsluitend retoriek, zelf wil men actie.283 Er is veel contact met zogenaamde identitairen uit de rest van Europa. De kern van Identitair Verzet loopt al langere tijd mee in tal van extreemrechtse groeperingen. In de periode waarin er sprake was van fel protest tegen de komst van vluchtelingen wist Identitair Verzet een groep jonge nieuwe aanhangers te werven, maar die zijn weer uit beeld geraakt.284 Het kader en de aanhang concentreert zich in Zuid-Holland. Afdelingen in andere delen van het land komen en gaan.

Ondanks de protestacties en veelvuldig gebruik van sociale media blijft de actieve aanhang van Identitair Verzet beperkt. Sterkenburg schat de harde kern op slechts uit zo’n vijftien personen, met een groep erom heen die bij acties faciliteert. 285 Ook Kafka spreekt van een ‘zeer beperkte achterban’.286 Belangrijke reden is dat voor het soort acties dat de groep uitvoert een harde kern van activisten genoeg is. Zo’n actie van Identitair Verzet kenmerkt zich immers veelal door een verrassingstactiek, die uitgevoerd kan worden door kleine groepjes activisten, maar wel kan rekenen op veel publieke aandacht. Dat wordt de afgelopen jaren geprobeerd door gebouwen te bezetten, zoals moskeeën (in aanbouw) en geplande vluchtelingenopvanglocaties in Leiden, Leiderdorp, Dordrecht, Gouda, Geleen, Rotterdam, Venlo en Amsterdam.287 Identitair Verzet is uiterst provocatief in de manier van actievoeren. De organisatie probeert vaak met succes tegenstanders op de kast te jagen en tegenreacties uit te lokken.

279 280 281 282

http://www.idverzet.org/over_idverzet/ (geraadpleegd 8-7-2016). https://www.frontaalnaakt.nl/archives/identitair-verzet.html. https://kafka.nl/demonstratieoverzicht/7357/ https://www.nrc.nl/nieuws/2013/06/01/sharia-driehoek-het-is-vooral-verpaupering-12664354-a981445

283 284

https://www.ad.nl/rotterdam/identitair-verzet-wij-zijn-als-wilders-maar-komen-in-actie~a0b557cb/ Tierolf, B., M. van Kapel & L. Drost (2016), Zesde Rapportage racisme antisemitisme en extreemrechts geweld in Nederland. Incidenten, aangiftes, verdachten en afhandeling 2016, Verwey-Jonker Instituut: Utrecht. Door daken te beklimmen, te flyeren of geld storten waarvan boetes naar aanleiding van de acties van worden betaald. https://nos.nl/artikel/2191396-twee-keer-het-dak-op-binnen-48-uur-wat-is-het-identitair-verzet.html https://www.trouw.nl/nieuws/extreem-rechts-is-nu-vooral-anti-islam~b918a9b4/ http://www.republiekallochtonie.nl/blog/opinie/over-een-versterkte-gebedsoproep-die-door-eenkwajongensstreek-niet-klonk

285 286 287

70 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

Naar aanleiding van een artikel in NRC Handelblad ontstond in het voorjaar van 2019 ophef over kampen in Frankrijk waar (jaarlijks) 25 leden van Identitair Verzet getraind zouden worden voor ‘een strijd voor het blanke ras’.288 Deze trainingen zouden actief voorbereiden op grootschalig geweld, en ondersteund worden door de on-line activiteiten binnen de extreemrechts scene op het sociale medium Gab en de fora 8chan, 4chan en Hiddenlol. In internationale context is de Europese Identitaire beweging in 2019 in opspraak geraakt, omdat de dader van de massale moordaanslag op 51 moskeebezoekers in Christchurch (Nieuw-Zeeland) contact bleek te hebben gehad met een van de Oostenrijkse leiders. Pegida Nederland Pegida, Patriotische Europäer gegen die Islamisierung des Abendlandes (Patriottische Europeanen tegen de Islamisering van het Avondland) is van oorsprong een Duitse beweging, opgericht in 2014. Inmiddels zijn er in flink wat Europese landen zusterorganisaties.289 De anti-islam beweging manifesteerde zich in Nederland aanvankelijk vanaf januari 2015 vooral op Facebook. Vanaf het najaar 2015 werden verschillende demonstraties georganiseerd. Voorbeelden van gebruikte slogans en teksten: ‘Koran is vergif ’, ‘Islamisering is EU-thanasie’ en ‘de islam is een krankzinnige ideologie die een reden is om moslims te verachten en te haten’.

Met de organisatie van demonstraties en acties geeft de voorhoede van Pegida in daden uitvoering aan wat nationaal-populistische en extreemrechtse politieke partijen in Europa verbaal verkondigen: een xenofoob, soms ook antisemitisch en consequent islamofoob discours.290 Kernboodschap is dat ‘onze’ (joods-christelijke) identiteit en tradities onder druk staan door de ‘islamisering’ van de samenleving en dat ‘de traditionele politiek’ daar niets aan doet. De overeenkomst tussen de radicaalrechts-populistische politieke partijen en volksbewegingen zit in hun afkeer tegen ‘de’ islam, immigratie en ‘de culturele elites’.

‘Tegen islamisering’ betekent voor Pegida: bouwstop voor moskeeën, sluiting van islamitische scholen, sluiting van moskeeën waar haat gepredikt wordt, uitwijzing van haatpredikers met buitenlands paspoort, verbod op onverdoofd ritueel slachten, invoerverbod voor producten van ritueel geslachte dieren, onwettig verklaren en ontmantelen van sharia-rechtbanken, opheffing van no-go-zones en shariawijken, ontbinding van shariapolitie, verbod op het dragen van islamitische kleding of uitrusting in overheids en semi-overheidsgebouwen, scholen, openbaar vervoer, door leger en politie, enz., algeheel verbod op het dragen van een nikaab en boerka, geen speciale voorzieningen zoals gebedsruimtes, gescheiden zwemmen of aparte plaatsen in het openbaar vervoer en geen belastingen en gemeenschapsgeld naar islamitische doeleinden. Ook onder de noemer staatsburgerschap komen moslims aan bod, onder andere bij stop op de immigratie van islamieten.291 Pegida heeft steeds het geweldloze karakter van de groep benadrukt en zich gedistantieerd van meer geweldsgerichte extreemrechtse anti-vluchtelingen groepen.

Wapenhandelaar Edwin Wagensveld, de voorman die eerder actief was bij Pegida Duitsland en de beweging feitelijk naar Nederland haalde, werd echter gesignaleerd bij een bezoek aan een gemaskerde militie die in het grensgebied tussen Bulgarije en Turkije jacht maakte op vluchtelingen.292 Pegida demonstraties en andere openbare acties rond populaire thema’s als de rol van de islam, immigratie en Zwarte Piet konden aanvankelijk op brede belangstelling van sympathisanten, tegenstanders, media en lokale autoriteiten rekenen. Sinds 2017 is echter sprake van een sterk teruglopende vaste aanhang naar rond de vijftien activisten. Pegida heeft inmiddels weinig aansluiting meer met andere radicaal- en extreemrechtse bewegingen.293

288 289 290 291 292 293

https://www.nrc.nl/nieuws/2019/04/08/klaar-voor-nieuwe-burgeroorlog-a3956180 Actieve afdelingen zijn er in Duistland, Nederland, België, Verenigd Koninkrijk, Ierland, Oostenrijk, Polen en Zwitserland. http://www.republiekallochtonie.nl/blog/opinie/gaan-de-lichten-in-europa-overal-uit Pegida Nederland - Standpunten, Geraadpleegd op 12 februari 2021 https://nos.nl/artikel/2115712-pegida-jaagt-op-immigranten-in-bulgarije.html Wagenaar, W. (2020); Extreemrechts in Nederlandse Gemeentes. Factsheet 12.

VIERDE RAPPORTAGE | 71

De tactiek verschuift - net als bij Identitair Verzet - naar kleine provocerende acties die voor voldoende (media)aandacht zorgen, ook en misschien wel vooral omdat ze naar verwachting tegenreacties uitlokken. Zo kondigde Pegida in 2018 enkele keren aan een barbecue met varkensvlees te organiseren of men vertoonde voor islamitische gebedshuizen een anti-islamfilm. Dit gebeurt bij voorkeur tijdens de Ramadan, een voor moslims heilige maand. In meerdere gevallen zorgden deze acties voor een reactie, soms in de vorm van bestuurlijke maatregelen van lokale overheden, soms in de vorm van tegenprotesten, die in een enkel geval uit de hand liepen.294 Door deze methode van actievoeren slaagt Pegida erin met een minimale aanhang een groot mediabereik te krijgen voor de eigen boodschap. Pegida wijst daarbij geweld af, maar zorgt door de aard van de acties geregeld voor lokale openbare ordeproblematiek. Rechts in Verzet Rechts In Verzet (RIV) werd eind 2017 opgericht door een tiental actieve Pegida-aanhangers uit de Randstad. 295 Aanvoerder is Hugo Kuijper (ook ex-NVU), die eerder - verkleed als Zwarte Piet - actie voerde bij een basisschool in Utrecht, bij de woning van de politica Sylvana Simons en in de Amsterdamse raadszaal via de Zwarte Piet Actiegroep.

Persoonlijk vetes liggen meer dan ideologische verschillen ten grondslag aan de afsplitsing, hoewel de actievorm van RIV radicaler is dan van Pegida.296 Een belangrijke doelstelling is ‘het behouden van de eigen cultuur, tradities, normen en waarden’. Acties zijn vooral gericht tegen ‘de komst van moskeeën en illegalenhotels en voor het behoud van Zwarte Piet’. Rechts in Verzet zegt nauw samen te werken met politieke partijen, met buurtbewoners en met geestverwante groeperingen in de rest van Europa. ‘De-islamiseren’ is agendapunt nummer één: een verbod op moskeebouw, sluiting van islamitische scholen, een algeheel boerkaverbod, een verbod op ritueel slachten en een verbod op de invoer van ritueel geslacht vlees.297 In 2018 voerde Rechts in Verzet een flink aantal acties uit, voornamelijk gericht tegen moskeeën en andere islamitische instellingen, maar ook op het behoud van Zwarte Piet. Grote media-aandacht krijgt de actie waarbij een met rode verf besmeurde onthoofde pop bij de Emir Sultan Moskee in Amsterdam wordt opgehangen naar aanleiding van de plannen voor een de bouw van een fusiemoskee.

298 Verder werden bij bouwlocaties voor moskeeën in Houten en Oosterhout spandoeken opgehangen, werd er gedemonstreerd voor moskeeën in Enschede en Amsterdam, voor een islamitisch slachthuis in Zaandam en werden er spandoeken opgehangen bij een katholieke school in Hoorn, die een bezoek had gebracht aan een lokale moskee. 299 In 2019 ging Rechts in Verzet door met demonstreren, onder andere tegen de opvang van uitgeprocedeerde migranten in Amsterdam, tegen ritueel slachten bij een slachthuis in Zaandam en tegen de bouw van een moskee in Enschede. In 2020 volgen drie acties tegen ritueel slachten (in Amstelveen, en twee keer in Zaandam) en acht demonstraties tegen (de bouw van of de versterkte gebedsoproep van) moskeeën, waarvan er drie werden verboden. Demonstraties in Zaandam en Zaandam-Zuid, Almere, Tiel, Amsterdam en Nijmegen vonden doorgang. 300 Rechts in Verzet laat zich - los van de intimiderende actievormen - niet in met geweld.

294 295 296 297 298 299 300

https://www.nrc.nl/nieuws/2019/05/26/politie-breekt-pegida-demonstratie-eindhoven-af-vanwegerellen-a3961631 en https://nos.nl/artikel/2062481-opstootjes-bij-pegida-demonstratie-in-utrecht.html https://www.rechtsinverzet.nl/. Geraadpleegd op 12 februari 2021. https://kafka.nl/pvv-rotterdam/ https://www.rechtsinverzet.nl/Over-ons/standpunten/. Geraadpleegd op 12 februari 2021. https://www.parool.nl/nieuws/buurt-en-bezoekers-moskee-geschrokken-van-onthoofde-pop~bc35e4e6/ en https://Twitter.com/rechtsinverzet/status/953826916745777152. https://www.at5.nl/artikelen/179498/politie-aanwezig-bij-verschillende-demonstraties-in-de-stad; https://nos. nl/artikel/2248808-actiegroep-hangt-spandoeken-bij-katholieke-school-vanwege-moskeebezoek.html https://www.rechtsinverzet.nl/Protestacties-2020/

72 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

Alt-right Alt-right (Alternatief rechts) is een van oorsprong Amerikaanse stroming van radicaal- en extreemrechtse groepen die vooral online actief zijn. De term ‘Alt-right’ werd in 2008 in (uiterst) rechtse kringen geïntroduceerd door de oerconservatieve Amerikaanse filosoof Paul Gottfried en in 2011 door de Amerikaanse neonazi Richard Spencer gepromoot met de lancering van de website alternativeright.com (later altright.com). Net als in de VS, bestaat Alt-right in Europa uit een bonte schakering aan groepen en bewegingen, waaronder libertariërs, witte nationalisten en supremacisten (white pride), anti-islam activisten, neonazi’s, identitairen en anti-Social Justice Warriors. Sommigen van hen verwerpen racisme en geweld, anderen promoten het juist.301 Als komisch verpakte afbeeldingen en filmpjes die zich razendsnel via internet verspreiden (memes), waaronder de door Alt-right als symbool gebruikte stripfiguur Pepe the Frog, spelen een belangrijke rol om op een laagdrempelige manier aanhang te winnen voor extreme standpunten. Aanvankelijk werden memes vooral gebruikt om journalisten en wetenschappers om de tuin te leiden. De inhoud van de memes van Alt-right bestaat uit een mengelmoes van ironie, provocatieve ideeën en beledigend woordgebruik. Hierdoor is het moeilijk om te achterhalen of een uitspraak bedoeld is als grap of als argument.

Bekende extreem- en radicaal-rechtse, vaak deels afgeschermde, sites en platforms waarop aanhangers van Alt-right elkaar wereldwijd vinden en waarop sommige daders van terroristische aanslagen op moslims hun drijfveren delen zijn Breitbart (met tot 2018 als hoofdredacteur Steve Bannon, voormalig hoofdstrateeg van Donald Trump), Altright, 4chan, Reddit, 8Chan/8kun en EndChan. Erkenbrand Aanhangers van de Alt-right ideologie in Nederland hebben zich onder meer verenigd in het studiegenootschap Erkenbrand dat sinds augustus 2016 off- en online actief is.302 Erkenbrand staat in het Oud-Germaans voor ‘heilig zwaard’ of ‘zuivere vlam’. Het genootschap is vernoemd naar een romanfiguur uit de ‘In de ban van de Ring’-reeks van Tolkien. Voorman Milan Bruynzeel is in de beginfase waarschijnlijk de belangrijkste brug tussen de Amerikaanse beweging en Erkenbrand geweest. Hij schreef in 2012 al voor de Amerikaanse extreemrechtse, in Alt-right kringen zeer invloedrijke website American Renaissance van Jared Taylor, waarop wordt gepleit voor raszuiverheid en campagne wordt gevoerd tegen Afro-Amerikanen, latino’s en ‘de politiek correcte elite’.

En de AIVD zegt in 2018 over Erkenbrand: ‘Dit Nederlandse alt-rechts heeft als doel zeer extremistisch gedachtegoed, gebaseerd op rassenleer, gemeengoed te maken, zodat deze ideeën uiteindelijk zowel in de samenleving als in het openbaar bestuur geaccepteerd worden’.303 Hoewel de harde kern klein is (naar schatting zo’n 25-30 jonge mannen) organiseert Erkenbrand goedbezochte lezingen, debatten, natuurwandelingen, feesten/partijen en conferenties, waar onder meer een vertegenwoordiger van de extreemrechtse Gouden Dagenraad uit Griekenland als spreker werd uitgenodigd. Opvallend is verder dat de leden van Erkenbrand doorgaans hoogopgeleid zijn.304 De beweging kenmerkt zich dan ook door op intellectuele wijze gebrachte, 301 302

303 304

Valk, I. van der, Wilders’ Party for Freedom and the Dutch Alt-right, pp. 264-265 De website van Erkenbrand is erkenbrand.eu. Een andere in Nederland aan Alt-right gelieerde en inmiddels offline gehaalde website was altrechts.com (daarvoor frissekijk.info). Deze goed gevulde site had een klassiek extreemrechtse content, inclusief verering van Hitler, holocaustontkenning en uitgesproken antisemitisme. Daarnaast stonden er op de site lijsten met namen van vermeende ‘volksvijandige Nederlanders’ en van Nederlandse joden. Na een artikel op Republiek Allochtonië (https://www.republiekallochtonie.nl/blog/ opinie/hoogopgeleid-extreemrechts-probeert-in-nederland-mee-te-liften-op-succes-van-alt-right) over deze site ontstond er ophef en werden er diverse meldingen gedaan bij het CIDI en MiND. Na enkele dagen verdween de site. ( https://www.nrc.nl/nieuws/2017/04/28/mogelijk-strafrechtelijk-onderzoek-naar-extreem-rechtsesite-8461459-a1556438) De lijsten met Nederlandse joden en ‘volksvijandige Nederlanders’ circuleren overigens nog steeds op extreemrechtse fora. https://vnnforum.com/showpost.php?p=2268476&postcount=4 https://www.aivd.nl/onderwerpen/extremisme/rechts-extremisme/ De Nationaal Coördinator Terrorisme en Veiligheid (NCTV) zegt daarover in april 2017: “Opvallend is tevens de oprichting van de xenofoob-nationalistische groepering Erkenbrand.

Deze groepering tracht mee te liften op het succes van de Alt-right beweging in de Verenigde Staten. Voor het eerst in decennia is daarmee in Nederland een extreemrechtse groepering actief waarvan een groot aantal sympathisanten hoger opgeleid is.”

VIERDE RAPPORTAGE | 73

uiterst extreme ideeën. Dat weerhoudt de harde kern van sympathisanten niet om mee te draaien in acties van Pegida Nederland en samen te werken met geestverwanten van het extreemrechtse Voorpost.305 Tijdens een Nieuwjaarsbijeenkomst in 2018 werd onder de titel ‘Verleden en toekomst van radicaalnationalistisch Nederland’ uitgebreid ingegaan op de redenen van het mislukken van de vooroorlogse fascistische beweging in Nederland. Een spreker stelt voor een organisatie op te bouwen naar klassiek fascistisch model en toont zich voorstander van samenwerking met Identitair Verzet, Voorpost en Falanx Nederland: “Dit moeten de kerngroepen zijn waarop en waarvoor we ons gaan inzetten. Het zijn groepen die naast elkaar kunnen bestaan omdat ze ieder hun eigen profiel hebben. Samen moeten zij de bundel, of moet ik zeggen, fascio vormen die Nederland redt van het opdoemende watergraf. We moeten af van de kneuzengroepjes met hooguit 25 man in de gelederen. (..) Laten we er naar streven een nieuw huis voor ons volk te bouwen. De toekomst ligt voor ons open. Het is nu aan ons om eindelijk te slagen waar onze voorgangers zijn gefaald.”306 De achterban herkent zich in het Alt-right gedachtegoed van racisme, anti-feminisme en antisemitisme.307 Erkenbrand beschouwt de bedreiging van het superieure blanke ras als het grootste probleem van deze tijd.

Deze ‘bedreiging’ krijgt demografisch vooral vorm door (moslim) immigratie, maar ook door homoseksualiteit en feminisme en leidt uiteindelijk tot ‘replacement of whites’ (omvolking). Naast de macho en vechtcultuur die je vaker terugvindt bij extreemrechts, is de weerstand tegen de zogenaamde ‘feminisering van de westerse man’ een voor Nederland relatief nieuw aspect.308 Oplossingen worden vooral gezocht in de biologische hoek. ‘Raszuivere’ voortplanting, de politieke organisatie van een ‘raszuiver’ land voor blanken zonder de aanwezigheid van andere ‘rassen’ (etnostaat) en het terugbrengen van de drang tot vechten voor een ‘raszuivere’ samenleving staan centraal. Om de drang tot vechten verder te bevorderen, heeft Erkenbrand een aparte, kleine organisatie opgericht voor het beoefenen van vechtsporten: ‘Stormram’.309 De bereidheid om daadwerkelijk over te gaan tot geweld blijft niet bij woorden alleen. In een interview met leden van Erkenbrand door Volkskrantjournaliste Annieke Kranenburg werd het gebruik van geweld niet ontkend. Dit was reden tot geforceerd vertrek van een van de leidende krachten: hij zou zijn ‘geradicaliseerd’.310 Sterkenburg sprak eind 2017 acht mensen uit de Alt-right beweging waaronder twee oprichters van Erkenbrand.

Van hen geloofde de helft dat er binnen vijf jaar een burgeroorlog zou komen met mensen met een migratieachtergrond en met ‘Nederlanders die niet geven om hun eigen volk’. Twee van hen zeiden alvast schietlessen en gevechtstraining te volgen: “Het is straks wij of zij. Het zal verschrikkelijk bloedig worden.”311 De beweging ligt door dit soort berichtgeving, maar zeker ook door de snel verkregen populariteit binnen uiterst rechts onder een vergrootglas, en staat daardoor onder toenemende druk. Kafka constateert in 2019 enerzijds angst, ruzie en afsplitsingen, maar anderzijds doorzettingsvermogen en de wens te infiltreren in gevestigde extreemrechtse politieke partijen. Als nieuwe speler binnen het krachtenveld wilde Erkenbrand verse aanwas binnen brengen en een eenheid creëren, van nationaalsocialist tot libertariër. Zoals het er nu uitziet lijkt dat hen niet te lukken, net als bij vele voorgangers in het versnipperde en sterk verdeelde landschap op uiterst rechts.312 Het uiteenvallen van FvD - dat gezien wordt als politieke geestverwant - in 2020 zal daar verder afbreuk aan doen.

305 306 307

308 309 310 311 312

https://kafka.nl/erkenbrand-Alt-right-in-nederland/ Verleden en toekomst van radicaal-nationalistisch Nederland | Studiegenootschap Erkenbrand, 18 januari 2018 Tweede man van Erkenbrand Fausto Lanser stelt voor alle (Amsterdamse) Joden naar Israël te sturen: “….dan ben je er klaar mee, al zal ik er geen traan om laten als de treinen naar het oosten weer gaan rijden.” Een weinig subtiele verklaring van de afstand van Erkenbranders tot Geert Wilders en de PVV. Zie: https://kafka.nl/ erkenbrand-alt-right-in-nederland/ Valk, I. van der (2019), ‘Wilders’ Party for Freedom and the Dutch Alt-right’, p. 266 Wagenaar, W. (2018); Extreemrechts in Nederlandse Gemeentes. Factsheet 12. https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/Alt-right-in-nederland-hoe-erkenbrand-zich-opmaakt-voorde-strijd-om-een-blanke-natie. Sterkenburg, N. (2017), https://www.ewmagazine.nl/nederland/achtergrond/2017/12/alt-right-in-nederlandverlangen-naar-een-etnostaat-2965829W/, op: Elsevier Weekblad, 15 december. https://kafka.nl/erkenbrand-onder-druk/

74 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

Omvang, strategie, dreiging en respons De aanhang van extreemrechtse organisaties is de laatste jaren stabiel gebleven en het activisme is zeker niet toegenomen.313 De ideeën hebben de voorbije jaren wel meer ruimte in het maatschappelijke debat gekregen, vooral via sociale media. Personen die een rechtsextremistisch gedachtengoed verspreiden, worden minder dan voorheen buitengesloten. Gevolg is dat ook hoger opgeleide mensen met goede maatschappelijke perspectieven zich durven aan te sluiten bij deze organisaties.314 Sterkenburg schat het aantal geharde activisten van deze bewegingen in totaliteit op 250 tot 300.315 De AIVD doet geen uitspraken over aantallen, maar stelt dat er sprake is van verschillende harde kernen met sympathisanten van wisselende omvang. De dienst ziet bij aanhangers van deze radicaal- en extreemrechtse organisaties een grote fascinatie voor vuurwapens. Dit betekent niet per definitie dat zij daadwerkelijk geweld gaan gebruiken, maar de AIVD ziet wel een groeiende groep (kwetsbare) personen die in aanraking komt met gewelddadig rechtsextremistisch gedachtegoed.

Ze creëren volgens de dienst een klimaat waarin het risico dat (snel radicaliserende) rechtsextremistische eenlingen of kleine groepen geweld zullen inzetten om een statement te maken, groter is dan in het verleden.316 Strategie Een belangrijke ontwikkeling is dat extreemrechtse organisaties en denkbeelden de afgelopen jaren steeds meer ruimte hebben gekregen, mede onder invloed van internet en de sociale media. De groepen en hun denkbeelden worden veel minder dan in het verleden geassocieerd met het nationaalsocialisme uit de Tweede Wereldoorlog en daardoor steeds vaker gezien als groepen met een (willekeurig welke) ‘andere politieke mening’. Actief zijn bij deze organisaties of samenwerking met deze organisaties brengt minder ‘afbreukrisico’s’ met zich mee. Anders dan bijvoorbeeld het Nationaal Jeugd Front, dat in de jaren zeventig openlijk dweepte met nationaalsocialistische sympathieën, bedienen formaties als Identitair Verzet en Pegida Nederland zich, onder andere door gebruik te maken van vaak zelfverkozen namen als ‘nieuwrechts’ en ‘etnopluralisme’, van een meer verbloemend discours. Ideologisch springt de verschuiving van de nadruk op jodenhaat naar die op moslimhaat het meest in het oog. In de extreemrechtse actiepraktijk van de afgelopen jaren heeft een bewuste verschuiving plaatsgevonden van los georganiseerde bijeenkomsten naar gerichte acties van een paar man.

Ook Sterkenburg wijst hierop op basis van haar interviews met geharde activisten uit de extreemrechtse scene. Achterliggende bedoeling zou zijn om de beeldvorming over de bewegingen positief te beïnvloeden. Een activist verklaart tegen haar: ‘Er waren altijd wel een stel vijftienjarigen die het leuk vonden om baldadig de Hitlergroet te doen en werden we weer in de media afgeschilderd als een stel fascisten. Of we kregen met pijn en moeite honderdvijftig mensen bij elkaar, maar haalden niet eens de media. Als we nu met twee man en een spandoek op het dak van de moskee klimmen, zitten we wél in het NOSjournaal. En je loopt minder risico qua reputatieschade, omdat je het doet met mensen die je goed kent.’317

Sociale media stellen deze groeperingen in staat acties veel breder onder de aandacht te brengen en breeduit te communiceren. Van de respondenten verkeert anno 2019 niemand in een sociaal isolement. Vrienden buiten de beweging stemmen vaak PVV, zijn minder extreem, maar keuren de 313 314 315 316 317

Tierolf, B., L. Drost & M. van Kapel (2018), Zevende rapportage racisme, antisemitisme en extreemrechts geweld in Nederland. Incidenten, aangiftes, verdachten en afhandeling in 2017, Verwey-Jonker Instituut Ibidem. Sterkenburg, N. (2020), ‘Hoe het extreemrechtse geluid gewoon werd‘, op: Vrij Nederland, 22 januari. https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/rechts-extremisme-in-nederland-de-drie-opmerkelijkstebevindingen-van-de-nctv-en-de-aivd~b5415551/ Sterkenburg, N. (2020), Hoe het extreemrechtse geluid gewoon werd.

VIERDE RAPPORTAGE | 75

actie doorgaans goed. “Iedereen ziet je op maandag gewoon weer op je werk nadat je in het weekend bent opgepakt”, zegt een respondent. Als een belangrijke reden voor het verdwijnen van het stigma op extreemrechts ziet Sterkenburg het huidige politieke discours: ‘Want of het nou over VVD-leider Klaas Dijkhoff gaat die plannen de wereld in slingert over het zwaarder straffen van mensen uit probleemwijken, PVV-leider Geert Wilders die een verkiezingsA4’tje heeft met anti-islamstandpunten, of Ahmed Marcouch die als PvdA-Kamerlid salafistische organisaties wil aanpakken, radicaal- en extreemrechts ziet overal haar standpunten terug - al is het dan soms in afgezwakte vorm of verkondigd door iemand die het liefst ver bij hen vandaan blijft.’ 318

Belangrijk onderdeel van de strategie om meer salonfähig te worden is het kiezen van doelen en georganiseerde verbanden die politiek-maatschappelijk al met argusogen worden bekeken. De pijlen van Pegida, Rechts in Verzet en Identitair Verzet richten zich vooral op als salafistisch bekendstaande islamitische instituties en ook organisaties verbonden aan het Turkse Diyanet zijn regelmatig doelwit. Er wordt bewust ingespeeld op de discussie over salafisme, opruiend prekende imams, buitenlandse financiering en over ‘de lange arm van Ankara’. Daarnaast zijn de demonstraties en acties weliswaar zeer provocerend, vaak ondersteund met spandoeken met voor moslims zeer krenkende en beledigende teksten, maar daarmee nog niet strafbaar. Daadwerkelijk geweld tegen personen wordt zelden gebruikt. En wanneer er wel sprake is van geweld richting gebouwen (stenen door ruiten, brandstichting of erger) wordt dat in ieder geval nooit geclaimd door deze organisaties. Onnodig grievend, maar niet strafbaar Aangezien de acties doorgaans de islam (religie = ideologie) als mikpunt hebben en niet (individuele) moslims, blijkt het OM zelden over te (kunnen) gaan tot een veroordeling omdat ze vallen onder de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van demonstratie.

Tekenende voorbeelden hiervan zijn de deels door PowNed gefilmde acties die Pegida Nederland eind 2017 en begin 2018 voerde tegen de bouw van een moskee van de Islamitische Stichting Nederland (ISN) in Enschede. Veertien ‘strijders tegen islamisering’ plaatsten op de bouwplaats een ‘kerk’ met een kruis, die door een ‘pastoor’ werd ingewijd met varkensbloed. Het Openbaar Ministerie Oost-Nederland bekeek of er op basis van artikel 137c van het Wetboek van Strafrecht sprake was van groepsbelediging wegens geloof.319 Het OM concludeerde dat de uitlatingen tijdens de actie niet gericht waren tegen de gelovigen, maar exclusief tegen de bouw van de moskee en tegen de islam als geloof, en daarom niet strafbaar zijn. Het OM onderzocht verder of kon worden aangetoond dat belediging in andere zin dan groepsbelediging aan de orde was. Dan moeten de uitlatingen of feitelijkheden onnodig grievend zijn ten aanzien van een persoon. Ook hier was het OM van oordeel dat de handelingen gericht waren tegen de bouw van de moskee en niet tegen de gelovigen. De context waarbinnen de uitlatingen of handelingen zijn gedaan, spelen volgens het OM een rol bij de beoordeling van de strafbaarheid.

Het OM verklaarde hierover dat tijdens een demonstratie er meer ruimte is voor uitingen, als hiermee een bijdrage wordt geleverd aan het maatschappelijk debat.320 Verder kon volgens het OM ook niet worden aangetoond dat de Pegida-aanhangers met hun acties aanzetten tot haat, discriminatie of geweld. Op 10 maart 2018 volgde een tweede actie in Enschede. Aanhangers van Pegida plaatsten enkele tientallen kruizen op het bouwterrein van de moskee. Op de kruizen stonden namen van slachtoffers van aanslagen in onder meer Stockholm, Parijs, Brussel en Barcelona. “Hier ziet men waar de islam toe in staat is”, zegt voorman Wagensveld van Pegida op een (inmiddels verwijderd) Facebookfilmpje. Hij vervolgde:

318 319 320

Ibidem. https://maxius.nl/wetboek-van-strafrecht/artikel137c. https://www.tubantia.nl/enschede/voorman-pegida-krijgt-750-euro-boete-na-actie-bij-geplande-moskeeenschede~a3000131/

76 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

....Uit naam van een kinderneuker, profeet Mohammed. Hier wil men een haathuis neerzetten. En wij zullen er voor zorgen dat die er nooit zal komen. Enschede, u hoort nog vaker van ons.

Een woordvoerder van het OM: “De uitingen kunnen als schokkend worden ervaren, maar er is ook hier geen sprake geweest van (groeps)belediging of discriminatie. Er is niets gezegd over de aanhangers van de islam, alleen over de islam zelf en dat is niet strafbaar.”321 Woordvoerders van extreemrechtse en radicaalrechts-populistische groepen refereren bij hun acties aan het breed levende idee over de onmacht en het gebrek aan daadkracht bij de politiek, soms ook van geestverwante partijen als de PVV en Forum voor Democratie. Teksten als: ‘De tijd van toekijken is afgelopen en hopen op doortastende daden van onze politici is voorbij….Wij stappen in waar de overheid faalt’, of: ‘Dit is nog maar het begin, we beginnen klein, wij trappen af, u hoort nog vaker van ons en wij gaan hier een verzetsvoorbeeld voor Nederland neerzetten’, zijn veelgebruikte uitspraken bij acties tegen de bouw van moskeeën.322 Ook wanneer er openlijk gedreigd wordt met dit soort heftigere en meeromvattende herhaling van de acties, blijft het OM bij het standpunt dat er geen sprake is strafbare feiten.323 Naast het ontbreken van strafrechtelijke veroordelingen is er tegen deze trend ook weinig weerwoord van bijvoorbeeld bestuurders en politici.

In de praktijk is slechts mondjesmaat sprake van consequente, unanieme en onvoorwaardelijke veroordelingen van discriminatoire, beledigende en intolerante en een enkele keer zelfs gewelddadige handelingen en uitingen tegen Nederlanders van kleur, moslims of islamitische instituties. Zo veroordeelde toenmalig burgemeester Krikke het haatmisdrijf bij As-Soennah (Mohammed als pop met baby in kruis) van Pegida,324 maar leek ze ook te suggereren dat hier sprake was van een ‘meningsverschil’.325 Vaak worden uitgevoerde acties door bestuurders afgedaan met het advies aan de initiatiefnemers om hun protesten eerst te delen met diezelfde bestuurders of raadsleden voordat ze het heft in eigen hand nemen. Belangrijk probleem is dat dit soort acties doorgaans zowel politiek als maatschappelijk worden beoordeeld als incidenten en niet gezien worden als onderdeel van een breder fenomeen dat vraagt om beleid. In de optiek van veel slachtoffers gaat het inmiddels wél om een georganiseerde, door extreemrechts geclaimde trend, waarvan de impact groot is. Op de website Al-Yaqeen van de AsSoennah moskee wordt dat na een actie van Pegida bij de moskee aldus verwoord:326

321 322 323 324 325

326

https://www.tubantia.nl/enschede/voorman-pegida-krijgt-750-euro-boete-na-actie-bij-geplande-moskeeenschede~a3000131/?referrer=http://www.republiekallochtonie.nl/blog/nieuws/om-kruizen-kerk-envarkensbloed-op-moskeebouwplaats-niet-strafbaar. Zowel Identitair Verzet en Rechts in Verzet als PEGIDA gebruiken dergelijke formuleringen http://www.republiekallochtonie.nl/blog/achtergronden/verzet-tegen-moskee-bouw-steeds-mergeorganiseerd http://www.republiekallochtonie.nl/blog/nieuws/pegida-plaatst-mohammed-als-pop-met-baby-inkruis-voor-moskee-as-soennah. https://www.meldislamofobie.org/islamofobie-is-geen-meningsverschil/?fbclid=IwAR0FDBbALKqF_ si8y6iOCfMk6GczVdKVUMxk3U7q5oVxeP0WmhYIdy0fZd4 - Citaat: “In Den Haag hebben we het recht met elkaar van mening te verschillen, maar wel binnen de kaders van de wet en met respect voor elkaars denkbeelden, zonder dat we elkaar daarbij onnodig kwetsen en pijn doen.” https://nos.nl/artikel/2274497-as-soennah-moskee-doet-aangifte-vanwege-beledigende-pop-pegida.html.

VIERDE RAPPORTAGE | 77

“De terughoudendheid en bijna lakse houding van de verantwoordelijke autoriteiten om op te treden tegen moslimhaat, vormen een vruchtbare bodem voor neonazistisch geweld. Het is onacceptabel dat lokale en landelijke overheden nog steeds geen verantwoordelijkheid nemen om moslims beter te beschermen. Hoe anders is de situatie bij de bestrijding van antisemitisme, terwijl moslimhaat een minstens even groot probleem vormt. De moslimgemeenschap geeft al jaren aan dat kwaadaardige groeperingen als Pegida een evident gevaar vormen voor de sociale cohesie en rechtsstaat in Nederland. Wij vragen ons af wat er moet gebeuren, alvorens deze overheden adequaat gaan handelen? Moet er echt eerst een dodelijke terreuraanslag plaatsvinden?”

Voor een deel van de islamitische gemeenschappen en hun instituties geldt dat angst voor represailles en herhaling, groeiende gevoelens van onveiligheid onder de bezoekers, slechte ervaringen met de politie of andere betrokken instanties en het idee dat er toch niets mee gebeurt, een (extra) rem op de meldingsbereidheid zetten. Bij een ander deel is de meldings- en aangiftebereidheid, al dan niet ingegeven door een uniforme beleidslijn van nationale koepelorganisaties, sinds 2015 juist toegenomen.327 Daarbij spelen soms ook materiële afwegingen een rol, bijvoorbeeld dat een aangifte noodzakelijk is voor verzekeringsclaims. Sinds kort worden steeds vaker demonstraties van Pegida Nederland328 en geestverwante organisaties verboden.329 Het aantal daadwerkelijk uitgevoerde acties is daardoor aanzienlijk afgenomen. Gevolg is in de praktijk dat de organisatoren van de verboden demonstraties het publiekelijk zo framen dat het vooral lijkt te gaan over de bedreiging en beperking van hun eigen vrijheid van meningsuiting en demonstratie en niet over de beperking van de vrijheid van religie van moslims die ze met hun acties beogen. Ze wijzen daarbij op de hypocrisie van de autoriteiten, die in woorden de demonstratievrijheid verdedigen, maar hen diezelfde vrijheid niet zouden gunnen.

Ook maken de organisatoren in het publieke debat handig gebruik van (gewelddadige) tegenacties en het uitblijven van voldoende bescherming. Bij voorkeur van tegenacties van moslimjongeren die zich laten provoceren, zoals dat in Utrecht en in Eindhoven het geval was.330

327 328 329 330

Valk, I. van der (2015), Monitor moslimdiscriminatie. https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/pegida-demonstratie-verboden-maar-deskundigen-hebbentwijfels-zo-geef-je-tegenstanders-die-geweld-willen-gebruiken-hun-zin~b63791b2/ Schie, M. van (2018), ’Demonstratie Identitair Verzet verboden: deze demo’s ook’, op: Elsevier Weekblad, 25 oktober. https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20151011_01913434; https://www.nrc.nl/nieuws/2019/05/26/politiebreekt-pegida-demonstratie-eindhoven-af-vanwege-rellen-a3961631.

78 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

DEEL II MOSLIMDISCRIMINATIE OP DE ARBEIDSMARKT 1.

Inleiding

In dit deel doen we verslag van een onderzoek naar de ervaringen van moslims met discriminatie op grond van hun geloof op de arbeidsmarkt. Dit onderzoek bestond uit literatuurstudie, een survey, interviews en klankbordgesprekken. Voordat we de resultaten van deze survey behandelen, gaan we in hoofdstuk 2 kort in op wat er bekend is over onderzoek naar en literatuur over discriminatie op de arbeidsmarkt van Nederlanders met een (niet-westerse) migratieachtergrond. Waar mogelijk gaan we hierbij specifiek in op discriminatie op basis van religie (islam). In het derde hoofdstuk behandelen we de resultaten van ons onderzoek. Na een inleidende paragraaf geven we een schets van de respondenten die deelnamen aan de survey (paragraaf 3.2.). Vervolgens worden de uitkomsten van het onderzoek behandeld, eerst algemeen en daarna op deelaspecten: vrij uitvoerig behandelen we discriminatie tijdens de sollicitatieprocedure (3.3), daarna gaan we korter in op discriminatie op de werkvloer (3.4.), discriminatie bij promotie (3.5.) en discriminatie bij ontslag of het niet verlengen van een contract (3.6.). In iedere paragraaf behandelen we de mate waarin respondenten discriminatie hebben ervaren en welke actie zij hebben ondernomen na een discriminatie-ervaring. In paragraaf 3.7.

kijken we kort naar andere vormen van discriminatie die respondenten op de arbeidsmarkt hebben meegemaakt; daarna gaan we in op ervaringen met moslimdiscriminatie op andere terreinen dan de arbeidsmarkt en ten slotte behandelen we de emotionele gevolgen van de ervaren discriminatie. We sluiten dit deel af met een slotwoord.

2.

Literatuurverkenning

Om meer zicht te krijgen op de omvang en/of de aard van discriminatie op de arbeidsmarkt, zijn de afgelopen decennia verschillende soorten onderzoek gedaan. Zo zijn er studies naar ervaren discriminatie, vindt registratie plaats van meldingen en worden zogenaamde praktijktests waaronder anoniem solliciteren - ingezet. Onderzoek naar discriminatie van bevolkingsgroepen met een migratieachtergrond op grond van herkomst gaat in Nederland voor een aanzienlijk deel om moslims, vooral Nederlanders met een Turkse of Marokkaanse achtergrond. Van hen beschouwt respectievelijk 86% en 94 % zichzelf als moslim.331 Samen vormen ze ongeveer driekwart van de Nederlandse moslims.332 Naar onze schatting beschouwt 4,5% tot 5% van de Nederlandse beroepsbevolking zichzelf als moslim.333 Om een beeld te geven van wat er bekend en onderzocht is, geven we in dit hoofdstuk een korte introductie op onderzoek naar en literatuur over discriminatie op de arbeidsmarkt van 331 332

333

Huijnk, W. (2018), De religieuze beleving van moslims in Nederland, Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau. De Nederlandse moslimpopulatie bestaat voor twee derde uit Turkse- en Marokkaanse Nederlanders en verder uit mensen afkomstig uit Syrië (ongeveer 6% van de Nederlandse moslims), gevolgd door mensen van Afghaanse (4%), Somalische (4%), Irakese (4%), Surinaamse (3%) en Iraanse herkomst (1%). Verder heeft ongeveer 5% van de Nederlandse moslims een westerse migratieachtergrond, 3% geen migratieachtergrond en 3% een overige niet-westerse achtergrond, Zie: Butter, E. & R. van Oordt (2018), Zuilen in de Polder? Ter vergelijking: in het tweede kwartaal van 2020 bestond volgens het CBS de Nederlandse beroepsbevolking uit ruim 9,2 miljoen personen. Hiervan werden er 210.000 tot de Turkse Nederlanders en 176.000 tot de Marokkaanse Nederlanders gerekend.

VIERDE RAPPORTAGE | 79

Nederlanders met een (niet-westerse) migratieachtergrond. Waar mogelijk gaan we hierbij specifiek in op discriminatie op basis van religie (islam).

2.1. Onderzoek naar discriminatie op de arbeidsmarkt 2.1.1. Ervaren discriminatie Door mensen te vragen of zij zelf het gevoel hebben gediscrimineerd te zijn, krijgen we inzicht in ervaren discriminatie. In het vorige deel is het onderzoek dat het SCP hiernaar deed in 2013334 en 2018335 al beschreven. Uit dit laatste onderzoek bleek dat bijna 7 op de 10 moslims in 2018 een discriminatieervaring had. Percentueel was dit iets lager dan in 2013. Het SCP denkt dat dit vooral komt door de aangetrokken conjunctuur. Ongeveer de helft van de Turkse Nederlanders en twee derde van de Marokkaanse Nederlanders geeft aan zich gediscrimineerd te voelen op grond van hun geloof. Discriminatie wordt door moslims het meest ervaren bij het zoeken naar werk (37% is zeker, 13% twijfelt), op het werk (42% is zeker, 13% twijfelt) en in het onderwijs (55% is zeker en 12% twijfelt). De relatief grote groep twijfelaars verklaart het SCP uit het feit dat het moeilijk is om discriminatie te herkennen. Dit speelt bijvoorbeeld bij sollicitanten die niet zeker weten of discriminatie de reden is voor een afwijzing. Een sollicitant moet een nadelige behandeling eerst ervaren als onrechtvaardig en vervolgens ook nog verbinden aan het groepslidmaatschap.

De kans dat mensen dit doen, is groter wanneer ze zich ervan bewust zijn dat ze tot een groep behoren met een groter risico op discriminatie en wanneer ze zelf eerder te maken hebben gehad met discriminatie.336 Bovendien weet een sollicitant niet of hij of zij ten opzichte van een andere sollicitant ongelijk behandeld wordt, omdat doorgaans niet duidelijk is met wie er wordt geconcurreerd. Ervaren discriminatie kan daarom volgens het SCP een onderschatting zijn van daadwerkelijke discriminatie. Maar het kan ook de andere kant op werken. Als een sollicitant de afwijzing bij een sollicitatie verbindt aan discriminatie, is er minder reden om de verklaring bij zichzelf te zoeken en te twijfelen aan het eigen kunnen. Dan wordt geen afbreuk gedaan aan het gevoel van eigenwaarde.337 Ervaren discriminatie toont daarom niet altijd scherp aan of er onderscheid wordt gemaakt bij de eerste fase van werving en selectie. Wel geeft het juist een goed beeld van de mate van discriminatie op de werkvloer. Discriminatie op grond van geloof lijkt niet de belangrijkste vorm van ervaren discriminatie op de arbeidsmarkt. Zo geeft ook het onderzoek van de Workforce View in Europe naar discriminatie op de werkvloer uit 2018338 aan dat van de 21% van de Nederlanders die discriminatie heeft ervaren op het werk, het merendeel dat heeft ervaren op grond van leeftijd, geslacht en opleiding.

Pas daarna volgden ras/nationaliteit en nog later religie.

2.1.2. Meldingen Wanneer je discriminatie op de arbeidsmarkt ervaren hebt, kun je dat melden bij direct betrokkene(n), bij leidinggevende(n), bij een vertrouwenspersoon of bij een anti-discriminatievoorziening zoals het College voor de Rechten van de Mens. In de praktijk blijkt echter dat veel mensen niet melden (zie deel I). Nadelen van melden wegen vaak zwaarder dan voordelen. Voor de aanpak van discriminatie is melden belangrijk. Geregistreerde klachten zijn noodzakelijk om juridisch vast te stellen of er sprake is van discriminatie, om bijvoorbeeld een leidinggevende of een organisatie op gedrag te kunnen aanspreken of om beleid te ontwikkelen. 334 335 336 337 338

Andriessen, I., H. Fernee & K. Wittebrood (2014). Ervaren discriminatie. Andriessen. I. (e.a.) (2020), Ervaren discriminatie II. Andriessen, I. (2017), Discriminatie herkennen, benoemen en melden, Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Ibidem. https://www.adp.nl/kennis/onderzoeken-hr-research/workforce-view/discriminatie-werkvloer/

80 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

‘In verweer komen tegen discriminatie op de arbeidsmarkt is een intensief proces voor gedupeerden waarbij onzeker is wat het oplevert’, valt te lezen in de Monitor arbeidsdiscriminatie die is samengesteld door Discriminatie.nl in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.339 De onderzoekers hebben de arbeidsmarktmeldingen bij anti-discriminatievoorzieningen (ADV’s) in 2015-2019 geanalyseerd. Ook is gesproken met een aantal betrokkenen. De Monitor arbeidsdiscriminatie concludeert onder meer dat het voor de individuele sollicitant nauwelijks te bewijzen valt dat afkomst of huidskleur een rol speelt. En als er toch wordt besloten discriminatie bij werving en selectie te melden bij een ADV of een procedure te starten, gebeurt dit eerder uit principiële overwegingen dan voor persoonlijk profijt. Meer dan een kwart van de meldingen bij anti-discriminatievoorzieningen in de afgelopen vijf jaar had betrekking op de arbeidsmarkt. Hiervan ging 43% tot 51% over werving en selectie. Herkomst, leeftijd en geslacht zijn de meest gemelde discriminatiegronden. De arbeidssectoren waarover in 2019 de meeste meldingen werden geregistreerd waren de gezondheids- en welzijnssector, het onderwijs en de groot- en detailhandel. Ongeveer 9% van alle meldingen van discriminatie op de arbeidsmarkt in de periode 2015-2019 had betrekking op godsdienst.

Van deze meldingen ging ieder jaar meer dan de helft over discriminatie van moslims. Bij stages en op de werkvloer is het aandeel van moslimdiscriminatie in de categorie godsdienst het grootst. Bij meldingen over stagediscriminatie deelt godsdienst de eerste plaats met herkomst of huidskleur. In de grote steden kwamen in 2019 relatief meer meldingen over de grond godsdienst voor dan in de rest van het land. Verder valt op dat meldingen van discriminatie in de gezondheids- en welzijnszorg relatief vaak gaan over discriminatie op grond van godsdienst. Datzelfde geldt voor de sector onderwijs. Doortastend aanpakken van racisme op de werkvloer is volgens de onderzoekers nog een uitdaging voor veel werkgevers. Leidinggevenden weten vaak niet hoe zij moeten handelen bij discriminatoire uitlatingen of pesterijen. Door niet of te laat ingrijpen escaleren situaties, wat leidt tot ziekte of polarisatie tussen en in teams. Soms ontstaat na het melden van discriminatie een onwerkbare situatie wat uiteindelijk leidt tot verlies van een baan. Maar een incident kan ook een positieve wending nemen, blijkt uit de cases in het onderzoek. Welwillende werkgevers pakken een incident op als aanzet voor preventieve maatregelen en het formuleren van beleid.

2.1.3. Praktijktesten Met een praktijktest wordt onderzocht in hoeverre twee of meer onderling niet afwijkende kandidaten ongelijk behandeld worden. Met deze test is het mogelijk duidelijk te krijgen of werkgevers bij de eerste selectie van sollicitanten etniciteit, religieuze achtergrond of andere groepskenmerken laten meewegen bij die selectie.340 Er bestaan forse methodologische verschillentussen studies, zo blijkt uit een uitgebreide en recente literatuuroverzicht van het College van de Rechten van de Mens.341 Daaruit komt onder meer naar voren dat uitkomsten kunnen variëren door verschillen in onderzochte etnische groepen of beroepen, het aandeel mannen en vrouwen, de manier waarop de test vorm krijgt, de omvang van het onderzoek en waar dat gebeurt. Bij een praktijktest worden in reactie op vacatures meerdere gelijkwaardige sollicitatiebrieven gestuurd. Er worden verzonnen namen gebruikt van sollicitanten. Deze namen verwijzen naar een 339 340

341

Bon, S. van & B. Fiere, Monitor arbeidsdiscriminatie 2015-2019, Rotterdam: RADAR/Art.1 (in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en onder auspiciën van Discriminatie.nl). Een mondelinge variant hierop - vooral gebruikt in de uitzendbranche - is de praktijktest met persoonlijk contact (audits). Daarbij informeren gelijk geïnstrueerde acteurs met bijvoorbeeld verschillende etnische of religieuze achtergronden in persoon bij een organisatie naar werk. Door alle andere factoren zo veel mogelijk gelijk te houden, geven eventuele verschillen in uitnodigingskans of behandeling een duidelijke aanwijzing van discriminatie. Zie: http://scp.archiefweb.eu/#archive College voor de Rechten van de Mens (2019), Interventies om discriminatie bij werving en selectie tegen te gaan. Een literatuurstudie, Utrecht: CvdRM.

VIERDE RAPPORTAGE | 81

(niet-westerse) migratieachtergrond of juist niet, naar een man of vrouw of naar een religie. Andere kenmerken, zoals bijvoorbeeld opleidingsniveau en werkervaring, zijn bij de sollicitanten hetzelfde of in ieder geval gelijkwaardig. Daarna wordt bijgehouden wie er wel of geen uitnodiging krijgt voor een sollicitatiegesprek. Zorgvuldig opgezet onderzoek wijst dan uit dat verschillen in uitnodigingskans tussen groepen met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid gerelateerd zijn aan discriminatie op grond van etniciteit, andere kenmerken of een combinatie daarvan. Van alle type onderzoeken die het College in haar literatuurstudie de revue laat passeren, biedt een praktijktest volgens deze instantie de meest zuivere meting van discriminatie bij werving en selectie op de arbeidsmarkt. Dat klinkt prachtig, maar praktijktesten hebben ook een aantal nadelen. Zo zijn ze erg arbeidsintensief. Als je bijvoorbeeld verder uit wil splitsen naar etnische of religieuze achtergrond, geslacht, beroepsgroep of regio zorgt dat voor een gigantische uitbreiding van het aantal testen dat nodig is voor een representatieve test.342 Ook de verwijzingen die gebruikt worden om aan te geven tot welke groep iemand gerekend kan worden, zijn lang niet altijd ondubbelzinnig.

Voor onderzoek naar moslimdiscriminatie is het bijvoorbeeld essentieel dat bepaalde namen niet alleen naar etniciteit, maar ook naar een religieuze achtergrond verwijzen. Nog belangrijker: praktijktesten kunnen eigenlijk alleen ingezet worden in de eerste fase van de werving en selectie als er nog geen persoonlijk contact met de kandidaat is geweest. In een latere fase van het wervings- en selectieproces en bij discriminatie op de werkvloer of bij promotie zijn praktijktesten niet bruikbaar. Praktijktesten naar etniciteit Met gebruikmaking van zowel praktijktest als audits werd door cultureel antropoloog en criminoloog Frank Bovenkerk al in de jaren zeventig343 en later opnieuw in de jaren negentig aangetoond dat de kans op een positieve reactie van een werkgever ongeveer dertig procent kleiner is voor sollicitanten met een Marokkaanse, Spaanse en Surinaamse migratieachtergrond dan de kans voor sollicitanten met een Nederlandse achtergrond. Daarna volgden studies met vergelijkbare resultaten van De Beijl344 en van Dolfing en Van Tubergen345.

In het afgelopen decennium is ook in meerdere veldexperimenten van het SCP vastgesteld dat zowel werkgevers als uitzendbureaus kandidaten met een Nederlandse achtergrond voorrang geven boven kandidaten met een migratieachtergrond: de kans dat een kandidaat met een Nederlandse achtergrond wordt aangenomen is 20 tot 80% groter dan die van iemand met een niet-westerse migratieachtergrond.346 De onderzoekers Blommaert, Coenders en Van Tubergen plaatsten profielen van niet bestaande werkzoekenden met een Nederlandse of Marokkaanse naam op vacaturewebsites.347 Zij waren daardoor in staat te analyseren of werkgevers wel of niet het volledige profiel van een werkzoekende 342

343 344 345 346

347

In recent onderzoek van Thijssen, Coenders en Lancee is tussen november 2016 en april 2018 4.211 keer met zowel mannelijke als vrouwelijke fictieve kandidaten gesolliciteerd op openstaande vacatures voor tien verschillende beroepsgroepen verspreid over heel Nederland. Door de grote omvang van deze survey waren de onderzoekers beter in staat om vast te stellen of en in welke mate discriminatiepatronen variëren naar geslacht, etnische minderheidsgroep, beroepsgroep en regio. De onderzoekers keken ook of etnische minderheden relatief minder worden gediscrimineerd wanneer kandidaten in hun cv’s en sollicitatiebrieven meer informatie toevoegen over hun ‘hard en soft skills’; Zie: Thijssen, L, M. Coenders & B. Lancee (2019), ‘Etnische discriminatie op de Nederlandse arbeidsmarkt. Verschillen tussen etnische groepen en de rol van beschikbare informatie over sollicitanten’, in: Mens & Maatschappij, 94 (2): 141–176. http://www.republiekallochtonie.nl/userfiles/files/Rassendiscriminatie%20op%20Amsterdamse%20 arbeidsmarkt%20Bovenkerk%201976.pdf. Beijl, Z.R. (2001), Documenting discrimination against migrant workers in the labor market: A comparative study of four European countries, Geneva: International Labor Office (ILO). Dolfing, M. & F. van Tubergen (2005), ‘Bensaıdi of Veenstra? Een experimenteel onderzoek naar discriminatie van Marokkanen in Nederland’, Sociologie, 1, afl. 4, pp.

407-422. Andriessen, I. (e.a.) (2010), Liever Mark dan Mohammed? Onderzoek naar arbeidsmarktdiscriminatie van niet-westerse migranten via praktijktests, Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau en Andriessen, I. (2012). Discriminatie door uitzendbureaus. In: Andriessen, I., E. Nievers, & J. Dagevos (red.), Op achterstand Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau, pp. 37-73. https://www.nrc.nl/nieuws/1994/03/18/werkloosheid-bij-allochtonen-gevolg-van-bewuste-uitsluiting7217787-a1132360.

82 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

bekeken en konden vaststellen of de werkzoekende vervolgens werd benaderd door een werkgever. Discriminatie bleek vooral in de eerste fase van het wervingstraject plaats te vinden. Profielen van werkzoekenden met een Marokkaanse naam werden vijftig procent minder vaak bekeken dan profielen met een typisch Nederlandse naam en hadden uiteindelijk zestig procent minder kans om benaderd te worden door een werkgever. In latere fasen van de selectie, waarin werkgevers de cv’s daadwerkelijk bekeken, werd geen aanvullende discriminatie gevonden.348 Thijssen, Coenders & Lancee konden door de omvang en duur van hun praktijktest flink variëren met cv’s en brieven.349 De sollicitatiebrieven verschilden in lengte, met of zonder foto, cijferlijst en wel of geen aanbevelingen van oud-collega’s en werkgevers. Geen van al die zaken bleek de kloof tussen Marokkaanse, Turkse of Antilliaanse sollicitanten te verkleinen met de autochtone concurrent. Een autochtone Nederlander had veertig procent meer kans op een gesprek dan iemand met een niet-westerse achtergrond. Waar de onderzoekers geen duidelijk antwoord op konden vinden was waarom werkgevers sommige minderheidsgroepen vaker afwijzen dan andere. In algemene zin bleek de mate waarin het land van herkomst in (religieus)culturele zin verschilde van Nederland bepalend voor de mate van terughoudendheid bij het aannemen.