1. Vierde rapportage monitor moslimdiscriminatie.pdf

177

Dat blijkt onder andere uit de wirwar aan - overigens vaak door de stromingen zelf verkozen - benamingen, waaronder extreemrechts, radicaal rechts, Alt-right, rechts- of nationaal-populisme, Nieuw Rechts, uiterst rechts, (neo)fascisme, (neo)nazisme, rechts-fundamentalistisch, totalitair- en wit-nationalisme. We sluiten in dit rapport aan bij de begripsbepaling die in eerdere Monitorstudies werd gebruikt (zie Van der Valk 2012, 2015, 2017) Zie voor dit al langer lopend debat in de internationale wetenschappelijke literatuur onder meer: Backes, U. & P. Moreau (1994), Die extreme Rechte in Deutschland: Geschichte - gegenwärtige Gefahren - Ursachen - Gegenmassnahmen. München: Akademie-Verlag; Betz, H-G (2003), ‘The growing threat of the radical right’, in: P. Merkl & L. Weinberg (eds.), Right-wing extremism in the twenty-first century. London/ Portland: Frank Cass, p. 74-93; Eatwell, R. (2003), ‘Ten theories of the extreme right’, in: P. Merkl & L. Weinberg (eds), Right-wing extremism in the twenty-first century, p. 47-74; Hainsworth, P. (2000), The politics of the extreme right: from the margins to the mainstream. London: Pinter; Husbands, C. (2002), ‘How to tame the dragon, or what goes around comes around: a critical review of some major contemporary attempts to account for extreme-right racist politics in Eastern Europe’, in: Schain, M. A. Zolberg & P.

Hossay (eds.), Shadows over Europe: the development and impact of the extreme right in Western Europe. New York: Palgrave Macmillan, p. 3859; Ignazi, P. ‘The extreme right: defining the object and assessing the causes’, in: Schain, M, A. Zolberg & P. Hossay (eds.), Shadows over Europe, p. 23-37; Jaschke, H-G. (2001), Rechtsextremismus und Fremdenfeindlichkeit: Begriffe - Positionen - Praxisfelder. Wiesbaden: Westdeutscher Verlag; Kowalsky, W. & W. Schroeder (eds.) (1994), Rechtsextremismus: Einführung und Forschungsbilanz. Opladen: Westdeutscher Verlag 1994; Pfahl-Traughber, A. (1994), Volkes Stimme? Rechtspopulismus in Europa, Bonn: Dietz; Pfahl-Traughber, A. (1995), R echtsextremismus: eine kritische Bestandsaufnahme nach der Wiedervereinigung. Bonn: Bouvier. Meer recente bijdragen uit eigen land worden in het vervolg van dit hoofdstuk besproken.

54 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

van zijn legitimiteit te ontdoen in de ogen van de bevolking. Daarnaast zijn meer actiegroepachtige straatformaties actief die vooral bestaan uit jongeren. Het betreft bij extreemrechts zeker geen eenduidig, helder afgebakend en theoretisch gefundeerd en gesloten wereldbeeld maar er komen variaties, accenten en gradaties voor. Het gaat om een dynamisch verschijnsel waarvan de concrete invulling verandert naar tijd en plaatselijke omstandigheden. Naast een partijpolitieke oriëntatie kan het evenzeer gaan om een diffuse mentaliteit, zoals we die kunnen aantreffen bij ongeorganiseerde jongeren, en om betekenisconstructies die zijn ingegeven door alledaagse ervaringen van gewone burgers. Ook in Nederland is veel discussie geweest in de wereld van wetenschappers en andere deskundigen over definitie en afbakening van extreemrechts en welke formaties onder deze karakterisering zouden moeten vallen. In een studie naar radicalisering onderscheiden Moors en collega’s bijvoorbeeld rechtsradicalisme van rechtsextremisme.178 De AIVD maakte al in 2011 een onderscheid tussen extreemrechts en rechtsextremistisch waarbij de doorslaggevende criteria zijn of doelen antidemocratisch zijn en middelen ondemocratisch.179 Extreemrechtse organisaties opereren op de rand van de democratische rechtsorde maar blijven binnen de grenzen van de wet.

Rechtsextremistische organisaties overschrijden deze grenzen, bijvoorbeeld door het gebruik van geweld en intimidatie of door het verspreiden van haat als middel in te zetten. Onderzoeker en publicist Nikki Sterkenburg bereidt een proefschrift voor over dit onderwerp waarin zij een indeling maakt met nationalisme als kern. Zij ziet het huidige radicaal- en extreemrechtse landschap vooral als een netwerk van persoonlijke relaties, zonder gedeelde ideologie, maar met een politieke overtuiging die hyperindividueel is en is gebaseerd op bij elkaar geraapte denkbeelden. Die denkbeelden zijn grofweg in te delen in drie pijlers in te delen: cultureel nationalisme (anti-islam en voorstander van gedwongen assimilatie), etno-nationalisme (elk volk z’n eigen staat en terug naar traditionele rollen binnen het gezin) en raciaal nationalisme (het ‘blanke volk’ is superieur en moet anderen overheersen).180 Daartussen wordt volgens Sterkenburg op verschillende thema’s over en weer geshopt. Individuen zijn in haar optiek extreemrechts wanneer zij een uitgesproken ideologie hebben die wordt gekenmerkt door nationalisme, racisme, xenofobie, een antidemocratische houding en/of de roep om een sterke staat.

Dit uit zich in het verlangen naar een autoritaire staat, de bereidheid tot het gebruik van geweld, het willen inperken van de parlementaire democratie, streven naar een homogene etnische staat, het afwijzen van het gelijkheidsbeginsel en/of het willen inperken van grondrechten (van burgers in het algemeen, of van specifieke etnische of religieuze groepen). Individuen zijn in de indeling van Sterkenburg radicaal-rechts wanneer zij een uitgesproken ideologie hebben die wordt gekenmerkt door autoritarisme, nativisme en populisme. Hun overtuiging uit zich in het verlangen naar het willen inperken van de invloed van een gepercipieerde (politieke) elite en het streven naar een homogene culturele samenleving. Hoewel zij niet expliciet de parlementaire democratie afwijzen, kunnen hun verlangens daarmee wel op gespannen voet staan omdat zij de grondrechten en burgerlijke vrijheden van religieuze en etnische minderheden willen inperken. Om die reden kiest Sterkenburg in haar onderzoek om steeds de term ‘radicaal- en extreemrechts’ te gebruiken. Daarin zijn beide definities samengevoegd tot: het streven naar een homogene culturele of etnische staat, door middel van het inperken van grondrechten en burgerlijke vrijheden van religieuze en etnische minderheden, al dan niet met geweld.181 178 179 180 181

Moors. H (e.a.) (2009), Polarisatie en radicalisering in Nederland: een verkenning van de stand van zaken in 2009, Tilburg: IVA beleidsonderzoek en advies, p. 78-89. General Intelligence and Security Service (2011), Right-wing extremism and the extreme right in the Netherlands, Den Haag: AIVD, p. 5. Sterkenburg, N., ‘Hoe het extreemrechtse geluid gewoon werd‘, Vrij Nederland, 22 januari 2020. Sterkenburg, N. (2021), Van actie tot zelfverwezenlijking. Routes van toetreding tot radicaal- en extreemrechts, Universiteit

VIERDE RAPPORTAGE | 55

3.4.2. Rechts-populisme, radicaal-rechts en extreemrechts Ook in onderzoek naar politieke partijen wordt onderscheid gemaakt tussen enerzijds radicaalrechtse of radicaal rechts-populistische partijen en anderzijds extreemrechtse partijen.182 De ideologie van radicaal-rechtse partijen wordt volgens politicologen Cas Mudde en Sarah de Lange doorgaans gekenmerkt door een combinatie van autoritarisme, nativisme en populisme. 183 Daarin krijgt het autoritarisme vorm in de roep om een staat met sterke leiders, en veel nadruk op ‘law & order’ en tucht. Nativisme staat voor een combinatie van xenofobie en nationalisme, een angst voor vreemdelingen gekoppeld aan het streven naar een mono-culturele natie.

Over de duiding van populisme lopen de meningen uiteen. Politicoloog Jan-Werner Muller en politiek filosoof Sybe Schaap gaan vooral in op de verhouding van populisme tot de democratische rechtsstaat.184 Müller noemt populisme “de permanente schaduw van representatieve politiek.”185 Populisten zeggen tegen de elite te zijn maar zijn feitelijk tegen een pluriforme samenleving. Ze zouden zowel weten wat goed is voor het volk, als wat het volk wil. Deze exclusieve claim op representatie maakt populistische partijen volgens Müller bijna immuun voor kritiek van andere politieke een maatschappelijke actoren; reden voor Müller om populisme te zien als bedreiging voor de democratie en de rechtstaat. Schaap stelt dat het huidige populisme zowel een symptoom als een katalysator is van een sluipend, maar acuut proces van verval van de democratisch rechtsstaat en de instituties waarop deze is gebaseerd.186 Hij spreekt van een ‘koude burgeroorlog’, waarbij stigmatisering, belediging en opruiing instrumenten zijn die meer belang en gewicht krijgen dan feiten. Anders dan Müller en Schaap ziet Mudde populisme als een ‘dunne’ ideologie, niet als een politieke strategie. Populisme verdeelt de samenleving volgens Mudde in twee groepen die tegenover elkaar staan: het pure volk aan de ene kant en de corrupte elite aan de andere kant.

Populisten willen dat de politiek de algemene wil van het volk volgt. Met ‘dunne ideologie’ bedoelt Mudde dat het populisme zich in principe maar over een beperkt aantal zaken daadwerkelijk uitspreekt. Populistische partijen verbinden populisme met andere ideologieën. Bij rechts is dat vaak het nationalisme, bij links het socialisme.187 Populistisch radicaalrechts houdt zich meer dan extreemrechts in de officiële lijn ver van geweld en wil binnen de parlementaire democratie macht verkrijgen. De democratie als politiek systeem staat niet ter discussie, al gaat het dan uitsluitend over de wil van de meerderheid en niet over belangrijke aspecten van dit politieke systeem als de bescherming van minderheden en de scheiding van de machten. Politiek socioloog Matthijs Rooduyn stelt dat rechts-radicale partijen niet automatisch populistisch zijn en rechts-populistische partijen ook niet vanzelf nativistisch. In de praktijk blijken populisme (weerstand tegen een corrupte elite) en nativisme (‘anderen’ zijn gevaarlijk) echter ideeën te vertegenwoordigen die naadloos combineren: “Dan ontstaat het idee: de elite heeft de deuren opengezet voor die anderen, waardoor onze normen, cultuur en tradities nu gevaar lopen.”188 Radicaalrechts-populistische partijen vertegenwoordigen in bijna alle landen in de EU een substantieel deel van het electoraat.

189 Soms zijn ze aan de macht of zitten in de regering. In ander gevallen 182 183 184 185 186 187 188 189

Leiden (dissertatie), verwacht mei 2021 Akkerman, T, S. L. de Lange, & M. Rooduijn (eds.) (2016), Radical right-wing populist parties in Western Europe: into the mainstream? , London: Routledge. Lange, S. de (2015), ‘Over extreem-rechts, radicaal-rechts en echte neonazi’s’, in: Stuk Rood Vlees, 28 oktober. Zie ook: Valk, I. van der (2019), Wilders’ Party for Freedom and the Dutch Alt-right, in: Alan Waring (ed.); The New Authoritarianism Vol. 2 - A Risk Analyses of the European Alt-Right Phenomenon, pp. Müller, J.W. (2016), What is Populisme? Philidelphia: University of Pennsylvania Press. Schaap, S. (2016), Rechtsstaat in Verval. Over de Lange Arm door de Instituties, Budel: Damon. Mudde, C. & C. Rovira Kaltwasser (2017), Populism. Elementaire deeltjes # 51, Amsterdam: Amsterdam University Press. https://www.nu.nl/weekend/5850573/je-bent-een-populist-maar-wat-betekent-dat-eigenlijk.html In Europa zijn dat de PVV, Vlaams Belang, Rassemblement National (Front National), Lega Nord, Alternative für Deutschland (AfD), de Freiheitliche Partei Österreichs (FPÖ), UKIP, Svenska Demokraterna, de Dansk Folkeparti, het Spaanse Vox en een hele reeks aan partijen uit het voormalige Oostblok (waaronder in Hongarije, Polen en Slowakije).

56 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

bepalen ze via gedoogconstructies voor een belangrijk deel de koers op zaken als vluchtelingen en migratie en hebben forse invloed op het politiekmaatschappelijke debat over de islam en moslims. Extreemrechtse partijen staan voor een - al dan niet gewelddadige - verwerping van de democratie ten faveure van (bijvoorbeeld) een dictatuur of eenpartijstaat en zijn veel openlijker racistisch. 190 Hun aanhang en invloed is doorgaans kleiner. De PVV In de lijn van deze theoretische analyses zien we de opkomst en bestendiging in bijna heel Europa van politieke partijen die zich al dan niet openlijk bedienen van xenofoob, islamofoob en racistisch gedachtegoed.191 In deze paragraaf besteden we vooral aandacht aan de politieke partij in Nederland die daar de meest uitgesproken exponent van is: de PVV. De focus ligt hier op de buitenparlementaire activiteiten van de PVV en de autoritair heersende partijleider Geert Wilders, omdat die bij uitstek de verbinding leggen tussen partijpolitiek en het uiterst rechtse spectrum in de Nederlandse samenleving, waarbinnen stigmatisering en discriminatie van en haatzaaien tegen moslims aan de orde van de dag is. Vervolgens is er in deze paragraaf ook aandacht voor nieuwkomer Forum voor Democratie.

Hoewel de PVV zich op nationaal niveau - al dan niet achteraf - bewust distantieert van alles wat naar extreemrechts (ver)wijst, is er een aantoonbare link met Pegida en wordt de PVV door de meeste extreemrechtse organisaties gezien als een ‘politieke zielsverwant’. 192 De partij van Wilders werkt bovendien in Europa intensief samen met partijen met een (lange) geschiedenis van racisme en antisemitisme, zoals de AFD, FPÖ, Front National, Lega Nord en Vlaams Belang. Diverse PVV’ers hebben een extreemrechts verleden en de demonstratie ‘Genoeg is Genoeg’ van de PVV ‘tegen Rutte III, islamisering en discriminatie van Nederlanders’ (zie affiche) op 20 januari 2018 trok een breed scala aan radicaal- en extreemrechtse organisaties aan.193

Er is geen diepgravend onderzoek nodig om overeenkomsten te zien tussen het anti-islamdiscours van de PVV en de acties van radicaal- en extreemrechtse organisaties. Een belangrijk onderdeel van de boodschap van Geert Wilders vormt de stellingname dat ‘onze’ (joods-christelijke) identiteit en tradities onder druk staan door de ‘islamisering’ van de maatschappij.194 Het gaat daarbij vooral om de door hem consequent als onhanteerbaar voorgestelde toename van het aantal immigranten 190 191 192

193 194

Waaronder in Europa de Nederlandse Volks Unie (NVU), de Gouden Dageraad (Griekenland), CasaPound (Italië), Jobbik (Hongarije), Stram Kurs (Denemarken) en de Nazionalsozialistische Untergrund (Duitsland). http://www.republiekallochtonie.nl/blog/achtergronden/groei-rechts-nationaal-populisme-en-extreemrechtsin- europa-zet-fors-door. https://www.nrc.nl/nieuws/2015/04/13/wilders-spreekt-menigte-bij-pegida-bijeenkomst-toe-a1417104. Wanneer er toch rechtsextremisten actief worden binnen de PVV worden die doorgaans uit de partijstructuur verwijderd. Dit speelde bijvoorbeeld bij de PVV-lijsttrekker voor de raadsverkiezingen in Rotterdam, die in december 2017 werd gepresenteerd. Enkele uren na deze lijstrekkerspresentatie bleek dat deze man actief betrokken was bij het studiegenootschap Erkenbrand en zich daar bovendien racistisch en antisemitisch had uitgelaten. Hij werd daarop door de PVV zonder verdere discussie afgevoerd van de kandidatenlijst. Het ging daarbij om Voorpost, Identitair Verzet, Erkenbrand, Nederlandse Volks Unie, Pegida, Rechts in Verzet en Stop Antifa Terreur. De term islamisering wordt vooral gebruikt in kringen van aanhangers van de Eurabië-theorie: Grootschalige immigratie en hoge geboortecijfers zouden volgens deze theorie onderdeel van de strategie van moslims zijn om Europa over te nemen.

VIERDE RAPPORTAGE | 57

uit moslimlanden en de daarmee samenhangende even imaginaire snel en massaal om ‘ons’ heen grijpende institutionalisering van de islam. In combinatie met een daardoor toenemende invloed van ‘het’ islamitische gedachtengoed zou de samenleving een steeds meer islamitisch karakter krijgen en daarmee dus ‘islamiseren’. Daar blijkt in de praktijk geen sprake van te zijn.195 Maar deze imaginaire aannames dienen wel als inhoudelijke onderbouwing en mobiliserende drijfveer voor veel acties van extreem- en radicaalrechts. Niet alleen de uitgesproken meningen over de islam, moslims, migratie en vluchtelingen, maar ook de wens om over deze onderwerpen openlijk en ongelimiteerd te mogen spreken zonder beperking van discriminatieverboden, worden door de PVV en verschillende extreemrechtse organisaties gedeeld.196 Hoewel anti-Europa standpunten en een anti-establishment opstelling onderdeel uitmaken van de (rechts)populistische politieke strategie, vormen maatregelen tegen moslims en immigratie de hoofdmoot van het PVV-programma. ’De-islamisering van Nederland’ is hierbij het belangrijkste motto en streven. Vanaf de oprichting van de partij worden voorstellen gedaan die haaks staan op elementaire vrijheden en mensenrechten die zijn verankerd in de grondwet en internationale verdragen.197 De PVV wil de grenzen dicht voor asielzoekers en immigranten uit islamitische landen.

Daarnaast wil deze partij de tijdelijke verblijfsvergunningen van asielzoekers intrekken. Deze maatregelen zijn strijdig met het internationale en Europese recht en het discriminatieverbod.198 Ook wil men alle moskeeën en islamitische scholen sluiten, de koran verbieden en radicale moslims preventief opsluiten. Hier treedt strijdigheid op met de vrijheid van onderwijs, de vrijheid van godsdienst, de vrijheid van meningsuiting en het recht op een behoorlijk proces en het nondiscriminatiebeginsel.199 Het moet vrouwen in publieke functies verboden worden om een hoofddoek te dragen en ook andere islamitische uitingen die in strijd zijn met de openbare orde zouden moeten worden verboden. Het blijft overigens onduidelijk op welke uitingen de PVV hier doelt. Hier zijn de vrijheid van godsdienst en het non-discriminatiebeginsel in het geding.200 Wouter Veraart, hoogleraar Encyclopedie der rechtswetenschap en rechtsfilosofie, noemde het PVV-programma uit 2017 - al was het maar één A4-tje - dan ook ‘een gevaar voor de rechtsstaat’201: “Wat de PVV in feite doet, is het weghalen van elke mogelijkheid om het islamitische geloof uit te oefenen in Nederland. Dat raakt niet alleen de vrijheid van godsdienst, maar ook de vrijheid van onderwijs, de vrijheid van meningsuiting, de vrijheid van vereniging, et cetera.

Het gaat heel erg ver en het is eigenlijk ongelooflijk wat daar wordt voorgesteld.”

Ondanks de samenwerking met Europees extreemrechts, ondanks de verschillende rechtszaken en het politieke isolement in Den Haag, ondanks de anti rechtsstatelijkheid en het discriminerende karakter van veel punten uit het verkiezingsprogramma en ondanks het vertrek van veel PVV politici uit verschillende functies en schandalen rond anderen, blijft de electorale steun voor de PVV, afgezien van tijdelijke inzinkingen, onverminderd groot. Op inhoudelijke onderbouwing en uitvoerbaarheid van zijn uitspraken, die hij bijna uitsluitend via Twitter met de wereld deelt, valt Wilders zelden te betrappen. In een (zeldzaam) tv-interview bijvoorbeeld bij WNL met Rick Nieman in 2017, kwam Wilders ter verdediging van het Koranverbod niet verder dan dat Mein Kampf van Adolf Hitler ook niet meer te verkrijgen is.202 Hij noemde het door de Tweede Kamer in 2007 aangenomen blijvende verbod op de verkoop van Mein Kampf “een links feestje”, terwijl de PVV daar juist zelf voor stemde en ‘links’ tegen. Het voorstel om de verkoop van Mein Kampf vrij te geven kwam nota bene van minister Plasterk (PvdA) als reactie op Wilders’ 195 196 197 198 199 200 201 202

www.republiekallochtonie.nl/blog/achtergronden/de-islamisering-van-nederland-de-feiten. Tierolf, B., L. Drost en M. van Kapel (2018), Zevende rapportage racisme, antisemitisme en extreemrechts geweld in Nederland. Incidenten, aangiftes, verdachten en afhandeling in 2017. En die voorstellen gaan steeds een stapje verder. Zo radicaliseerde een verbod op de bouw van nieuwe moskeeën uit 2012 naar het sluiten van alle moskeeën en islamitische scholen in 2017. Zie het oordeel van de Commissie Rechtstatelijkheid in verkiezingsprogramma’s in: Verkaart, W.J. (e.a.) (2017), De rechtsstaat, een quick scan, de partijprogramma’s voor de verkiezingen 2017 rechtsstatelijk?, Den Haag: Nederlandse Orde van Advocaten. Ibidem. Ibidem. https://www.nrc.nl/nieuws/2017/02/14/politici-brengen-rechtsstaat-in-gevaar-6674160-a1545915 https://www.parool.nl/columns-opinie/rick-nieman-de-hoe-vragen-wel-gesteld-aan-wilders~b968d764/

58 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

voorstel de Koran te verbieden.203 Als belangrijkste voorbeeld van islamisering in Nederland noemde Wilders in de uitzending dat er in schoolkantines alleen nog maar halalvoedsel te verkrijgen is; dat bleek bij 1 van de 114 onderzochte scholen het geval.204 Buitenparlementaire acties van de PVV: 2017-2020 Hieronder een overzicht van vooral buitenparlementaire acties van Wilders en de PVV (of gerechtelijke uitspraken daarover) sinds 2017, die gericht zijn tegen de islam, moslims en hun instituties. Wilders niet vervolgd om anti-islamspeech in Wenen In juni 2017 besloot het Openbaar Ministerie Wilders niet te vervolgen voor omstreden uitspraken die hij in 2015 deed in Wenen.205 Hij deelde met het publiek op de Wiener Hofbrug in 2015 onder meer dat “de islamitische ideologie een ideologie van oorlog en haat is’ en ‘hoe minder islam hier is, hoe beter.” Ook zei hij: “De islam roept mensen op terroristen te zijn, de Koran laat daar geen twijfel over bestaan.” Een moslimorganisatie uit Wenen deed aangifte tegen Wilders, waarna het Oostenrijkse Openbaar Ministerie een gerechtelijk vooronderzoek begon op verdenking van aanzetten tot (rassen)haat. Begin 2017 werd de kwestie overdragen aan Nederland.

Van genoemde verdenking was volgens het Nederlandse OM geen sprake: “Wilders sprak bij deze gelegenheid over de islam, niet over de groep moslims die wordt gekenmerkt door hun islamitische geloof. Dit valt voor de Nederlandse wet onder geloofskritiek en geldt niet als belediging van een bevolkingsgroep of haatzaaien.”206 Maart 2018: PVV zet anti-islam campagnevideo online In een 2,5 minuten durende verkiezingsspot van de PVV uit maart 2018 verschenen na de woorden Islam is….. woorden waaronder geweld, terreur, Jodenhaat, homohaat en slavernij. Na het woord ‘dodelijk’ droop bloed van de letters af.207 Het Openbaar Ministerie (OM) gaf begin mei aan de PVV

niet te vervolgen voor het campagnefilmpje. Er werd zeventien keer aangifte gedaan, maar volgens het OM was het filmpje niet strafbaar. Het OM was van mening dat het filmpje niet aanzet tot haat, discriminatie of geweld en er was geen sprake van ophitsing. Volgens het OM gaan de uitingen alleen over de islam als godsdienst en niet over de aanhangers ervan.208 Cartoonwedstijd De PVV-leider gaf in juni 2018 te kennen dat hij op 10 november van dat jaar een tekenwedstrijd in het streng beveiligde deel van de Tweede Kamer (waar zijn partij gehuisvest is) zou organiseren. Iedereen mocht meedoen aan de wedstrijd, zolang het onderwerp van de spotprent maar de profeet Mohammed zou zijn. Volgens Wilders draaide de met 10.000 dollar van een anonieme gever beloonde wedstrijd om vrijheid van meningsuiting en niet om provocatie. “Vrijheid van

203 204 205 206 207 208

https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/plasterk-wil-af-van-verbod-op-mein-kampf~b1e550ff/ https://leidenislamblog.nl/articles/de-halalisering-van-de-schoolkantine https://www.ad.nl/politiek/wilders-komt-weg-met-anti-islamspeech-in-wenen~ae0dc3dd/ https://www.nu.nl/geert-wilders/4750254/wijst-verzoek-oostenrijk-strafvervolging-wilders-af.html https://www.youtube.com/watch?time_continue=2&v=NoBeCQhWFfY https://nos.nl/artikel/2229879-om-seponeert-zaak-campagnefilmpje-pvv.html

VIERDE RAPPORTAGE | 59

meningsuiting gaat boven alles”, twitterde de PVV-leider.209 Wilders zei eerder dat hij de ‘mooiste spotprenten’ wilde bundelen in ‘een Charlie Hebdo-achtig blad’, samen met interviews met de cartoonisten. Hij verwees hiermee naar het Franse satirische magazine dat in 2015 doelwit was van een terroristische aanslag die werd opgeëist door Al Qaida, waarbij twaalf mensen het leven lieten.210 Aanvankelijk was er weinig reactie op dit initiatief van Wilders. Volgens het Contactorgaan Moslims en Overheid (CMO) was er geen sprake van onrust onder Nederlandse moslims. “Waarschijnlijk zijn wij gewend geraakt aan de acties van Wilders. Wij hebben geleerd om hem lekker te laten gaan”, zei oud-voorzitter Rasit Bal.211 De NCTV, de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, zag aanvankelijk geen veiligheidsbezwaren tegen de wedstrijd, maar na de toenemende bedreigingen aan het adres van Wilders en zelfs een arrestatie voor een mogelijke moordaanslag op de PVV-leider, veranderde die houding.212 Na dagen van dreiging en protest – duizenden gingen de straat op in Pakistan – blies Wilders de cartoonwedstrijd af om in zijn woorden ‘het risico van islamitisch geweld te vermijden’.213 ‘Maar het gaat niet alleen om mij’ , zei Wilders, “inmiddels lopen ook anderen gevaar door alle dreigementen van extreme moslims.

Mijn punt over het gewelddadige en intolerante karakter van de islam is nu hiermee opnieuw aangetoond.”214 Halil Karaaslan, destijds voorzitter van het Contactorgaan Moslims en Overheid (CMO), liet weten verdrietig te zijn: “Absoluut niet voor de heer Wilders. Maar vooral vanwege hoe dit moet gaan en dat dit Nederland op zo’n manier raakt…. Wilders was uit op een provocatie en dat is hem gelukt. Als hij het belang van ons land voorop had gesteld, was hij niet zo met onze nationale veiligheid omgegaan. Ik besef dat moslims er weer niet goed op staan en dat een deel van Nederland denkt dat moslims intolerant zijn. Dat beeld zal ik moeten bestrijden.”215 De aanslag van Jawed S. op twee Amerikanen op Amsterdam CS, die zei te handelen als reactie op de oproep van Wilders een cartoonwedstrijd te organiseren, sprak dat beeld niet tegen.216 Op 14 oktober 2019 werd Jawed S. veroordeeld tot bijna 27 jaar gevangenisstraf en drie miljoen schadevergoeding aan een van de slachtoffers van zijn daad.217 Vervolgproces ‘minder, minder, minder….’ Wilders zei tijdens een partijbijeenkomst op de verkiezingsavond van 19 maart 2014: ‘Willen jullie in deze stad en in Nederland meer of minder Marokkanen?” In antwoord hierop werd door het vooraf geïnstrueerde publiek zestien keer ‘minder’ gescandeerd.

Wilders vervolgde: ‘nah,….dan gaan we dat regelen’.218 Een week daarvoor had Wilders in een interview met de NOS verklaard dat hij hoopte dat mensen in Den Haag zouden kiezen voor “een stad met minder lasten en als het even kan ook wat minder Marokkanen.”219 Op 3 juli 2019 liet het Openbaar Ministerie over de zaak in hoger beroep weten dat Wilders door het Haagse gerechtshof moest worden veroordeeld tot een geldboete van 5.000 euro.220 Volgens de advocaten-generaal maakte hij zich door het ophitsen van zijn aanhangers in maart 2014 schuldig aan het aanzetten tot haat en discriminatie tegen Marokkaanse Nederlanders. Ook was er volgens de aanklagers sprake van groepsbelediging omdat de fractieleider van de PVV ‘volstrekt ongefundeerd’ een complete bevolkingsgroep heeft weggezet als tweederangs. Zij gaven aan dat juist een politicus een bijzondere verantwoordelijkheid heeft om in een rechtsstaat zijn woorden zorgvuldig te kiezen. Wilders werd daarvoor al eerder in 2016 veroordeeld. Hij werd toen schuldig bevonden aan groepsbelediging en het aanzetten tot discriminatie, maar werd vrijgesproken van aanzetten tot haat.

209 210 211 212 213 214 215 216 217 218 219 220

https://www.nu.nl/dvn/5439713/onrust-cartoonwedstrijd-spotprenten-profeet-mohammed.html https://nos.nl/artikel/2248092-de-cartoonwedstrijd-van-wilders-wat-houdt-die-precies-in.html Ibidem https://nos.nl/artikel/2248081-veiligheidsdiensten-toenemende-dreiging-in-nederland-om-cartoonwedstrijd.html https://nos.nl/artikel/2248227-wilders-blaast-cartoonwedstrijd-af-vanwege-dreigementen.html https://nos.nl/artikel/2248244-wilders-schrapt-cartoonwedstrijd-dit-ging-eraan-vooraf.html Ibidem. www.parool.nl/nieuws/om-aanslag-op-cs-was-eenmansactie-van-jawed-s~b6addaa4/ https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/jawed-s-krijgt-27-jaar-cel-en-moet-slachtoffer-3-miljoen-eurobetalen~b4d2f5b5/ https://www.nrc.nl/nieuws/2020/09/03/was-het-nou-discriminatie-of-niet-a4010798 https://nos.nl/artikel/622548-uitspraak-wilders-wekt-afkeer.html. https://www.om.nl/actueel/nieuws/2019/07/03/om-in-hoger-beroep-wilders-is-schuldig-en-verdient-straf

60 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

De zaak gaat inmiddels allang niet alleen meer over de uitspraken van Wilders, maar voor een belangrijk deel ook over de bemoeienis van het ministerie van Justitie met het proces. Wilders was en is ervan overtuigd dat toenmalig justitieminister Opstelten zijn invloed heeft uitgeoefend om hem strafrechtelijk aan te pakken.221 Het OM zegt op haar beurt dat het zelfstandig de beslissing heeft genomen de PVV-voorman te vervolgen. Als reactie op de uitspraak in de hoger beroepzaak liet Wilders weten dat de advocaten-generaal zich ‘moesten doodschamen’ en ‘verblind zijn door haat tegen hem en de PVV’. Hij noemde de strafzaak tegen hem een ‘politieke poppenkast’ en ‘maffiapraktijken’.222 In het hoger beroep dat Wilders aanspande kwam het gerechtshof Den Haag op vrijdag 4 september 2020 tot een veroordeling voor groepsbelediging. Anders dan in 2016 besloot het hof tot vrijspraak voor het aanzetten tot discriminatie.223 Het hof ziet geen inmenging van de minister of ambtenaren in de vervolgingsbeslissing of in de strafzaak. Ook was er volgens het hof geen sprake van onjuiste voorlichting van de strafrechter door het Openbaar Ministerie.224 Wilders kreeg geen straf, omdat het hof van mening is dat door de bijzondere persoonlijke omstandigheden (met ‘strafoplegging geen doel meer wordt gediend’. Wilders betaalt immers al jaren een hoge prijs voor het uitdragen van zijn mening.

De PVV-leider is in cassatie gegaan bij de Hoge Raad. Parlementaire acties van de PVV Islamwet In september 2018 diende de PVV een initiatiefvoorstel in waarin de partij haar standpunt ten aanzien van de islam in Nederland tot wet probeert te maken. Het initiatiefwetvoorstel werd door de PVV geïntroduceerd als ‘de islamwet’. 225 Wilders en het Tweede Kamerlid De Graaf stelden in de memorie van toelichting dat ‘de islam een als godsdienst vermomde totalitaire, onverdraagzame en gewelddadige politieke veroveringsideologie is’.226 Het wetsvoorstel Artikel 1 De islam is geen godsdienst of levensbeschouwing, maar een gewelddadige, totalitaire ideologie. Artikel 2 De volgende islamitische uitingen zijn verboden: a. moskeeën; b. scholen; c. koran; d. het dragen van een boerka of een nikaab. 1

Onder het eerste lid, onder a, moet ook worden verstaan elke ruimte die gebruikt wordt als islamitisch gebedshuis of gebedsruimte, tenzij dit plaatsvindt in de huiselijke sfeer.

2

Alle onderwijsinstellingen zoals bedoeld in het eerste lid, onder b, waar de islamitische ideologie wordt onderwezen zijn verboden.

3

De druk, distributie of verkoop van de koran zoals genoemd in het eerste lid, onder c, is verboden.

4

Het dragen van een boerka of een nikaab zoals bedoeld in het eerste lid, onder d, is verboden, tenzij dit plaatsvindt in de huiselijke sfeer.

5

Eenieder die deelneemt aan de uitingen zoals genoemd in het eerste lid van dit artikel onder a en b en het tweede en derde lid van dit artikel, of deze faciliteert of organiseert, is strafbaar.

6

Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur kunnen de in het eerste lid genoemde categorieën worden uitgebreid.

221

https://www.bnr.nl/nieuws/juridisch/10414061/hoger-beroep-wilders-proces-morgen-hervat.

222 223 224

Wilders haalt uit naar OM: ‘Verblind door haat tegen PVV’ | RTL Nieuws https://www.rechtspraak.nl/Bekende-rechtszaken/Strafzaak-Wilders https://www.rechtspraak.nl/Organisatie-en-contact/Organisatie/Gerechtshoven/Gerechtshof-Den-Haag/ Nieuws/Paginas/Gerechtshof-veroordeelt-Wilders-voor-minder-Marokkanen-uitspraak.aspx https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/wetsvoorstellen detail?cfg=wetsvoorsteldetails&qry= wetsvoorstel%3A35039 https://www.parlementairemonitor.nl/9353000/1/j9vvij5epmj1ey0/vkrzacfdiyzk#p1

225 226

VIERDE RAPPORTAGE | 61

Artikel 3 1. Degene die handelt in strijd met artikel 2, eerste lid, onder a, b en c wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste vijf jaren of geldboete van de vierde categorie. 2. Degene die handelt in strijd met artikel 2, eerste lid, onder d, wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste twaalf dagen of geldboete van de tweede categorie. 3. De in artikel 2, eerste lid, onder a, b en c gestelde feiten zijn misdrijven. 4. Het in artikel 2, eerste lid, onder d gestelde feit is een overtreding. Artikel 5 Deze wet wordt aangehaald als: Wet op het verbod van bepaalde islamitische uitingen.

De Raad van State uitte begin mei 2019 forse kritiek op het initiatiefwetsvoorstel van de PVV en adviseerde Wilders om van het wetsvoorstel af te zien.227 De Raad: “De islam wordt ‘weg gedefinieerd’ als godsdienst, zodat de vrijheid van godsdienst deze religie en sommige van haar uitingsvormen niet meer beschermt. Daarmee ontneemt het wetsvoorstel een hele bevolkingsgroep op discriminatoire wijze de aanspraak op fundamentele vrijheidsrechten. Dat is in strijd met de Grondwet en met internationale verdragen (..) Het is niet verenigbaar met de kernelementen van de democratische rechtstaat; elementen die de initiatiefnemers juist beogen te beschermen.”228

De Raad stelde zich op het standpunt dat tegen terreur en extremistische opvattingen kan worden opgetreden op grond van bestaande wetten: “Niet is gebleken of aangetoond dat de geldende wetgeving op dit punt ontoereikend is.” En: “Het opzeggen van internationale verdragen ten behoeve van dit wetsvoorstel zal tot gevolg hebben dat niemand in Nederland daaraan nog rechten kan ontlenen. Dit geldt voor zowel moslims als niet-moslims.” De anti-islamwet van de PVV doet volgens het adviesorgaan “in ernstige en onaanvaardbare mate afbreuk aan kernelementen van de democratische rechtsstaat.” De Raad van State stelde dat het islamverbod niet alleen de Grondwet zelf, maar ook het oudste Nederlandse grondrecht (godsdienstvrijheid, red.) ondermijnt, dat nauw samenhangt met de wording van de Nederlandse staat. Wilders twitterde dat het advies van de Raad van State ‘de prullenbak’ in gaat. 229 Hij zei te vrezen dat niet zijn wet, maar juist de islam in strijd is met de democratische rechtsstaat. Volgens Wilders en De Graaf zijn “politiek correcte reflexen van bange mensen zoals helaas bij de Raad van State in overvloede aanwezig” schadelijk voor de Nederlandse rechtsstaat.

230 Wilders vervolgde op Twitter: “Het is de hoogste tijd onze rechtsstaat en vrijheid te beschermen door uitingen van de gewelddadige totalitaire ideologie islam - die onze rechtsstaat juist ondermijnt en onze vrijheden wil afpakken eindelijk aan te pakken.”231 De wet is nog niet in stemming gebracht. Dat gaat waarschijnlijk ook niet gebeuren. Uit een verslag van de bevindingen over het voorstel van de commissie voor Binnenlandse Zaken van 12 juni 2019232 blijkt dat de meeste partijen het voorstel - voorzichtig uitgedrukt - niet steunen. Zo is het CDA van mening dat het voorliggende wetsvoorstel onverenigbaar is met de wezenlijke uitgangspunten van de democratische rechtsstaat. D66 vindt het dieptreurig dat een partij die zegt voor vrijheid op te komen, ruim 850.000 Nederlanders wil verbieden openlijk te geloven wat ze geloven, en hun gebedshuizen en heilige boeken wil verbieden.

227 228 229 230 231 232

https://www.trouw.nl/politiek/raad-van-state-vernietigend-over-anti-islamwet-van-pvv~b6163c78/ https://www.raadvanstate.nl/actueel/nieuws/@115253/samenvatting-advies/ https://twitter.com/geertwilderspvv/status/1125377019217313793 https://www.welingelichtekringen.nl/anp/pvv-zet-door-met-wet-tegen-islam. Verbeek, F. & M. van Schie (2019), ’Raad van State kritisch over islam-wet PVV: wat staat erin?’, op: Elsevier Weekblad, 6 mei. https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/wetsvoorstellen/detail?id=2018Z16582&dossier=35039

62 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

De SP vraagt of de initiatiefnemers inhoudelijk in kunnen gaan op de kritiek van de Raad van State, dat voorgestelde wet indruist tegen de rechtsstaat en in strijd is met onze Grondwet. GroenLinks benadrukt dat we een pluriforme samenleving vormen waarin we elkaars verschillen accepteren en waarin wij eenieder vrijlaten om zichzelf te zijn binnen de kaders van de wet te koesteren en deelt niet de opvatting dat we moeten streven naar een monocultuur waarin diversiteit niet wordt getolereerd, of erger, wordt beboet en gestraft. De ChristenUnie-fractie tenslotte, vraagt zich af hoe het inperken van fundamentele vrijheden en van de grondbeginselen van de democratische rechtstaat, in de ogen van de indieners diezelfde democratische rechtstaat kan beschermen.233 Omvolking In 2015 introduceerde PVV-kamerlid Bosma voor het eerst de term ‘omvolking’ in de Tweede Kamer.234 Sinds eind 2017 wordt in het politieke debat in de Tweede Kamer ook regelmatig gerefereerd aan het veronderstelde beleid van de Europese Unie om - gesteund door nationale regeringen en de media - immigratie te faciliteren of zelf te bevorderen met als doel de vernietiging van de autochtone blanke Europese bevolking. Rutte III zou opzettelijk uit zijn op de ‘omvolking’ van de Nederlandse samenleving.

Hoewel de PVV, geïnspireerd door de Eurabië-theorie al langer waarschuwt voor de islamisering van de Nederlandse samenleving, is het vooral Forum voor Democratie die de term ‘omvolking’ veelvuldig hanteert. Forum voor Democratie Net als de PVV kan Forum voor Democratie (FVD) genoemd worden als verkondiger van politieke standpunten die tot voor kort het exclusieve domein waren van relatief marginale extreemrechtse groeperingen en formaties. FvD richt zijn pijlen veel minder dan de PVV expliciet en uitsluitend op de islam en moslims. Dat neemt niet weg dat ook deze partij een sterke anti-moslim oriëntatie kent. Zo wil de partij een einde maken aan schoolbezoeken aan moskeeën en vindt men een vorm van kindermishandeling wanneer kinderen tijdens de ramadan mee doen met vasten. Verder wilde de FvD aanvankelijk net als de PVV moslims een aantal grondwettelijke vrijheden ontzeggen, waaronder het bouwen van meer moskeeën. 235 Ook wilde FvD dat het kabinet werk maakt van een hoofddoekvrije generatie en de islam uitsluiten van de grondwettelijke vrijheid van onderwijs, waardoor het opzetten van islamitische scholen onmogelijk wordt.236 Partijleider Baudet presenteert zich in tegenstelling tot Wilders als een intellectuele dandy à la Pim Fortuyn. Hij verwoordt en belichaamt zowel het ultraconservatieve als het racistische deel van extreemrechts.

Anders dan de PVV is de FvD allesbehalve consequent in het afwijzen van dat gedachtengoed en reageert Baudet hooguit verontwaardigd of dubbelzinnig als hij op banden of gelijkenis met extreemrechts wordt aangesproken.237 Dat de partij van Baudet doorlopend in verband wordt gebracht met radicaal- en extreemrechts is niet verwonderlijk. Zijn overwinningsrede na de Statenverkiezingen van 2019, waarbij FvD de grootste partij in Nederland werd, stond niet alleen stijf van de ondergangsretoriek.238 Baudet sprak over de “homeopathische verdunning

233 234 235 236 237 238

Ibidem https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/plenaire_verslagen/detail/16ea846d-1c39-4cda-86b4309207515e85 Het actuele programma van de FvD lijkt opvallend minder uitgesproken. De partij is voor het handhaven van het boerkaverbod en wil islamitische scholen niet meer onmogelijk maken, maar wel misstanden en radicalisering op deze scholen aanpakken. Zie hiervoor: https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/wat-wil-forum-voor-democratie-hetstemgedrag-van-thierry-baudet-en-theo-hiddema-onder-de-loep~b425e97f/ Tierolf, B., L. Drost, L. & M. van Kapel. (2018) Zevende rapportage racisme, antisemitisme en extreemrechts geweld in Nederland. Rooduijn. M. (2019), ‘De ideologie van Forum voor Democratie’, op: Stuk Rood Vlees, 21 maart.

VIERDE RAPPORTAGE | 63

van de Nederlandse bevolking met alle volkeren van de wereld”239 en zei te willen dat Europa “dominant Arisch of blank” zou blijven en te vrezen voor de ondergang van ‘de boreale wereld’. Deze terminologie toont grote overeenkomsten met concepten als omvolking of ‘vervanging van de bevolking’ zoals onder meer gebruikt door Jean Marie Le Pen, die Baudet meerdere keren ontmoette.240 De samenzweringstheorie over de ‘witte genocide’, waarbij wordt beweerd dat invloedrijke Joden en/of moslims uit zijn op de vernietiging van het witte ras door ‘vermenging en immigratie’, is daar een specifieke uitwerking van.241 Eerder al vormde het Tweede Kamerdebat in februari 2018 over de uitspraken van Forum voor Democratie-lid Ramautarsing over ras en IQ voor de nodige ophef. Hij beweerde dat mensen met een donkere huidskleur minder intelligent zouden zijn, en kreeg bijval van Forum Kamerlid Hiddema. Baudet noemde het zelf ‘een wetenschappelijke discussie’. Hoewel het door GroenLinks aangevraagde debat juist bedoeld was om de uitspraken te veroordelen werd het door respondenten van onderzoeker Nikki Sterkenburg die aanhangers zijn van de rassenleer als een overwinning beschouwd: ‘Het ging in de Tweede Kamer gewoon over de relatie ras en IQ. Dat was zelfs Janmaat nooit gelukt – als hij het ooit überhaupt had willen proberen. Het zaadje is geplant. Alles wat je aandacht geeft, groeit.

Ik zie dit als een geweldige stap voorwaarts’242 Vele malen deelde Baudet op Twitter tweets van extreemrechtse, antisemitische of andere dubieuze bronnen.243 Dankzij de factcheck site Nieuwscheckerswas er in 2019 veel aandacht voor een video die Baudet deelde van een extreemrechtse en openlijk antisemitische website. 244 Het filmpje was oorspronkelijk van de Oostenrijkse rechts-extremistische Identitäre Bewegung (IB) die de samenzweringstheorie van ‘omvolking’ aanhangt.245 Baudet had in 2018 het oorspronkelijke filmpje geretweet en deed dat in mei 2019 ook met een Nederlandse versie die afkomstig was van de extreemrechtse, onverbloemd antisemitische website Fenixx. Het filmpje werd geïntroduceerd met een foto van premier Rutte, onder de kop ‘Sie haben es gewusst’.

Strategie Baudet probeert zijn verhaal te verkopen door continu te hameren op falende overheden en elites en door te koersen op wantrouwen. Het gaat hier om wantrouwen ten opzichte van ieder met een andere mening of een ander geloof, wantrouwen ten opzichte van de wetenschap, onderwijs en kennisinstituten. Hij onderbouwt dat met een flinterdun, feitenvrij verhaal dat lange tijd nauwelijks werd weerlegd in den media en de politiek. Of het nu gaat om klimaatwetenschappen, de gevolgen van de corona-crisis of immigratie: Baudet omarmt zijn eigen waarheid en negeert wetenschappelijke kennis. Dat bleek al tijdens de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2017 toen Republiek Allochtonië samen met Sargasso de site stellingchecker.nl lanceerde waarop diverse beweringen van politici feitelijk gecheckt werden. Vooral Baudet bleek te grossieren inuitspraken die

239

Baudet zei zelf dat hij daarmee niet doelde op ongewenste vermenging van bevolkingsgroepen, maar van culturen. En dat het ging om de verdunning van ‘de Nederlandse normen en waarden. De snel daar op volgende stelling van Kamerlid Hiddema dat de integratie in Nederland vergt dat er ‘rassenvermenging’ onder de lakens plaatsvindt (“De beste integratie is als al die Marokkanen zich gingen vermengen met Hollandse vrouwtjes”), doet anders vermoeden. Zie: https://www.trouw.nl/nieuws/kamerlid-hiddema-forum-voordemocratie-pleit-voor-rassenvermenging-via-het-bed /

240

Martijn, M. (2018). ‘Hoe Thierry Baudet aan de lippen hing van Jean-Marie le Pen’, op: De Correspondent, 25 februari en https://www.trouw.nl/nieuws/het-woord-boreaal-gaat-een-eigen-leven-leiden~b1880fb0/ Valk, I. van der (2019), ‘Wilders’ Party for Freedom and the Dutch Alt-right’, p. 269 Sterkenburg, N. (2020), ‘Hoe het extreemrechtse geluid gewoon werd‘, op: Vrij Nederland, 22 januari. Op het anonieme blog Ikje blogspot werd enige tijd een snel uitdijende lijst bijgehouden: https://ikje. blogspot.com/2016/02/is-thierry-baudet-geen-neofascist-20.html https://nieuwscheckers.nl/nieuwscheckers/baudet-promootte-video-van-extreem-rechtse-antisemitische-siteuit-nederland/ https://www.nu.nl/politiek/5904267/baudet-promootte-video-nederlandse-extreemrechtse-en-a ntisemitische-site.html

241 242 243 244 245

64 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

niet of slecht onderbouwd werden246, waaronder met zijn stelling dat 72% van de moslims eist dat ‘wij ons aanpassen.247

Relatie met Alt-right/Erkenbrand Over de relatie van FvD met de deels extreemrechts en verder oerconservatieve beweging Altright en haar Nederlandse vertegenwoordiger Erkenbrand (zie paragraaf 4.5.2.) is veel gezegd en geschreven. Zo dineerde FvD-leider Baudet urenlang met Alt-right ideoloog Jared Taylor248 en liet hij zich doelbewust afbeelden met het Alt-right symbool Pepe the Frog.249 Ook met Erkenbrand zijn de banden gemakkelijk aantoonbaar. Verschillende Erkenbranders zijn lid van FvD en Forum voor Democratie is populair onder Nederlandse Alt-right aanhangers. Ze prijzen de partij, volgen Baudet en retweeten en denken mee over hoe FvD succesvol kan zijn.250 Erkenbrand betuigde tijdens de verkiezingscampagne van 2017 openlijk steun aan de partij van Baudet.251 Terugval Na de ongekende grote verkiezingsoverwinning in 2019 volgde in 2020 een sterke terugval. Anders dan bij de PVV, waar Wilders als enig lid en autoritaire partijleider de zaakjes doorgaans strak in handen heeft, vertoonde Forum net als destijds de LPF (Lijst Pim Fortuyn) al snel de nodige organisatorische en inhoudelijke scheuren, wat de eenheid binnen de partij en de steun van de kiezer onder druk zette.

Problematisch werd het voor de partij vooral door de aanhoudende berichten dat vanuit de jongerenorganisatie van Forum voor Democratie (JFVD) leden via social media antisemitische en homofobe berichten verspreiden en nazisympathieën bleken te hebben.252 Intern onderzoek had geen harde maatregelen tot gevolg. In weerwil van Baudet kwam nagenoeg de volledige partijtop daartegen in verzet. Voorzitter van de JFVD Freek Jansen, al sinds jaar en dag een belangrijke adviseur en vertrouweling van Baudet en nummer zeven op de lijst voor de Tweede Kamerverkiezingen, beloofde al eerder schoon schip te maken, maar deed dat niet.253 Toen Baudet geen afstand nam van Jansen viel de partij als een kaartenhuis in elkaar. Inmiddels hebben prominente leden als Annabel Nanninga (zelf overigens ook niet wars van antisemitische ‘humor’) en Joost Eerdmans een nieuwe partij opgericht (JA21) en is het Kamerlid Hiddema uit eigen beweging vetrokken. Nog recenter kwam aan het licht dat Baudet zich in WhatsApp groepen ook zelf regelmatig racistisch en homofoob heeft uitgelaten.254

246 247 248 249 250 251 252 253 254

https://stellingchecker.nl/owner/thierry-baudet https://www.republiekallochtonie.nl/blog/feiten/factcheck-eist-72-van-de-moslims-dat-wij-ons-aanpassen https://www.nrc.nl/nieuws/2017/12/20/baudet-sprak-uren-met-ideoloog-Alt-right-a1585728. Voor een uitgebereide reconstructie, zie: Tokmetzis, D., D. l’Amie & M. van Biezen (2017), Thierry Baudet ontmoette in het geheim een Amerikaanse racist van Alt-right, op: De Correspondent, 20 december. Klei, E. (2017), ‘Aartsprovocateur Thierry Baudet associeert zich doelbewust met de Alt-right’, op: Jalta, 26 april. https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/Alt-right-in-nederland-hoe-erkenbrand-zich-opmaakt-voorde-strijd-om-een-blanke-natie https://www.nrc.nl/nieuws/2017/03/16/Alt-right-beweging-juicht-op-het-web-hard-voor-baudet7415174-a1550730 Positie Baudet onder druk: ‘Ik denk dat Thierry het niet leuk meer vindt’ | Het Parool, 24 oktober 2020. Freek Jansen, de radicale rechterhand van Baudet | Het Parool, 24 november 2020. Baudet zei bijvoorbeeld op 29 juli 2020 tegen zijn partijvrienden dat blanken gemiddeld een IQ scoren van 110, terwijl dat voor Hispanics 90 is en voor Afro-Amerikanen 75.

En in een discussie met zijn ex-stafleden Gideon van Meijeren en Yanick Chevalier, de huidige nummers 6 en 23 op de kandidatenlijst voor de Tweede Kamer, zei Baudet: “Wil jij dat je zus met een neger thuiskomt?’ Van Meijeren antwoordde: “Hell no.” Zie: Vrijsen, E., ‘Racistische uitingen in Baudets berichtenverkeer’, in: Elsevier Weekblad, 9 februari 2021.

VIERDE RAPPORTAGE | 65

3.5. Radicaalrechts populisme en extreemrechtse formaties Om meer zicht te krijgen op de wederzijdse beïnvloeding en verhoudingen tussen uiterst rechtse politieke partijen en maatschappelijke bewegingen zoomen we in op een aantal extreemrechtse en rechts-populistische formaties die zich - soms al decennia, soms pas zeer recent - nadrukkelijk manifesteren. Het gaat om een brede waaier aan (splinter)groeperingen, bewegingen en organisaties. Het meest actief en daardoor bekend zijn de Nederlandse Volksunie (NVU), Voorpost, Identitair Verzet, Pegida Nederland, Rechts in Verzet en Erkenbrand, de belangrijkste vertegenwoordiger van Alt-right in Nederland.255 Los van Erkenbrand zijn dit de organisaties en formaties op de radicaal- en extreemrechtse flank die hun pijlen altijd al voor een belangrijk deel of de laatste jaren op z’n minst in toegenomen mate richten op de islam, op moslims en op hun instituties. In de paragraaf hieronder beschrijven we de aandacht die veiligheidsdiensten aan deze organisaties besteden. Daarna geven we een korte schets van het ontstaan en de ideologie van de organisaties en geven we een beknopt overzicht van hun activiteiten en acties in de periode 2017-2020. Waar relevant duiden we hun verhouding tot en wisselwerking met de uiterste rechterflank van de Nederlandse parlementaire politiek.

3.5.1 Veiligheidsdiensten over extreemrechts Tot 2018 was er vanuit de veiligheidsdiensten weinig oog voor de opkomst van extreemrechts in Nederland.256 De NCTV constateert in het 48ste Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN) van september 2018 voor het eerst nadrukkelijk dat er sprake is van groeiend zelfvertrouwen bij rechtsextremisten, die zich vooral richten op acties tegen de vermeende islamisering van Nederland, de komst van asielzoekers en het vermeende verlies van de Nederlandse identiteit. Daarmee wordt de anti-islamgerichtheid van extreemrechts erkend. Geweld door eenlingen of kleine groepen is volgens de NCTV denkbaar.257 De AIVD concludeert een maand later dat steeds meer Nederlanders in aanraking komen met gewelddadige rechts-extremistische ideeën. Waar dit gedachtengoed vroeger met name werd gekenmerkt door neonazistisch, fascistisch en antisemitisch gedachtegoed, is tegenwoordig vooralhet anti-islamgedachtegoed dominant.258 Vaker dan voorheen doen rechts-extremisten uitspraken die geweld aanmoedigen en verheerlijken tegen met name moslims en de overheid, schreef de dienst.259 De AIVD constateert bovendien dat rechts-extremisten wapenvergunningen proberen te bemachtigen.

‘Verbaal geweld en fascinatie voor vuurwapens zijn echter niet direct een afspiegeling van de bereidheid om de daad bij het woord te voegen’, voegt de dienst toe.260 Degenen die achter het steeds meer opruiende en agressieve taalgebruik op internet zitten krijgen meer zelfvertrouwen, maar zij gaan over het algemeen niet over tot geweld. Het risico dat eenlingen of kleine groepen dat wel zullen doen is desondanks groter dan ooit.261 De recente studies van de AIVD en de NCTV over de rechtsextremistische scene in Nederland en Europa tonen een beeld van een beweging met veel on- en offlineactiviteit buiten de bekende organisaties om, waarbij de zeer fluïde verbanden opvallen. In het 49ste Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN) van februari 2019262 stelt de NCTV dat de laatste drie jaar zowel de ernst als de omvang van rechts-extremistisch geweld in diverse West255

256 257 258 259 260 261 262

In de vorige Monitor besteedde Ineke van der Valk daarnaast veel aandacht aan groepen en organisaties die waren ontstaan naar aanleiding van of hun pijlen in toenemende mate richtten tegen de komst van vluchtelingen en AZC’s, zoals Demonstranten tegen Gemeenten (DTG), Dutch Self Defense Army (DSDA), Soldiers of Odin (SoO) en Kameraadschap Noord-Nederland. Zie daarvoor: Valk, I. van der (2017), Monitor moslimdiscriminatie, derde rapportage, pp. 53-59. http://www.republiekallochtonie.nl/blog/opinie/aivd-heeft-weinig-oog-voor-extreemrechtse-agressie Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN) 48 | Publicatie | AIVD https://www.aivd.nl/actueel/nieuws/2018/10/02/lichte-opleving-rechts-extremisme-in-nederland https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/5030581/vragen-dreiging-extreemrechts-nederland https://nos.nl/artikel/2253095-rechts-extremisten-online-agressief-maar-nauwelijks-gewelddadig.html AIVD (2018) Rechts-extremisme in Nederland. Een fenomeen in beweging, Den Haag: Algemene Inlichtingen en Veiligheidsdienst Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 49 | Publicatie | Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (nctv.nl)

66 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

Europese landen en Noord- Amerika toeneemt. De NCTV verwijst naar een onderzoek van het Institute for Economics & Peace waaruit blijkt dat het aantal doden als gevolg van geweld door rechts-extremistische groepen en personen tussen 2014 en 2017 meer dan verviervoudigd is.263 De toegenomen populariteit van rechtspopulisme en rechtsextremisme in Europa en de Verenigde Staten vertaalt zich in toenemend rechts-terroristisch geweld en dreiging. Deze dreiging is sterk verschoven van bewegingen naar kleine cellen en eenlingen (lone-actors). Zij ervaren een heftige impact van het gepolariseerde maatschappelijke debat. De NCTV verwijst daarbij naar verschillende Europese landen waar de afgelopen jaren eenlingen of kleine groepen zijn gearresteerd omdat ze aanslagen wilden plegen op onder meer vluchtelingen, moslims, linkse tegenstanders, vooraanstaande politici en overheidsinstellingen. Rechtsextremisme is volgens de NCTV zo doorgedrongen in de haarvaten van onze samenleving dat we het als ‘normaal’ zijn gaan beschouwen.264 Ook wijst de NCTV sinds kort op de impact van de internationale dimensie en samenwerking.

Zo is de Nederlandse Alt-rightscene erg gericht op het buitenland en dan met name op de Verenigde Staten en is van extreemrechtse organisaties als Pegida, Voorpost, Identitair Verzet bekend dat ze naar het voorbeeld van een organisatie in het buitenland zijn opgericht of goede internationale contacten onderhouden. Die internationale dimensie wordt in het 50ste DTN uit juni 2019 benadrukt, met veel aandacht voor de terroristische aanslag op 15 maart 2019 in twee moskeeën in Christchurch, NieuwZeeland:265 “De aanslag heeft een zware impact op het veiligheidsgevoel van moslims wereldwijd, ook in Nederland. De ideologische achtergrond van de aanslagpleger sluit aan bij de eerder geconstateerde populariteit van het rechts-populisme en het rechtsextremisme in Europa en de toenemende dreiging die de laatste jaren internationaal uitgaat van rechts-terroristische kleine cellen en eenlingen. De ideologische variëteit binnen het rechts-extremisme (neonazisme, counter-jihad beweging, identitaire beweging) en de toenemende invloed van Alt-right gekoppeld aan het ontstaan van een internationale parallelle online-wereld met een eigen beeldtaal en radicaliserend discours, kwam tot uitdrukking tijdens de aanslag in Nieuw-Zeeland van een dader die werd geïnspireerd door een breed palet aan rechtsextremistische (online) ideeën.

Zijn daad zal komende jaren verschillende groepen in de rechtsextremistische scene blijven aanspreken.” Het gevaar van copy-cat gedrag als gevolg van de aanslagen in Nieuw-Zeeland bleek later dat jaar uit te komen met de racistische aanslagen in El Paso (22 doden) en op een moskee in Oslo (geen doden). Ook hier kondigden de daders hun aanslag aan op een internationaal internetforum. En ook zij gebruikten de in rechts-extremistische kringen populaire ‘omvolkingstheorie’ om hun terroristische aanslagen te onderbouwen. De NTCV signaleert dat er ook Nederlanders zijn actief op internetfora zoals 4Chan, 8kun (voorheen 8Chan) en EndChan, waarop volop rechtsextremistische content wordt gedeeld. Dat maakt mensen met extreemrechtse denkbeelden nog moeilijker te volgen. De ideeën van voormalige aanslagplegers als Breivik worden in sommige donkere hoeken van het wereldwijde web vereerd. Het kan, staat in het 50ste DTN, mede daarom niet worden uitgesloten dat een Nederlandse eenling al dan niet via internet radicaliseert en tot een terroristische daad overgaat. Maar in het 50ste DTN valt ook te lezen: “Deze zorgen zijn geen juiste afspiegeling van de werkelijke dreiging. De extreemrechtse scene in Nederland is klein, gefragmenteerd en vrijwel geweldloos.” En in het 51ste DTN uit december 2019:266 “Rechtsextremistische groepen in Nederland zijn marginaal en niet-gewelddadig.

263

https://www.visionofhumanity.org/press-round-global-terrorism-index-2018/

264 265

https://www.nctv.nl/documenten/publicaties/2019/02/26/samenvatting-dtn-49 https://www.nctv.nl/onderwerpen/dtn/documenten/publicaties/2019/6/24/dreigingsbeeld-terrorismenederland-50 https://www.nctv.nl/onderwerpen/dtn/documenten/publicaties/2019/12/09/dreigingsbeeld-terrorismenederland-51

266

VIERDE RAPPORTAGE | 67

Rechts-terroristisch geweld in andere Europese landen vertaalt zich niet automatisch in aanslagen in Nederland.” Dat is ondanks schokkende internationale ontwikkelingen een andere boodschap dan die in het 48ste en 49ste dreigingsbeeld.

3.5.2 Identitaire, neonazistische en nieuw rechts-radicale formaties Het krachtenveld op uiterst rechts wordt onder meer door onderzoeker Willem Wagenaar onderscheiden in identitaire formaties, neonazistische formaties en nieuw rechts-radicale groepen.267 •

Identitaire formaties streven naar het ideaal van een cultureel-etnisch homogeen Nederlands volk binnen het historische taalgebied. Dat resulteert in het afwijzen van externe invloeden die worden ervaren als bedreigingen; het gaat daarbij primair om invloeden door (moslim)immigratie (Voorpost en Identitair Verzet).

•

Neonazistische formaties definiëren het ‘eigene’ en het ‘vreemde’ eerder vanuit biologischracistische kenmerken waarbij zij het zogenaamde blanke ras superieur achten aan andere ‘rassen’, waaronder het joodse. Zij streven veelal naar een herstel van een Groot-Germaans Rijk. Dit geldt bijvoorbeeld voor de NVU.

•

Nieuw rechts-radicale groepen hebben geen duidelijke ideologische basis in oude extreemrechtse ideologieën en kenmerken zich vooral door sterke afwijzing van moslims en de islam in Nederland (PEGIDA en Rechts in Verzet).

Nederlandse Volks Unie (NVU) De NVU bestaat sinds 1971. Men noemt zich volksnationalistisch maar de NVU is primair neonazistisch en gericht op de vestiging van een eenpartijstaat naar voorbeeld van de nationaalsocialistische NSDAP.268 Toen concurrent Janmaat met zijn de Centrumpartij vanaf begin jaren tachtig anders dan de NVU electoraal succes boekte, NVU’ers steeds vaker geconfronteerd werden met demonstratieverboden door justitie en met antifascistische activisten, en leden, kader en financiële middelen steeds verder terugliepen, besloot het boegbeeld Glimmerveen in 1987 de facto de partij te ontbinden.269 Medio jaren negentig werd de NVU opnieuw opgericht met vooral jonge neonazi’s als aanhangers. Het neonazistische en offensieve karakter bleef tot Constant Kusters de leiding in 2001 op zich nam. Sindsdien probeert de NVU confrontaties met justitie uit de weg te gaan en concentreert zich op enkele legale demonstraties per jaar, soms in samenwerking met andere radicaal- en extreemrechtse formaties. Partijleider Kusters laat zich echter nog altijd openlijk nazistisch uit en is verschillende keren veroordeeld wegens vernieling, openlijke geweldpleging, wapenbezit, smaad en discriminatie. 270 Ook andere individuele NVU-aanhangers hebben zich zo nu en dan schuldig gemaakt aan geweldsincidenten, soms in een racistische context.

Al enkele jaren keert de NVU zich nadrukkelijker tegen de islam. Het gaat de NVU overigens niet om aantasting van de godsdienstvrijheid voor speciaal moslims. Men wil alle migranten, moslim of geen moslim, weren. Het verzet van de NVU betreft gebedshuizen van etnische minderheden in het algemeen, moslim of geen moslim, en ook van synagogen. De aanhang concentreert zich rond Arnhem en bestaat uit een vaste kern van rond de 25 personen. De populariteit van de NVU groeide in 2015 naar aanleiding van hun actieve betrokkenheid bij de