1. Vierde rapportage monitor moslimdiscriminatie.pdf

Het OM kan een strafrechtelijk onderzoek starten naar aanleiding van een aangifte. MiND rapporteert jaarlijks het aantal meldingen. Het College voor de Rechten van de Mens Wanneer iemand zich gediscrimineerd voelt, kan hij of zij ook een klacht indienen bij het College voor de Rechten van de Mens om een procedure te starten. Het College toetst discriminatieervaringen aan de wetgeving gelijke behandeling. Er wordt een onderzoek ingesteld en de organisatie waartegen een klacht is ingediend wordt gevraagd om een reactie. Tijdens deze procedure kan de benadeelde bijstand krijgen van een medewerker van een ADV. Binnen zes maanden volgt een schriftelijk oordeel. Dit oordeel van het College is juridisch niet bindend, maar heeft wel gezag. Mensen kunnen ook een melding maken van discriminatie bij het College zonder daarbij een verzoek om een oordeel. Specifieke meldpunten Er zijn diverse meldpunten voor specifieke vormen van discriminatie. Een bekende instantie is het Centrum Informatie Documentatie Israël (CIDI) dat vormen van antisemitisme registreert. Wanneer het gaat om moslimdiscriminatie kan er melding worden gedaan bij de stichting Meld Islamofobie. In het verleden is islamofobie ook geregistreerd door de islamitische koepelorganisatie SPIOR in de regio Rijnmond.

Dat leidde tot de publicatie ‘Islamofobie in zicht’.37 De islamitische vrouwenorganisatie Al Nisa verzamelde in 2015 meldingen van moslimdiscriminatie en maakte onder andere op grond hiervan de documentaire Anders Kijken, een documentaire over islamofobie/ moslimhaat in Nederland.

2.5. De discriminatiecijfers Art.1 publiceert jaarlijks het landelijke rapport over discriminatiecijfers op de erkende gronden. Dit gebeurt in opdracht van de politie en het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). Het rapport bevat de cijfers van de politie en de anti-discriminatievoorzieningen (ADV’s), het College voor de Rechten van de Mens en het Meldpunt Internet Discriminatie (MiND). Het rapport komt tot stand in samenwerking met Discriminatie.nl, de website van de landelijke vereniging van ADV’s. Voordat we in de volgende paragraaf nader ingaan op de cijfers over

36 37

www.mindnederland.nl/over-mind/. Geraadpleegd op 10 februari 2021. Lachbab, F.Z. & M. H. Vorthoren (2016), Islamofobie in zicht, Rotterdam: SPIOR. Deze publicatie is nog te vinden op de website van SPIOR: https://www.spior.nl/wp-content/uploads/2016/05/Rapport-Islamofobie-inZicht.pdf.

VIERDE RAPPORTAGE | 21

specifiek moslimdiscriminatie, geven we in deze paragraaf een kort overzicht van de cijfers uit de laatste rapportage, Discriminatie in Cijfers 201938 en van de cijfers van het Openbaar Ministerie (OM) gepubliceerd in Cijfers in beeld. Volgens Discriminatie in Cijfers 201939 ontvingen de ADV’s ontvingen in 2019 meldingen van 4.382 incidenten. Dit betekende een toename van 1,4%. Iets groter was de toename bij het College voor de Rechten van de Mens dat 541 verzoeken ontving om een oordeel (een toename van 6%) en 3.529 vragen en meldingen (toename van 11%). De grootste toename vond plaats bij de instellingen waar de laatste jaren juist sprake was geweest van de grootste afname in meldingen: de politie en MiND. Bij de politie steeg het aantal registraties met 17% tot 5.487 incidenten, inclusief incidenten gericht tegen werknemers met een publieke taak. Bij MIND steeg het aantal meldingen met 19% naar 692 meldingen. Meldingen bij ADV’s Discriminatie op grond van herkomst is al jaren de meest voorkomende discriminatiegrond bij ADV’s.40 In 2019 ging het om 44% van het totaal aantal meldingen. Over de meldingen van discriminatie op grond van herkomst bij ADV’s wordt in discriminatiecijfers 2019 geschreven: “Bijna de helft van de ADV-meldingen van discriminatie op grond van herkomst betrof discriminatie van mensen met een migratieachtergrond.

Daarnaast had ruim een kwart van deze meldingen betrekking op ervaringen van mensen die vanwege een donker of zwart uiterlijk werden gediscrimineerd. In ongeveer 7% van de meldingen voelden mensen zich gediscrimineerd vanwege hun Nederlandse herkomst, en in ongeveer 3% van de gevallen ging het om discriminatie op grond van een Aziatisch uiterlijk.”41

Bij de ADV’s werd verder relatief vaak melding gedaan van discriminatie op de gronden handicap (12%) en geslacht (12%), waarvan 2% discriminatie van transgenders. Het aantal meldingen van discriminatie op grond van godsdienst nam iets af (van 6% naar 5%). Het merendeel van het aantal meldingen op grond van godsdienst (80% in 2019), betrof moslimdiscriminatie. In vergelijking met 2018 nam het aantal meldingen op grond van moslimdiscriminatie in 2019 iets af (van 5% naar 4%) en het aandeel antisemitisme iets toe (van 1% naar 2%). Wat opvalt is de stijging en het relatief hoge aantal meldingen van discriminatie op grond van seksuele gerichtheid (van 4% naar 9%). Dit waren waarschijnlijk meldingen over de Nashville-verklaring42 en meldingen over het mogelijkerwijs niet vergoeden van vruchtbaarheidsbehandelingen voor lesbische vrouwen. Meldingen bij de politie Bij de politie ging het in 39% van de gevallen om discriminatie op grond van herkomst. De politie gaf in 2019 geen specificaties meer over de discriminatie op die grond. Dat gebeurde in de cijfers over 2018 nog wel.43 Bij de politie werd verder relatief veel melding gemaakt van discriminatie op grond van seksuele gerichtheid (29%), gevolgd door antisemitisme (14%) en godsdienst (4%).

38 39 40 41 42 43

Walz, G., S. van Bon & B. Fiere (2020), Discriminatiecijfers 2019, Rotterdam/Den Haag: Art.1. Ibidem., pp.3-13. Zoals eerder gemeld: er zijn verschillende discriminatiegronden. Discriminatie wordt geregistreerd op verschillende gronden zoals godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht, nationaliteit, hetero- of homoseksuele gerichtheid, burgerlijke staat, handicap of chronische ziekte en leeftijd. Walz, G., S. van Bon & B. Fiere (2020), Discriminatiecijfers 2019, pp. 23-24. De Nashville verklaring (2017) is een in de Amerikaanse stad Nashville opgesteld document waarin orthodoxe christenen zich uitspraken over thema’s als homoseksualiteit, genderneutraliteit en transseksualiteit. Bij de politie ging het in 2018 om discriminatie vanwege donkere huidskleur (36%). In 11% van de gevallen betrof het incidenten gericht tegen Turkse Nederlanders, in 10% van de gevallen waren Marokkaanse Nederlanders het slachtoffer en in 1% van de gevallen ging het om discriminatie van mensen van Nederlandse herkomst.

22 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

Politiecijfers bieden minder informatie De cijfers van de politie over 2019 bieden, na een verandering van werkwijze, opvallend minder informatie dan in voorgaande jaren het geval was. Een belangrijk verschil is dat de discriminatieincidenten bij de politie tot en met 2018 werden uitgesplitst in reguliere incidenten en incidenten tegen werknemers met een publieke taak. Onder reguliere incidenten vielen ook eigen waarnemingen van agenten tijdens dienst, zonder dat zijzelf daar persoonlijk het slachtoffer van waren. Incidenten tegen werknemers met een publieke taak betroffen voor een belangrijk deel (73%) politieagenten. Incidenten tegen werknemers met een publieke taak - meestal scheldpartijen - worden nu niet meer afzonderlijk gecategoriseerd, maar zijn opgegaan in het geheel van incidenten. Hierdoor is niet meer duidelijk hoe vaak burgers, bedrijven en instellingen vanwege discriminatie een melding of aangifte bij de politie doen en op basis van welke gronden. Het onderscheid dat de politie maakte tussen reguliere incidenten en incidenten tegen werknemers met een publieke taak was ook nuttig omdat het om incidenten gaat met een verschillend karakter. Bij incidenten tegen werknemers met een publieke taak ging het in het verleden namelijk vooral (vorig jaar 86%) om discriminerende uitlatingen, meestal met een homofoob, antisemitisch of racistisch karakter.

De meest relevante wijziging voor dit onderzoek is dat de politie in 2019 gestopt is met het apart registreren van moslimdiscriminatie als subcategorie van de discriminatiegrond godsdienst. Hierover meer in de volgende paragraaf. Meldingen bij MiND Ook bij MiND betroffen de meeste meldingen discriminatie op grond van herkomst. In 2019 ging het om 38% van de meldingen. Bij MiND wordt discriminatie naar herkomst gespecificeerd: het betrof in 2019 bij 37% van de meldingen op grond van herkomst om vluchtelingen, gevolgd door meldingen vanwege donkere huidskleur (25%), meldingen over discriminatie van migranten in het algemeen (9%) en daarnaast onder andere om discriminatie van Marokkaanse (5%) en Turkse (1%) Nederlanders.44 MiND hanteert deels een andere indeling van discriminatiegronden dan de ADV’s en de politie. Behalve meldingen van discriminatie op grond van herkomst (38%), ontving Mind ook meldingen op grond van ‘persoonlijke discriminatie’ (13%), ‘anders’ (12%), antisemitisme (11%) en ‘arbeidsmarktdiscriminatie’ (10%). De discriminatiegronden godsdienst (9%), handicap (4%) en seksuele voorkeur (3%) scoorden lager. Het College voor de Rechten van de Mens Het College voor de Rechten van de Mens ontving in 2019 veel verzoeken die betrekking hadden op de discriminatiegrond handicap/chronische ziekte (25%).

Daarnaast ging 22% van de verzoeken over discriminatie op grond van geslacht, voornamelijk zwangerschapsdiscriminatie en 18% van de verzoeken had betrekking op de discriminatiegrond herkomst. De meeste vragen gingen in 2019 over de discriminatiegrond geslacht (34%), gevolgd door handicap/chronische ziekte (31%) en seksuele gerichtheid (22%). Het Openbaar Ministerie Na een aangifte van een incident van discriminatie, kan het Openbaar Ministerie (OM) besluiten om over te gaan tot vervolging wanneer het discriminatiefeit volgens het OM voldoende bewijsbaar en vervolgbaar is. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt tussen incidenten waarbij sprake is van discriminatie en zogenaamde CODIS-feiten. Dit zijn commune delicten met een discriminatieaspect; algemene delicten zoals mishandeling, belediging, opruiing, vernieling en doodslag waarbij discriminatie een rol heeft gespeeld.

44

https://www.mindnederland.nl/wp-content/uploads/2020/04/MiND-Jaarcijfers-2019.pdf

VIERDE RAPPORTAGE | 23

Ieder jaar publiceert het OM het rapport Cijfers in Beeld waarin verslag wordt gedaan van de instroom en afdoening van discriminatie-incidenten door het OM in het voorbije jaar.45 Het OM rapporteert over de gronden waarop gediscrimineerd werd, over de locatie en de wijze waarop de discriminatie plaats vond en over de achtergrond van de verdachte. Dat laatste ontbreekt doorgaans in andere rapporten over discriminatie. Uit de cijfers van het OM blijkt dat slechts een heel klein percentage van de meldingen bij registratieinstellingen of aangiftes bij de politie uiteindelijk leidt tot behandeling door het OM. In 2019 werden volgens het OM-rapport Cijfers in Beeld 2019 123 specifieke discriminatiefeiten behandeld en 221 zogenaamde CODIS-feiten.46 In 2018 lag het aantal specifieke discriminatiefeiten (83) lager en het aantal CODIS-feiten (312) hoger. In bijna de helft van de afgedane specifieke discriminatiefeiten werd de zaak door het OM geseponeerd. In 29% van de gevallen kwam de verdachte voor de rechter en in 17% van de gevallen was er sprake van een strafbeschikking. Uiteindelijk deed de rechter over zestig incidenten een uitspraak: in 78% van de gevallen (47 incidenten) volgde een veroordeling met straf, in 3% een veroordeling zonder straf en in 12% van de gevallen werd de verdachte vrijgesproken.

Zoals uit onderstaande tabel blijkt, is het aantal van 47 veroordelingen in 2019 lager dan in 2015 (71 veroordelingen), 2016 (57 veroordelingen) en 2017 (62 veroordelingen), maar hoger dan in 2018 (36 veroordelingen). Dat het aantal veroordelingen in 2019 door de rechter hoger was dan het aantal dagvaardingen, kan ook komen omdat de rechter soms uitspraak doet over zaken uit een eerder jaar.

Bron: Cijfers in Beeld 2019

Reden voor het uiteindelijk geringe aantal veroordelingen vanwege discriminatie is dat discriminatie in een strafzaak via de huidige discriminatieartikelen slechts in een heel klein percentage van de gevallen is te bewijzen.47 Ook is de dader relatief vaak onbekend. Het OM geeft geen informatie over de aard van de straffen, maar uit eerdere rapportages is bekend dat het meestal een boete betreft. Ook is onduidelijk over welke discriminatiegronden de uitspraken gaan en wat de achtergrond is van slachtoffers en daders. Bij de 123 specifieke discriminatiefeiten die door het OM werden behandeld ging het net als voorgaande jaren vooral om de discriminatiegronden ‘ras’ (41%) en antisemitisme (40%).48 Op ruime afstand volgen discriminatie op grond van ‘homoseksuele gerichtheid’ (9%) en godsdienst en/of levensovertuiging (4%, waarvan 3 % discriminatie van moslims). Dit laatste is een daling in vergelijking met vorig jaar: toen ging het in 13% van de gevallen om discriminatie op grond van godsdienst of levensovertuiging (waarvan 12% discriminatie van moslims). Bij discriminatie op grond van herkomst ging het voornamelijk om discriminatie gericht tegen personen van Afrikaanse afkomst (antizwart racisme).

Het OM gebruikt in plaats van discriminatie op grond van herkomst overigens ‘ras’ en dat leidt in onderstaande tabellen tot een, laten we zeggen op zijn zachtst gezegd opmerkelijke uitsplitsing naar ‘rassen’. 45 46 47 48

https://www.om.nl/documenten/publicaties/discriminatie/lecd/cijfers-in-beeld/cijfers-in-beeld Dit zijn commune feiten met een discriminatieaspect, het gaat dan om delicten zoals mishandeling, belediging, opruiing, vernieling en doodslag waarbij discriminatie mogelijk een rol heeft gespeeld. Tierolf, B., L. Drost & M. van Kapel (2018), Zevende rapportage racisme, antisemitisme en extreemrechts geweld in Nederland. Incidenten, aangiftes, verdachten en afhandeling 2017, Utrecht: Verwey-Jonker Instituut. Antisemitisme was na een daling vorig jaar weer flink gestegen. Het ging hierbij volgens het OM, net als voorgaande jaren, voornamelijk om voetbal-gerelateerde incidenten: 73% van de antisemitische incidenten vond plaats in en rond een voetbalwedstrijd. Dat gebeurt vaak rond een wedstrijd van Ajax, waarvan de supporters ‘joden’ als geuzennaam gebruiken, maar het gebeurt volgens het OM ook bij wedstrijden waar Ajax niet bij betrokken is.

24 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

Verdachten De grootste groep verdachten van specifieke discriminatiefeiten zijn voetbalsupporters (40%) en ‘personen van Westerse afkomst’ (40%). Deze laatste groep werd tot 2017 door het OM nog betiteld als ‘blanke particulieren’ en vormt (inclusief voetbalsupporters) al jaren twee derde tot drie kwart van de verdachten. Locatie en sector Het flinke stempel dat voetbalsupporters drukken op de discriminatiemeldingen is ook zichtbaar in de plekken waar de discriminatiefeiten zich voordoen: in 38 % van de gevallen is dat rond sport op ruime afstand gevolgd door de straat/openbare gelegenheid (20%) en woonomgeving (17%). Het aandeel incidenten van internetdiscriminatie dat het OM in behandeling nam daalde opvallend van 17% naar 5%. Opmerkelijk is verder, al jaren overigens, dat er een forse discrepantie bestaat tussen enerzijds de ervaren discriminatie op de arbeidsmarkt, in het onderwijs en het uitgaansleven49 en het geringe aantal feiten dat door het OM behandeld wordt: het ging in 2019 om zeven discriminatiefeiten (6%) op het werk, één op een onderwijsinstelling en zeven in de horeca.

49

Andriessen, I. (e.a.) (2020), Ervaren Discriminatie II, p.17.

VIERDE RAPPORTAGE | 25

2.6. Moslimdiscriminatie in cijfers In deze paragraaf kijken we specifiek naar de cijfers die bekend zijn over de meldingen van discriminatie van moslims. Deze vorm van discriminatie wordt pas sinds een aantal jaren geregistreerd. Voordat we specifiek in gaan op de cijfers van de laatste jaren, gaan we eerst kort in op de korte geschiedenis van de registratie van moslimdiscriminatie. Al decennialang, in ieder geval vanaf de jaren 1970, vinden immers in Nederland al incidenten plaats waarbij sprake is van moslimdiscriminatie. Toen in 1992 voor het eerst in Nederland een maatschappij breed debat over de integratie van moslims losbarstte, nam het aantal incidenten duidelijk toe. Ook na de aanslagen in New York van 11 september 2001 en na de moord op Theo van Gogh in 2004 was er sprake van een duidelijke toename. Deze incidenten werden echter niet geregistreerd als moslimdiscriminatie, maar meer in het algemeen als discriminatie op religieuze gronden of soms als antisemitisme.50 Daarnaast werd moslimdiscriminatie door de politie gedurende enkele jaren niet geregistreerd als discriminatie op grond van ‘geloof ’ maar als ´levensfilosofie’.51 Pas vanaf 2010 gingen er steeds meer stemmen op om moslimdiscriminatie apart te registreren, zoals dat ook met antisemitisme het geval is. Dit kwam onder andere doordat een tweede generatie moslims meer van zich liet horen.

Diverse organisaties, blogs en onderzoekers gingen moslimdiscriminatie en moslimhaat agenderen en politici met een moslimachtergrond maakten zich hier hard voor. Ook werd het onderwerp vanuit het buitenland geagendeerd. Dit gebeurde bijvoorbeeld door de Europese Commissie tegen Racisme en Intolerantie (ECRI) in 2008 en 2013 (zie paragraaf 4.3). Sinds Erdogan aan de macht is agendeert ook Turkije nadrukkelijk moslimhaat in Europa. Dat gebeurt door Erdogan zelf en zijn ministers, maar ook bijvoorbeeld via het departement voor Turken in het buitenland en verwante gemeenschappen (YTB), via de onlangs opgerichte parlementaire commissie tegen islamofobie in Europa en via de aan Erdogans AKP gelieerde Turkse denktank SETA (Foundation for Political, Economic and Social Research) die sinds 2015 jaarlijks een European Islamophobia Report uitgeeft.52 Meldingen Sinds 2014 wordt moslimdiscriminatie door ADV’s en politie (tot 2018) apart geregistreerd als subcategorie van de discriminatiegrond godsdienst. Bij de ADV’s kwamen in 2019 279 meldingen van godsdienstdiscriminatie binnen, waarvan ruim twee derde (192) gericht tegen moslims. Hiermee vormen de meldingen van moslimdiscriminatie 4% van het totaal aantal meldingen. Dat is iets lager dan in voorgaande jaren toen het rond de 5 % lag.

De meeste meldingen (36) kwamen binnen in de regio Amsterdam, op de voet gevolgd door Midden-Nederland (34) en Rotterdam (29). De overige meldingen kwamen uit Noord-Nederland (20), Zeeland/West-Brabant (15), Den Haag (13), Limburg (13), Oost-Nederland (13), Oost-Brabant (10) en Noord-Holland (9). In tegenstelling tot voorgaande jaren heeft de Nederlandse politie in 2019 incidenten van moslimdiscriminatie niet apart geregistreerd. Uit antwoorden die het Amsterdamse college53 en de minister van Justitie54 gaven op schriftelijke en mondelinge vragen blijkt dat moslimdiscriminatie niet meer kwantitatief geregistreerd wordt vanwege een andere werkwijze van de politie. Het Amsterdamse GroenLinks heeft hierop eind oktober aan het Amsterdamse college gevraagd “wat die nieuwe werkwijze is en waarom dat aanleiding geeft voor het stoppen met het registreren van moslimdiscriminatie.” Op deze vraag antwoordde het Amsterdamse college op 4 januari 2021: 50 51 52 53 54

Wanneer bijvoorbeeld moskeeën werden beklad met hakenkruizen werd dit als antisemitisme geregistreerd. Zie: Van der Valk, I. (2017), Monitor moslimdiscriminatie, derde rapportage, Amsterdam: Universiteit van Amsterdam, p.15. Ibidem. Butter, E. (2019) ‘‘Kan de minister aangeven hoe hij deze incidenten duidt?”: De reactie van politici op geweldsincidenten gericht tegen moskeeën, in: Valk, I. van der (red.), Mikpunt Moskee, Amsterdam: Brave New Books. https://www.republiekallochtonie.nl/blog/achtergronden/politie-bevestigt-geen-aparte-registratie-vanmoslimdiscriminatie-meer https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/detail?id=2020Z12041&did=2020D45735

26 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

“Er is gekozen om de categorie ‘godsdienst’ op te nemen in de rapportage maar deze om capaciteitsredenen niet verder te specificeren.”55 In het rapport Discriminatie in Cijfers 2019 worden wel cijfers over door de politie geregistreerde incidenten van godsdienstdiscriminatie in het algemeen gegeven: deze namen in 2019 toe naar 225 (173 in 2018). Na bestudering van de politiecasussen concluderen de auteurs “dat net als in voorgaande jaren een groot deel van de incidenten betrekking had op discriminatie vanwege het islamitische geloof. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om vrouwen die beledigd worden omdat zij een hoofddoek dragen en om mensen die op straat worden uitgescholden omdat zij voor moslim worden aangezien. Daarbij gaat het soms ook om werknemers met een publieke taak.” Het College voor de Rechten van de Mens ontving in 2019 26 verzoeken om een oordeel over mogelijke godsdienstdiscriminatie, 5% van het totaal en 9 meer dan in 2019. Het aantal vragen met betrekking tot deze grond daalde van 146 naar 109 (4% van het totaal).

Meldingen van moslimdiscriminatie bij ADV’s, politie en MiND & MDI (2014-2018) 2014

% 3,2%

abs 240

2015

% 5,3%

Abs 250

2016

% 5,3%

abs 190

2017

% 4,1%

Abs 202

2018

2019

ADV’s

abs 165

% 4,7%

abs 192

% 4%

Politie

206

3,6%

439

8%

352

8%

192

5,5%

137

4,2%

?

?

Internet

239

16,1%

472

29,8%

251

17,2%

101

7,4%

71

12,2%

58

8,4%

610

4,9%

1151

9,9%

853

8,1%

483

5,1%

410

5,0%

?

?

(MiND en MDI) Totaal

Van de meldingen van discriminatie of discriminatoire uitingen op het internet is het aandeel moslimdiscriminatie hoger dan bij ADV’s en politie. In de tabel hierboven zijn de cijfers van MiND en het MDI bij elkaar opgeteld. Het MDI ging na het stopzetten van de subsidie in 2014 nog drie jaar door met het registreren van incidenten en kreeg in 2014 en 2015 meer meldingen dan het nieuwe, gesubsidieerde meldpunt MinD. Vanaf 2017 is het MDI gestopt met het opnemen van meldingen en is MiND het enige meldpunt. Het aantal meldingen dat MiND de afgelopen jaren binnen kreeg, ligt lager dan het MDI voorheen kreeg. Mogelijk is dit zo omdat het MiND minder bekend is. Het aandeel meldingen van moslimdiscriminatie bij MiND ligt lager dan bij het MDI. In de jaren (2013-2015) dat bij beide meldpunten melding kon worden gedaan, bedroeg het aandeel moslimdiscriminatie bij MiND gemiddeld 11% van het totaalaantal meldingen, terwijl bij het MDI dat aandeel in die periode gemiddeld 26% was. In 2019 ging het bij MiND om 58 meldingen van moslimdiscriminatie; 8% van het totaal. Dat was, uitgezonderd 2017, lager dan in voorgaande jaren. Piek in 2015 Zowel bij de ADV’s als bij de politie en de internetmeldpunten werden in 2015 de meeste meldingen van moslimdiscriminatie gedaan. Hierbij spelen verschillende ontwikkelingen waarschijnlijk een rol.

Zo vonden in 2015 in Europa uit naam van de islam een aantal ingrijpende terreuraanslagen plaats, waaronder op Charlie Hebdo op 7 januari (12 doden) en zes aanslagen op 13 november in Parijs, waaronder in theater Bataclan, waarbij 129 doden vielen. Daarnaast kwamen in dat jaar de eerste beelden naar buiten van gruwelijke slachtpartijen door Daesh (Islamitische Staat) in Syrië en Irak. Duizenden moslims en niet-moslims zoals Yezidi’s werden hiervan het slachtoffer. Als gevolg van de oorlog in dat gebied kwamen veel (moslim) vluchtelingen naar 55

https://amsterdam.raadsinformatie.nl/document/9320211/3/SV2

VIERDE RAPPORTAGE | 27

Nederland. Dat leidde tot protesten op diverse plaatsen tegen de komst van centra voor asielzoekers. Hierbij was geregeld sprake van vormen van moslimhaat. 2015 is ook het jaar waarin de stichting Meld Islamofobie (Facebook) werd opgericht. In dat eerste jaar noteerde de stichting 158 geverifieerde klachten over discriminatoire agressie tegen moslims.56 Uit de rapportage over 201557 komt naar voren dat het in overgrote meerderheid gaat om vrouwen die een hoofddoek dragen (91%). In 29 % van de gevallen hadden zij ook te maken met fysiek geweld zoals het bespugen van mensen en mishandeling. Het rapport van Meld Islamofobie geeft als enige meldorganisatie informatie over de daders: in de meeste gevallen (89%) ging het om witte daders. Verder was de meerderheid van de daders man (82%). Na 2015 heeft Meld Islamofobie geen jaarlijkse overzichten meer gepubliceerd. Ontwikkelingen op langere termijn: cijfers vanaf 2001 Omdat het Meldpunt Internetdiscriminatie (MDI) vanaf de oprichting in 2001 moslimdiscriminatie apart registreerde, is het mogelijk met de cijfers van MDI en MiND (vanaf 2013) te kijken naar de cijfers over een langere periode dan waarop we ons in deze monitor richten. Uit onderstaande tabel blijkt dat behalve in 2015 het aantal meldingen in absolute zin ook in 2004 en 2006 hoog lag.

In 2004 vond de moord op Theo van Gogh plaats en 2006 was het jaar dat er internationaal veel ophef ontstond naar aanleiding van het plaatsen van spotprenten van de profeet Mohammed in de Deense krant Jyllands-Posten (in 2005). In 2006 werd hiertegen volop gedemonstreerd. Daarnaast was 2006 het jaar dat de PVV van Geert Wilders voor het eerst deelnam aan de verkiezingen en direct negen Kamerzetels veroverde. De strijd tegen de islam, volgens Wilders een fascistische ideologie, was voor deze nieuwe partij het belangrijkste agendapunt.

We hebben ook gekeken naar wat het aandeel van moslimdiscriminatie is geweest van het totaal aantal meldingen dat binnenkwam bij MDI en MiND. Hieruit blijkt dat behalve in 2006 en 2015, ook in 2005 en 2016 het aandeel meldingen van moslimdiscriminatie relatief hoog lag.

56 57

http://www.republiekallochtonie.nl/blog/achtergronden/eerste-jaarrapport-van-meld-islamofobie Abaaziz, I. (2016) Jaarrapport 2015.

28 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

2.7. Agressie tegen moskeeën Een bijzondere uiting van discriminatie en haat tegen moslims vormen de incidenten gericht tegen moskeeën. Net als in de vorige afleveringen van de monitor moslimdiscriminatie besteden we daar ook in deze monitor uitgebreid aandacht aan. Voordat we een opsomming geven van de incidenten in de laatste jaren, beginnen we met een korte historische schets. Voor zover bekend was hier in 1976 voor het eerst sprake van. In augustus van dat jaar werden de ruiten van een Turkse moskee in Schiedam ingegooid en werd de moskee met een molotovcocktail in brand gestoken. Dit gebeurde destijds onder toeziend oog van het publiek en een verslaggever van de krant Het Vrije Volk. Deze brandstichting vormde een onderdeel van rellen naar aanleiding van een kermismoord die drie dagen zouden duren. Behalve de moskee werden ook winkels en koffiehuizen van Turkse Nederlanders getroffen door vandalisme van jongeren. In totaal leed de Turkse gemeenschap in Schiedam voor 150.000 gulden schade.58 Begin jaren ‘90 waren er incidenten na het uitbreken van de Eerste Golfoorlog (1990-1991). Vooral een jaar later, in 1992, was er sprake van een forse toename van incidenten.

Het Parool publiceerde op 12 november 1993 het artikel ‘Twaalf maanden racisme’, waarin gemeld werd dat de Centrale Recherche Informatiedienst (CRI) van 1 januari 1992 tot juli 1993 337 politiemeldingen had genoteerd van acties die gericht waren tegen Nederlanders met een migratieachtergrond. Het overzicht bevatte volgens Het Parool zeventien brandstichtingen, vier bomaanslagen, acht mishandelingen, 38 valse bommeldingen, 95 bekladdingzaken, 59 dreigbrieven en 67 zaken met pamfletten en stickers. Hieronder viel ook geweld gericht tegen moskeeën; zo waren moskeeën in Vaassen, Utrecht, Sliedrecht, Huizen en meerdere moskeeën in Rotterdam doelwit geweest van vandalisme en bekladding met racistische leuzen, was er sprake van vernielingen bij moskeeën in Nijkerk, Arnhem en IJmuiden, van brandstichting in een toekomstige moskee in Nijmegen en van een bommelding bij een moskee in Maastricht. Mogelijk was deze opleving van geweld een gevolg van toenemende polarisatie in die jaren en het Nationale Debat over Minderheden, dat was gestart naar aanleiding van een speech die toenmalig VVD-leider Bolkestein in Lüzern hield.

Politicoloog Rob Witte concludeert in zijn studie Al eeuwenlang een gastvrij volk, racistische geweld en overheidsreacties in Nederland (2010) dat dit debat leidde tot een “langdurig proces van marginalisering, criminalisering en fundamentalisering van betrokken minderheidsgroepen.”59 58 59

Zie ook: ‘‘Kan de minister aangeven hoe hij deze incidenten duidt?” De reactie van politici op geweldsincidenten gericht tegen moskeeën, van Butter, E. (2019) in: I. van der Valk (red.), Mikpunt Moskee. Witte, R. (2010) Al eeuwenlang een gastvrijvolk; racistisch geweld en overheidsreacties in Nederland 1950-2009, Amsterdam: Aksant, p. 103.

VIERDE RAPPORTAGE | 29

Aan het begin van deze eeuw was er tot twee keer toe een forse toename van het aantal incidenten gericht tegen moslims en moskeeën; na de aanslagen van 11 september 2001 en na de moord op Theo van Gogh (2004). Na 9/11 werden op verschillende plekken in het land mensen met een (vermeende) moslimachtergrond bedreigd en mishandeld. Er was in veel gemeenten sprake van bekladding, vernieling of brandstichting. In het najaar van 2001 waren moskeeën vijftig keer doelwit van verschillende vormen van geweld.60 Na de moord op Theo van Gogh op 2 november 2004 was opnieuw sprake van een sterke toename van geweld tegen islamitische scholen en moskeeën maar ook tegen kerken. Alleen al tussen 2 november 2004 (de dag dat Van Gogh vermoord werd) en 30 november 2004 registreerde de Monitor Racisme en Extreemrechts 174 incidenten waarbij in 106 gevallen sprake was van islamofoob geweld dat in 47 gevallen gericht was tegen een moskee.61

2.7.1. Incidenten na 2005 Eerder monitor onderzoek naar discriminerende incidenten tegen moskeeën laat zien dat hun aantal in de periode 2005-2010 varieerde tussen elf en vijfentwintig per jaar.62 In 2005, na de moord op Theo van Gogh, in 2007 en 2008 waren er ook veel incidenten. Daarna nam het af. Vanaf 2013 was er weer sprake van een toename met forse pieken in 2015 en in 2016. De piek in 2016 was extra hoog, omdat in deze telling bijvoorbeeld het versturen van een dreigbrief aan meerdere adressen als meerdere incidenten werd geregistreerd. Zo werd een dreigbrief die op 25 februari 2016 aan dertig verschillende moskeeën werd verstuurd in de cijfers opgenomen als 30 verschillende incidenten.

(Bron: Valk. I. van der (2017), Monitor Moslimdiscriminatie, derde rapportage.)

Op Republiek Allochtonië wordt sinds 2010 ook een lijst bijgehouden. Hierop staan vooral incidenten die het nieuws haalden. Op deze lijst wordt een dreigbrief aan meerdere moskeeën als een enkel incident geteld. Dit levert iets andere cijfers op, maar in grote lijnen wel een vergelijkbaar beeld.

60 61 62

Valk, I. van der (2012), Islamofobie en Discriminatie, pp. 75-85; Valk, I. van der (2015), Monitor Moslimdiscriminatie, pp. 68-87. Witte, R. (2010), Al eeuwen een gastvrij volk; racistisch geweld en overheidsreacties in Nederland 1950-2009, p. 141. Valk, I. van der (2012) , Islamofobie en Discriminatie, pp. 75-85; Valk, I. van der (2015), Monitor Moslimdiscriminatie, pp. 68-87.

30 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

2.7.2. Overzicht incidenten63 moskeeën 2017 - 2019 Hieronder een overzicht van de incidenten die in de periode 2017-2019 plaatsvonden bij moskeeën. Het betreft incidenten of uitingen die de lokale of landelijke pers hebben gehaald en die bijna allemaal duidelijk gericht zijn tegen de aanwezigheid van moslims en/of hun gebedshuizen in Nederland. In enkele gevallen is het motief van de daders onduidelijk. Het zou in deze gevallen kunnen gaan om daden die geïnspireerd zijn door moslimhaat, maar ook om bijvoorbeeld ongericht vandalisme, politieke motieven of een conflict met het moskeebestuur. De hieronder vermelde incidenten hebben vaak een grote impact op de (lokale) moslimgemeenschap en ze betekenen in veel gevallen een beperking om in vrijheid het geloof te belijden. Uit het overzicht blijkt dat de laatste jaren, vooral in 2018, sprake is geweest van een toename van demonstraties en acties van extreemrechtse organisaties.64 Hoewel de demonstraties van extreemrechtse organisaties meestal binnen de kaders van de wet vallen, worden ze toch opgenomen in deze lijst. Reden hiervoor is dat de doelen die deze extreemrechtse organisaties nastreven haaks staan op de grondwet, zoals de beperking van rechten – waaronder de geloofsvrijheid – van een deel van de bevolking. Zo is bijvoorbeeld Pegida vaak helder over haar doel.

Via Twitter liet de organisatie op 15 januari 2019 nadat een demonstratie in Utrecht werd aangekondigd bijvoorbeeld weten: “We strijden door tot alle moskeeën 24/7 gesloten zijn!”:

2017 Over 2017 hebben we dertien incidenten geteld die duidelijk gericht waren tegen de aanwezigheid van de islam/moslims in Nederland. Het ging om bekladdingen (vijf keer), bedreigingen (drie keer), incidenten met varkenskoppen of varkensbloed (drie keer), een blokkade van gebruik van de moskee (twee keer) en brandstichting. Bij vier van deze incidenten was Pegida betrokken en één keer ging het om een actie van Identitair Verzet.

63 64

‘Incidenten’ wordt hier gebruikt in de betekenis van voorvallen. Het sluit niet uit dat het structureel kan zijn. In paragraaf 3.5.2 (pp. 76-89) wordt duiding gegeven aan de achtergronden en drijfveren van deze organisaties en aan de strategie achter hun acties.

VIERDE RAPPORTAGE | 31

Bedreigingen (3) De Haagse as-Soennah moskee ontving in juni, tijdens de ramadan, een brief waarin wordt gedreigd met een aanslag met een vrachtauto op moskeegangers. “Bij elke laffe aanslag op onze burgers en kinderen kan zomaar een tegenaanval volgen op jullie onschuldige bezoekers van moskeeën of wat dan ook. Protesteer dus wat harder tegen jullie gewelddadige vrienden en laat de radicaliteit achterwege, anders wordt Europa onaangenaam voor jullie”, staat in de brief. Een week eerder was in Londen iemand ingereden op moskeegangers.65 Uit een krantenbericht over een bekladding in oktober blijkt dat moskee An Noer in Barneveld in juni twee keer (hier geteld als twee afzonderlijke incidenten) een dreigbrief ontving.66 Bezetting/ blokkade (2) De bouw van de nieuwe Selimiye moskee van de koepelorganisatie Islamitische Stichting Nederland (ISN) in Veghel kwam in juli even stil te liggen. Tegenstanders bonden met een slot de hekken bij de bouwplaats aan elkaar en hingen een dreigbrief op. Pegida Nederland claimde de actie via Twitter, Facebookpagina en woordvoerder Edwin Wagensveld van Pegida meldde het Brabants Dagblad dat het slot en het briefje maandagochtend vroeg door een ‘aanhanger’ waren opgehangen. Wie dat was en waar die aanhanger vandaan kwam wilde Wagensveld niet kwijt.

Ook wilde hij geen toelichting geven op aangekondigde toekomstige actie(s).67 De extreemrechtse beweging Identitair Verzet bezette in september een moskee van de Islamitische Stichting Nederland (ISN) in Venlo en hing bij de moskee verschillende spandoeken met anti-islamitische leuzen op.68 Varkenskop, varkensbloed (3) Onbekenden legden in januari een varkenskop neer bij de El Fath Moskee in Berkel en Rodenrijs.69 In juli, tijdens de ramadan, werd bij moskee Arrahman in Boskoop een varkenskop neergelegd.70 In november wijdden leden van Pegida Nederland de locatie van een te bouwen moskee in Enschede in met varkensbloed. Een houten kruis dat op het toekomstige bouwterrein was geplaatst, werd door een in priestergewaad gestoken Pegida-lid met behulp van een wc-borstel besmeurd met varkensbloed. Een partytent fungeerde als ‘kerk’. Pegida plaatste het filmpje van het ‘ritueel’ op zijn Twitter-account en Facebookpagina (zie ook pp. 93-94).71 Bekladdingen, spandoeken (5) In februari werden meerdere muren en ramen van de Molukse moskee An-Nur in Waalwijk beklad met de leuzen ‘Fuck Allah’ en ‘Fuck ISIS’.72 In maart werd een moskee in Assen beplakt met posters en kwetsende teksten.73 Eind maart werden anti-islam spandoeken aangetroffen bij een bouwplaats voor een moskee in Weesp.

Pegida Nederland plaatste foto’s van de spandoeken op haar website met de tekst dat de organisatie dit soort acties zeer op prijs stelt. Ook werden mensen opgeroepen foto’s van hun anti-islam acties te plaatsen.74 Begin mei hingen onbekenden spandoeken op bij de locatie van de El Feth-moskee in Tilburg. Er werd opgeroepen in verzet te komen tegen de bouw van de nieuwe moskee en er stonden beledigende 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74

https://nos.nl/artikel/2180067-haagse-as-soennah-moskee-bedreigd-met-aanslag.html https://www.ad.nl/amersfoort/moskee-barneveld-beklad-met-hakenkruis-en-haattaal~a600c04a http://www.republiekallochtonie.nl/blog/nieuws/pegida-blokkeert-en-bedreigt-bouw-moskee-in-veghel https://www.1limburg.nl/extreemrechtse-beweging-bezet-moskee-venlo https://www.bndestem.nl/binnenland/varkenskop-bij-moskee-berkel-en-rodenrijs~a5f6b33a/ https://www.ad.nl/binnenland/varkenskop-neergelegd-bij-moskee-in-boskoop~afbfa29e/ https://www.ad.nl/binnenland/walging-om-schandalige-actie-pegida-bouwplaats-moskee-besmeurd-metvarkensbloed~a7d2a24f/ http://www.republiekallochtonie.nl/blog/achtergronden/molukse-moskee-in-waalwijk-beklad-met-fuck-allahen-fuck-isis https://www.dvhn.nl/drenthe/Moskee-in-Assen-beplakt-met-posters-met-kwetsende-teksten-22093366.html https://www.parool.nl/nieuws/anti-islam-spandoeken-bij-moskee-weesp~bbcd484b/

32 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

slogans op over de islam. Op de sociale mediakanalen van Pegida verschenen al vroeg foto’s, maar de organisatie zegt niet te weten wie er achter de spandoeken zitten.75 In oktober werd de deur van moskee An-Noer in Barneveld beklad met een hakenkruis en de tekst ‘moslim tuig’.76 Brandstichting In Heemskerk moest de brandweer in april uitrukken nadat de moskee in brand was gestoken.77 2018 Over 2018 hebben we opnieuw dertien incidenten geteld die duidelijk gericht waren tegen de aanwezigheid van de islam/moslims in Nederland. Het ging om bekladdingen (zeven keer), incidenten met varkenskoppen of onthoofde poppen (drie keer), demonstratieve acties (twee keer) en een blokkade van de moskee. Vier keer betrof het een actie van Rechts in Verzet (een afsplitsing van Pegida), drie keer was het een actie van Pegida en verder eenmalige acties van Voorpost en Identitair Verzet. Verschillende demonstratieve acties voor moskeeën van Pegida, Nijmegen Rechtsaf en Identitair Verzet werden wel aangekondigd, maar vonden niet plaats. Daarnaast werden er twee keer ruiten ingegooid en was er één keer sprake van brandstichting. Onthoofde pop, kruizen, tomatensaus en varkensvlees (3) Bij de Emir Sultan moskee in Amsterdam-Noord werd in januari een onthoofde pop achtergelaten. Het hoofd hing met een touw aan het hek en er lag een briefje bij met een boodschap.

De ISN waarbij de Emir Sultanmoskee is aangesloten deed aangifte van belediging, bedreiging en discriminatie. De romp en het hoofd van de pop waren besmeurd een rode substantie. Het hoofd hing aan een touw. De actie werd geclaimd door Rechts in Verzet.78 Leden van Pegida protesteerden in maart in Enschede opnieuw tegen de bouw van een moskee. Op het bouwterrein werden enkele witte kruizen geplaatst (zie ook pp. 93-94).79 In Nieuwerkerk aan den IJssel werd in september het toekomstige pand van een moskee besmeurd met tomatensaus. Eerder waren stukken varkensvlees door de brievenbus gegooid.80 Bekladdingen, spandoeken, posters (7) Leden van Rechts in Verzet plaatsten op 12 april spandoeken en borden bij twee moskeeën, in Enschede en in Houten. Om 05.00 uur plaatste Rechts in Verzet op Twitter zelf afbeeldingen van de geplaatste borden met daarbij de tekst “wij beginnen klein”.81 In juni voert hetzelfde Rechts in Verzet actie tegen de bouw van een moskee in Assendelft met in totaal 44 borden tegen moskeeën en de islam.82 In juli volgen spandoeken van Rechts in Verzet bij een beoogd pand van een moskee in Oosterhout.83 75 76 77 78 79 80 81 82 83

https://www.bd.nl/tilburg-e-o/spandoeken-tegen-komst-moskee-stedekestraat-in-tilburg~ab0aab1a/ https://www.ad.nl/amersfoort/moskee-barneveld-beklad-met-hakenkruis-en-haattaal~a600c04a https://dutchturks.nl/moskee-in-heemskerk-doelwit-van-brandstichting/ https://www.parool.nl/nieuws/wie-is-de-man-die-de-onthoofde-pop-voor-een-moskee-achterliet~bf5fd62b/ https://www.nu.nl/binnenland/5170937/pegida-plaatst-kruizen-grond-toekomstige-moskee-enschede.html https://www.ad.nl/rotterdam/moskee-besmeurd-met-tomatensaus-we-voelen-ons-bedreigd~a19aa307/ http://www.republiekallochtonie.nl/blog/achtergronden/verzet-tegen-moskee-bouw-steeds-meergeorganiseerd. We tellen dit als drie afzonderlijke incidenten. https://www.nhnieuws.nl/nieuws/225867/actiegroep-plaatst-spandoeken-tegen-moskee-in-assendelft https://www.bndestem.nl/oosterhout/verzet-tegen-beoogd-pand-moskee-oosterhout~a89a0f2b/

VIERDE RAPPORTAGE | 33

In november wordt de Ulu moskee in Ede twee keer in een week met posters behangen. De actie wordt geclaimd door het extreemrechtse Voorpost.84 Blokkade (1) Identitair Verzet sloot in november de poort van de moskee in Geleen af met een fietsslot. In mei werd er ook al tegen de moskee geprotesteerd met spandoeken en flyers.85 Demonstratieve acties (2) In 2018 werden door extreemrechtse organisaties als Identitair Verzet, Nijmegen Rechtsaf en vooral Pegida verschillende pogingen ondernomen om demonstratieve bijeenkomsten te houden voor moskeeën. In de meeste gevallen leidde dit wel tot ophef en aandacht voor de deelnemende organisaties, maar kwam het niet tot een actie. Slechts twee keer vond de actie wel plaats. Pegida wilde tijdens het avondgebed in de ramadan demonstratief voor moskeeën in vijf gemeenten varkensvlees op de barbecue roosteren. Utrecht, Den Haag, Arnhem en Gouda verboden deze BBQdemonstraties, maar Rotterdam niet. Aboutaleb, burgemeester van die stad, wilde ze het recht op demonstratie op die plek niet ontzeggen. Als reactie hierop besloot de buurt, bij wijze van solidariteit een menselijke haag om de moskee te vormen.

Pegida besloot hierop op het laatste moment de barbecue af te blazen.86 Begin oktober vonden twee acties wel plaats; eerst vertoonde Pegida een anti-islam video voor een moskee in Enschede87, een week later werd geprobeerd om een video voor een moskee in Utrecht te vertonen. Deze actie werd door de politie voortijdig beëindigd omdat tegendemonstranten begonnen te rellen.88 De demonstratie van Nijmegen Rechtsaf in augustus tegen een ISN-moskee werd door de politie verboden omdat de organisatie geen toestemming had gevraagd voor de demonstratie.89 Hetzelfde overkwam Identitair Verzet bij een demonstratie in Leiden.90 Brandstichting, vandalisme In februari werden de ruiten ingegooid bij een Marokkaanse moskee in Roosendaal91 en werd brand gesticht bij een islamitisch centrum in Drachten.92 In september werden stenen door een ruit gegooid bij een moskee in Alblasserdam.93 2019 Over 2019 hebben we wederom dertien incidenten geteld die duidelijk gericht waren tegen de aanwezigheid van de islam/moslims in Nederland. Het ging om bedreiging en geweld (vier keer), spandoeken/poppen (één keer), bekladding (twee keer), demonstratieve acties (vijf keer) en een bezetting.

Zes keer was hierbij, voor zover bekend, een extreemrechtse organisatie betrokken: vier keer betrof het een actie van Pegida (pop/spandoek en demonstratieve acties) en verder ging het om eenmalige acties van Rechts in Verzet (demonstratieve actie) en Identitair Verzet (blokkade van gebruik). 84 85 86 87 88 89 90 91 93

https://turksemedia.nl/turkse-moskee-ede-opnieuw-lastiggevallen-door-rechts-extremisten/ https://www.limburger.nl/cnt/dmf20181116_00080716/actiegroep-sluit-poort-van-moskee-in-geleen-af-metzwaar-slot https://www.rd.nl/vandaag/binnenland/pegida-blaast-barbecue-op-laatste-moment-af-1.1492674 https://www.tubantia.nl/enschede/pegida-demonstreert-met-gruwelijke-video-in-enschede~a005c519/ https://utrecht.nieuws.nl/stadsnieuws/69528/demonstratie-pegida-vroegtijdig-beeindigd/ https://www.gelderlander.nl/nijmegen/nijmegen-rechtsaf-houdt-actie-tegen-moskee-in-de-stad-politie-grijptin~a1376b0b/?referrer=https://myprivacy.dpgmedia.net/ https://www.unity.nu/Artikelen/leiden/identitair-verzet-protesteert-bij-moskee-leiden,-me-ingezet https://www.bndestem.nl/roosendaal/ruiten-ingegooid-bij-marokkaanse-moskee-roosendaal~a7b9f3f4/ https://www.alblasserdamsnieuws.nl/wordpress/2018/09/12/stenen-door-ruit-bij-turkse-vereniging-inalblasserdam-consul-bezoekt-damdorp/comment-page-1/

34 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

Daarnaast werden er twee keer ruiten ingegooid en was er één keer sprake van brandstichting. Bedreiging en geweld (4) Na de aanslag op 18 maart 2019 in een tram in Utrecht, waarbij Gökmen Tanis vier mensen doodde en zeven verwondde, belde Cornelis H. (60) 28 keer met de Utrechtse Ulu moskee met diverse dreigementen. Hij ontving hiervoor in juni een taakstraf van dertig uur.94 Begin april belden een dronken vader en zijn zoon aan bij een moskee in Waddinxveen en begonnen in te slaan op enkele moskeegangers. Vier personen raakten gewond. Vader en zoon zijn gearresteerd door de politie. Zij zouden racistische motieven hebben gehad. Nadat de Blauwe Moskee in Amsterdam had aangekondigd de gebedsoproep met luidsprekers te gaa versterken, kreeg de moskee een tweet die als bedreigend werd ervaren.95 96 In november ontvingen moskeeën in Zeist, Oosterhout en Vlissingen een identieke dreigbrief met een getekende galg van zeer waarschijnlijk dezelfde afzender.97 Poppen (en spandoeken) (1) Begin maart plaatste Pegida voor de Haagse As Soennah moskee een half ontblote pop die de profeet Mohammed moest voorstellen met een baby voor zijn kruis. Op de spandoeken stond onder andere te lezen dat Mohammed een kinderneuker is.

Pegida liet weten boos te zijn, omdat verzoeken om bij moskeeën in Den Haag te mogen demonstreren elke keer werden afgewezen en de gemeente Den Haag niet bereid zou zijn tot een ‘constructief gesprek’ voor een oplossing van het ‘demonstratie-probleem’. Moskee As Soennah deed aangifte.98 Demonstratieve acties (5) Pegida richtte zich in 2019 vooral op de Fourqaanmoskee in Eindhoven. Op 6 mei werd een demonstratie afgelast. De gemeente Eindhoven had een demonstratie toegestaan mits de demonstranten achter hekken bleven. Dat wilde Pegida niet. Op 27 mei vond er wel een demonstratie plaats, maar deze actie van 15 Pegida-aanhangers werd halverwege door de politie afgeblazen toen honderden moslimjongeren de toegang tot de Al Fourqaan-moskee blokkeerden en met stenen gooiden. Pegida- voorman Edwin Wagensveld sprak na afloop desondanks van een geslaagde demonstratie. ”We hebben ons punt gemaakt, ik ben eigenlijk heel tevreden. Het tuig dat het steeds heeft over vrijheid van godsdienst, gunt ons niet de vrijheid om te demonstreren. Hier had keihard een waterkanon op gezet moeten worden. Wij komen nog een keer terug, al kost het de gemeente tonnen. Het begint nu echt leuk te worden.”99 Op 15 juni keerde Wagensveld terug met tien anderen voor een flyer-actie. Dat duurde niet lang. Toen hij werd belaagd door enkele jongeren en een paar klappen kreeg, werd hij door de politie afgevoerd.

Op 22 juni kwam Wagensveld met elf anderen terug naar de Fourqaanmoskee. Omdat burgemeester Jorritsma geen toestemming had gegeven voor de demonstratie, werden de twaalf Pegida-aanhangers aangehouden.100 94 95 96

97 98 99 100

Vlak na aanslag in Utrecht belt Cornelis H. met Ulu-moskee: ‘Zat die Turk bij jullie? Jullie zullen branden” (artikel in AD op 26 juni 2019). https://www.parool.nl/amsterdam/de-blauwe-moskee-in-nieuw-west-doet-aangifte-na-bedreiging~badd4e4a/ De eerste keer dat de versterkte gebedsoproep zou klinken, mislukte dit omdat een kabel van de geluidsinstallatie was doorgeknipt. https://www.republiekallochtonie.nl/blog/opinie/over-een-versterkte-gebedsoproep-diedoor-een-kwajongensstreek-niet-klonk https://www.ad.nl/oosterhout/kick-out-na-zeist-krijgen-ook-moskeeen-in-andere-steden-galg-op-de-mat http://www.republiekallochtonie.nl/blog/nieuws/pegida-plaatst-mohammed-als-pop-met-baby-in-kruis-voormoskee-as-soennah https://www.ed.nl/eindhoven/pegida-noemt-afgeblazen-actie-in-eindhoven-geslaagd-we-hebben-ons-puntgemaakt~add11efa/ https://www.politie.nl/nieuws/2019/juni/22/09-pegida-aanhangers-opgepakt-bij-manifestatie.html

VIERDE RAPPORTAGE | 35

Burgemeester Jorritsma liet daarna weten dat Pegida alleen nog op het Eindhovense Stadhuisplein mocht demonstreren. Wagensveld ging er in zijn eentje, omgeven door journalisten, demonstratief een krantje lezen.101 Op 26 oktober organiseerde Rechts in Verzet een demonstratie tegen een moskee in Enschede. Er namen vijftien mensen deel.102 ‘Blokkade’/ spandoeken (1)

In oktober herhaalde Identitair Verzet een actie uit 2018: de toegang tot een moskee in Geleen werd vergrendeld met een fietsslot en er werden spandoeken opgehangen.103 Bekladding (2) In juli werd moskee Nasser in Veenendaal door onbekenden beklad met onder andere maandverband en een substantie die lijkt op menselijke uitwerpselen.104 In september werden bij de Abou Bakr moskee in Almere anti-islamitische posters en spandoeken opgehangen.105 Brandstichting Tot slot was er ook in 2019 sprake van een brandstichting. In april stak een man een moskee in Leeuwarden in de brand. Hij werd later in het jaar veroordeeld tot 36 maanden cel, waarvan 14 maanden voorwaardelijk. De dader was onduidelijk over zijn motieven. Hij beweerde niet te weten dat het om een moskee ging, maar dat vonden de rechters onwaarschijnlijk omdat hij er vlak in de buurt woont. De rechters namen in hun oordeel de impact mee die de daad op de islamitische gemeenschap had gehad. Zo oordeelden zij dat de man met zijn actie groot gevaar heeft veroorzaakt voor de moskee en voor de imam. Daarnaast namen de rechters het de man kwalijk dat hij angst heeft veroorzaakt bij de lokale geloofsgemeenschap. Volgens vertegenwoordigers van de moskee is het moskeebezoek sinds de brandstichting afgenomen.106 2017

2018

2019

Bedreiging, geweld

3

0

4

Bezetting, blokkade

2

1

1

Varkenskoppen, (varkens) bloed, poppen

3

3

1

Bekladding, spandoeken, posters

5

7

2

Demonstratieve acties

0

2

5

Brandstichting

1

1

1

Vandalisme

0

2

0

101 102 103 104 105 106

https://www.ed.nl/eindhoven/demonstratie-pegida-op-stadhuisplein-eindhoven-voorman-leest-in-alle-rusteen-krant~ae6373b7/ https://www.tubantia.nl/enschede/marginale-opkomst-bij-moskeeprotest-in-enschede~acabfc65/ https://www.limburger.nl/cnt/dmf20191018_00128385/moskee-geleen-opnieuw-nachtelijk-doelwitextreemrechtse-actiegroep https://www.ad.nl/veenendaal/veenendaalse-moskee-beklad-met-maandverband-en-smerigheid-werk-vaneen-gek~a91a0eb2/ https://www.omroepflevoland.nl/nieuws/174175/posteractie-tegen-abou-bakr-moskee https://nos.nl/artikel/2304522-celstraf-voor-brandstichting-moskee-leeuwarden.html

36 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

Geen volledig overzicht De lijsten van Van der Valk en Republiek Allochtonië over eerdere jaren zijn verre van compleet. Dat geldt ook voor bovenstaand overzicht. Heel veel incidenten halen namelijk nooit de media. Daarnaast hebben verschillende moskeeën het beleid, soms in overleg met de politie, om met dergelijke incidenten niet naar buiten te treden. De gedachte hierachter is dat de daders met media-aandacht krijgen wat ze zoeken. Ook bestaat de angst dat het tot kopieergedrag en dus tot meer bedreigingen of geweld leidt. En verder spelen angst voor onrust bij de achterban, gebrek aan vertrouwen in instanties zoals de politie en het OM en gewenning een rol. In een eerdere monitor (2015) concludeerde Ineke van der Valk dat van de naar schatting 475 moskeeën in Nederland107 meer dan een derde (39%) in de voorafgaande tien jaar te maken had gehad met één of vaak meerdere voorvallen van discriminatoire agressie en geweld.108 Van de 84 moskeeorganisaties die een vragenlijst over tegen hen gerichte agressie hadden ingevuld, gaf twee derde (68%) aan verschillende vormen van agressie meegemaakt te hebben en een derde (32%) niet. Op de vraag hoe vaak de moskee sinds 2005 het mikpunt was geweest van agressie rapporteerde een kwart (26%) van de moskeeën dat zij één of twee keer per jaar problemen ondervonden.

Hoewel een derde (32%) van alle respondenten bang was voor meer agressie in de nabije toekomst, was er volgens Van der Valk geen sprake van een overheersend klimaat van angst. Bijna de helft (47%) van de moskeebestuurders zag de algemene vijandige houding tegenover moslims en islam als het belangrijkste motief voor de agressie. Relatief vaak melding Relatief deden veel van de getroffen moskeeën (85%) die deelnamen aan het onderzoek aangifte bij de politie. Van der Valk maakte hierbij de aantekening dat het wellicht zo is dat moskeeën die niet geneigd zijn te melden, ook niet gauw aan een onderzoek zullen willen meewerken. En omgekeerd, dat wie meldt, zich ook wel wil inzetten voor zo’n onderzoek. Uit het onderzoek van het SCP naar Ervaren Discriminatie109 blijkt dat discriminatie-incidenten met bekladden, bekrassen en vernielen door personen relatief gemakkelijker worden gemeld dan vormen van ongelijke behandeling en negatieve bejegening. Volgens de onderzoekers komt dit waarschijnlijk omdat vandalisme-incidenten gemakkelijker te bewijzen zijn en een melding nodig is als men een verzekering wil inschakelen. Tijdens bijeenkomsten over incidenten bij moskeeën in een actie-onderzoek dat projectbureau Zasja in 2017 uitvoerde in opdracht van het ministerie van SZW, kwamen ook moskeebestuurders aan het woord die geen aangifte deden.

Uit hun verhalen werd duidelijk dat ze onder andere afzagen van melding of aangifte uit angst voor represailles of om groeiende gevoelens van onveiligheid onder de bezoekers te voorkomen. Verder speelden slechte ervaringen met de politie of andere betrokken instanties een rol net als het idee dat er toch niets mee gebeurt of dat het inmiddels ‘gewoon’ wordt gevonden.110 CMO en moskeebestuurders Het Contactorgaan Moslims en Overheid (CMO) ziet agressie en geweld tegen moskeeën al langer als een urgent probleem, maar wees er in 2015 voor het eerst op dat het steeds vaker gaat om gecoördineerde acties van een ideologisch gedreven groep. In een persbericht meldde het CMO op 8 februari 2015, na een bezetting door Identitair verzet van de in aanbouw zijnde moskee Al Hijra in Leiden: “Geweld tegen moskeeën neemt helaas andere vormen aan en er valt niet langer te spreken van incidenten.” De aard van dergelijke acties vraagt volgens het CMO om 107

Butter, E. & R. van Oordt (2018), Zuilen in de Polder? pp. 142-144.

108 109 110

Valk, I. van der (2015), Monitor Moslimdiscriminatie, p. 101. I. Andriessen (e.a.) (2020), Ervaren Discriminatie II. Oordt, R. van (2018), Weerbaar tegen moslimdiscriminatie. Eindrapportage: Procesbeschrijving, resultaten, vervolgstappen en aanbevelingen, Amsterdam: projectbureau Zasja

VIERDE RAPPORTAGE | 37

snelle en adequate maatregelen van de verantwoordelijke instanties in Nederland. Het CMO zocht samen met partners in het interreligieuze Caïro-overleg naar methodes om veiligheid van moskeeën in samenwerking met de buurt beter te waarborgen. Vanuit dit interreligieus overleg (tegenwoordig Overleg Joden, Christenen en Moslims; OJCM) wordt regelmatig met wisselend succes bemiddeld in buurten van gemeenten waar de bouw van moskeeën op de agenda staat. Een aantal islamitische koepelorganisaties probeert – net als de overheid – het draagvlak voor melden en aangeven te vergroten en vragen om gepaste (veiligheids)maatregelen en vervolging van daders. De Islamitische Stichting Nederland (met 150 aangesloten moskeeën) adviseert alle moskeeën aangifte te doen. Afhankelijk van eerdere ervaringen zoeken ze (pro)actief aandacht van de media. Overheid Niet alleen islamitische koepelorganisaties, maar ook de landelijke overheid zet in op de verhoging van de meldingsbereidheid bij moskeeën. In februari 2017 presenteerde het tweede kabinet Rutte een Handreiking Veilige Moskee met aanknopingspunten voor moskeeën, gemeenten en de politie om de veiligheid van moskeeën verder te verbeteren.

Hierin is ook aandacht voor het melden van incidenten bij de politie.111 Daarnaast werden in opdracht van het ministerie van SZW door projectbureau Zasja in het hele land bijeenkomsten georganiseerd over moslimdiscriminatie. Hieraan namen moskeebesturen, antidiscriminatievoorzieningen, politie en lokale bestuurders deel. ‘Maak melding van discriminatie en haatmisdrijven’ was de boodschap, maar moskeebesturen werden geregeld door vertegenwoordigers van de (lokale) overheid ook opgeroepen weerbaar te zijn. Dat riep soms weerstand op bij vooral de jongere moskeebestuurders. ‘Waarom vooral die nadruk op de weerbaarheid van slachtoffers?”, vroeg één van hen. “Het gaat hier om misdrijven. Is het niet de taak van politie en justitie de daders op te sporen en te straffen? En is het niet de taak van de overheid beleid te ontwikkelen dit soort misdrijven te voorkomen?”112

2.8. Triggerfactoren Er is maar heel beperkt onderzoek gedaan naar degenen die zich bewust of onbewust schuldig maken aan het discrimineren en uitsluiten van moslims. Waarom doen ze dat? Wat zijn de triggerfactoren van moslimdiscriminatie? In de zomer van 2015 deed het Verweij-Jonker Instituut in opdracht van toenmalig minister Asscher onderzoek naar de oorzaken van antisemitisme. Dit onderzoek laat zien dat 12% van de Nederlandse moslimjongeren duidelijk negatieve gevoelens heeft over joden. Uit hetzelfde onderzoek komt echter ook naar voren dat veertig procent van de autochtonen negatief denkt over Marokkanen en dat dertig procent van de autochtonen negatief denkt over moslims. Daarop besloot Asscher tot onderzoek onder jongeren naar de achtergronden van moslimdiscriminatie. Uit dit onderzoek naar triggerfactoren van moslimdiscriminatie113 blijkt dat ongeveer een derde van de jongens en één op de zeven meisjes negatief denkt over moslims.114 Over islamitische meisjes, vrouwen en ouderen en over liberale en succesvolle moslims denken jongeren gemiddeld positiever dan over islamitische jongens, mannen, jongeren en strenggelovige moslims. Jongeren met een hoger opleidingsniveau denken positiever over moslims dan jongeren in lagere onderwijstypen (vmbo en mbo) en jongeren in niet-stedelijke gebieden denken vaker negatief denken over moslims.

Bij hen wordt de beeldvorming minder bepaald door eigen ervaringen en meer door (negatieve) berichtgeving over moslims in de media, dan bij jongeren uit stedelijke gebieden. 111 112

113 114

Nationaal Coördinator Terrorisme Bestrijding & Expertise Unit Sociale Stabiliteit (2017). Handreiking Veilige Moskee, Den Haag: NCTV/ESS. Dit citaat is door de auteurs opgetekend tijdens één van de door projectbureau Zasja georganiseerde bijeenkomsten en werd ook eerder gebruikt in ‘‘Kan de minister aangeven hoe hij deze incidenten duidt?’ De reactie van politici op geweldsincidenten gericht tegen moskeeën, van Butter, E. (2019) in: I. van der Valk (red.), Mikpunt Moskee. Wonderen, R. van en M. van Kapel (2017), Oorzaken en triggerfactoren moslimdiscriminatie in Nederland, Utrecht: VerweyJonker Instituut. Voor dit onderzoek zijn ruim 3700 jongeren tussen de 12 en 23 jaar ondervraagd en ruim 2000 volwassenen als referentie.

38 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

Dit is ook het bredere beeld: naarmate niet-islamitische jongeren meer en vaker persoonlijk contact met moslims hebben, denken zij positiever over moslims. Zij vinden dan vaak ook dat de berichtgeving in de media over moslims negatiever is dan hun eigen ervaringen. Bij jongeren die weinig contact met moslims hebben, bepalen vooral de media hun oordeel, maar ook uitspraken over moslims van opiniemakers en politici. Triggerfactoren Belangrijke redenen om negatief te denken over moslims in Nederland zijn het gedrag van islamitische hangjongeren en de opvattingen die moslims volgens de ondervraagde jongeren hebben over onderwerpen als homoseksualiteit en gelijke rechten voor vrouwen. Daarnaast denkt een deel van deze jongeren dat moslims een bedreiging vormen voor de Nederlandse cultuur. Moslims worden meer als een culturele dan als een economische dreiging ervaren. Ze worden in verband gebracht met terroristische aanslagen uit naam van de islam en met complottheorieën die ervan uitgaan dat moslims Nederland willen overheersen. Hoe meer jongeren belang hechten aan ‘de Nederlandse identiteit’, des te negatiever ze denken over moslims in Nederland. Uitingen Een van de uitingen van moslimdiscriminatie die het meest voorkomt, is schelden. De aanleiding voor dit schelden wordt volgens de onderzoekers door niet-moslims en moslims verschillend beleefd.