1. Vierde rapportage monitor moslimdiscriminatie.pdf

MONITOR MMONITOR OSLIM M MOSLIM IDISCRIM DISCRIMINAT N A T IE I E MONATIE NITOR MOSLIM M DISCRIMI-VIERDE RAPPORTAGE | 1

Vierde rapportage Met speciale aandacht voor discriminatie op de arbeidsmarkt

Ewoud Butter | Roemer van Oordt | Ineke van der Valk

2 |

MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

VIERDE RAPPORTAGE | 3

Deel 1

Monitor Moslimdiscriminatie Vierde rapportage Deel 2

Discriminatie van moslims op de arbeidsmarkt

Ewoud Butter | Roemer van Oordt | Ineke van der Valk

4 |

MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

Dit onderzoek is tot stand gekomen met een financiële bijdrage van de Stichting Media en Democratie. Copyright: Ewoud Butter, Roemer van Oordt en Ineke van der Valk Gedeeltelijke overname van teksten is toegestaan mits daarbij de bron wordt vermeld. Mei 2021

VIERDE RAPPORTAGE | 5

Inhoudsopgave Deel 1: MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE VIERDE RAPPORTAGE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 1.

Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9

2.

Discriminatie en moslimdiscriminatie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13

2.1.

Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13

2.2.

Onderzoek naar ervaren moslimdiscriminatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Onderzoek van het SCP. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 Onderzoek van Meld Islamofobie en het onderzoek ‘Utrecht is ook mijn stad’. . . . . . . . . . . . . . . . 14

2.3.

Melding maken of aangifte doen van discriminatie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17

2.4.

Registratie van discriminatie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19

2.5.

De discriminatiecijfers

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .20

Meldingen bij ADV’s. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 Meldingen bij de politie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 Meldingen bij MiND. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 Het College voor de Rechten van de Mens. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 Het Openbaar Ministerie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 2.6.

Moslimdiscriminatie in cijfers. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 Meldingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25

2.7.

Agressie tegen moskeeën. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28

2.7.1.

Incidenten na 2005. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29

2.7.2.

Overzicht incidenten moskeeën 2017 - 2019. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 2017. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .30 2018. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 2019. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .33

2.8.

Triggerfactoren. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .37

3.

Moslimdiscriminatie in de politiekmaatschappelijke context. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39

3.1.

Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39

3.2.

Politieke agendering van moslimdiscriminatie 2017-2020. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42

3.2.1.

Inleiding

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42

6 |

MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

3.2.2

Tweede Kamerverkiezingen 2017 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..43

3.2.3

Het regeerakkoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . 44

3.2.4

De Tweede Kamer 2017- 2020 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . 45 2017 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 2018 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 2019 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 2020 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48

3.2.5

Conclusie: meer aandacht, weinig concreet beleid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .50

3.3

Internationale kritiek op de Nederlandse aanpak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50

3.4

Radicaal-rechts en extreemrechts . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52

3.4.1

Begripsbepaling. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .53

3.4.2.

Rechts-populisme, radicaal-rechts en extreemrechts. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .55 De PVV . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 Buitenparlementaire acties van de PVV: 2017-2020. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .58 Parlementaire acties van de PVV. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 Forum voor Democratie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62

3.5.

Radicaalrechts populisme en extreemrechtse formaties. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .65

3.5.1

Veiligheidsdiensten over extreemrechts. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .65

3.5.2

Identitaire, neonazistische en nieuw rechts-radicale formaties. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 Nederlandse Volks Unie (NVU)

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .67

Voorpost. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .68 Identitair Verzet. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 Pegida Nederland. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 Rechts in Verzet. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 Alt-right. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..72 Omvang, strategie, dreiging en respons. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .74 DEEL II MOSLIMDISCRIMINATIE OP DE ARBEIDSMARKT. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .78 1.

Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .78

2.

Literatuurverkenning. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .78

2.1.

Onderzoek naar discriminatie op de arbeidsmarkt. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .79

VIERDE RAPPORTAGE | 7

2.1.1.

Ervaren discriminatie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79

2.1.2.

Meldingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . .79

2.1.3.

Praktijktesten. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..80

2.1.4.

Stagediscriminatie op mbo’s en hbo’s. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 Mbo. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . .83 Hbo. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . .85

2.2

Ter afsluiting. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86

3.

VERSLAG ONDERZOEK DISCRIMINATIE EN STIGMATISERING VAN MOSLIMS OP DE ARBEIDSMARKT. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .88

3.1.

Inleiding. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .88

3.2.

Kenmerken van de respondenten. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .88

3.3

Ervaring met discriminatie op basis van geloof (islam) op de arbeidsmarkt. . . . . . .. . . . . . . . . . . . .. .90

3.4.

Ervaring met discriminatie tijdens een sollicitatieprocedure. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 90 Beschrijving van discriminatie-ervaringen tijdens de sollicitatieprocedure. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. .92 Specifieke ervaringen van vrouwen: de hoofddoek. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 De klant, kinderen of partner als excuus. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . .. .93 Impliciete discriminatie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 Specifieke ervaringen van mannen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . .94 Geen handen geven. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..95 Sollicitanten de ‘islamitische’ maat nemen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 Andere vormen van discriminatie tijdens de sollicitatieprocedure . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . .98 En dan? Melden of niet? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .99 Wel of niet te melden of feedback geven? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .100 Ervaringen van degenen die wel melding hebben gedaan of feedback hebben gegeven. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .103

3.5.

Discriminatie tijdens uitoefening van functie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 Discriminatie-ervaringen tijdens uitoefening van de functie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .112 Religie reden om een contract niet te verlengen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 Kwetsende opmerkingen en ‘grapjes’. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .106 Associatie met terrorisme – vragen om afstand te nemen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 Cliënten of partners. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108

8 |

MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

Vervolgstappen?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 Redenen om wel of niet te melden of feedback te geven. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 3.6.

Discriminatie bij doorstroming naar hogere functie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 Discriminatie-ervaringen bij doorstroming naar hogere functie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .112 Vervolgstappen?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113

3.7.

Discriminatie bij ontslag of niet verlengen van een contract. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .113 Discriminatie-ervaringen bij ontslag of niet verlengen van een contract. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 Vervolgstappen?. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115

3.8.

Op andere manier discriminatie op de arbeidsmarkt ervaren? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .116

3.9.

Andere ervaringen met discriminatie op grond van geloof. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .117 Uiteenlopende discriminatie-ervaringen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118

3.10.

Ervaringen met andere vormen van discriminatie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120

3.11

Emotionele gevolgen van discriminatie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121

4.

Ter afsluiting: Samenvatting, conclusies en aanbevelingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123

BIJLAGE: Gebruikte literatuur. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129

VIERDE RAPPORTAGE | 9

DEEL 1: MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE VIERDE RAPPORTAGE

1.

Inleiding

Begin 2018 deed de redactie van het televisieprogramma Radar zich voor als een bedrijf dat callcentermedewerkers nodig had voor een tijdelijke klus, en nam uit naam van dat nepkantoor contact op met een flink aantal uitzendbureaus.1 Belangrijke voorwaarde: het mochten vanwege slechte ervaringen geen ‘Turken’, ‘Marokkanen’ of ‘Surinamers’ zijn. Gevraagd werd of het uitzendbureau daar rekening mee kon houden. Bijna de helft van de 78 benaderde uitzendbureaus beantwoordde deze vraag positief, 14% legde de verantwoordelijkheid bij de opdrachtgever neer, 36% zei ‘nee’ en 3% nam geen beslissing. In de uitzending waren uitspraken te horen als: “mag ik eigenlijk niets van vinden en zeggen, maar ik snap het; ik mag het niet hardop zeggen, maar ik heb het gehoord en we mogen natuurlijk niet discrimineren, maar we gaan er wel rekening mee houden.” Brancheverenigingen, politici, bestuurders en mensenrechtenorganisaties buitelden over elkaar heen om hun teleurstelling, verontwaardiging of verbijstering te uiten.

Staatssecretaris van Ark van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) kwam met eigen - bevestigend - onderzoek2 en kondigde harde maatregelen aan.3 De uitzendbranche sprak over een noodzakelijke ‘cultuuromslag’ en stuurde medewerkers op cursus.4 Onderzoeker Iris Andriessen van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) wees in de uitzending van Radar op een vergelijkbaar onderzoek dat zij in 2011 deed waarin niet 36% maar slechts 15% van de uitbureaus weigerde om mee te werken. Het zogenoemde praktijktestonderzoek5 toont al decennialang aan dat structurele arbeidsmarktdiscriminatie op grond van bijvoorbeeld achternaam of uiterlijke kenmerken aan de orde van de dag is. Al in de jaren zeventig maakte antropoloog en criminoloog Frank Bovenkerk duidelijk dat etniciteit een factor van doorslaggevende betekenis is tijdens het sollicitatieproces. Veel soortgelijk onderzoek volgde, waarvan de precieze uitkomsten door wisselende methodes en omvang weliswaar verschilden, maar dezelfde trends aangaven. Meer recent is ook in bijvoorbeeld het uitgaansleven en op de woningmarkt gebruik gemaakt van praktijktesten door het inzetten van ‘mystery guests’ en ‘mystery calls’.

Zo belden twee redacteuren van de Groene Amsterdammer in 2018 met vijftig verhuurmakelaars, waarbij ze zich voordeden als een potentiële klant die voor minimaal twee jaar naar de Verenigde Staten zou gaan en zijn woning wilde verhuren. Na wat koetjes en kalfjes gaven ze aan wel specifieke gedachten te hebben over wie de woning zou mogen betrekken: “Misschien is het een gekke vraag, maar we willen geen allochtonen in ons huis. Kunnen jullie daar rekening mee houden?” 92% van de verhuurmakelaars stemde in met het discriminerende verzoek. Een deel leek zich van geen kwaad bewust, een ander deel wilde wel meewerken ondanks dat ze wisten dat het bij wet is verboden.6

1 2 3

4 5 6

Discriminatie door uitzendbureaus. TV- uitzending van Radar, het consumentenprogramma van AVROTROS, d.d. 20 januari 2018. Panteia (2019), Herhaling virtuele praktijktests arbeidsmarktdiscriminatie. Eindrapportage, Zoetermeer: Panteia. Geconstateerde gevallen van discriminatie bij het vervullen van vacatures door werkgevers en uitzendbureaus staan voor boetes tot 4.500 euro per geval en worden openbaar gemaakt Werkgevers moeten bij een vacature aangeven hoe de werving en selectie verloopt en hoe daarbij discriminatie wordt voorkomen. Het gaat zowel om vacatures waar iemand van buiten het bedrijf voor wordt gezocht als om vacatures voor interne kandidaten. Uitzendbranche verplicht op anti-discriminatiecursus (republiekallochtonie.nl). Voor een uitgebreide beschrijving van praktijktestonderzoek, zie paragraaf 2.2 in deel twee over de literatuurverkenning. Elibol, R. & J. Tielbeke (2018) ‘Rachid is ook gewoon een nette jongen’, op: De Groene Amsterdammer, nr. 13, 28 maart.

10 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

Herhalingsonderzoek van het CPB naar discriminatie op de arbeidsmarkt laat zien dat er in 2017 nog net zoveel gediscrimineerd werd op basis van etniciteit als in 2003.7 Positieve ontwikkelingen vallen in de praktijk vooral te verklaren uit de krapte op de arbeidsmarkt. Het gaat dus nadrukkelijk niet om tijdelijke tendensen, maar om structurele en institutionele processen, die vragen om langdurige kwantitatieve en kwalitatieve monitoring van discriminatie op uiteenlopende terreinen, waaronder die van moslims op de arbeidsmarkt. Onderzoek naar discriminatie op de arbeidsmarkt gaat vaak over discriminatie op grond van etniciteit, maar zelden over discriminatie op grond van religie. Toch zijn die twee vormen van discriminatie, zeker als het gaat om Turkse en Marokkaanse Nederlanders, vaak met elkaar verweven. Wanneer Mark gemakkelijker een baan krijgt dan Mohammed en Jaap eerder aan een woning komt dan Rachid, speelt niet alleen herkomst een rol. Uit SCP-onderzoek naar ervaren discriminatie blijkt dat Turkse Nederlanders en Marokkaanse Nederlanders van alle onderzochte bevolkingsgroepen in 2018 het vaakst discriminatie ervaren.

8 Ruim twee derde van de Turkse Nederlanders (69%) en Marokkaanse Nederlanders (72%) voelde zich (inclusief twijfel) gediscrimineerd op grond van hun etnische achtergrond en ongeveer de helft van de Turkse Nederlanders en twee derde van de Marokkaanse Nederlanders geeft aan zich (ook) gediscrimineerd te voelen op grond van hun geloof. Deze discriminatie wordt door moslims het meest ervaren bij het zoeken naar werk (37% is zeker, 13% twijfelt) of op het werk (42% is zeker, 13% twijfelt).

Doel en leeswijzer Monitorstudies naar discriminatie en racisme zijn van groot belang. Zij brengen ontwikkelingen in manifestaties van sociale uitsluiting over een langere periode aan het licht. Patronen worden zichtbaar. Monitorstudies tonen elke keer weer aan dat discriminatie op belangrijke terreinen nog steeds voorkomt en dat verschillende maatschappelijke groepen, zoals etnische minderheden, vrouwen, lhbtiq+-ers en mensen met beperkingen, hierdoor sociaal worden achtergesteld. Dat moslims en hun instituties meer en meer doelwit zijn geworden van discriminatoir handelen, bleef vaak onderbelicht. Dit heeft mede geleid tot het initiatief van Ineke van der Valk een meerjarig Monitorproject te starten. Na speciale aandacht in eerdere Monitor rapporten voor onder meer theoretische aspecten, discriminatoire voorvallen bij moskeeën, discriminatie in het onderwijs en hatespeech op de weblogs van GeenStijl en Powned, staat in deze vierde aflevering van de Monitor discriminatie op de arbeidsmarkt centraal. Het rapport bestrijkt de periode 2017-2020, waarbij in sommige onderdelen voor een beter begrip van recente ontwikkelingen verder teruggegaan wordt in de tijd. Net als in de vorige rapporten gaan we in het algemene deel in op de mate waarin en de wijze waarop moslims in Nederland discriminatie ervaren en op het melden ervan.

Ook geven we recente discriminatiecijfers van anti-discriminatievoorzieningen (ADV’s), politie, het Meldpunt internetdiscriminatie (MiND), het College voor de Rechten van de Mens en het Openbaar Ministerie (OM). Vervolgens wordt ingezoomd op moslimdiscriminatie. Eerst geven we de cijfers van de registratiepunten, daarna focussen we specifiek op incidenten gericht tegen moskeeën, kijken we naar wat bekend is over daders en besteden we aandacht aan triggerfactoren van moslimdiscriminatie. Vervolgens gaan we uitvoerig in op de politiekmaatschappelijke context. We beschrijven dit keer onder meer de wisselwerking tussen de invloed in de reguliere politiek van het idee van onverenigbare, botsende beschavingen en de invloed van de meer extreme versie van dit gedachtegoed in kringen van radicaal- en extreemrechts op de toenemende weerstand tegen de islam. Daarbij worden zowel de PVV en Forum voor Democratie als radicaal- en extreemrechtse formaties onder de loep genomen. Verder is er in dit hoofdstuk uitgebreide aandacht voor de politieke agendering van moslimdiscriminatie en de internationale kritiek op het Nederlandse antidiscriminatiebeleid. Door deze algemene onderdelen in elke editie terug te laten komen, behouden de rapportages hun longitude karakter. 7 8

Jongen, E. (e.a.) (2019), Inkomensongelijkheid naar migratieachtergrond, Den Haag: CBS Policy Brief. Andriessen, I. (e.a.) (2020), Ervaren discriminatie in Nederland II. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

VIERDE RAPPORTAGE | 11

In het themagedeelte doen we verslag van ons onderzoek naar discriminatie en stigmatisering van moslims op de arbeidsmarkt. Voordat we de resultaten van het eigen onderzoek behandelen, gaan we kort in op wat er bekend is over eerder onderzoek naar discriminatie op de arbeids- en stagemarkt van Nederlanders met een (niet-westerse) migratieachtergrond. Waar mogelijk gaan we hierbij specifiek in op discriminatie op basis van religie (islam). In het verslag van het onderzoek worden de uitkomsten van een survey behandeld, eerst algemeen en daarna op deelaspecten. De vorige Monitor bestreek de jaren 2014-2016. Dit waren de jaren waarin wereldwijd en in Europa veel terroristische aanvallen uit naam van IS en Al Qaida plaats vonden en waarin de oorlog in Syrië en Irak leidde tot een internationale vluchtelingencrisis. Als reactie hierop was er in Nederland sprake van een toename van moslimdiscriminatie en werden moskeeën aangevallen. Deze Monitor gaat vooral over de periode 2017 -2020.

Dit waren jaren waarin het aantal terroristische aanslagen wereldwijd en in Europa afnam.9 Alhoewel er in deze periode in Nederland twee jihadistische aanslagen plaatsvonden ( in 2018 op Amsterdam CS en in 2019 op een Utrechtse tram) spitste het publieke en politieke debat zich minder toe op jihadisme en meer op zaken als de invoering van een ‘boerkaverbod’ (formeel de wet ‘Gedeeltelijk verbod gezichtsbedekkende kleding’), de buitenlandse financiering van moskeeën, islamitisch onderwijs (Haga-lyceum) en racisme onder invloed van The Black Lives Matter-beweging. Bij het verschijnen van deze Monitor, in het voorjaar van 2021, zijn de Tweede Kamerverkiezingen net achter de rug en hebben niet alleen radicaal-rechtse partijen relatief veel (28) zetels behaald, maar heeft Nederland met de moslima Kauthar Bouchalikth een Tweede Kamerlid dat al voor haar beëdiging als parlementariër behoorde tot de vrouwelijke volksvertegenwoordigers die op Twitter de meeste haatdragende tweets ontvingen.10 In dezelfde periode wordt de jonge schrijfster Lale Gül bedreigd vanwege een roman waarin ze kritisch schrijft over haar jeugd in een orthodox islamitisch milieu. Er wordt, vooral op sociale media, meer dan ooit met meer emotie en minder nuance en differentiering over de islam en moslims gediscussieerd.

In die context is het mogelijk ook niet toevallig dat er in april 2021 weer sprake was van een opleving van haatincidenten gericht tegen moskeeën.

Begripsbepaling11 Wat is discriminatie? Discriminatie wordt in de praktijk op uiteenlopende manieren omschreven. Wij hanteren de volgende omschrijving: Discrimineren is het ongelijk behandelen, uitsluiten of achterstellen van individuen of groepen op basis van (persoonlijke) kenmerken. Dit brengt een inperking van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden met zich mee. Discriminatie kan zowel bewust als onbewust plaats vinden. De Nederlandse wetgeving maakt een onderscheid tussen verschillende gronden van discriminatie: ras (d.w.z. huidskleur, afkomst, etnische achtergrond), nationaliteit, geslacht, leeftijd, godsdienst en levensovertuiging, seksuele geaardheid, handicap, politieke overtuiging, burgerlijke staat en arbeidscontract en arbeidsduur. Bij moslimdiscriminatie is sprake van het anders behandelen, uitsluiten of achterstellen van individuen of groepen op basis van hun (vermeende) islamitische geloof. 9 10 11

https://www.trouw.nl/buitenland/wereldwijd-daalt-het-aantal-aanslagen-de-laatste-vijf-jaar~bb6e4a00/ https://www.groene.nl/artikel/misogynie-als-politiek-wapen Zie voor een uitgebreide bespreking van de begrippen racisme, discriminatie en islamofobie, Valk, I. van der, Islamofobie en discriminatie, Amsterdam: AUP 2012, pp. 17-34 en Valk, I. van der, Monitor Moslimdiscriminatie, Amsterdam: IMES, Universiteit van Amsterdam 2015, pp. 8-16.

12 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

Moslimdiscriminatie komt voort uit wat wel wordt aangeduid als anti-moslimracisme, moslimhaat of islamofobie: een samenstel van generaliserende ideeën, beelden, symbolen en teksten die systematisch en consistent een negatieve betekenis geven aan ‘moslims’ en/ of ‘de’ islam. Hierdoor worden moslims, maar soms ook niet-moslims die (ten onrechte) als moslim gezien worden, negatief bejegend en/of uitgesloten, vaak mede op basis van uiterlijke kenmerken zoals naam, taalgebruik, fysiek voorkomen en kleding. Deze Monitor was nooit tot stand gekomen zonder de respons op de uitgebreide survey die wij via diverse kanalen hebben uitgezet. In het bijzonder danken wij alle moskeebestuurders, vrijwilligers en sleutelpersonen die ons hierbij hebben geholpen. Daarnaast willen we allen bedanken die de tijd hebben genomen om in een klankbordgroep of tijdens een individueel diepte-interview hun discriminatie-ervaringen met ons te willen delen. Op verzoek van een meerderheid van de respondenten worden alle ervaringen anoniem weergegeven.

Veel dank gaat tenslotte ook uit naar Mohamed Atrar (Moskee Alert), Abdou Menebhi (Collectief tegen Islamofobie & Discriminatie), Habib el Kaddouri (SMN), Ömer Karaca (woordvoerder Milli Görüs Noord Nederland), Iris Andriessen (senior onderzoeker Verwey-Jonker Instituut), Frederique Jans (directeur Bureau Discriminatiezaken Kennemerland), Eva Klooster (zelfstandig onderzoeker) en Odile Verhaar (senior adviseur Beleid en Onderzoek College voor de Rechten van de Mens) die schriftelijk of mondeling feedback hebben gegeven op (delen van) onze bevindingen. De inhoud van het eindresultaat ligt volledig bij de auteurs.

VIERDE RAPPORTAGE | 13

2. DISCRIMINATIE EN MOSLIMDISCRIMINATIE 2.1. Inleiding Ruim een kwart van de Nederlanders (27%) ervaarde in 2018 discriminatie. Daarnaast twijfelde nog eens 11% of een incident dat zij meemaakten te maken had met discriminatie. Dat bleek uit onderzoek dat het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) in april 2020 publiceerde.12 Uit eerder onderzoek van het SCP (2014) kwamen vergelijkbare cijfers.13 Deze ervaren discriminatie is van invloed op de gezondheid, het welzijn en uiteindelijk ook de welvaart van mensen.14 Het kan ertoe leiden dat mensen hun gedrag aanpassen en bijvoorbeeld bepaalde plekken, situaties of arena’s (politiek, media, uitgaansgebied) mijden. Dat heeft uiteindelijk gevolgen voor de hele samenleving. Dit hoofdstuk beginnen we met een paragraaf over de mate waarin en de wijze waarop moslims in Nederland discriminatie ervaren (2.2). Daarna gaan we nader in op het melden van discriminatie (2.3) en vermelden we recente discriminatiecijfers (2.4) van anti-discriminatievoorzieningen (ADV’s), politie, het Meldpunt internetdiscriminatie, het College voor de Rechten van de Mens en het Openbaar Ministerie (OM). Vanaf paragraaf 2.5. gaat het specifiek over moslimdiscriminatie. Eerst geven we de cijfers van de registratiepunten (2.5.), daarna focussen we specifiek op incidenten gericht tegen moskeeën (2.6.).

In de laatste paragraaf (2.7) kijken we naar wat bekend is over triggerfactoren van moslimdiscriminatie.

2.2. Onderzoek naar ervaren moslimdiscriminatie Er zijn de afgelopen twee jaar een aantal onderzoeksrapporten gepubliceerd over de mate waarin en de wijze waarop Nederlandse moslims discriminatie ervaren. We behandelen in deze paragraaf drie van deze onderzoeken: de hierboven genoemde studie Ervaren Discriminatie II van het SCP15, Alledaagse Islamofobie van stichting Meld Islamofobie16 en Utrecht is ook mijn stad; Cijfers en verhalen over discriminatie en stigmatisering van moslims in Utrecht, een verkennende studie van Omlo en Butter.17 Het SCP definieert ‘ervaren discriminatie’ als volgt: “Om een gebeurtenis als discriminatie te ervaren moet een individu een negatieve behandeling ervaren als onrechtvaardig en dit in verband brengen met vooroordelen of stereotypen over de groep waartoe de persoon gerekend wordt (Major e.a. 2002). Een negatieve behandeling die de persoon toeschrijft aan persoonlijke identiteit (eigen capaciteiten, vaardigheden, enz.) wordt dus niet als discriminatie ervaren, noch situaties waarin men het legitiem vindt dat er onderscheid wordt gemaakt tussen groepen. Ervaren discriminatie hoeft niet altijd overeen te komen met feitelijke discriminatie: “het nadelig behandelen van personen omdat zij behoren tot een bepaalde groepering of tot een bepaalde groepering worden gerekend” (Köbben 1985; Veenman 1990, 2003).

Echter, ook wanneer er geen feitelijke discriminatie aan ervaren discriminatie ten grondslag ligt, is de ervaring op zichzelf voldoende om te zorgen voor effecten op gedrag en gevoelens van mensen.”18

12 13 14 15 16 17 18

Andriessen, I. (e.a.) (2020), Ervaren discriminatie in Nederland II. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Andriessen, I., H. Fernee & K. Wittebrood (2014), Ervaren discriminatie in Nederland. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Ikram, M. U. Z. (2016), Social determinants of ethnic minority health in Europe. Amsterdam: Universiteit van Amsterdam Andriessen, I. (e.a.) (2020), Ervaren discriminatie in Nederland II. Abaaziz, I. (2019), Alledaagse Islamofobie in Nederland; een verkennend onderzoek. Amsterdam: Stichting Meld Islamofobie. Omlo, J. & E. Butter (2020), Utrecht is ook mijn stad; Cijfers en verhalen over discriminatie en stigmatisering van moslims in Utrecht, een verkennende studie, Utrecht/Amsterdam: Buro Omlo/Ewoud Butter. Andriessen, I. (e.a.) (2020), Ervaren Discriminatie II.

14 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

De mate van Ervaren Discriminatie Onderzoek van het SCP Uit onderzoek van het SCP blijkt dat ruim een kwart van de Nederlanders (27%) in 2018 discriminatie heeft ervaren.19 Onder Nederlanders met een migratieachtergrond lag dit hoger: ongeveer de helft van hen had in 2018 te maken met discriminatie. Inclusief respondenten die daarover twijfelden, gaat het om bijna twee derde van de Nederlanders met een migratieachtergrond. Marokkaanse Nederlanders, Turkse Nederlanders en moslims scoorden het hoogste, maar wel minder dan in 2013. Van de Nederlandse moslims had 69% te maken met discriminatie. Van deze groep twijfelde 14% of het wel om discriminatie ging. Ter vergelijking: 32 % van de christenen had discriminatie ervaren (waarvan 11% twijfelde) en 37% van de niet-gelovigen (waarvan 12% twijfelde). Ongeveer twee derde van de Marokkaanse Nederlanders rapporteerde zich gediscrimineerd te voelen op grond van geloof. Van de Turkse Nederlanders gaf ongeveer de helft aan ervaring te hebben met deze vorm van discriminatie. Het is belangrijk te benadrukken dat mensen verschillende identiteiten hebben en daarom op verschillende gronden discriminatie kunnen ervaren.

Sommige gronden worden volgens het SCP vaak in combinatie genoemd, zoals etnische achtergrond en huidskleur, en etnische achtergrond en geloof.20 Moslims ervaren vooral discriminatie op de gronden geloof en etnische achtergrond, en in mindere mate vanwege huidskleur. Moslims ervaren vaker dan niet-gelovigen en christenen negatieve bejegening, ongelijke behandeling en vandalisme. Discriminatoir geweld of bedreiging wordt iets vaker ervaren door moslims dan door niet-gelovigen of christenen. Moslims ervaren seksueel lastiggevallen worden minder vaak: onder niet-gelovigen heeft negen procent dit ervaren, van de moslims is dit slechts drie procent. Onderzoek van Meld Islamofobie en het onderzoek ‘Utrecht is ook mijn stad’ In het onderzoek van Meld Islamofobie21 en het onderzoek van Omlo & Butter in Utrecht 22 wordt dieper op deze materie ingegaan. Zij baseren zich op surveys die zijn uitgezet onder het netwerk van Meld Islamofobie en onder islamitische sleutelfiguren in Utrecht. Beide onderzoeken zijn verkennend van aard en geven een goede impressie van de wijze waarop moslims uitsluiting en discriminatie ervaren. Het rapport van Meld Islamofobie23 doet verslag van een onderzoek onder 337 Nederlandse moslims, waarvan ruim twee derde (69%) vrouw is.

Van de respondenten beschouwt 98% zichzelf als moslim: 22% noemt zich erg religieus, de meerderheid (67%) religieus, 10% een beetje religieus en de rest (1%) beschouwt zichzelf als niet tot totaal niet religieus. Van de vrouwen draagt 65% een hoofddoek, 13% een khimaar en 5% een niqaab. Van de mannen draagt iets meer dan de helft (53%) een baard. 91% van de 337 respondenten blijkt in de afgelopen vijf jaren persoonlijk ervaringen met islamofobie te hebben gehad. Een aanzienlijk deel van de respondenten (39%) laat weten in 2018 alleen al meer dan vijf keer islamofobe incidenten te hebben meegemaakt. Het onderzoek Utrecht is ook mijn stad; Cijfers en verhalen over discriminatie en stigmatisering van moslims in Utrecht, een verkennende studie24 bestond uit interviews, gesprekken met een klankbordgroep en een 19 20

Ibidem, pp.161-165. Ibidem, p.12.

21 22 23 24

Abaaziz, I. (2019) Alledaagse Islamofobie in Nederland; een verkennend onderzoek. Omlo, J. & E. Butter (2020), Utrecht is ook mijn stad. Abaaziz, I. (2019) Alledaagse Islamofobie in Nederland; een verkennend onderzoek. Omlo, J. & E. Butter (2020), Utrecht is ook mijn stad.

VIERDE RAPPORTAGE | 15

focusgroep en een survey onder 585 respondenten die op enigerlei wijze zijn verbonden aan de stad Utrecht. Hiervan beschouwt 87% zich als moslim en is juist een kleine meerderheid man. Van de respondenten van dit onderzoek die zichzelf als moslim beschouwen heeft 72% wel eens te maken gehad met discriminatie op grond van hun geloof. Dit is vergelijkbaar met het SCP-onderzoek naar Ervaren Discriminatie (2020). Ruim twee derde van de Marokkaanse Utrechters en ongeveer de helft van de Turkse Utrechters had ervaring met moslimdiscriminatie. Wanneer mensen discriminatie hebben ervaren op grond van hun geloof, is dit vaak meerdere keren gebeurd. Bij ruim 60% gebeurde dit de afgelopen twee jaar drie keer of vaker. Dit geldt voor alle groepen, ongeacht gender of herkomst. Van de Utrechtse respondenten die zichzelf als moslim beschouwen, heeft twee derde (ook) te maken gehad met discriminatie op grond van herkomst. Van de respondenten laat een groter deel van de mannen (75%) dan de vrouwen (53%) weten discriminatie op grond van herkomst te hebben ervaren. Daarnaast heeft 13% van de moslims te maken gehad met discriminatie op grond van politieke voorkeur. Dit geldt vooral voor respondenten van Turkse herkomst (22%).

Niet-moslims met ervaring met moslimdiscriminatie Uit het Utrechtse onderzoek komt naar voren dat ook niet-moslims ervaring hebben met discriminatie op grond van hun vermeende islamitische geloof: dit geldt voor ongeveer 14% van de respondenten. Moslims zonder (directe) discriminatie-ervaring In het onderzoek van Meld Islamofobie heeft 9% van de respondenten geen directe, maar wel indirecte ervaringen gehad met islamofobie. Onder deze indirecte ervaringen vallen uitspraken van politici en stereotyperende berichtgeving over moslims die als kwetsend en beledigend worden ervaren. In het Utrechtse onderzoek geldt voor 28% van de respondenten die zichzelf als moslim beschouwen, dat ze geen ervaring hebben met discriminatie op grond van hun geloof. Een deel van hen sluit echter niet volledig uit er toch mee te maken te hebben gehad. Daarnaast hebben een paar respondenten wel een discriminatie-ervaring gehad, maar niet in Utrecht. Sommige respondenten denken dat ze geen moslimdiscriminatie ervaren hebben, omdat ze er niet als een moslim uitzien of geen islamitische naam hebben of gebruiken. Een deel van de groep die geen moslimdiscriminatie heeft ervaren, ziet het wel in zijn/haar omgeving gebeuren en maakt zich bijvoorbeeld zorgen over de wijze waarop moslims in de media of door de politiek worden geframed.

Tot slot zijn er moslims en niet-moslims die aangeven vooral ervaring te hebben met discriminatie op grond van hun (on)geloof of herkomst door andere moslims. Gender Uit het Utrechtse onderzoek komt geen duidelijk verschil naar voren tussen de mate waarin vrouwen en mannen discriminatie op grond van geloof ervaren: vrouwen (66%) gaven dit iets vaker aan dan mannen (64%). In het onderzoek van Meld Islamofobie wordt in dit verband verwezen naar het jaarrapport 2015 van Meld Islamofobie 25 waaruit blijkt dat vooral vrouwen het slachtoffer van islamofobie zijn, vooral als ze zijn gesluierd: 91% van de vrouwelijke melders droeg een hoofddoek. Locatie van ervaringen met discriminatie en stigmatisering In het Utrechtse onderzoek is gevraagd op welke plekken deelnemers discriminatie op grond van hun (vermeende) geloof hebben ervaren. Deze discriminatie wordt door twee derde van de respondenten ervaren op straat of in de publieke ruimte. Verder wordt vaak moslimdiscriminatie ervaren op de

25

Abaâziz, I. (2016), Jaarrapport 2015, Amsterdam: Meld Islamofobie.

16 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

arbeidsmarkt (52%), op het internet (51%), in winkels en op de markt (40%), in het openbaar vervoer (32%) en in het onderwijs (24%). Onder ‘ergens anders’ werden vaak media en politiek genoemd Waar heeft u te maken gehad met discriminatie of ongelijke behandeling op grond van uw (vermeende) geloof (islam)? (Meerdere antwoorden mogelijk)?

Vrouw Man Autochtoon Turkse Nederlander Marokkaanse Nederlander Alle respondenten

Arbeidsmarkt

Familie/ vrienden

Uitgaan

Openbaar vervoer

Publieke ruimte

Internet/ sociale media

Overheid

Winkels/ markt

Sporten

Ergens anders

45% 61% 57%

20% 28% 21%

14% 4% 29%

5% 27% 14%

43% 26% 43%

55% 68% 79%

43% 60% 29%

18% 25% 21%

43% 38% 36%

8% 14% 7%

11% 14% 7%

52%

18%

3%

24%

30%

52%

48%

36%

39%

9%

9%

55%

26%

5%

17%

32%

67%

56%

17%

42%

13%

15%

55%

24%

7%

18%

32%

64%

51%

21%

40%

12%

13%

Verschillende soorten ervaringen met discriminatie en stigmatisering In zowel het Utrechtse onderzoek als dat van Meld Islamofobie werden de respondenten gevraagd hun ervaringen met discriminatie en stigmatisering te delen. Dat leidde tot honderden beschrijvingen van impliciete tot zeer expliciete vormen van discriminatie en stigmatisering. Uit de antwoorden op de Utrechtse enquête blijkt dat het onderscheid tussen discriminatie en vooroordeel voor respondenten soms moeilijk te maken is. Wat voor de ene respondent een discriminatie-ervaring is, is voor de ander een voorbeeld van een vooroordeel en vice versa. Wanneer mensen ervaringen delen kan dat over een discriminerende handeling gaan, maar tegelijkertijd ook over het vooroordeel dat eraan ten grondslag ligt. De meeste vooroordelen hebben te maken met terrorisme, de positie van de vrouw in de islam en criminaliteit. Ook in het kader van het onderzoek van Meld Islamofobie werden zeer uiteenlopende incidenten gedeeld, van expliciet verbaal of fysiek geweld in het openbaar vervoer, online of op straat, tot vijandige of stereotyperende opmerkingen van collega’s op werk of op school. Geconcludeerd wordt dat “directe persoonlijke ervaringen met moslimdiscriminatie en/of moslimhaat niet altijd verband houden met een sterke religieuze identificatie of een typisch religieus uiterlijk zoals de hoofddoek of de baard.

Niet iedereen die een hoofddoek of baard draagt, heeft persoonlijk ervaring opgedaan met moslimdiscriminatie. Een ander interessant punt is dat ook het omgekeerde geldt: van de respondenten die zichzelf een beetje religieus tot niet religieus beschouwen, geeft de meerderheid aan directe persoonlijke ervaringen te hebben gehad met moslimdiscriminatie. Een belangrijk punt is dat de meerderheid binnen deze groep aangeeft geen religieus uiterlijk te hebben.”26 Impact In beide onderzoeken is de respondenten gevraagd wat de impact is geweest van de discriminatieervaringen. Bijna alle respondenten in het Utrechtse onderzoek melden in meer of mindere mate een emotionele reactie te hebben gehad. De emotie die het vaakst genoemd werd was ‘kwaad’. Daarna was ‘vernederd’ de sterkst gevoelde emotie, gevolgd door ‘verdrietig’, ‘machteloos’, ‘ongelukkig’ en ‘onveilig’.

26

Abaaziz, I. (2019) Alledaagse Islamofobie in Nederland; een verkennend onderzoek, p. 32.

VIERDE RAPPORTAGE | 17

Uit het onderzoek van Meld Islamofobie komt naar voren dat alledaagse ervaringen met islamofobie een ingrijpende impact hebben op het dagelijks leven en welzijn van Nederlandse moslims. Er is volgens Meld Islamofobie een wisselwerking te zien tussen stigmatiserende discoursen in media en politiek enerzijds, en persoonlijke ervaringen met discriminatie en uitsluiting anderzijds. Zo zijn veel moslims zich volgens het onderzoek de afgelopen vijf jaren minder veilig gaan voelen. Slechts 28% van de respondenten met directe ervaringen, voelt zich veilig tot heel erg veilig in Nederland. Verder geeft 74% van deze respondenten aan dat ze zich als moslim de afgelopen vijf jaren minder veilig zijn gaan voelen. Bijna de helft (49%) maakt zich veel tot heel veel zorgen dat hen iets kan overkomen vanwege hun moslim zijn en ruim twee derde (69%) maakt zich veel tot heel veel zorgen over hun toekomst in Nederland.

2.3. Melding maken of aangifte doen van discriminatie Van de Nederlanders die discriminatie ervaren, maakt slechts een klein deel hiervan melding bij een instelling die discriminatie registreert zoals de politie, een anti-discriminatievoorziening (ADV) of het internetmeldpunt MiND. Het SCP schat in Ervaren Discriminatie II dat slechts 3% van de discriminatieervaringen wordt gemeld. 27 Een grotere groep, ongeveer 20%, doet wel een melding bij een andere vorm van gezag als een leidinggevende of een vertrouwenspersoon. Waar discriminatie wordt gemeld hangt ook af van het terrein waarop discriminatie wordt ervaren: discriminatie op het werk wordt bijvoorbeeld relatief weinig bij registratie-instanties gemeld, terwijl dat bij discriminatie in de (semi)publieke ruimte relatief vaker gebeurt. Discriminatie-incidenten waar bekladden, bekrassen en vernielen aan de orde is, worden door personen vaker en gemakkelijker gemeld dan vormen van ongelijke behandeling en negatieve bejegening. Mensen die niet melden doen dit deels omdat ze er geen behoefte aan hebben. Zo geeft volgens het SCP ongeveer twee derde aan geen behoefte te hebben aan hulp bij het verwerken van wat er is gebeurd. Tussen de 30% en 40% van de respondenten heeft geen behoefte aan het delen van hun verhaal.

Uit eerder onderzoek naar ervaren discriminatie bleek dat het idee dat melden toch geen zin heeft, het meest wordt genoemd als reden om niet te melden. 28 Dat gold in het bijzonder wanneer er sprake was van discriminatie bij het zoeken van werk: 47% van de respondenten gaf aan een dergelijke ervaring niet te melden omdat het toch geen zin zou hebben. Andere redenen zijn: ‘het is niet belangrijk genoeg’, angst om in de problemen te komen, niet weten waar en hoe je kan melden en de verwachting dat het te veel tijd en moeite kost. In ongeveer 20% van de gevallen bestaat twijfel of er sprake is van discriminatie. Daarnaast is er een groep die aangeeft het zelf te hebben opgelost (op het werk geldt dit voor 23%). Meldingsbereidheid onder moslims Ook uit de onderzoeken van Meld Islamofobie en het Utrechtse onderzoek blijkt dat de meldingsbereidheid laag ligt. 29 De overgrote meerderheid van de slachtoffers (84%) in het onderzoek 27

28 29

Deze lage meldingsbereidheid komt ook elders naar voren. Het Kennisplatform Integratie en Samenleving (KIS) berekende in 2017 dat maar liefst 94% van de jongeren die discriminatie hebben meegemaakt, daarvan geen melding maakt. Een kwart van hen weet niet dat ze discriminatie kunnen melden, een ander kwart weet niet waar ze discriminatie kunnen melden en van de jongeren die hiervan wel op de hoogte zijn, blijkt een groot deel de overtuiging te hebben dat het toch geen zin heeft. https://www.kis.nl/artikel/jongeren-meldendiscriminatie-niet-heeft-toch-geen-zin Andriessen, I., H. Fernee & K. Wittebrood (2014), Ervaren discriminatie in Nederland. Abaaziz, I. (2019), Alledaagse Islamofobie in Nederland; een verkennend onderzoek en Omlo, J. & E. Butter (2020), Utrecht is ook mijn stad.

18 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

van Meld Islamofobie heeft geen melding gedaan. De oorzaak ligt in zowel gebrek aan vertrouwen dat er iets mee gedaan wordt als in de aard van de ervaringen zelf. Van de 16% die wel actie hebben ondernomen, deed 77% dit niet door middel van een melding of aangifte, maar door bijvoorbeeld het gesprek aan te gaan met de dader of een leidinggevende. Uit het Utrechtse onderzoek komt naar voren dat 22% feedback heeft gegeven aan de persoon of de instelling door wie men zich gediscrimineerd voelde. De meerderheid, 60%, bespreekt het met vrienden of familie en 31% heeft na de ervaring van discriminatie op grond van het geloof, verder geen actie ondernomen. Een klein deel heeft van de discriminatie-ervaring melding gemaakt bij de politie (4%), een anti-discriminatievoorziening (2%) of een specifiek meldpunt voor moslimdiscriminatie/islamofobie (1%). Degenen die geen melding doen, geven hiervoor uiteenlopende redenen. Soms zijn mensen niet bekend met de mogelijkheid om te melden. De meerderheid geeft aan te denken dat melden geen zin heeft. Hiervoor worden verschillende argumenten gegeven. Respondenten verwachten bijvoorbeeld dat er niet serieus naar hen wordt geluisterd of denken dat niets met de meldingen wordt gedaan en dat de ervaring van discriminatie wordt ontkend en afgedaan als onzin. Anderen vinden om verschillende redenen het niet de moeite om te melden.

Ze vinden het bijvoorbeeld zonde van de energie, denken te weinig bewijsmateriaal te hebben of kiezen liever voor een ander middel, zoals het aangaan van dialoog, dan het maken van een melding. Het idee dat melden geen zin heeft en het gebrek aan vertrouwen in meldpunten, wordt ook in het veld vaak gehoord. Er lijkt meer in het algemeen sprake van een gebrek aan vertrouwen in instituties, in het bijzonder de politie. Uit een in 2017 gepubliceerd onderzoek onder moslims in Europa van het Bureau van de Europese Unie voor de grondrechten (FRA) bleek dat Nederlandse moslims van alle Europese moslims het minste vertrouwen hebben in de politie.30 Interessant in dit verband is het onderzoek dat Arnoud Ens in opdracht van de Nationale Politie deed naar specifiek de meldingsbereidheid van slachtoffers van moslimdiscriminatie.31 Ens concludeerde onder andere: “Uit de resultaten blijkt dat slachtoffers om diverse redenen verwachten dat melden geen baten oplevert. De belangrijkste hiervan is dat men verwacht dat de politie de melding zal ontmoedigen of weigeren, of de zaak niet zal onderzoeken. Daarnaast worden weinig baten verwacht omdat discriminatie slecht bewijsbaar zou zijn, het fenomeen zich niet laat stoppen door de politie en slachtoffers reeds baten halen uit eigen interventies.” 32

Daar staat tegenover, stelt Ens, dat melden slachtoffers ook iets kost: “Zo is het pijnlijk om discriminatie te herleven, wordt melden als tijdrovend gezien en vinden slachtoffers het intimiderend om zich kwetsbaar op te stellen tegenover politieagenten. Bovendien zijn slachtoffers bang dat een melding leidt tot negatieve gevolgen zoals ontslag of schorsing en vreest men dat het stereotype van melders als kleinzerige klagers hen ook in de toekomst zal belemmeren. Tot slot zeggen deskundigen dat steeds meer moslims de registratie van geloofs- en persoonsgegevens wantrouwen, omdat zij het gevoel hebben dat zij zich daarmee tot potentieel doelwit maken van de overheid en diens focus op radicalisering.” 33

Ens signaleert verder een aantal ‘normatieve afwegingen’. Zo raken slachtoffers volgens Ens gewend aan discriminatie en proberen zij zich zo min mogelijk te laten beïnvloeden door incidenten. Ook willen zij vanuit hun geloof vergevingsgezind zijn. De politie is verder slecht in beeld als organisatie waar discriminatie gemeld kan worden. Bovendien zien sommige slachtoffers volgens Ens de politie niet als neutrale organisatie en vermijden zij het contact omdat zij vinden dat politieagenten zelf discrimineren. 30 31 32 33

European Union Agency for Fundamental Rights (2017), Second European Minorities and Discrimination Survey. Muslims Selected Findings, Vienna: FRA Ens. A. (2016), Discriminatie melden bij de politie?, Den Haag: Nationale Politie Ens. A. (2016), Discriminatie melden bij de politie?, p.6 Ibidem

VIERDE RAPPORTAGE | 19

Het maakt duidelijk dat een campagne om de meldingsbereidheid te verhogen niet alleen gericht moet zijn op meer bekendheid geven aan de mogelijkheid om te melden, maar dat er ook flink geïnvesteerd moet worden in het vertrouwen in instituties, waaronder de politie.

2.4. Registratie van discriminatie Wanneer iemand zich gediscrimineerd voelt en hiervan melding wil maken, kan hij of zij in Nederland op verschillende plekken terecht, waaronder de politie, een anti-discriminatievoorziening (ADV), het Meldpunt internet discriminatie (MiND), het College voor de Rechten van de Mens of bij een initiatief dat zich richt op een specifieke vorm van discriminatie. In deze paragraaf geven we een korte beschrijving van deze verschillende instellingen die discriminatie registreren. Politie Wanneer er sprake is van discriminatie kunnen burgers of organisaties bij de politie aangifte doen of ze kunnen het incident melden. Bij een aangifte stelt de politie aan de hand van de verklaring van de aangever een proces-verbaal op. Het Openbaar Ministerie (OM) bekijkt of er sprake is van een strafbaar feit en of de dader vervolgd gaat worden. Bij discriminatie op strafbare gronden gaat het om discriminatie wegens ras, geslacht, godsdienst, levensovertuiging, seksuele gerichtheid of handicap. In geval van een melding van discriminatie, wordt deze door de politie geregistreerd, maar wordt er geen strafrechtelijk vervolg aan gegeven. Een melding kan ook anoniem worden gedaan. Door informatie uit een melding kan de politie sneller ingrijpen wanneer er sprake is van strafbare feiten.

Het geeft de politie een completer beeld van wat zich op het gebied van discriminatie afspeelt. Veel discriminatiezaken die door de politie worden geregistreerd, gaan gepaard met een ander commuun delict34 zoals bedreiging of mishandeling. Discriminatie kan bij een dergelijk commuun delict leiden tot strafverzwaring. Uitgangspunt voor de rapportage van discriminatie-incidenten bij de politie is het incident en niet de melder. Wanneer er meerdere meldingen of aangiften over hetzelfde incident zijn gedaan, dan wordt dit incident maar één keer opgenomen in de cijfers. Anti-discriminatievoorzieningen (ADV’s) Sinds 25 juni 2009 heeft iedere gemeente in Nederland de plicht haar burgers toegang tot een antidiscriminatievoorziening (ADV) te bieden.35 Dat betekent niet dat er in iedere gemeente een vestiging van een ADV is, wel dat iedere gemeente op zijn minst bijdraagt aan een regionaal werkende ADV. Bij een ADV kan iedereen die discriminatie heeft ervaren of waargenomen hiervan melding maken of een klacht indienen. ADV’s registreren alle klachten en meldingen (in het vervolg meldingen) en ondersteunen de melders. Dat doen ze bijvoorbeeld door bemiddeling, bij het doen van aangifte bij de politie of bij het starten van een procedure bij het College voor de Rechten van de Mens.

ADV’s nemen ook klachten en meldingen in behandeling die gaan over discriminatie op gronden die niet door de wet zijn voorzien. Dat doen andere instituten zoals CRM en politie niet. Zo kunnen mensen die zich gediscrimineerd voelen dat bij een ADV melden, ook al gaat het alleen om een gevoel. Ook nemen ADV’s klachten in behandeling die gaan over discriminatie op grond van opleiding of overgewicht. In de ADV-cijfers wordt iedere dienstverlening die aan een melder wordt geboden afzonderlijk geteld. Dit betekent dat alle meldingen worden meegeteld, ook wanneer het om meerdere meldingen over hetzelfde incident gaat. Dat is een belangrijk verschil met de politie: wanneer 100 personen bij de 34 35

Een commuun delict is een gewoon strafbaar feit. Daarnaast wordt gesproken over politieke-, militaire- of ambtsdelicten. https://wetten.overheid.nl/BWBR0026168/2009-07-28

20 | MONITOR MOSLIMDISCRIMINATIE

politie melding maken van een gebeurtenis als bijvoorbeeld de ‘minder, minder’ (Marokkanen) uitspraak van Wilders, wordt bij de politie één incident geregistreerd. Wanneer dezelfde 100 personen hetzelfde incident bij ADV’s melden, komt dit terug als 100 meldingen. Meldpunt internetdiscriminatie (MiND) Het Meldpunt internet discriminatie (MiND) werd in 2013 opgericht op initiatief van het ministerie van Veiligheid en Justitie en het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Het Meldpunt werd ondergebracht bij NL Confidential (voorheen Stichting M).36 In de jaren daarvoor subsidieerde de overheid het Meldpunt Discriminatie Internet (MDI), dat vanaf de eeuwwisseling lange tijd het enige meldpunt voor online discriminatie was. Het MDI ging na het stopzetten van de subsidie nog drie jaar door met het registreren van incidenten en kreeg in 2014 en 2015 meer meldingen dan MiND. Vanaf 2017 was er nog maar één meldpunt: MiND. Wanneer een burger een discriminerende uitlating tegenkomt op het internet kan hij/zij deze kwijt op een digitaal meldformulier op de website van MiND (mindnederland.nl). Vervolgens kijkt MiND of de uitlating nog online staat en of de uiting strafbaar is. Wanneer dit het geval blijkt, dan verzoekt MiND degene die de site beheert om de uiting te verwijderen. Wanneer dit niet gebeurt, stelt MiND een aangiftedossier op voor het Openbaar Ministerie (OM).