1. CES NZKG 2022 spreads DEF
Tekst van het document
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
2031
Elektriciteit-infrastructuur Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Resp. Liander Liander Liander Liander Liander Liander Liander Liander Liander Liander Liander Liander Liander Liander Liander
1. Vattenfall Hemweg 6. Westpoort 150/20 kV 8. en 9. Oostzaan 150/50/10 kV 11. Beverwijk 50/10 kV 12. Westhaven 1 12. Westhaven 2 13. Zaandam Noord 14. Zaandam West LDN 90. Basisweg 150/10 kV 91. Havenstad 150/10 kV 92. IJpolder 50/10 kV 93. Ruigoord 50/10 kV 94. Zaanstad Hoogtij 50/10 kV 95. Velsen 50/10 kV 96. IJmuiden 50/10 kV Studie
Plan (of FEED)
Ontwerp
Constructie
Bedrijfsvoering
De individuele verduurzamingsprojecten die afhankelijk zijn van bovenstaande elektriciteits-projecten zijn gedeeld met Liander en in de Versnellingstafel Elektriciteit.
40
H2-infrastructuur
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4
Verantwoordelijke Gasunie PoA Alliander
WN NZKG H2avennet Zaannet
H2-aanbod HyCC Ntb** HyCC Vattenfall Vattenfall EVOS en PoA PoA en Zenith
H2ermes fase 1 400 MW+ electrolyse bij TSN 500 MW elektrolyse haven Hemweg 10 MW (Hy4Am) Hemweg 100 MW (P2F) H2A import obv veilige dragers EOS import obv cryogeen
H2-vraag Heracless Synkero Argent Diverse industrie Adam Diverse industrie Zaanstad
Opstart
Stapsgewijze toename van de vraag Stapsgewijze toename van de vraag
Studie
Plan (of FEED)
Ontwerp
Constructie
TSN Synkero Argent Diverse Maakstad
Bedrijfsvoering
41
Een belangrijke randvoorwaarde voor alle boven-
2.2.3 INFRASTRUCTUURAGENDA WARMTE
warmtenet hun contract uitdienen en daarna voor
industrie in staat haar gasverbruik van huidige
staande waterstofprojecten is het waterstofnetwerk
Er zijn geen nieuwe warmteprojecten bijgekomen
een andersoortige warmtevoorziening kiezen,
processen te verlagen en faciliteert tegelijkertijd
dat in Nederland wordt aangelegd door Gasunie.
sinds de CES NZKG 2021. Hieronder worden de
bijvoorbeeld volledig elektrisch.
toekomstige projecten die een stoombehoefte
Dit waterstofnetwerk verbindt de komende jaren
vorderingen in het NZKG voor de deelregio’s
Verder is er recent een rondvraag gedaan langs de
hebben. Ook vermindert het de vraag naar alternatie-
zeehavens met de grote industriële clusters in
besproken.
Zaanse industrie over de mogelijkheid om hun
ve energiedragers, waardoor het bijvoorbeeld de druk
restwarmte te benutten voor de bestaande warmte-
op het elektriciteitsnet kan helpen beperken. Op dit
Ook wordt het waterstofnetwerk verbonden met
Regio Zaanstad
netten voor de gebouwde omgeving. De resultaten
moment wordt de tracéverkenning afgerond.
Duitsland (Ruhrgebied en Hamburg) en België.
Binnen de regio Zaanstad wordt al ruim tien jaar een
daarvan zijn pas bekend na oplevering van de CES
Het stoomnet wordt in fases gerealiseerd, naar
hoge temperatuur, industrieel warmtenet geëxploi-
NZKG 2022.
verwachting is de eerste leiding eind 2023 operatio-
Nederland en de opslaglocaties voor waterstof.
neel. De verwachte CO2-reductie die met dit project
Ook wordt de IJmond met de Amsterdamse haven
teerd, genaamd HoogTij. Het is gasgestookt en
verbonden, ondermeer via het hergebruik van
daardoor minder aantrekkelijk voor vestigende
Regio Westpoort
gerealiseerd kan worden, is circa 150 kiloton per jaar,
bestaande leidingverbindingen. Met deze verbinding is
bedrijven, vanwege het weinig duurzame karakter.
Voor sommige bedrijven kan het gasverbruik
afhankelijk van het aantal afnemers.
het mogelijk biologisch gebonden waterstof ( Liquid
Ook is het niet mogelijk een sluitende businesscase
(gedeeltelijk) vervangen worden door de levering van
Organic Hydrogen Carrier / LOHC’) te transporteren
aan te bieden voor nieuwe bedrijven door de hoge
stoom. In de Port of Amsterdam wordt een stoomnet
Regio IJmond
tussen het havengebied en het TSN-terrein. Zo kan de
kosten van de fysieke aansluiting op het warmtenet.
gerealiseerd, waarbij het Afval Energie Bedrijf
In de IJmond wordt onderzocht of de restwarmte van
groei van de waterstofmarkt worden gefaciliteerd.
Vermoedelijk zullen de huidige gebruikers van het
(AEB stoom levert. Dit stoomnet stelt de bestaande
Tata Steel en waterstofproject H2ermes ingezet kan worden voor de gebouwde omgeving. Het warmtenet wordt in delen ontwikkeld, die uiteindelijk op elkaar aangesloten worden tot één open warmtenet in de
Scope Waterstofnetwerk NZKG, afbeelding Gasunie
IJmond. Met het warmtenet kunnen in totaal circa 30.000 woningequivalenten duurzaam worden verwarmd. De ontwikkelingen in Velsen zitten in de contractfase, voor Beverwijk vindt een nadere verkenning plaats. Het investeringsbesluit voor het warmtenet IJmond is gepland in het najaar van 2022, de realisatie start eind 2023 en in 2025 is het warmtenet dan operationeel. De Roadmap opgesteld voor de IJmond laat zien dat voor een heel groot deel de extra elektriciteitsvraag door duurzame opwek op de bedrijventerreinen kan worden gerealiseerd. En dat de warmtevraag van de bedrijventerreinen mogelijk ook met een warmtenet kan worden gedekt. Elektrolyse bij de TSN-site produceert circa 10 procent restwarmte: 800 GWh elektriciteit levert circa 80 GWh aan restwarmte op een niveau van 70 tot 90 graden, afhankelijk van de gekozen techniek. Datbetekent dat de omliggende industrie waarschijnlijk niet kan worden bediend voor hun processen, omdat die de warmte van een hogere temperatuur nodig heeft (met uitzondering van gebouwverwarming via het warmtenet).
42
43
2.2.4 INFRASTRUCTUURAGENDA CO₂
uitstoot van de stad en staat gelijk aan het
Met de koerswijziging van TSN komt een aantal
aardgasverbruik van 68 procent van alle
projecten ter vermindering van de CO₂-uitstoot te
Amsterdamse huishoudens. De meest voor de hand
vervallen, waaronder CO₂-afvang gerelateerde
liggende optie daarvoor is de afgevangen CO₂ te
projecten (Athos, Everest). CO₂-afvang bij TSN blijft
transporteren via de OCAP infrastructuur naar
een mogelijkheid om de CO₂-reductiedoelstellingen
Rotterdam: voor een groot deel van dit traject is de
te halen. Er wordt nog onderzocht op welke manier
infrastructuur al gerealiseerd of klaar voor bouw.
de afgevangen CO₂ getransporteerd en opgeslagen
Vanuit de haven van Amsterdam is twee kilometer
kan worden. Een mogelijkheid is per schip, maar ook
nieuwe pijpleiding nodig om het AEB hierop aan te
via een CO₂-pijpleiding, zoals voorzien met Athos,
sluiten. Bij het afvalverwerkingsbedrijf zal een
samen met andere emitters.
compressorstation komen te staan, evenals bij de overgang van OCAP naar het Porthosysteem. De
Het AEB verwerkt restafval en verbrandt wat na
afgevangen CO₂ van AEB kan dan via het OCAP-
scheiding overblijft. Het afvalverwerkingsbedrijf
netwerk aan tuinders geleverd worden of als
levert vervolgens warmte en elektriciteit aan de
grondstof voor industrie in de haven, bijvoorbeeld
omgeving. Het bedrijf speelt zo een belangrijke rol in
voor productie van synthetische kerosine.
de duurzaamheidsambities van Amsterdam en om stoom te leveren aan bedrijven in de haven
2.2.5 INFRASTRUCTUURAGENDA DUURZAME BRANDSTOFFEN
waarmee circa 150 kton CO₂ vermeden kan worden.
In het NZKG zet Port of Amsterdam in op de ont
Daarnaast heeft het AEB de ambitie om vanaf 2027
wikkeling van een duurzaam brandstoffenproductie-
jaarlijks 0,5 kton CCS/CCU/CDR toe te passen.
cluster. Hiervoor heeft Port of Amsterdam een
omliggende gemeenten. Het AEB verkent ook opties
specifiek stuk grond aangewezen voor de vestiging Voor AEB is CCS/CCU/CDR – naast het minder
van bedrijven in de duurzame brandstofproductie:
verbranden van afval - de (enige) voor de hand
het BioPark. Alle utiliteiten die brandstofproducten
liggende technologie om CO₂-uitstoot te reduceren.
nodig hebben worden hiermee goed ontsloten.
Ter vergelijking: 450 kton is 9 procent van de gehele
FOTO: PORT OF AMSTERDAM
44
45
2.3. SYSTEEMEFFECTEN VAN DE INFRASTRUCTUUR Naar aanleiding van de strategie van het cluster zijn
van de nieuwe 380-kV verbinding. Deze netverzwa-
2.3.1. MITIGATIE VAN CONGESTIE
industrieprojecten en de benodigde infrastructuur-
ring, die overigens geografisch buiten het NZKG valt,
Voor veel van de geïnterviewde bedrijven zijn er
projecten vastgesteld, in toevoeging op de projecten
dient zo diverse partijen en biedt indirect kansen om
globaal vijf routes om te verduurzamen en minder
uit de CES NZKG 2021. Deze zijn onverminderd
de industrie in het NZKG verder te verduurzamen.
afhankelijk te worden van gas:
relevant en passen vanzelfsprekend in de strategie.
• minder energie verbruiken;
Infrastructuur kan enerzijds meer partijen dienen dan
Systeemeffect kandidaat MIEK-project import
• verbruik laten aansluiten bij de energie-opwek;
alleen de industrie, anderzijds kan ook de industrie
terminal waterstof
• elektrificeren;
een gunstige rol hebben op de benutting en dimensi-
Het systeemeffect van de waterstofterminal als
• stoom inkopen;
onering van infrastructuur. Deze paragraaf kijkt
MIEK-project is inherent aan de installatie zelf.
• waterstof verbranden.
daarom breder naar de effecten die behaald kunnen
De terminal wordt een integraal deel van het
In verband met de hoge gasprijs en de toenemende
worden met de gevraagde infrastructuur.
waterstofsysteem en zal zowel de waterstofroute van
CO₂-prijs doen bedrijven het maximale om energie te
Tata Steel als toepassingen voor de verduurzaming
besparen. Bij afwezigheid van stoomnet en een lage
Systeemeffect kandidaat MIEK-project
van de luchtvaart en het havenindustriecluster
druk waterstofnet, is het enige handelingsperspectief
Amsterdam Zuidoost
bedienen. Hoe de verhouding tussen de verschillende
voor deze bedrijven op het moment elektrificeren.
Het kandidaat MIEK-project 380/150 kV station
aanbodopties voor waterstof precies gaat zijn, is nu
Tegelijkertijd heeft een groot deel van het midden-
Amsterdam Zuidoost is een treffend voorbeeld van
nog niet te zeggen. Het systeem is daarvoor nog
spanningsnet van Liander in het NZKG te maken met
een project dat meerdere partijen en belangen dient.
onvoldoende in beeld. Wel is duidelijk dat alle opties
netcongestie voor het afnemen van elektriciteit (vaak
Het gebied Amsterdam Zuidoost is weliswaar geen
in het NZKG ontwikkeld moeten worden.
tot 2027 of 2030).
direct de elektrificatie van de industrie, maar is
Systeemeffect mogelijke extra aanlanding wind op
Dit geeft veel bedrijven het gevoel geen handelings-
noodzakelijk voor de regio. Het project is nodig om
zee in het NZKG
perspectief te hebben. Vanwege de netcongestie
de ring van Amsterdam te sluiten. Indirect faciliteert
In deze Cluster Energie Strategie is de flexibiliteit in
wordt er voor meerdere bedrijventerreinen in het
dit project daarmee de elektrificatie van de industrie.
de vraag en aanbodsturing van de industrie globaal
NZKG de haalbaarheid van slimme energie-
De gedetailleerde netstudie laat zien dat voeding
geïnventariseerd. De ambitie is om voor 2030 de
oplossingen onderzocht. Meerdere partijen in het
vanuit het oosten ruimte vrijhoudt in westelijk
ordegrootte van 1,5 GW aan elektrolysecapaciteit te
NZKG hebben daarom een subsidie bij de provincie
Amsterdam om de elektrificatie van de industrie te
hebben in het NZKG (‘systeemflex’). In 2050 neemt
Noord-Holland aangevraagd voor een haalbaarheids-
faciliteren.
dat mogelijk met 1 tot 2,5 GW systeemflex toe.
studie ‘slimme oplossingen voor netcongestie’. Dat
industrieel gebied en het project faciliteert niet
Daarnaast kunnen gas en waterstof uitgewisseld
kan mogelijk een oplossing zijn als er flexibiliteit in
Systeemeffect kandidaat MIEK-project netverzwaring
worden in de DRI-route van TSN (tot maximaal
de elektriciteitsvraag of -aanbod is. Het zou meer
Noord-Holland-Noord
80 procent waterstof). Dit betekent dat er (in theorie)
perspectief bieden als de deze bedrijven ook
De noodzaak van het MIEK-project netverzwaring
in de ordegrootte van 10 TWh operationele flex
concreet aanbiedingen krijgen voor de levering van
Noord-Holland-Noord komt allereerst voort uit
(uitwisseling van energiedrager) tussen waterstof en
stoom of waterstof voor 2030, zodat zij een wel
knelpunten in het 150kV-net in Noord-Holland-
gas mogelijk is in het NZKG.
overwogen keuze kunnen maken tussen verder
Noord. In de CES NZKG 2021 is uitgegaan van twee
46
elektrificeren en alternatieven.
FOTO: PORT OF AMSTERDAM
Er is ook in kaart gebracht waar en hoeveel rest-
circuits; nieuwe berekeningen onderbouwen de
Systeemtechnisch is het interessant om het flexibele
urgentie voor vier circuits. Deze nieuwe 380kV
aanbod van wind op zee (in de vorm van elektronen
2.3.2. HERNIEUWBARE BRONNEN
welke infrastructuur daarvoor nodig is. De toename
hoogspanningsverbinding richting de Kop van
of moleculen) te laten aanlanden in de buurt van een
Voor de onderbouwing van nut en noodzaak van de
van duurzame lokale opwek, de groei van de regio en
Noord-Holland zou ook gebruikt kunnen worden om
flexibele vraag. Daarom is het aan te bevelen een
benodigde infrastructuur voor het NZKG, is het van
de verduurzaming zorgen voor een toenemende druk
aan de hogere vraag naar elektriciteit in het NZKG,
verdiepingsslag uit te voeren op de geïnventariseerde
belang verbreding te zoeken. Het cluster NZKG valt
op het elektriciteitssysteem. Ruimtelijke inpassing en
waaronder voor Tata Steel Nederland, te kunnen
flexibiliteit. De flexibiliteit in elektriciteit, hoog
geheel binnen de RES-regio Noord-Holland Zuid. In
mogelijke (extra) milieudruk van de energie-opwek is
voldoen. Daarnaast is de netuitbreiding nodig om
calorisch gas en waterstof in het NZKG moet worden
de RES zijn de zoekgebieden en potentie van
ook een aandachtspunt: er zijn mogelijkheden in het
groene waterstof te kunnen produceren in de Kop
meegenomen in een systeemstudie als onderdeel van
hernieuwbare energie-opwek in de regio in beeld
industriegebied, hoewel deze beperkt zijn. Aandachts-
van Noord-Holland, onder andere voor de vraag naar
de verkenningen naar aanlanding van wind op zee.
gebracht. In de netimpact analyse van de RES (bijlage
punt is een gezonde leefomgeving, zoals het
waterstof van TSN. Ook is de verwachte aanlanding
4 van de RES) is de daaraan gekoppelde infrastruc-
voorkomen van extra hinder van (laagfrequent)
wind op zee in de Kop van Noord-Holland afhankelijk
tuur aangegeven.
geluid en visuele hinder.
warmte van de industrie kan worden afgenomen en
47
3. Effecten van de projecten 3.1 KLIMAATWINST
3.1.2 ADDITIONELE KLIMAATWINST
De klimaatwinst wordt gegeven in directe klimaatwinst (scope 1) en indirecte klimaatwinst (scope 2 en 3)
De volgende additionele klimaatwinst wordt behaald met het uitvoeren van de investeringsagenda:
volgens de ‘Handreiking berekening CO₂-effecten in de Cluster Energie Strategieën’ van PBL van 24 juli 2022.
3.1.1 DIRECTE KLIMAATWINST De huidige CO₂-uitstoot van de industrie en energieproductie in het NZKG is 18,3 Mton. De uitstoot van de
Omschrrijving
Elektrolysers
Groene waterstofproductie in het NZKG (Hermes, H2Era, Vattenfall)
0,44 Mton (scope 3)
Synthetische en biobrandstoffen
Productie van synthetische kerosine uit waterstof en CO₂ (Synkero, Orgaworld en andere)
0,7 Mton (vermeden CO₂-uitstoot van kerosine) en 0,2 - 0,5 Mton (scope 3 - vermeden CO₂-uitstoot van andere brandstoffen – afhankelijk van productmix biobrandstoffen in 2030)
Importterminals waterstof
Import van groene waterstof die wordt gebruikt als grondstof in plaats van grijze waterstof
200 kton groene waterstofimport ter vervanging van gebruik fossiele grondstoffen in het NZKG geeft een emissie reductie van 1.77 Mton CO₂. De doelstelling van 1 Mton groene waterstofimport kan nog tot additionele CO₂-reductie elders leiden
MIEK-project 380/150 kV Amsterdam Zuidoost
Verzwaring van het elektriciteitsnet in Faciliteert 358 MW warmtetransitie en Amsterdam Zuidoost 345 MW elektrische mobiliteit in 2030. Dit betekent 0,4 Mton CO₂-reductie mits de toegenomen elektriciteitsvraag door groene stroom wordt ingevuld
MIEK-project circuit verzwaring naar NHN
Verzwaring elektriciteitsnet naar Noord-Holland-Noord
industrie is 6,9 Mton, waarvan 6,3 Mton van Tata Steel Nederland. De CO₂-uitstoot van de energiecentrales wordt veroorzaakt door de Vattenfall centrales en het AEB. Als de uitstoot van de Velsen-centrale meegerekend wordt bij Tata steel, dan bedragen de emissies van Tata steel ongeveer 12 Mton. De volgende directe klimaatwinst wordt voor 2030 bij de industrie voorzien:
Beoogde directe CO₂-reductie in 2030 (Mton/jaar)
Project
Omschrijving
Heracless
Overschakeling van Tata steel (TSN) naar Direct Reduced Iron-proces (DRI)
5 Mton (scope 1)
CO₂-afvang AEB
CO₂-afvang en opslag/gebruik(Eventuele CO₂-afvang bij TSN is opgenomen in de CO₂-reductie bij het project Heracless)
0,5 Mton (scope 1)
Inzet restwarmte in industrie
Stoomlevering in Westelijk Havengebied met levering door AEB
0,11 Mton (scope 1)
Elektrificatie
Diverse projecten om te elektrificeren (e-boilers)
0,12 Mton (scope 1)
Inzet van waterstof als brandstof
Inzet van waterstof bij processen waarbij elektrificatie of stoomlevering geen optie is
0,08 Mton (scope 1)
Overschakeling naar duurzame brandstoffen voor gascentrales
Vermindering van hoeveelheid elektriciteit geproduceerd met gascentrales, gedeeltelijk gecompenseerd met opwekking van elektriciteit en warmte uit duurzame bronnen
1,05 Mton (scope 1)
Totaal (ambitie)
Beoogde indirecte CO₂-reductie in 2030 (Mton/jaar)
Project
Totaal (ambitie)
Deze verzwaring is bedoeld om nieuwe bedrijven te faciliteren en beoogd niet primair een emissiereductie 3,5 – 3,8 Mton (scope 3)
6,86 Mton (scope 1)
De voorgenomen verduurzamingsprojecten en infrastructuurprojecten leiden tot een CO₂-reductie in 2030 van 37 procent ten opzichte van de huidige directe emissies van de industrie en de energiesector in het NZKG.
48
49
3.2 MILIEUEFFECTEN
dat de NOx -emissies (stikstofoxide) van de piek
Binnen de energietransitie is omgevingsveiligheid
Uit onderzoek blijkt dat de milieuruimte in sommige
belasters van de industrie in het NZKG naar ver
een belangrijk aandachtspunt. Er zijn nog veel
deelgebieden zeer beperkt is. Verdere verdieping is
Milieuruimte is één van de schaarse middelen in het
wachting met ongeveer 35 procent (ruim 3000 ton
onzekerheden op dit moment in de transitie van
noodzakelijk op de benodigde milieuruimte (geaccu-
NZKG. Nieuwe ambities voor de energietransitie en
NOx, bron emissieregistratie 2020) zullen afnemen.
fossiele brandstoffen naar duurzame energieopwek-
muleerde effecten). In de transitiefase zullen oude en
circulaire economie vragen om inpassing en mogelijk
De toetsing van de NOxuitstoot is complex; de
king. Er is bijvoorbeeld nog niet bekend welke
nieuwe installaties naast elkaar bestaan. Dit kan
om verruiming van deze ruimte, terwijl er bijvoorbeeld
verwachte reductie in het NZKG is gebaseerd op een
veiligheidsrisico’s precies zullen optreden binnen
tijdelijk tot meer ruimtegebruik en milieubelasting
voor woningbouw juist emissiereductie nodig is.
analyse van de piekbelasters van NOxemissies
deze energietransitie. Wel is zeker dat hier rekening
leiden. Het is echter mogelijk dat de huidige milieu
(Provincie Noord-Holland) gekoppeld aan de CES
mee gehouden moet worden. Zo zitten er bijvoor-
ruimte een extra belasting niet toestaat of dat dit
De provincie heeft een hoge ambitie ten aanzien van
NZKG 2022 data. In de NOxemissies van de industrie
beeld veiligheidsrisico’s aan de productie van biogas
niet aansluit bij de ambitie van een gezonde
de gezonde leefomgeving en streeft naar een
is ook de uitstoot van ammoniak meegenomen. Eind
en het transport en de opslag van waterstof.
leefomgeving. Ook kan dit een negatief effect hebben
omgeving waar de druk op de gezondheid zo laag
2022 presenteert de Provincie Noord-Holland een
mogelijk is en die uitnodigt tot een gezonde leefstijl.
roadmap stikstof industrie. Het rapport geeft
Potentiële negatieve effecten ten aanzien van
bouwstenen om in de eerste helft van 2023 een
geluidhinder, luchtkwaliteit, geur of elektromagneti-
convenant te kunnen sluiten met de industrie over de
sche velden dienen voorkomen te worden, ook bij de
terugdringing van de uitstoot in de komende tien jaar
3.3 RUIMTELIJKE EFFECTEN
op het tijdspad voor de vergunningverlening.
verdere uitrol van de energietransitie.
OMGEVINGSGELUID EN – VEILIGHEID
Ruimteclaims zijn van elkaar afhankelijk, waardoor
Welke ruimte beschikbaar is voor energieprojecten in
Doorgaans wordt voor de inpassing van energie
Alle projecten in het NZKG zijn op locaties waar
regionale afspraken nodig zijn over de samenhang en
het NZKG kan weergegeven worden door het
projecten enkel per project bekeken wat de milieu
relatief veel geluid is (meer dan 60 dB(a)). Wanneer er
volgordelijkheid waarin deze in het NZKG tot
vaststellen van het uitgeefbaar terrein.6 Die infor
effecten zijn. Het NZKG heeft een inventarisatie laten
sprake is van omgevingsgeluid, heeft extra geluid
ontwikkeling worden gebracht. Dit vraagt om een
matie betreft altijd een momentopname. Zo zijn er
maken van de ruimte en milieucontouren voor de
relatief minder impact op het totaal. Wel kan een
tijdig en brede (integrale) afweging van ruimtelijke
terreinen waar opties op zijn gevestigd en terreinen
energieprojecten in het NZKG (de Inventarisatie
toename van geluid een knelpunt zijn in een gebied
inpassing van alle energieprojecten in relatie tot
die onderdeel zijn van onderhandeling op dit
ruimte en milieucontouren energieprojecten NZKG
waar de totale geluidsruimte aan zijn grenzen zit. Om
andere belangen. Dit wordt verder vormgegeven in
ogenblik (vertrouwelijk).
2022 Generation Energy).
te bepalen of er voldoende geluidsruimte aanwezig
de NOVI-gebiedsaanpak NZKG.
is binnen de geluidszones is onderzoek voor ieder Vanwege de grote onzekerheden (locaties, groottes)
project nodig. Mogelijk zijn er extra kosten gemoeid
die rond de verschillende energieprojecten spelen,
met mitigerende maatregelen of zijn ruimtelijke
kunnen nu nog geen geaccumuleerde effecten in
aanpassingen nodig dan wel andere maatregelen.
beeld worden gebracht. Ook zijn de veiligheids
Ook kan dit een negatief effect hebben op het
contouren van bepaalde technieken nog niet altijd
tijdspad voor de vergunningverlening.
ARTIST IMPRESSION: STRATEGIE ENERGIETRANSITIE NZKG
beslist. Er is daarom een verdere verdieping gewenst; voor de Westpoort loopt hiervoor de Studie
Het NZKG kent op verschillende plekken industrie
Modernisering Omgevingsveiligheid.
met veiligheidscontouren. Door deze contouren zijn er beperkingen in de ruimtelijke ontwikkelingen.
FIJNSTOF EN NOX-EMISSIES
Wanneer de nieuwe Omgevingswet ingaat, komen er
De uitstoot van fijnstof van de industrie zal naar
aandachtsgebieden. Deze aandachtsgebieden zijn
verwachting ook met ongeveer 30 tot 35 procent
gebieden rond activiteiten met gevaarlijke stoffen
afnemen. Dat betekent dat de milieubaten van de
die zichtbaar maken waar mensen binnenshuis,
fijnstofreductie van de industrie in het NZKG in 2030
zonder aanvullende maatregelen, onvoldoende
in de ordegrootte van 100 miljoen euro per jaar kan
beschermd kunnen zijn tegen de gevolgen van
worden gewaardeerd.
ongevallen met gevaarlijke stoffen. Het is belangrijk
5
om mensen te beschermen tegen gevaren van brand, Naast CO₂-reductie is het een positief milieueffect
5
50
explosie en een gifwolk.
TNO Emissieregistratie (2018), Nederlandse emissiedata voor 2017 zoals officieel vastgesteld in december 2018.
6
Monitor Ruimte-Intensivering Noordzeekanaalgebied 2021 en interview PoA
51
Figuur 10: Potentieel beschikbare ruimte voor energietransitie projecten (bron: generation energy – juli 2022)
3.4 ECONOMISCHE EFFECTEN Het economisch belang van het NZKG is groot. Op de
misch effect dat de gehele energietransitie betreft,
bedrijventerreinen in het totale gebied werken ruim
niet enkel het NZKG.
78.000 mensen, waarvan 25.000 in de maakindustrie. Voor behoud van deze industrie en de werkgelegen-
Onderdeel van deze transitie is de overschakeling
heid is de energietransitie een vereiste. Daarnaast is
naar een circulaire economie.
de (staal)industrie van groot belang voor het
In een circulaire economie worden reststromen
verdienvermogen. Het aandeel in het Bruto Regionaal
hergebruikt, zodat er zo min mogelijk grondstoffen
Product (BRP) is circa 15 procent. Tenslotte is de
nodig zijn en er zo min mogelijk afval is. Deze
staalindustrie in de IJmond van belang voor de
kringloopeconomie is belangrijk, omdat bijna de helft
strategische positionering van de Nederlandse
van alle C02-uitstoot wereldwijd is gerelateerd aan de
economie. Zonder de energietransitie kan de
productie van goederen en producten én er steeds
industrie niet aan de (toekomstige) eisen voldoen en
meer schaarste van (kritische) grondstoffen ontstaat.
verliest de industrie haar licence to operate. Voor de
In het NZKG is veel potentie om circulair te produ
energietransitie in het NZKG zijn miljarden aan
ceren, gezien de vele maakindustrie in het gebied.
investeringen nodig. Ook kunnen in diverse waardeketens de productiekosten (tijdelijk) hoger liggen dan
Vanuit economisch perspectief hebben investeringen
voorheen. Een voorbeeld hiervan is de productie van
in het NZKG bovendien een groter effect dan
staal. De reductie van CO₂-uitstoot leidt tot hogere
investeringen in de Nederlandse economie als
Eerst is het huidig ruimtegebruik van het gebied in
deelonderwerpen (externe veiligheid, geluid,
kosten. Die hogere kosten moeten in de waarde
geheel. Het gebied is gespecialiseerd in sectoren met
kaart gebracht: welke ruimte nemen de bedrijfs
milieueffect etc.) en voor de deelgebieden van het
ketens geabsorbeerd worden. Om te voorkomen dat
een relatief hoge groei op nationaal niveau, daardoor
terreinen nu in en welke milieuruimte hoort hierbij?
NZKG (Midden, IJmond en Westpoort).
productieprocessen, die goedkoper zijn door meer
ligt de hypothetische groei boven die van de
uitstoot, competitiever zijn, is het wenselijk een
Nederlandse economie. Dit, gecombineerd met de
Vervolgens is in beeld gebracht welke ruimte in potentie (op termijn) beschikbaar is of komt. Dit kan
Als alle potentieel beschikbare ruimte daadwerkelijk
economisch gelijk speelveld (level playingfield) te
grote impact op de leefomgeving van de vele mensen
bijvoorbeeld gaan om uitgeefbaar terrein maar ook
beschikbaar komt, passen alle voorgenomen
verzekeren. Daartoe is de Europese Commissie
die nabij de industrie in het NZKG wonen, maakt het
opslagcapaciteit in een tank.
energieprojecten in de fysieke ruimte. Wel zijn er
voornemens het Carbon Border Adjustment
zeer aantrekkelijk om de energietransitie in het NZKG
verschillen tussen de deelgebieden; de milieuruimte
Mechanism (CBAM) in te faseren. Dit is een econo-
te versnellen.
Tenslotte zijn de voorgenomen energieprojecten
is in sommige deelgebieden zeer beperkt. Verdere
geïnventariseerd. Hierbij is onderzocht welke
verdieping is noodzakelijk op benodigde milieu
projecten er op het NZKG afkomen, wanneer dit
ruimte (geaccumuleerde effecten). Dit kan pas
speelt en waar (indien bekend).
plaatsvinden wanneer er meer duidelijkheid over de locaties en projectopzet is.
Daarnaast is ook per project een fysiek ruimtebeslag en indien van toepassing milieuruimte inzichtelijk
Anderzijds bieden de grote transitiegebieden
gemaakt. Nieuwe (energie)projecten kunnen niet
(opslagterreinen van fossiele brandstoffen), wanneer
zomaar naast een woning worden gerealiseerd.
deze beschikbaar zouden komen, kansen voor de
Daarom is zonering een belangrijk middel om te
(energie)projecten die op het NZKG afkomen. In de
voorkomen dat hinder (externe veiligheid, geluid,
transitiefase zullen oude en nieuwe installaties naast
geur etc.) kan ontstaan en een gezonde leefomgeving
elkaar bestaan, wat tijdelijk tot dubbel ruimtegebruik
in het geding komt.
en dubbele milieubelasting leidt. Deze periode van dubbele belasting dient bij voorkeur zo kort mogelijk
52
In het werkdocument van juli 2022 van het NZKG zijn
te zijn. Ook kan er worden ingezet op tijdelijke
kaarten op detailniveau beschikbaar voor de
maatregelen.
53
3.4.1. NIEUWE ACTIVITEITEN IN HET CLUSTER EN TRANSFORMATIE VAN BESTAANDE ACTIVITEITEN IN HET CLUSTER
3.4.2 UITBREIDINGEN VAN DE WAARDEKETEN IN HET NZKG
Naast het behoud van banen bieden de in deze CES
waardeketens in het NZKG beïnvloeden, vanwege de
NZKG 2022 voorgestelde transitiepaden en infra-
onderliggende samenhang. Specifieke voorbeelden
structuurprojecten een nieuw perspectief voor zowel
van industriële processen en projecten, die additio-
de bestaande energiesector als voor andere sectoren
neel mogelijk gemaakt worden wanneer de infra-
in de maakindustrie. Die relevante (toe)leveranciers
structuur uitgevoerd wordt zijn:
De aanpassingen in de energie-infrastructuur en de technologische ontwikkelingen in energie zullen alle
zijn voor specifieke systemen, componenten en onderdelen nodig voor de energie-infrastructuur.
•
staalindustrie.
Met de nieuwe energie-infrastructuur ontstaan er mogelijkheden voor de ontwikkeling van nieuwe
Transformatie van de waardeketen van de
•
Transformatie van de waardeketen van logistiek, onder meer scheepvaart (walstroom), luchtvaart
waardeketens van nationaal en internationaal belang.
(duurzame brandstoffen) en wegverkeer (duurzame brandstoffen en elektrificatie).
Het NZKG is een dynamische omgeving met een internationale oriëntatie. In het NZKG zijn de
•
Andere clusters zullen in hun waardeketen ook
luchthaven, zeehaven en industrie gezamenlijk in
(mee)transformeren. Denk hierbij aan de
staat nieuwe waardeketens te realiseren, zoals
maakindustrie in Westpoort, de voedingsindus-
schone brandstoffen voor lucht- en zeevaart en
trie in Zaanstad en de expansie van de offshore
CO₂-vrij staal. Deze waardeketens zijn uniek in
wind waardeketen.
Nederland. Daarnaast kunnen ook andere sectoren profiteren van investeringen, kennisontwikkeling en
Daarnaast creëert het uitvoeren van deze agenda
innovatie in deze ketens.
ruimte in meerdere opzichten voor nog nader te ontwikkelen economische activiteit en bijbehorende
De aanleg en het onderhoud van de windparken op
waardeketens.
zee gaat voor een groot deel plaatsvinden vanuit de Noord-Hollandse havens. Onder meer wordt gekeken naar de zeehaven IJmuiden en de huidige Averijhaven als toekomstige Energiehaven. Voor het onderhoud van windmolens is nu beperkt ruimte aanwezig in IJmuiden; verdere stroomlijning van het haven gebruik is noodzakelijk. De aanleg en het onderhoud leveren naar verwachting groeiende economische activiteit en werkgelegenheid. De nieuwe waardeketens zullen nieuwe werkgelegenheid scheppen. In Noord-Holland is met de uitvoering van de investeringsagenda voor de energietransitie, jaarlijks tot maximaal netto 4.000 fte gemoeid (bron: studie SEO arbeidsmarkt effecten energietransitie). De invloed van de investeringen in energietransitie en duurzaamheid leveren daarmee een bijdrage aan het behoud of creatie van nieuwe werkgelegenheid.
FOTO: RUUD KARSTENS
54
FOTO: BRAM VAN DE BIEZEN
55
4. Knelpunten, succes- en risicofactoren 4.1 PLANNINGSANALYSE A. PLANNINGSANALYSE VAN DE MIEK-PROJECTEN
woningbouwontwikkeling en verduurzaming van een
Alle bestaande en nieuwe MIEK-projecten lopen in de
groot deel van Amsterdam afhankelijk. Het realiseren
planningsanalyse het risico van lange(re) doorloop
van nieuwe 380/150kV-stations kent een lange
Liander
tijden voor (noodzakelijke) planologische procedures
doorlooptijd (5 tot 7 jaar). Het is daarom noodzakelijk
Liander is gevraagd een kwalitatieve netimpact
Tot 2030 is er echter in het grootste gedeelte van
en knelpunten door beperkingen in de uitvoerings
om te starten met de voorbereidingen van netuit
analyse te doen, vanwege het geactualiseerde beeld
het NZKG sprake van congestie, met name in het
capaciteit. De projecten uit CES NZKG 2021 en de
breiding lang voordat de daadwerkelijke vraag vanuit
van de vraag naar transportcapaciteit van elektriciteit
middenspanningsnet van Liander.
actualisatie van 2022 zijn onverminderd urgent.
Amsterdam Zuidoost er is.
door industriële partijen in het NZKG. Dit is in het
Voor de drie nieuwe MIEK-projecten geldt specifiek:
56
B. PLANNING OP HET ELEKTRICITEITSNETWERK
vesteringen door Liander (en TenneT) tijdig worden gerealiseerd.
kader van de CES NZKG 2022 uitgevraagd. Centraal
2050
MIEK 3: project importterminal waterstof NZKG
stond de vraag of de netcapaciteit van Liander,
Voor 2050 zijn de onzekerheden, zowel in de
Het realiseren van een waterstofterminal kent een
inclusief realisatie van voorgenomen uitbreidings
interviewdata als de data waarover Liander beschikt,
MIEK 1: netverzwaring 380kV-net Noord-Holland-
lange doorlooptijd. Er zijn nog veel onzekerheden
investeringen, voldoende is om in 2030 en 2050 aan
logischerwijs groter dan in 2030. In de interviewdata
Noord (4 circuits)
over de verschillende niet-toxische dragers en over
de vraag naar transportcapaciteit op het regionale
zien we dat aan de ene kant terug in relatief grote
De netverzwaring Noord-Holland-Noord heeft
de bijbehorende milieu- en veiligheidscontouren.
elektriciteitsnet in het NZKG te kunnen voldoen. In
bandbreedtes tussen het laag en hoog scenario en
primair een afhankelijkheidsrelatie met de planning
Het is daarom noodzakelijk om te starten met de
2021 heeft Liander een vergelijkbare exercitie
aan de andere kant dat vermogens uit 2030 één-op-
(van de aanlandingen) van wind op zee. Er is
voorbereidingen van de terminals lang voordat de
uitgevoerd voor de CES NZKG 2021. De conclusies uit
één worden overgenomen naar 2050. De route die
samenhang met de aanlanding wind op zee én
daadwerkelijke vraag vanuit Tata Steel en de rest van
2021 zijn herijkt voor de CES NZKG 2022.
industriële partijen naar 2050 inslaan, lijkt daarmee
waterstofontwikkeling op het gebied van de route
het NZKG er is. En ver voordat het aanbod van
(ruimtelijke ordening) en capaciteit.
overzee specifiek in beeld is.
voor henzelf veelal nog onduidelijk. Het hangt 2030
natuurlijk ook af van het al dan niet beschikbaar
De data waarover Liander beschikt en de interview-
komen van alternatieven voor de gasinfrastructuur,
MIEK 2: nieuw 380/150kV-transformatiestation
De ontwikkeling van een grootschalige import
data verschillen niet veel van elkaar voor wat betreft
zoals bijvoorbeeld een stoomnet of een lage druk
tussen de bestaande stations Diemen en Breukelen
terminal hangt nauw samen met de tijdige beschik-
de verwachte vraag naar transportvermogen op het
waterstofnet.
Een nieuw 380/150kV-invoedingspunt te realiseren
baarheid van waterstoftransportinfrastructuur.
regionale elektriciteitsnet in 2030. Er wordt dan ook
tussen de bestaande 380/150kV-stations Diemen en
Dit geldt voor de aantakking van lokale afnemers
verwacht dat het regionale elektriciteitsnet in het
Om de onzekerheden tussen 2030 en 2050 te duiden,
Breukelen. Dit project is al opgenomen in de concept
(regionale waterstofnetwerk en lokale distributie
NZKG in 2030 sterk genoeg is om te voldoen aan de
zullen de aankomende jaren diverse onderzoeken
IP van TenneT voor realisatie na 2031. De wens is om
netten) én voor de verbinding van de terminal met
verwachte vraag naar transportvermogen. Een
worden uitgevoerd, waardoor duidelijkere prognoses
de aanleg te versnellen. Van dit project is namelijk de
het nationale waterstofnet.
voorwaarde is wel dat alle geplande uitbreidingsin-
ontstaan. Deze worden met netbeheerders vertaald
57
naar impact op de elektriciteitsinfrastructuur,
op zee. Er zal daarvoor nog een doorrekening moeten
clusters vallen in het NZKG: IJmond en Zaanstreek.
Planning Investeringsplancyclus
waardoor uitbreidingsinvesteringen op tijd en in de
gebeuren op de achterliggende systeemimpact. De
In deze clusters zetten gemeenten en Liander al
De netbeheerders lichten hun geplande investerin-
juiste omvang kunnen worden genomen. Zo heeft
doorrekening vindt plaats in het eerstvolgende
geruime tijd stappen met elkaar en zal deze aanpak
gen toe in het tweejaarlijkse Investeringsplan. Indien
Port of Amsterdam momenteel een studie belegd bij
investeringsplan dat TenneT opstelt (IP2024) en zeer
gericht zijn op het zoeken naar versnelling binnen de
een actuele ontwikkeling tot een netinvestering leidt
CE Delft om een update te maken van de verwachte
waarschijnlijk ook in IP2050.
lopende trajecten. De andere sporen binnen de
die nog niet opgenomen is in het Investeringsplan,
elektriciteitsvraag in de periode tot na 2030, op basis
Daarnaast is Liander voor een aantal projecten
taskforce in Noord-Holland zijn het integraal
wordt direct een investeringsbesluit gestart.
van voortschrijdende inzichten van de afgelopen
afhankelijk van netuitbreidingen die door TenneT
programmeren van het toekomstige energiesysteem
twee jaar. Op basis van de uitkomsten, verwacht eind
gerealiseerd moeten worden. TenneT en Liander
en de inzet van slimme energie-oplossingen.
september 2022, beoordelen Port of Amsterdam en
hebben op een frequente basis overleg over de voort-
Liander in welke mate de nieuwe prognoses de
gang van de betreffende projecten. TenneT probeert
robuustheid van het elektriciteitsnet na 2030
hierbij zoveel mogelijk aan te sluiten bij de wens-
beïnvloeden. Dan wordt bepaald of een wijziging van
planning van Liander.
het investeringsportfolio nodig is. Gasunie Walstroom
Gasunie benadrukt in haar analyse van de vraagont-
Walstroom is een belangrijke ontwikkeling in het
wikkeling dat er nog een grote bandbreedte in de
Noordzeekanaalgebied. De verwachte vraag naar
scenario’s voor 2030 en 2050 is en dat er keuzes
walstroom wordt ingeschat in de ordegrootte van
gemaakt moeten worden om die onzekerheden weg
75 tot 150 MW in het Noordzeekanaalgebied in 2030.
te nemen.
In beide datasets, zowel van Liander als van het NZKG, zijn de conclusies uit het hierboven genoemde
Kanttekeningen bij de planning
onderzoek van Port of Amsterdam door CE Delft nog niet meegenomen. Walstroomontwikkelingen die al
Huidige netcongestie in Noord-Holland en plan van
bekend zijn bij Liander zijn wel meegewogen in de
aanpak versnellen realisatie infrastructuur
geplande uitbreidingsinvesteringen door Liander.
Noord-Holland In grote delen van het elektriciteitsnet in
TenneT
Noord-Holland is momenteel de maximale tran
TenneT is ook gevraagd in 2022 een kwalitatieve
sportcapaciteit voor levering en teruglevering bereikt.
impactanalyse te doen, net als voor de CES NZKG
Dat betekent dat nieuwe of in omvang groeiende
2021. De conclusies van 2021 zijn herijkt voor 2022.
grootverbruik aansluitingen in congestiegebieden
Een belangrijke wijziging (voor elektriciteit) ten
niet van transportvermogen voorzien kunnen worden
opzichte van 2021 is dat de mogelijkheid onderzocht
totdat het net is uitgebreid. De provincie Noord-
gaat worden om meer elektrolyse te doen op en nabij
Holland heeft in samenwerking met de netbeheer-
de locatie van Tata Steel Nederland. In de actualisatie
ders voor elektriciteit en de gemeenten7 de taskforce
van de CES was uitgegaan van 500 MW elektrolyse-
energie-infrastructuur opgericht, om het volgelopen
capaciteit op deze locatie. Nu gaat de haalbaarheid
elektriciteitsnet aan te pakken. Binnen de taskforce
van 1 tot 3 GW elektrolyse onderzocht worden. De
richt een spoor zich op het versnellen van de
mogelijkheden voor aansluiting op het TenneT-hoog-
realisatie van de infrastructuur die nodig is om de
spanningsnet worden in de haalbaarheidsstudie
huidige netcongestie op te lossen en toekomstige
meegenomen. Het hoogspanningsnet ter plaatse is
knelpunten te voorkomen. In dit spoor gaat het om
zwaar uitgelegd en zou een dergelijke elektrolyse
tien regionale clusters met de hoogste prioriteit, die
capaciteit mogelijk kunnen faciliteren, eventueel in
randvoorwaardelijk zijn voor het oplossen van de
combinatie met een additionele aanlanding van wind
netcongestie in een groot gebied. Twee regionale
7
58
Gemeente Amsterdam valt buiten de scope van de Noord-Hollandse taskforce en heeft een eigen taskforce met een vergelijkbaar plan van aanpak.
FOTO: TENNET
59
4.2 RISICO’S EN RANDVOORWAARDEN VOOR DE PRIVATE PROJECTEN
4.3 RISICO’S EN RANDVOORWAARDEN VOOR DE PUBLIEKE PROJECTEN
A TECHNOLOGISCHE ONZEKERHEID
het energiesysteem om productie van duurzame houden en zo de duurzame doelstelling te halen.
B BESCHIKBAARHEID GROENE ELEKTRONEN EN MOLECULEN
Bepaalde technieken zoals DRI-REF zijn nog niet op
De vraag naar groene elektriciteit en waterstof
A. ONZEKERHEID KEUZE TECHNOLOGIEROUTE/ VOLLOOPRISICO’S
grote commerciële schaal toegepast, waardoor nog
binnen het cluster is naar verwachting groter dan het
Niet alle bedrijven hebben al hun technologieroute
veel engineering plaats moet vinden. TSN zal de
aanbod, omdat er niet voldoende betaalbare groene
gekozen. Dit leidt tot extra onzekerheid over de
overstap daarom gefaseerd moeten maken, met
elektronen en moleculen beschikbaar zijn. Er is dus
benodigde elektronen, moleculen en infrastructuur,
ontwikkelen. Als vraag en aanbod van elektrici-
mogelijke pilotfases en een opstartfase voor de
naar verwachting onvoldoende elektriciteit beschik-
wat resulteert in vollooprisico’s. Publieke partijen
teit, met name aan de kust, niet met elkaar
volledige ingebruikstelling. Als hier onverwachte
baar en dus onvoldoende groene elektrolyse
zouden dit risico op zich kunnen nemen.
meegroeien, is er een verhoogd risico op
knelpunten naar voren komen, leidt dat tot vertragin-
capaciteit. Dit betekent dat TSN en andere industriële
gen in emissiereductie.
partijen via andere routes meer H2 moeten verkrijgen,
B. DOORLOOPTIJD VERGUNNINGEN
vraagt om meer investeringen en dus meer
zoals via import of eventueel blauwe waterstof–
Doorlooptijden van vergunningen zorgen voor
resources die al schaars zijn. Industriële
ieder ook met eigen risico’s en onzekerheden.
vertraging. De doorlooptijd van bijvoorbeeld een
processen bij aanlandlocaties moeten flexibel
8
De technologische onzekerheid speelt ook mee
elektriciteit op het elektriciteitsnet inpasbaar te •
Vraag en aanbod moeten zich complementair
congestie of export van groene stroom. Dat
elektrolyser kan oplopen tot 4 of 6 jaar vanwege
ingericht kunnen worden om de balans tussen
zijn veel groter dan de uitvoeringen die nu operatio-
C WEDERZIJDSE AFHANKELIJKHEID INVESTERINGEN
onder meer de complexiteit van de aanvraag,
vraag en aanbod te kunnen behouden. Daarvoor
neel zijn. Tegenslagen bij de ingebruikneming van de
Wederzijdse afhankelijkheid van investeringsbeslis-
afstemming tussen verschillende partijen en de
is stimulering van flexibiliteit nodig door middel
elektrolyse stelt toegang tot groene waterstof en
singen ofwel Final Investment Decisions (FIDs) van
bezwaar- en beroepsfase. Mede gezien de afhanke-
van (financiële) prikkels om het aanpassen van
bijbehorende emissiereductie van TSN en andere
verschillende bedrijven en projecten heeft het risico
lijkheden in de keten is dit een groot risico voor
industriële processen lonend te maken. De
industriële partijen mogelijk langer uit.
van blokkades in zich. Voorbeelden van afhankelijk-
emissiereducties.
benodigde mix aan flexibiliteitsmiddelen
rondom elektrolyse. Die noodzakelijke installaties
bestaat uit vraagsturing (DSR), power-to-heat,
heden zijn: DRI -REF; elektrolysers; WOZ-aanlanding; De ontwikkeling van verschillende waterstofdragers
elektriciteitsinfrastructuur; import van waterstof.
en cryogene waterstof is op technisch gebied nog in
C. ARBEIDSMARKT In de uitvoering van de noodzakelijke projecten is de
power-to-gas en inzet van CCS/CCU/CDR. •
Er moet een helder systeemontwerp komen voor
huidige arbeidsmarkt een knelpunt.
dragers nog niet evident. Snelle verdere verduide
D NEGATIEVE (EN ONZEKERE) BUSINESSCASE VOOR WATERSTOF
lijking van deze keuzes is cruciaal voor het nemen
Veel variabelen voor de businesscase waterstof zijn
D. DRAAGVLAK
en CCS/CCU/CDR is alleen mogelijk met sterke
van relevante besluiten.
nog erg onzeker. Dit geldt voor zowel CAPEX als
In een gebied waar de leefomgeving onder druk
sturing op de nieuw te ontwikkelen markten. In
OPEX (onder andere de prijzen van gas, waterstof
staat, moeten een groot aantal projecten gerealiseerd
het systeemontwerp van deze markten moet het
etc.). De businesscase voor groene waterstof is
worden. Op termijn zullen deze projecten bijdragen
publieke belang geborgd worden. Regulering
negatief, wat vraagt om – waarschijnlijk substantiële
aan emissiereductie en verbetering van de leef
moet aansluiten bij de fase van de marktontwik-
– subsidies.
omgeving, terwijl deze projecten tijdelijk kunnen
keling, Nederland moet aansluiten bij de
leiden tot meer overlast voor de omgeving. Zorg
ontwikkeling van importketens. Opschaling moet
vuldige informatievoorziening en participatie
mogelijk worden gemaakt.
volle gang. Daarmee is de keuze voor specifieke
nieuw te ontwikkelen markten. Opschaling in nieuwe ketens zoals waterstof, groengas, warmte
trajecten zijn daarom vereist.
•
Er moet een Europees plan voor afstemming van nationale energiemixen en bijbehorende
Overkoepelende randvoorwaarden
hoofdinfrastructuur komen. Inpassing van
Naast dat specifieke knelpunten aangepakt moeten
duurzame energie kan alleen optimaal plaats-
worden, is voor netbeheerders een aantal randvoor-
vinden indien de samenwerking met buurlanden
waarden cruciaal. Worden deze randvoorwaarden niet
wordt geïntensiveerd. Zowel voor elektriciteit als
(voldoende) ingevuld, dan staat dat een goede uitrol
waterstof zal het marktuitwisselvermogen
van de uitbreidingsinvesteringen in de weg. Het
toenemen de komende jaren.
betreft de volgende randvoorwaarden (zie hiervoor de ‘Quickscan coalitieakkoord Netbeheer Nederland’): •
Er is een sturend kader nodig voor de realisatie van grootschalige elektrolyse, batterijen, vraagsturing, waterstofopslag en warmte
FOTO: PORT OF AMSTERDAM
8
60
buffering. Dit zijn onmisbare bouwstenen van
DRI REF is Direct Reduced Iron with Electric Furnaces
61
4.5 KANSEN IN DE INVESTERINGSAGENDA
Het is van belang dat de CES NZKG 2022 in goede verbinding staat met de ambities en plannen van de deelnemers van het BPF NZKG en de andere regionale processen rond de klimaatopgave, in het bijzonder de
De kans op versnelling en efficiëntie zit in de wederzijdse afhankelijkheid van verschillende bedrijven en
RES. Dit geldt ook voor andere regionale ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving, in het bijzonder verstede-
projecten. De waterstoftransitie van de staalindustrie, de investeringen in elektrolysers, de aanlanding
lijkingsstrategie MRA en het NOVEX-gebied NZKG, om een goede synergie te borgen.
van wind op zee en de infrastructuur (en de importterminal) die daarbij horen hangen allemaal samen.
Vergeleken met de andere clusters is het NZKG een ‘vol’ gebied, waarbij het belangrijk is in een vroeg stadium
Daadkrachtige en gecoördineerde aanpak maakt het mogelijk kansen te ontsluiten die anders onbenut blijven.
de opgave integraal te benaderen en draagvlak te creëren. Een gedragen CES NZKG 2022 zorgt voor een tijdige uitvoering van de noodzakelijke investeringen voor de verduurzaming van de industrie.
4.6 FINANCIERINGSBEHOEFTE
Bestuursplatform Energietransitie NZKG
De investeringen, fasering en tijdslijn van de infrastructuurprojecten zijn weergegeven in onderstaande tabel. Operationeel
Investering €M
1. Elektriciteit verzwaring (MIEK-projecten CES NZKG 2021)
Eind 2021
In stappen, continu proces
500-750
2. WN NZKG
Eind 2022
2026
Nog niet bekend, moet samen gezien worden met landelijke waterstofnet
3. Elektriciteit verzwaring (MIEK-projecten CES NZKG 2022)
Wordt in IP2024 opgenomen
In stappen
200-400
4. Importterminal H2
2026
2029
Wordt duidelijk in FEED- fase
5. Stoomnet
December 2022
Begin 2025
15-27
6. ZaannetH2
Onbekend, onder andere afhankelijk van regulatie
Na realisatie WN NZKG
Onbekend
7. H2avennet
Nog niet bekend
Eind 2025
Ongeveer5 (eerste fase)
8. Verzwaring Liander
Instappen
In stappen; zie appendix
Onbekend
9. IJmond warmte
2022/2023
Eind 2025
200
10. Regionaal C02-net
Nog niet bekend
Voor 2030
100-200
Uitvoeringsprogramma Energietransitie NZKG TREKKER
Investeringsbesluit
Waterstof
Elektriciteit
Warmte/Stoom
CCS/CCU
Regionaal Zaanstad Maakstad
IJmond
KERNTEAM PARTNERS
Project
Westpoort Zaanstad Maakstad
4.7 UITVOERINGSPROGRAMMA ENERGIETRANSITIE NZKG Deze CES NZKG 2022 is opgesteld in opdracht van het Bestuursplatform Energietransitie. Dit Bestuursplatform is een publiek-private regionale samenwerking en bestaat uit de industrie (Tata Steel Nederland, Vattenfall, ORAM, Zaanstad Maakstad, Port of Amsterdam en Zeehaven IJmuiden), netbeheerders (TenneT, Alliander, Gasunie) en overheden (Gemeenten Amsterdam, Haarlemmermeer, Velsen, Beverwijk, Heemskerk, Zaanstad, provincie Noord-Holland) en het Ministerie van Economische Zaken. Het uitvoeringsprogramma energietransitie NZKG functioneert eveneens onder aansturing van het Bestuursplatform Energietransitie. In dit Programma en de bijbehorende versnellingstafels worden projecten op basis van een dashboard gemonitord, doorlooptijden, afhankelijkheden en risico’s worden in beeld gebracht. De besluitvorming over ruimtelijke inpassing van de projecten vindt conform bestaande planologische procedures onder bevoegd gezag van Rijk, de provincie of gemeenten plaats.
62
63
5. Call for Action 5.1 INFRASTRUCTUURAGENDA NATIONAAL EN PROVINCIAAL MIEK
5.2 MIEK-PROJECTEN EN BENODIGDE ACTIE OM KNELPUNTEN OP TE LOSSEN
De benodigde energie-infrastructuurprojecten in de
PROJECTBESCHRIJVING KANDIDAAT MIEK-PROJECT 380/150 KV STATION AMSTERDAM ZUIDOOST
PROJECTBESCHRIJVING KANDIDAAT MIEK-PROJECT 380 KV NAAR NOORD-HOLLAND-NOORD
Voor een toekomstbestendige energie-infrastructuur
In de CES NZKG 2021 van het NZKG is aangegeven
5.
CES NZKG 2021 van nationaal belang zijn::
Een (rest)warmtenet van de industrie in de IJmond.
1.
Een verzwaring van het elektriciteitsnet.
2.
Een regional integrated backbone (RIB) voor
De nieuwe MIEK-projecten toegevoegd in CES22 zijn
in de ring Amsterdam is het noodzakelijk een nieuw
dat deze verbinding onder andere noodzakelijk is
waterstof– nu genoemd waterstofnetwerk
van nationaal belang:
380/150kV-invoedingspunt te realiseren tussen de
voor de verduurzaming van de industrie in het
Noordzeekanaalgebied (HyNetwork Services).
1.
MIEK Amsterdam Zuidoost: een nieuw
bestaande 380/150kV-stations Diemen en Breukelen.
gebied. In de CES NZKG 2021 is uitgegaan van
380/150kV-transformatiestation te realiseren
Er kan namelijk geen additionele voeding vanuit het
2 circuits; nieuwe berekeningen onderbouwen de
tussen de stations Diemen en Breukelen
bestaande 380/150kV-station Diemen worden
urgentie (nut en noodzaak) voor 4 circuits.
MIEK Kop van Noord-Holland: uitbreiding van 2
gecreëerd. Dit kan via een nieuw 380/150kV-station
naar 4 kabels
in de nabijheid van de bestaande 380kV-verbinding
MIEK-project importterminal waterstof NZKG
Diemen–Breukelen.
De geïnventariseerde projecten van regionaal belang zijn:
2.
1.
Een stoomnet in de haven.
2.
Een lokaal lagedruk waterstofnet in de haven
3.
(H2avennet).
PROJECTBESCHRIJVING KANDIDAAT MIEK-PROJECT IMPORTTERMINAL WATERSTOF Voor de ontwikkeling van een waterstofmarkt en
3.
Een waterstofnet voor Zaandam (ZaannetH2).
Nieuw project van regionaal belang is:
Het nieuwe 380/150kV-station wordt specifiek
de toekomstbestendige leveringszekerheid van
4.
Een regionale verzwaring van het elektriciteitsnet.
1.
gerealiseerd voor de voeding van de nieuwe stations
waterstof in het NZKG is import van waterstof per
in Amsterdam Zuidoost (vooral Bijlmer-Oost). Wellicht
schip naar een importterminal van cruciaal belang.
kan een 380/150kV-station ook dienen als invoeding
De vraag naar waterstof in het NZKG is groot. Met de
voor ontwikkelingen van Weesp (onder andere
waterstofroute van Tata Steel en overige waterstof-
Bloemendalerpolder en noodzakelijk transformator-
toepassingen ten behoeve van verduurzaming van de
station Liander). De meest toekomstbestendige
luchtvaart en het havenindustriecluster in het NZKG
oplossing is het realiseren van een nieuw
is al in 2030 zo’n 275 kton waterstof nodig in en in
380/150kV-station.
2035 is dit reeds 550 kton. De waterstofterminal
FOTO: VINCENT BLOOTHOOFD
Een lokaal C02-net (verbinding OCAP en AEB)
heeft naar verwachting een volumecapaciteit van Het gebied Amsterdam Zuidoost is geen industrieel
zo’n 200 kton nodig, maar dit is sterk afhankelijk van
gebied, waardoor het project niet direct de elektrifi-
de ontwikkelingen in het waterstofsysteem.
catie van de industrie faciliteert maar wel de elektrificatie van de industrie. Een gedetailleerde
In de toekomst is minder ruimte nodig in het
netstudie laat zien dat voeding vanuit het oosten (dit
Westelijk Havengebied voor kolen, gas en olie.
project) ruimte vrijhoudt (creëert) in Westelijk
Mogelijk kan de waterstofimport terminal in de
Amsterdam om de elektrificatie van de industrie te
vrijkomende ruimte worden ingepast. De aanvoer
faciliteren.
infrastructuur is al beschikbaar en de waterstof backbone komt er praktisch langs. De drie (3) kandidaat MIEK-projecten zijn opgenomen in addendum 1.
64
65
5.3. BELEIDSKNELPUNTEN EN VRAAG AAN RIJK •
•
Er is een sturend kader nodig voor de realisatie
•
Snelle uitbreiding wind op zee en besluit
aansluiten bij de ontwikkeling van importketens.
noodzakelijke milieu- en veiligheidscontouren
Opschaling moet dan ook mogelijk worden
voor nieuwe technieken vast te stellen.
gemaakt. •
vorming VAWOZ
vraagsturing, waterstofopslag en warmte
In verband met de interafhankelijkheden tussen
De kamerbrief ‘Voortgang ordening en ontwikke-
nationale energiemixen en bijbehorende
buffering. Dit zijn onmisbare bouwstenen van
de verschillende projecten is het van groot
ling waterstofmarkt‘ beschrijft de belangrijke
hoofdinfrastructuur komen
het energiesysteem om de productie van
belang dat er snelle besluitvorming komt in
stappen rondom de ordening en ontwikkeling
Inpassing van duurzame energie kan alleen
duurzame elektriciteit op het elektriciteitsnet
het kader van VAWOZ 2031-2040. Met name de
van de markt. In de gelijktijdige kamerbrief
optimaal indien samenwerking met buurlanden
inpasbaar te houden en zo de duurzame
realisatie van elektrolyse en het gebruik van
‘Ontwikkeling transportnet voor waterstof‘ wordt
wordt geïntensiveerd. Zowel voor elektriciteit als
doelstelling te halen.
groene waterstof is hier (deels) van afhankelijk.
ingegaan op de ontwikkeling van de landelijke
waterstof zal het marktuitwisselvermogen de
waterstofinfrastructuur, die loopt tot in de grote
komende jaren toenemen.
Het beleid rondom import van waterstof, in het
De aanlanding van windenergie moet integraal
industriële clusters. Omdat de ontwikkeling van
bijzonder voor het NZKG relevante LOHC’s, en
bekeken worden met het ontwikkelpad van Tata
de productie en de vraag naar waterstof nog
niet cryogene waterstof is nog niet uitgekristalli-
Steel Nederland (Eindrapport Voorverkenning
onzekerheden kent, is gekozen voor een
kost tijd
seerd. Dit werkt vertragend voor investeringen in
VAWOZ 14 juli 2022). De ruimte in het NZKG is
flexibele, adaptieve en gefaseerde uitrol van het
Om deze aanpassing tijdig te realiseren moet er
import- en opslagfaciliteiten. De tijd dringt
echter schaars. Dit maakt de locatie Velsen
net.
geanticipeerd kunnen worden op de arbeids-
hier vanwege internationale concurrentie.
150kV beperkt bereikbaar. Indien de Vattenfall
Financiering van importfaciliteiten en de
centrales worden afgeschakeld en afgebroken
bijbehorende waardeketen kan van belang zijn. Ook de regelgeving rondom de certificering van
66
•
Aanpassing van het arbeidsaanbod via scholing
vraag die de komende jaren ontstaat. Er is echter Financiering onrendabele top groene waterstof
nog veel onduidelijk met betrekking tot inhoud
om plaats te maken voor transformatorstations,
Gezien het feit dat het gebruik van groene
en timing van het klimaatbeleid. Om de klimaat-
kan op station Velsen 150kV 700 MW vanuit
waterstof nog niet zal leiden tot een rendabele
doelen voor 2030 te kunnen halen, is daarover
geïmporteerde groene waterstof is een rand-
windgebied Hollandse Kust West-zuid worden
businesscase (OPEX en CAPEX) is subsidiering
snel meer duidelijkheid nodig. Gericht beleid is
voorwaarde.
aangesloten. Een extra 2GW aanlanding Wind op
van de onrendabele top wenselijk.
nodig om het arbeidsaanbod te laten aansluiten
•
op de vraag. Werkgevers moeten hun arbeids-
Zee met evt. aansluiting op het nog te realiseren •
Er moet een Europees plan voor afstemming van
van grootschalige elektrolyse, batterijen,
Versnellen vergunningsprocedures
vraag inzichtelijk maken, onderwijsinstellingen
voor zowel elektrificatie van de regio als voor
In verband met de gewenste korte doorlooptijd
moeten de benodigde opleidingen aanbieden,
elektrolyse. De vraag naar waterstof is daar ruim
roept het cluster NZKG het Rijk op te kijken naar
werkzoekenden moeten de benodigde kwalifica-
aan de kust, niet met elkaar meegroeien is er
voldoende voor.
(het ondersteunen van) versnelling van ruimte-
ties verzamelen en overheidsinstanties zoals het
een verhoogd risico op congestie of export van
Er moet sturend afgestemd worden tussen de
lijke inpassing en het parallel laten lopen van
UWV moeten het matchen van vraag en aanbod
groene stroom. Dat vraagt om meer investe
energietransitie in het NZKG en de aanlanding
vergunningprocedures en het snel behandelen
faciliteren. Daarbij is een sturende en coördine-
ringen en dus meer resources die al schaars zijn.
van wind op zee op het gebied van locaties,
van beroep- en bezwaarprocedures. Daarnaast
rende rol van de overheid noodzakelijk.
Industriële processen bij aanlandlocaties
planning en volumes om de transitie succesvol
roept het cluster het Rijk op om snel de
moeten flexibel ingericht kunnen worden om de
te laten zijn. Er moet een helder systeemontwerp
balans tussen vraag en aanbod te kunnen
komen voor nieuw te ontwikkelen markten.
behouden. Daarvoor is stimulering van
Opschaling in nieuwe ketens zoals waterstof,
flexibiliteit nodig door middel van (financiële)
groengas, warmte en CCS/CCU/CDR is alleen
prikkels om het aanpassen van industriële
mogelijk met sterke sturing op deze nieuw te
processen lonend te maken. De benodigde mix
ontwikkelen markten. In het systeemontwerp
aan flexibiliteitsmiddelen bestaat uit vraag
van markten moet het publieke belang geborgd
sturing (DSR), power-to-heat, power-to-gas en de
worden. Regulering moet aansluiten bij de fase
inzet van CCS/CCU/CDR.
van de marktontwikkeling, Nederland moet
Vraag en aanbod moeten zich complementair
station Beverwijk-Vijfhuizen kan ingezet worden
ontwikkelen Als vraag en aanbod van elektriciteit, met name
•
FOTO: ERIK BAALBERGEN
67
Addenda
ADDENDUM 1: DE NIEUW VOORGENOMEN MIEK-PROJECTEN NETVERZWARING 380KV-NET NOORD-HOLLAND-NOORD (4 CIRCUITS) MIEK PROJECT: NIEUW 380/150KV-INVOEDINGSPUNT TE REALISEREN T USSEN DE STATIONS DIEMEN EN BREUKELEN ANNEX 1: LOCATIE VAN HET STATION ANNEX 2: PROJECTEN DIE IN STATION IN WEESP FACILITEERT: MIEK PROJECT IMPORT TERMINAL WATERSTOF NZKG
FOTO: ANNOESJKA BROHM
68
69
ADDENDUM 1: DE NIEUW VOORGENOMEN MIEK-PROJECTEN NETVERZWARING 380KV-NET NOORD-HOLLAND-NOORD (4 CIRCUITS) Categorie
Vraag
Omschrijving
Wat
Project-omschrijving Netverzwaring 380kV-net Noord-Holland-Noord (4 circuits) In de CES NZKG 2021van het NZKGis aangegeven dat deze verbinding ondermeer noodzakelijk is voor de verduurzaming van de industrie in het NZKG. In de CES NZKG 2021 is uitgegaan van 2 circuits, nieuwe berekeningen onderbouwen urgentie voor 4 circuits.
Waar
Locatie
De nieuwe verbinding zal aansluiten op de bestaande 380kV verbinding tussen Beverwijk en Diemen, en naar de Kop van Noord-Holland gaan (waarschijnlijk Middenmeer of Den Helder). Het exacte zoekgebied wordt nog bepaald. Zie ook verkenning ten behoeve van nut en noodzaak voor een 380kV-verbinding richting de Kop van Noord-Holland (4 mei 2022).
Wie
Projectpartners en cluster
Ministerie EZK en BZK (samen bevoegd gezag), TenneT, provincie Noord-Holland, gemeenten, stakeholders.
Urgentie
Investeringsbesluit
TENNET zal/heeft een investeringsbesluit genomen. Nog te bevestigen door TenneT
Operationeel/ beschrijving van urgentie
De netuitbreiding richting de Kop van Noord-Holland is (als dubbelcircuit) al opgenomen in het MIEK. De noodzaak voor netversterking naar de Kop van NH komt allereerst voort uit knelpunten in het 150kV-net in NHN. Deze hoogspanningsverbinding richting de Kop van Noord-Holland zou ook gebruikt kunnen worden om aan de hogere vraag naar elektriciteit in het NZKG en Tata Steel te kunnen voldoen. Daarnaast is de netuitbreiding nodig om groene waterstof te kunnen produceren in de Kop van Noord-Holland, onder andere ten behoeve van de vraag naar waterstof van Tata Steel. Ook is de verwachte aanlanding Wind op Zee in de Kop van Noord-Holland afhankelijk van de nieuwe 380kV verbinding. Om deze kansen (wind en H2) zo goed mogelijk te kunnen benutten is het alternatief met 4 circuits voorgesteld.
Categorie
Vraag
Omschrijving
Duiding Nationaal belang
Knelpunten
Gezien de opgave van een zorgvuldige ruimtelijke inpassing (natuur, landschap, andere ontwikkelingen in het gebied), als ook draagvlak in de omgeving en aandacht voor milieuruimte (gezondheid) is het complex om de benodigde ruimte voor het tracé en de stations te vinden. Ook andere factoren zoals draagvlak, financiering en de verdeling van rollen en verantwoordelijkheden tussen betrokken partijen, spelen een grote rol. Dit zorgt ervoor dat een meer samenhangende strategie nodig is waar alle partijen, ook buiten het NZKG, zich in kunnen vinden. Immers de energie-infrastructuur is niet gebonden aan geografische en bestuurlijke grenzen. Lange doorlooptijden (noodzakelijke) planologische procedures. Beperkte uitvoeringscapaciteit bij de netbeheerders en de gemeenten. Specifiek knelpunt voor deze verbinding zijn de UNESCO werelderfgoederen Stelling van Amsterdam en Beemster.