1. CES NZKG 2022 spreads DEF
Tekst van het document
CLUSTER ENERGIE STRATEGIE NOORDZEEKANAALGEBIED SEPTEMBER 2022
2022
OPGESTELD DOOR HET BESTUURSPLATFORM ENERGIETRANSITIE NOORDZEEKANAALGEBIED
Bestaande uit: Provincie Noord-Holland
Gemeente Haarlemmermeer
Vattenfall
Gemeente Zaanstad
Zaanstad Maakstad
Liander
Gemeente Amsterdam
Zeehaven IJmuiden
TenneT
Gemeente Heemskerk
ORAM
Gasunie
Gemeente Velsen
Port of Amsterdam
Tata Steel
Gemeente Beverwijk
FOTO: MICHEL SCHNATER
2
3
Voorwoord ‘Als ieder levend wezen blijkt ook het Noordzeekanaal nimmer zichzelf gelijk. Stilstand betekent achteruitgang.’ Deze woorden zijn te vinden in de uitgave ‘Vijf en Zeventig Jaar Noordzee Kanaal – Wereldscheepvaartweg voor West-Europa, Zeeweg voor het aloude Amsterdam ’ Met deze jubileumuitgave werd teruggekeken op de eerste 75 jaar Noordzeekanaal. Nu we inmiddels bijna weer 75 jaar verder zijn, hebben de woorden niks aan kracht verloren. Met de energietransitie staan we voor grote uitdagingen, waardoor ook nu het Noordzeekanaal niet ‘zichzelf gelijk’ kan blijven. Er gaat de komende jaren veel veranderen in het gebied. In het afgelopen jaar zijn de klimaatdoelen aangescherpt, zijn de energieprijzen enorm gestegen en heeft het bedrijfsleven te maken met een sterk oplopende prijs voor CO₂ rechten. Dit maakt dat de transitieopgave voor de industrie in het Noordzeekanaalgebied groter én urgenter. De industrie pakt de uitdagingen op en laat via de Cluster Energie Strategie Noordzeekanaalgebied (CES NZKG 2022) zien hoe zij een belangrijke bijdrage gaan leveren aan het slagen van de energietransitie. In de CES NZKG 2021 is vorig jaar een robuuste aanpak neergezet waarin beschreven staat wat er nodig is om de industrie te verduurzamen. De uitvoering van deze projecten is van groot belang.
Dat geldt voor het aanleggen van de benodigde infrastructuur én voor projecten die door de bedrijven zelf worden opgepakt op hun locatie. In de CES NZKG 2022 staat beschreven wat de samenwerkende partijen nodig hebben om de industrie te verduurzamen, hoe de samenwerkende partijen inzetten op de ontwikkeling van een waterstofketen op industriële schaal, hoe verdergaande elektrificatie kan worden gerealiseerd, hoe steeds meer ingezet wordt op productie en gebruik van duurzame brandstoffen en wat het belang is om ook warmte/stoom en CO₂-afvang projecten te faciliteren. Ook worden een drietal aanvullende projecten van nationaal belang aangekondigd. De projecten zijn kandidaat projecten voor het nationale Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat (MIEK) van het Ministerie van Economische zaken en Klimaat (EZK). Deze CES NZKG 2022 maakt nog eens duidelijk dat het op een aantal punten schuurt. Het Amsterdamse havengebied kampt met netcongestie. Dit zit verdergaande elektrificatie en daarmee de verduurzaming in de weg. De beschikbaarheid van voldoende betaalbare groene elektriciteit is nog geen gegeven en de beschik bare (milieu)ruimte in het gebied is schaars. Wat het realiseren van projecten nog complexer maakt zijn de doorlooptijd van vergunningen en de krappe arbeidsmarkt. Deze uitdagingen horen bij een transitie. Het is nu zaak om echt aan de slag te gaan.
Het gaat in de komende tijd om samenwerking en uitvoering. Alle partijen zijn nodig om deze opgave te realiseren. Partijen die bereid moeten zijn over hun eigen grenzen heen te kijken en mee willen bouwen aan een groter geheel zodat uiteindelijk iedereen kan profiteren. Wij rekenen erop dat dit document daarvoor een goede basis geeft en bedanken iedereen voor de samenwerking. Namens het Bestuursplatform Energietransitie, Edward Stigter FOTO: BRAM VAN DE BIEZEN
4
5
Inhoud MANAGEMENTSAMENVATTING
8
1. STRATEGISCHE ONTWIKKELINGEN NOORDZEEKANAALGEBIED
14
1.1
Karakteristieken Noordzeekanaalgebied
14
1.2
Strategie Energietransitie Noordzeekanaalgebied
18
2. VRAAG, AANBOD EN INFRASTRUCTUUR
28
2.1
Inventarisatie (toekomstige) energievraag en -aanbod in het NZKG
28
2.2
Energie-infrastructuur projecten in het Noordzeekanaalgebied
37
2.3
Systeemeffecten van de infrastructuur
46
3. EFFECTEN VAN DE PROJECTEN
48
3.1
Klimaatwinst
48
3.2
Milieueffecten
50
3.3
Ruimtelijke effecten
51
3.4
Economische effecten
53
4. KNELPUNTEN, SUCCES- EN RISICOFACTOREN
56
4.1
Planningsanalyse
56
4.2
Risico’s en randvoorwaarden voor de private projecten
60
4.3
Risico’s en randvoorwaarden voor de publieke projecten
61
4.5
Kansen in de investeringsagenda
62
4.6
Financieringsbehoefte
62
4.7
Uitvoeringsprogramma Energietransitie NZKG
62
5. CALL FOR ACTION
64
5.1
Infrastructuuragenda nationaal en provinciaal MIEK
64
5.2
MIEK-projecten en benodigde actie om knelpunten op te lossen
65
5.3
Beleidsknelpunten en vraag aan Rijk
66
ADDENDA
10 6
18
25
27
69
51
64 7
Managementsamenvatting In de Cluster Energie Strategie van het Noordzee
CES NZKG 2022 stelt drie (3) nieuwe projecten van
industrie te realiseren, wordt gerealiseerd op basis
Elektrificatie en waterstof zijn de belangrijkste
kanaalgebied 2022 (CES NZKG 2022) staat de
nationaal belang voor:
van vijf pijlers:
energie toepassingen voor de industrie in het NZKG.
strategie beschreven waarmee de industrie en de
1.
MIEK Amsterdam Zuidoost: een nieuw
betrokken overheden in het Noordzeekanaalgebied
380/150kV-transformatorstation tussen de
(NZKG) de industrie verduurzamen en de klimaatdoe-
stations Diemen en Breukelen
len behalen. Het rapport volgt op de eerste CES
Voor een toekomstbestendige energie-infra-
NZKG 2021 en de actualisatie naar aanleiding van de
structuur in de ring Amsterdam is het nood
koerswijziging van Tata Steel (TSN) in januari 2022.
zakelijk een nieuw transformatiestation te realiseren. Hierdoor wordt er op het net indirect
De industrie in het NZKG heeft een gezamenlijke
ruimte vrijgehouden voor de industrie in het
ambitie: een bijna volledige CO₂-neutrale en
havengebied om te elektrificeren.
circulaire economie in 2050. Voor 2030 is in de Europese Green Deal de ambitie verhoogt. Het doel is
2. MIEK Kop van Noord-Holland: aanpassing van 2
nu 55 procent minder CO₂ uit te stoten dan in 1990
naar 4 circuits
werd gedaan. Ook in Nederland is de nationale ambitie
In de CES NZKG 2021 is aangegeven dat deze
55 tot 60 procent reductie in 2030 (beschreven in
nieuwe 380kV-verbinding onder meer nood
de Kamerbrief van 11 februari 2022, over het
zakelijk is voor de verduurzaming van de
Kabinetsaanpak Klimaatbeleid). De sectorale
industrie in het NZKG. In de CES NZKG 2021 is
doelstelling voor de Nederlandse industrie is de
uitgegaan van 2 circuits. Nieuw onderzoek
emissie te reduceren van 50 Mton in 1990 naar
onderbouwt de urgentie voor 4 circuits.
Er is al in 2030 een grote vraag naar elektriciteit Toepassing van waterstof (H2) op industriële
(naar ongeveer 20 TWh) en waterstof (250-300 kton
schaal vanaf 2025/2026.
(2030), 550 kton (2035). Voldoende en betaalbaar
2.
Vergaande elektrificatie van de industrie.
aanbod van groene stroom en waterstof is cruciaal
3.
Uitbouw van de productie van en infrastructuur
voor realisatie van de verduurzaming van de
voor duurzame brandstoffen.
industrie. Gekoppeld aan slimme lokale opwek en
Ontwikkeling van lokale/regionale warmte/
flexibel gebruik via smart-grids. Om tijdig over de
stoom-initiatieven.
benodigde waterstof te beschikken zetten we in op
Ontwikkeling van Carbon Capture Storage /
elekrolyse op land (1-2,5 GW), aanvoer via het
Carbon Capture & Utilisation / Carbon Dioxide
landelijke waterstofnetwerk en import over zee.
Removal (CCS/CCU/CDR)-initiatieven.
Tijdige realisatie en aanlanding van wind op zee
1.
4. 5.
29,7 Mton tot 30,7 Mton in 2030 (een reductie van ongeveer 40 procent). Het NZKG wil hier proportioneel aan bijdragen.
3. MIEK Import terminal waterstof NZKG De aanleg van een import terminal voor waterstof in het NZKG voor de toekomst
Deze klimaatopgave is een complexe puzzel,
bestendige leveringszekerheid van waterstof in
aanvullende inzet van één partij is niet voldoende en
het NZKG. De importterminal faciliteert de
vergt een grote aanpassing van onder meer de
toenemende vraag naar waterstof in het NZKG,
energie-infrastructuur.
voor de waterstofroute van Tata Steel en de
ENERGIE-INFRASTRUCTUUR PROJECTEN VAN NATIONAAL EN REGIONAAL BELANG
vraag ten behoeve van verduurzaming van de luchtvaart en het havenindustriecluster.
In de CES NZKG 2021 zijn acht (8) MIEK-projecten
Deze projecten ondersteunen de strategie voor de
van nationaal belang en vijf (5) projecten van
energietransitie in het NZKG. De projecten zorgen
regionaal belang in het NZKG benoemd. Deze
voor een nog sterkere verbinding van het NZKG met
projecten, met uitzondering van het Carbon Capture
het landelijk hoogspanningsnet en een toekomstige
Storage (CCS) project Athos, zijn onverminderd urgent.
aanlanding van wind op zee. Tevens wordt het NZKG
Slagvaardige uitvoering van deze projecten heeft dan
een robuuste en internationaal verbonden waterstof-
ook voor het cluster grote prioriteit. De gewenste
hub. Het nut en de noodzaak van deze projecten
inbedrijfname data van een aantal MIEK-projecten zijn
worden in detail toegelicht in hoofdstuk 5.
eerder dan in de CES NZKG 2021 is opgenomen. Dat maakt de noodzaak tot versnelling nog groter.
ENERGIESTRATEGIE NZKG De energiestrategie om verduurzaming van de
8
9
naar verwachting groter dan het aanbod.
VOORDELEN VERSNELLING ENERGIETRANSITIE NZKG
•
De wederzijdse afhankelijkheid van de benodig-
Voor het NZKG en voor het hele Nederlandse
de investeringen.
energiesysteem zijn er grote voordelen wanneer de
•
Zorgvuldige ruimtelijke inpassing in een gebied
energietransitie in het gebied voortvarend wordt
niet starten met de verduurzamingsplannen. Investe-
waar de (milieu)ruimte schaars is en de milieu-
aangepakt. Naast een bijdrage aan de energie
opslag van afgevangen CO₂ (CCS) noodzakelijk om de
ringen worden uitgesteld en de bedrijven blijven
druk hoog. Dat geldt ook voor de inpassing van
transitie op nationaal niveau, die in lijn is met het
doelen te behalen.
daardoor gas gebruiken voor hun energiebehoefte.
energie-infrastructuur om de elektrificatie van
klimaatakkoord, heeft een versnelling van de
Verdere uitdagingen zijn onder meer:
de industrie te faciliteren.
energietransitie de volgende voordelen:
De doorlooptijd van vergunningen en ruimtelijke
1. Verbetering van de leefomgeving voor de vele
(elektriciteit en in de toekomst ook waterstof) is
maken met netcongestie. Netcongestie brengt de
hierbij eveneens van belang. Warmte/stoom kan voor
verduurzaming van onze industrie in gevaar waar-
een aantal industrieën een goed alternatief zijn voor
door de klimaatdoelen onder druk staan. Een groot
elektrificatie. Regionaal worden daarom warmte/
deel van de bedrijven kunnen door de netcongestie
stoom projecten gestimuleerd. Tot slot blijft ook de
UITDAGINGEN
De technologische onzekerheid; bepaalde technieken zoals Direct Reduces Iron with
de energieprojecten voor het NZKG staan voor grote
Electric Furnaces (DRI-REF) en grootschalige
uitdagingen. Dit geldt enerzijds voor ’de uitdagingen
elektrolyse zijn nog niet op grote commerciële
op nationaal en internationaal niveau’, anderzijds
schaal toegepast.
gaat het om specifieke uitdagingen voor het NZKG. Op dit moment hebben grote delen van het NZKG te
FOTO: DRONEBEELDEN
10
•
De verduurzaming van de industrie en de bijbehoren-
•
•
procedures. •
De spanning en krapte op de huidige arbeids-
inwoners van het NZKG. 2. Behoud en versterking van de internationale
markt.
concurrentiepositie van de industrie, havens en
Het draagvlak voor de transitie en in het
luchthaven en de daarmee gepaard gaande
De (tijdige) beschikbaarheid van groene
bijzonder voor specifieke projecten in een
economische ontwikkeling en werkgelegenheid
elektronen en moleculen; de vraag naar groene
gebied waar de gezonde leefomgeving onder
in het NZKG.
elektriciteit en waterstof binnen het cluster is
druk staat.
•
3. Versterking van het nationale energiesysteem.
FOTO: MICHEL SCHNATER
11
ambitie energietransitie Noordzeekanaalgebied Samen op weg naar een geïntegreerde energiehub! Noord-Holland Noord
Noordzee
IJmond Beverwijk
Zaanstad
H2
Heracless Aanlanding Wijk aan Zee
H2ermes ZaannetH2 Amsterdam Z/O Ruigoord
Westpoort
Hemweg
Verkenning tussen Beverwijk en Vijfhuizen
Amsterdamse haven
Waterstofnetwerk NZKG H2avennet
Legenda Aardgas H2
Elektrolyser
Waterstof
H2ermes, Heracless, Waterstofnetwerk, H2avennet, ZaannetH2
Duurzaam opgewekte elektriciteit
Projecten verzwaring elektriciteitsnet
Import terminal waterstof
Warmte
Stoomnet
Waterstof tankstation
Walstroom Zon op daken
CO2 Duurzame brandstoffen
12
Schiphol Stoomnet
Zoekgebieden RES
13
1. SNoordzeekanaalgebied trategische ontwikkelingen
FOTO: MIKE BINK
1.1 KARAKTERISTIEKEN NOORDZEEKANAALGEBIED Het NZKG is onderdeel van de Metropoolregio
Waar staal centraal staat in de IJmond, is dat voedsel-
Amsterdam (MRA) en beslaat het gebied van
verwerking in de Zaan. Verder richting Amsterdam
IJmuiden tot en met de haven van Amsterdam.
zitten in het havengebied veel op- en overslag
Het gebied wordt gekenmerkt door de aanwezige
partijen. De brandstoffenhaven van Amsterdam zal een
maakindustrie. Staalproducent Tata Steel in IJmuiden
belangrijke rol spelen in de transitie van (onder meer)
is de grootste speler. Het bedrijf is met ruim 12 Mton
het vliegverkeer van en naar Schiphol.
CO₂-uitstoot (inclusief de Velsencentrales) ver antwoordelijk voor het grootste deel van de
Verder zijn er in het NZKG bedrijven die actief zijn in
CO₂- uitstoot in het NZKG. Tata Steel heeft in
uiteenlopende sectoren zoals papier, internationale
september 2021 haar plannen gepresenteerd voor
transport & logistiek, energie en asfalt. Deze
haar transitie van conventionele staalproductie
diversiteit aan sectoren, met elk hun eigen processen,
gebaseerd op het reduceren van ijzererts met behulp
hebben verschillende eisen ten aanzien van de
van kolen naar de productie van staal met waterstof.
energie-infrastructuur.
Daarmee is het bedrijf een belangrijke pilaar in de ambitie van het NZKG om zo snel mogelijk CO₂-
Het NZKG kent meerdere zeehavens. In de zeehaven
neutraal te worden.
van IJmuiden wordt met name vis op- en over
Figuur 1: positionering NZKG
geslagen. Het is de laatste jaren ook een belangrijke
bevindt zich de haven van Den Helder. Momenteel
uitvalsbasis voor aanleg en onderhoud van wind
komt hier 90 procent van het aardgas van de velden
parken op zee geworden. De Port of Amsterdam is de
op de Noordzee aan land. In deze regio zijn er
vierde haven van West-Europa en behoort tot één
plannen om (blauwe) waterstofproductie te pro
van de grootste benzinehavens ter wereld. Grote
duceren en dit in te voeren in het toekomstige
stromen energiegrondstoffen komen vanuit zee het
nationale waterstofnetwerk. Na 2030 zal waarschijn-
gebied binnen. Hier worden ze verwerkt, op- en
lijk veel wind op zee aanlanden in de Kop van
overgeslagen en doorgevoerd naar locaties in
Noord-Holland. Dit wordt momenteel onderzocht in
Nederland en Noordwest-Europa. Waterstof vormt
de Verkenning Aanlanding Wind op Zee (VAWOZ)
voor Port of Amsterdam een bouwsteen voor
2030-2040.
duurzame brandstoffen en circulaire chemie. De Port
14
of Amsterdam heeft als doel gesteld om voorloper te
Net buiten het NZKG ligt Schiphol. Het is de op drie
zijn in de energietransitie. Evenals de omliggende
na grootste luchthaven van Europa en is nauw
bedrijven heeft Port of Amsterdam decennialange
verbonden met het Noordzeekanaalgebied. De hoge
ervaring in de invoer, opslag en doorvoer van fossiele
passagiers- en vrachtvolumes maken Schiphol een
brandstoffen. Die ervaring kan ingezet worden bij de
grootverbruiker van fossiele brandstoffen. Gezien de
handel in waterstof. Dat geldt ook voor producten die
hub-functie van de luchthaven in het transport
hiervan zijn afgeleid, zoals synthetische brandstoffen.
systeem liggen er kansen om hier niet alleen voor de
Port of Amsterdam beschikt ook over cruciale
luchtvaart, maar ook voor andere vervoersmodali
infrastructuur, zoals opslagtanks, pijpleidingen en
teiten (zoals internationale treinverbindingen) een
schepen, om waterstof te transporteren.
verduurzamingsslag te maken. Het NZKG is een
In de kop van Noord-Holland, buiten het NZKG maar
connectiviteitshub door goede bereikbaarheid, niet
nauw verbonden aan de energietransitie in het NZKG,
alleen via weg, spoor, water en lucht maar ook via
15
FOTO: JAN DEN BOEF
FOTO: PORT OF AMSTERDAM
energie-infrastructuur (CO₂, waterstof, aardgas,
Aalsmeer, de Zuidas en een sterke data-infrastructuur
zorgt voor de meest duurzame oplossingen en neem
continentaal plat, bieden mogelijkheden voor
elektriciteit en warmte). Mensen, goederen en
zorgen voor een goed internationaal vestigings
onzekerheden voor bedrijven weg.
aansluitingen op het internationale energienetwerk.
energiestromen komen in het Noordzeekanaalgebied
klimaat. De aanwezigheid van kennisintensieve
samen.
bedrijven en kennisinstellingen en de nabijheid van
Het NZKG is een sterk verstedelijkt gebied, waardoor
de stad Amsterdam maakt het NZKG een geschikte
integraal naar opgaven moet worden gekeken.
broedplaats voor innovaties.
Vooruitgang in het verduurzamen van de industrie
De ligging ten opzichte van de andere industrie
Het economische belang van de industrie en havens
waterstof kunnen samen ontwikkeld worden.
heeft in het sterk verstedelijkte NZKG grotere
clusters in Nederland, met name Groningen en
nationaal door toenemende toegevoegde waarde en
Toereikende en tijdige realisatie van energie-
positieve impact op de leefomgeving dan in meer
Rotterdam, biedt kansen voor het gezamenlijk
export. De toegevoegde waarde die in het NZKG
infrastructuur is een basis voor de verduurzaming van
geïsoleerde industriële clusters. De ruimte
ontwikkelen van een waterstof en CO₂-netwerk.
wordt gegenereerd, bedraagt bijna 10 miljard euro
de bedrijven en een vestigingsvoorwaarde voor
problematiek leidt tot een uitdagende transformatie-
Hier lopen al meerdere initiatieven. Partijen in het
(bron: Ruimte Intensivering Monitor 2021). Door de
nieuwe bedrijvigheid. De infrastructuurprojecten,
en herstructureringsopgave. Multifunctioneel
NZKG werken steeds meer samen om regionale
diversiteit van economische activiteiten en de
zoals vastgesteld in de verschillende versies van de
ruimtegebruik is essentieel. Voortdurend is een
opgaven gezamenlijk aan te pakken. Dit is georgani-
spin-off naar andere sectoren draagt de industrie ook
CES 2022 NZKG, dienen zo spoedig mogelijk te
nauwkeurige afweging noodzakelijk tussen ‘wat hier
seerd in het Bestuursplatform NZKG en het Bestuurs-
bij aan de veerkracht van de economie van de MRA.
worden gerealiseerd. Daarbij wordt veel ruimte
moet en wat elders kan’. De geografische ligging van
platform Energietransitie NZKG.
Sterke economische clusters als Schiphol, Greenport
geboden aan innovatie. Een goede infrastructuur
het NZKG aan de Noordzee en de nabijheid van het
in het NZKG is groot. Niet alleen regionaal, maar ook
16
De productie van duurzame elektriciteit en groene
17
1.2 STRATEGIE ENERGIETRANSITIE NOORDZEEKANAALGEBIED AMBITIES
PIJLERS VAN DE ENERGIESTRATEGIE:
De industrie in het NZKG heeft een gezamenlijke
Om de verduurzaming van de industrie en de
ambitie: een bijna volledige CO₂-neutrale en
klimaatdoelen te realiseren, zetten partijen in het
circulaire economie in 2050. Voor 2030 is in de
NZKG in op vijf pijlers:
Hydrogen hub AMSTERDAM NZKG >>> naar waterstof
1.
Introductie van waterstof op industriële schaal
werd gedaan. Ook in Nederland is de nationale
vanaf 2025/2026, ten behoeve van de transitie
ambitie 55 tot 60 procent reductie in 2030 (beschreven
van de staalproductie en schone brandstoffen.
in de Kamerbrief van 11 februari 2022, over het
2.
de industrie. Onder meer door uitbreiding van de
doelstelling voor de Nederlandse industrie is de
infrastructuur en slim gebruik van het bestaande
emissie te reduceren van 50 Mton in 1990 naar
net om de (impact van) congestie op het
29,7 Mton tot 30,7 Mton in 2030 (een reductie van
stroomnet zo veel mogelijk te voorkomen, ook in
ongeveer 40 procent). Het NZKG wil hier proportio-
de fijnmazige structuur naar de eindgebruikers.
neel aan bijdragen.
3.
Uitbouw van de productie van en infrastructuur voor duurzame brandstoffen ter vervanging van
Daarnaast is specifiek voor de luchtvaart afgesproken
fossiele brandstoffen, in het bijzonder ten
dat in 2030 14 procent van de brandstof, die op
behoeve van de brandstoffenhaven in de Port of
Nederlandse luchthavens wordt getankt, duurzaam is.
Amsterdam en de luchtvaart (Schiphol).
In 2050 moet ook de luchtvaart CO₂-neutraal zijn. In
4.
Ontwikkeling en ondersteuning van lokale/
2030 moet de scheepvaart een emissiereductie voor
regionale warmte/stoom initiatieven. Ook om
NOx, SOx en broeikasgassen van 15 tot 30 procent
een alternatief voor elektrificatie en waterstof te
realiseren. In 2050 moet de scheepvaart in het NZKG
bieden.
CO₂ neutraal zijn.
5.
H2
2GW
2GW 6GW
4GW 10GW
2GW 4GW
Beverwijk
Van elektriciteit >>> Windparken op zee leveren groene stroom
Ondersteuning van de verdere elektrificatie van
Kabinetsaanpak Klimaatbeleid). De sectorale
Restwarmte voor gebouwde omgeving
Met stroom wordt water gesplitst in zuurstof (O2) en waterstof (H2)
Europese Green Deal de ambitie verhoogt. Het doel is nu 55 procent minder CO₂ uit te stoten dan in 1990
10GW 8GW
Waterstof toevoer uit de rest van Nederland via waterstofbackbone
IJmuiden/Velsen
H2
MRA NZKG Routekaart 2030 (11,5GW) Zoeklocaties
Zaanstad
>>> via leidingen
H2
H2
gaat waterstof via de H2BB NZKG naar de haven van Amsterdam en Zaanse industrie
>>> naar gebruikers
Waterstof wordt geïmporteerd per schip
in de waardeketens
Amsterdam
H2
Schone brandstoffen voor scheep- en luchtvaart
Restwarmte voor gebouwde omgeving
CO2-vrij staal
Waterstof en schone brandstoffen voor industrie, transport in Nederland en Europa
Schone brandstoffen voor de luchtvaart
Aardgasvrij in de industrie Mobiliteit Netbalancering
Schiphol
Ontwikkeling en ondersteuning van CCS-/CCU-/CDR-projecten om de klimaatdoelen
Het NZKG heeft ten slotte ambities op het gebied van
op korte termijn te realiseren.
Figuur 2: Waterstofhub Amsterdam NZKG
circulaire economie, in lijn met de ambities van Nederland om in 2050 volledig circulair te zijn
Hieronder worden de verschillende pijlers nader
(Kamerbrief van 11 februari 2022 over het Kabinets
toegelicht.
aanpak Klimaatbeleid). De Circulaire Economie vraagt
het NZKG gaat bijdragen aan het reduceren van
terug te dringen. In 2021 heeft Tata Steel Nederland
emissies en tegelijk aan het opbouwen van een
PIJLER 1: WATERSTOF; SNELLE REALISATIE VAN INFRASTRUCTUUR, PRODUCTIE EN IMPORT
aangekondigd te kiezen voor waterstof voor het
duurzaam, nieuw verdienmodel en nieuwe waarde
processen die gericht zijn op het hoogwaardig
verduurzamen van haar productie (zie ook Actuali
ketens voor de regio en Nederland. Naast de
hergebruik van grondstoffen. Nieuwe processen
Waterstof speelt een cruciale rol in de verduurzaming
satie CES januari 2022). Een staalproductieproces op
genoemde waardeketen rondom groen staal, is ook
moeten uitgevoerd kunnen worden met het energie-
van de industrie in het NZKG. Niet alle industriële
basis van waterstof door Tata Steel Nederland
de waardeketen rondom CO₂ neutraal geproduceerde
systeem dat vanaf 2025 beschikbaar is in het NZKG.
processen in het NZKG zijn geschikt voor rechtstreek-
fungeert als vliegwiel voor andere waterstofprojecten
vliegtuigbrandstof een grote kans voor de economie
se elektrificatie, terwijl toch de ambitie en de
in de regio en daarbuiten. De waterstofeconomie in
van de toekomst.
om andere en soms volledig nieuwe productie
18
noodzaak bestaat om de huidige fossiele uitstoot
19
De vraag in het NZKG naar waterstof loopt al in 2030
elektrificatie ingezet moet worden. In het nieuwe
bovendien ondersteunen in de netbalancering en de
geproduceerd, kan in de toekomst mogelijk in de
op naar 250 tot 300 kton. In 2035 is zo’n 550 kton
energiesysteem wordt waterstof ook in gezet bij het
inpassing van variabele duurzame energiebronnen
vorm van waterstof getransporteerd worden.
nodig. Voor de benodigde waterstof zet het NZKG in
balanceren van het elektriciteitsnetwerk.
zoals wind op zee.
Het NZKG zet dan ook in op ontwikkeling van waterstofproductie op zee.
op drie bronnen: 1.
Elektrolyse op land uit groene stroom.
Lokale productie van waterstof is belangrijk voor de
Voor elektrolyse is veel groene stoom nodig. Aan
2.
Aanlevering van groene waterstof via het
zekerheid van de energievoorziening en om niet te
landing van wind op zeein het NZKG is daarbij
Cruciaal is de ontwikkeling van het waterstofnetwerk
landelijke waterstofnetwerk (na 2030 ook
afhankelijk te zijn van import van waterstof uit
cruciaal. Er wordt nu gewerkt aan de aanlanding van
NZKG, die IJmuiden en Amsterdam met elkaar
gevoed door elektrolyse op zee uit offshore
instabiele regio’s. Er zijn diverse elektrolyse projecten
wind op zee (2.1 GW). Daarnaast is additionele
verbindt, én de rechtstreekse aansluiting op het
wind).
opgestart om dit te realiseren, zowel in de IJmond als
capaciteit wenselijk. In het VAWOZ 2030-2040 traject
landelijke waterstofnetwerk (MIEK 2021). Hiermee
Import van groene waterstof die elders is
in de Westpoort. Het doel is om tenminste 33 procent
wordt momenteel onderzoek gedaan naar additionele
kan groene waterstof aangeleverd worden uit andere
gemaakt.
van de benodigde waterstof in het NZKG te realiseren,
capaciteit voor aanlanding van extra wind op zee
delen van Nederland. Het waterstofnetwerk NZKG
wat neerkomt op zo’n 1 tot 2,5 GW, waarvan 500-
voor de regio. Vanaf 2030 zal ook op zee geprodu-
wordt verbonden met het lokale lagedruk waterstof-
Het gevraagde volume in het NZKG en het belang
600 MW in de Westpoort. Door de flexibiliteit kunnen
ceerde waterstof toegevoegd kunnen worden.
infrastructuur in Port of Amsterdam en Zaanstad
van de staalindustrie maken dat al deze bronnen én
elektrolysers en de geproduceerde waterstof
De energie die na 2030 op de Noordzee wordt
(regionaal project CES 2021).
3.
AANLANDING GROENE STROOM VAN ZEE De aanlanding van energie van zee, in de vorm van elektriciteit of waterstof, biedt het NZKG veel kansen. De energietransitie in het NZKG is inherent gekoppeld aan de realisatie en (aanlanding)van windenergie op zee. Elektrificatie, elektrolyse en het implementeren van groene waterstof is hier van (deels) van afhankelijk. Het is wenselijk de aanlanding van windenergie integraal te bekijken met het ontwikkelpad van Tata Steel (Eindrapport Voorverkenning VAWOZ 14 juli 2022). De ruimte in het Noordzeekanaalgebied is echter schaars; er kan 700 MW worden aangesloten vanuit windgebied H ollandse Kust West-zuid (het zuidelijke kavel onder Hollandse Kust west Beta dat in 2026 wordt aangesloten op Beverwijk). Een extra 2GW aanlanding Wind op Zee met evt. aansluiting op het nog te realiseren station Beverwijk-Vijfhuizen kan ingezet worden voor zowel elektrificatie van de regio als voor elektrolyse. De vraag naar waterstof is daar ruim voldoende voor. In het Eindrapport Voorverkenning VAWOZ 14 juli 2022 worden naast bovenstaande optie als elektrische aansluitingen Middenmeer, Velzen en Vijfhuizen als kansrijk genoemd. Onder andere vanwege de afhankelijkheid van de verwachte aanlanding Wind op Zee in de Kop van Noord-Holland, is de nieuwe 380kV verbinding in Noord-Holland-Noord (NHN) als MIEK-project aangepast (van 2 circuits naar 4 circuits).
Op de lange termijn (na 2030) komen ook andere potentiële aanlandplekken in beeld om de aanlanding van windenergie op zee zo efficiënt mogelijk te maken. Op weg naar 2040 zullen de mogelijkheden voor aanlanding van energie in de vorm van moleculaire energiedragers zoals waterstof toenemen. Het grote voordeel van een dergelijk transport is dat hiervoor (deels) al infrastructuur op zee ligt (pijpleidingen) en dat meer energie tegelijkertijd door eenzelfde leiding is te transporteren, waardoor het ruimtebeslag beperkt blijft, zowel op zee als op het land Er moet goed afgestemd worden tussen de energietransitie in het NZKG (CES) en de aanlanding van Wind op Zee op het gebied van locaties, planning en volumes om de transitie succesvol te laten zijn. Het ministerie van EZK is verantwoordelijk voor de benodigde infrastructuur op zee en op land. De programma’s energiehoofdstructuur en infrastructuur duurzame industrie werken samen met de Verkenning aanlanding wind op zee (VAWOZ) aan een energie-infrastructuur in Nederland met oog voor regionale kansen. FOTO: FOTOSTUDIO HONING BEVERWIJK
20
21
ARTIST IMPRESSION: STRATEGIE ENERGIETRANSITIE NZKG
Als gevolg van de grote elektrificatie in het NZKG
Industriële processen, zoals vraagsturing (DSR),
stijgen zowel vraag als aanbod van elektriciteit.
power-to-heat, power-to-gas en inzet van CCS/CCU/
Dit zorgt voor congestie in het distributienetwerk van
CDR, bij aanlandlocaties moeten daarom flexibel
het gebied. Daarom is uitbreiding van de elektrici-
ingericht kunnen worden om de balans tussen vraag
teitsinfrastructuur noodzakelijk. Het regionale
en aanbod te behouden. Voor het NZKG is 1 tot 2,5
elektriciteitsnet in het NZKG is naar verwachting met
GW waterstofproductie voorzien met elektrolysers,
de huidige plannen in 2030 sterk genoeg om te
waarvan 500 tot 600 MW in Westpoort. Elektrolysers
voldoen aan de verwachte vraag naar transport
kunnen ondersteunen in de netbalancering en dus in
vermogen om zo in te spelen op de industrie. Een
de inpassing van variabele duurzame energiebronnen
voorwaarde hierbij is dat de geplande uitbreidings
zoals wind op zee. Dit maakt het NZKG een interes-
investeringen door Liander en TenneT tijdig worden
sante locatie om wind op zee aan te landen dichtbij
gerealiseerd.
de flexibele vraag van elektrolysers.
Tot slot is de import van waterstof voor het NZKG van
industrie. De eerste twee pijlers moeten dan ook in
Naast het tijdig realiseren van de benodigde
Het NZKG is van plan een proactieve rol te vervullen
groot belang. De grote vraag maakt import via een
samenhang worden gezien: wanneer de elektrificatie
infrastructuur, moeten vraag en aanbod van elektri
op het gebied van de flexibiliteit van het elektriciteits-
schip noodzakelijk. Aangezien het NZKG een dicht
van het NZKG stokt, is de implementatie van
citeit zich complementair ontwikkelen. Als dit niet
netwerk, door onder andere lokale smart grids te
bevolkt gebied is, willen de samenwerkende partijen
waterstof volledig afhankelijk van de toekomstige
gebeurt, is er – met name aan de kust - een verhoogd
ontwikkelen en stimuleren.
in het NZKG import via niet toxische waterstofdragers.
vorming van een (internationale) distributiemarkt
risico op congestie of export van groene stroom.
Om de import van waterstof al in 2030 mogelijk te
voor waterstofmoleculen. Dit is als fundering van een
maken, wordt gewerkt aan een waterstofterminal
grootschalige industriële transitie onvoldoende.
in het NZKG (kandidaat MIEK-project voor 2022) en het ontwikkelen van een import waardeketen.
Overzicht slimme energieoplossingen in het NZKG Het aanbod van hernieuwbare elektriciteit neemt de komende jaren substantieel toe in het NZKG, onder
PIJLER 2: ELEKTRIFICATIE; OPWEK DUURZAME ELEKTRICITEIT, VERZWARING EN BETER BENUTTEN INFRASTRUCTUUR
Port of Amsterdam/Westpoort
• Haalbaarheidsstudie van Port of Amsterdam naar de ontwikkeling van de Amsterdam Port Region Energy Cooperation in Westpoort. • Port of Amsterdam onderzoekt samen met CE Delft de verwachte elektriciteitsvraag in de periode na 2030. Na oplevering van de uitkomsten zal de Amsterdamse haven samen met Liander de impact van de wijzigingen na 2030 inventariseren. • Gevestigde bedrijven gebruiken niet altijd het maximum van hun gecontracteerd vermogen. Daarnaast hebben bedrijven steeds minder stroom nodig door het plaatsen van duurzame energiebronnen. Hierdoor ontstaat vrije ruimte op het elektriciteitsnet. Deze energiecoöperatie heeft een oplossing waarbij deze onbenutte capaciteit wordt verdeeld over de bedrijven die elektriciteit nodig hebben. Vraag en aanbod worden realtime gemonitord en verdeeld.
Bedrijventerrein Uitgeest Noord
• Op bedrijventerrein Uitgeest Noord zitten ongeveer honderd bedrijven. • Er is sprake van netcongestie voor vraag tot minstens 2024. • Waarschijnlijk zijn er synergievoordelen te behalen door ‘cable pooling’ of meerdere leveranciers op een aansluiting te plaatsen (MLOEA). • Mogelijke oplossingen en synergievoordelen van ‘cable pooling’ worden uitwerkt.
Schiphol Trade Park
• Een virtueel energienet als oplossing voor het tijdelijke tekort aan stroomtransportcapaciteit in de regio Schiphol.
Zaandam
• Ontwikkeling smart grid.
meer door de ambitie om in Noord-Holland Zuid (NHZ) 2,7 TWh duurzame energie op land te realiseren in 2030 (Regionale Energiestrategie (RES 1.0 2021). In de RES NHZ zit een flink aantal RES zoekgebieden wind en zon
Om de CO₂-reductiedoelstellingen van 2030 en 2050
in het NZKG (zie https://energieregionhz.nl/res-viewer).
voor de industrie in het NZKG te halen, is de inzet
Op dit moment werken Amsterdam, maar ook Zaanstad,
van duurzame elektriciteit essentieel. Elektrificatie is
Diemen en Haarlemmermeer aan een Plan Milieu Effect
het belangrijkste onderdeel van een geïntegreerd en
Rapportage voor hun windzoekgebieden. In 2023 wordt
toekomstbestendig energiesysteem en de bouwsteen
duidelijk waar wind op land als eerste ontwikkeld gaat
om de decarbonisatie van industrie, transport,
worden.
energieopwekking en gebouwde omgeving te
Een belangrijke pijler voor elektrificatie is de grote
ondersteunen. De vraag naar hernieuwbare elektrici-
hoeveelheid wind op zee die op dit moment gereali-
teit neemt de komende jaren substantieel toe in het
seerd wordt, en nog versneld moet worden gereali-
NZKG. (Gedeeltelijke) elektrificatie is de belangrijkste
seerd. Het NZKG heeft blijvend grote behoefte aan de
emissiereductieoptie voor de industrie in Amsterdam,
beschikbaarheid van energie van wind op zee en de
Zaandam en de IJmond.
bijbehorende aanlandingen, zowel voor elektriciteit als voor waterstof. De vraag vanuit het NZKG stijgt naar
22
Daarbij is de strategische keuze voor waterstof,
verwachting van 4 TWh nu naar 9 tot 18 TWh in en 11
ondanks de mogelijkheid waterstof te importeren, in
tot 21 TWh in 2050. Deze verveelvoudiging benadrukt
essentie een keuze voor de elektrificatie van de
de noodzaak van op zee opgewekte elektriciteit.
23
PIJLER 3: DUURZAME BRANDSTOFFEN De brandstoffen die nu gebruikt worden zijn voor namelijk gebaseerd op fossiele energie. Om brandstoffen te verduurzamen gaan we terug naar de basis: niet langer ruwe olie of aardgas als grondstof gebruiken, maar groene waterstof en hernieuwbare koolstof. Door die met elkaar te verbinden leggen we de basis voor brandstoffen uit duurzame reststromen, en in een later stadium CO₂-neutrale synthetische brandstoffen. Zo ondersteunt het NZKG de ambitiedoelstellingen van de lucht- en scheepvaart. In het NZKG zet Port of Amsterdam in op de ont wikkeling van een duurzaam brandstoffenproductiecluster, door nieuwe spelers in de sector aan te trekken. Hierbij wordt er naar zowel biobrandstoffen als synthetische brandstofproductie gekeken, zoals Sustainable Aviation Fuels (SAF). De ambitie is om rond 2027 tussen de 50.000 en 80.000 kton aan productiecapaciteit in de haven voor SAF te realiseren. FOTO: FOTO AMSTERDAM ECONOMIC BOARD
Ook de import van duurzame brandstoffen wordt overwogen. Het doel van dit brandstoffenproductie cluster is onder andere om leveringszekerheid van
PIJLER 4: WARMTE (STOOMNET IN DE HAVEN)
verlagen en faciliteert tegelijkertijd toekomstige
duurzame brandstoffen in de regio mogelijk te
Voor sommige bedrijven in het NZKG kan het
projecten die een stoombehoefte hebben. Een
maken in de opstartfase van de transitie naar het
gasverbruik voor een belangrijk deel vervangen
stoominfrastructuur in combinatie met een H2- en
gebruik van duurzame brandstoffen in verschillende
worden door de levering van stoom. Dit is vooral
CO₂-net versterkt de positie van het NZKG als
sectoren, zoals de luchtvaart en scheepvaart en
interessant en relevant waar toepassing van water-
regionale energiehub.
zwaar wegverkeer. Het BioPark, een specifiek
stof of toegang tot waterstof niet aan de orde is. Dit is
ruimtelijk cluster, is aangewezen om relevante
in sommige gevallen hét scenario voor een succes
PIJLER 5: CCU, CCS EN CDR
energie en grondstoffen voor de sector beschikbaar
volle energietransitie, in het bijzonder voor de regio
Om de CO₂-doelen van 2050 te halen, moet er een
te hebben.
Zaandam vanwege specifieke productieprocessen.
enorme emissiereductie plaatsvinden. CO₂- afvang speelt hierbij een belangrijke rol. Ook negatieve
Schiphol is met haar hoge passagiers- en vracht
Het overgrote gedeelte van de warmtevraag voor de
emissies (CDR) kunnen een bijdrage leveren. Niet
volumes een grootverbruiker van fossiele brandstof-
industrie in het NZKG is boven de 100 graden Celsius.
voor alle sectoren en producten is het mogelijk om
fen. Schiphol krijgt ongeveer de helft van de
Er zijn drie soorten energiebronnen en -dragers die
van koolstof als grondstof af te stappen. Ook voor de
benodigde kerosine aangeleverd via een 16 kilometer
hierin kunnen voorzien: elektriciteit, stoom, waterstof
industrie in het NZKG is dit een grote uitdaging.
lange ondergrondse pijpleiding vanuit Port of
en (ultra) diepe geothermie in combinatie met
Amsterdam. Schiphol heeft de ambitie om wereldwijde
elektriciteit.
koploper te worden in duurzame luchtvaart.
zich te richten op het produceren van staal met In het westelijk havengebied van Amsterdam wordt
24
In september 2021 heeft Tata Steel aangekondigd waterstof. Door deze koerswijziging is grootschalige
De partijen in de regio, waaronder Schiphol en Port of
gewerkt aan de aanleg van een stoominfrastructuur
CCS niet langer noodzakelijk. Toch blijft CO₂-afvang
Amsterdam, gaan een regionale roadmap verkennen
(regionaal project CES NZKG 2021). De producent van
bij Tata Steel een mogelijkheid om de CO₂-reductie-
voor direct en indirect gebruik van waterstof in de
de stoom is het Afval Energie Bedrijf Amsterdam
doelstellingen in 2030 te halen. De CO₂-afvang kan
luchtvaart in 2030. Daarbij wordt gekeken naar de
(AEB). Met deze stoominfrastructuur kan de bestaande
in de ordegrootte 1 tot 2 Mton per jaar zijn.
nodige randvoorwaarden op het gebied van veiligheid.
industrie het gasverbruik van huidige processen
25
CCU/CCU/CDR zijn zeer relevant voor Port of
Het realiseren van een integrale energiehub vraagt om
Amsterdam. Daarom wordt ingezet op de ontwikke-
regie en coördinatie om gewenste samenwerking tussen
ling van een CO₂-distributienetwerk. Dit kan voor
verschillende partijen te stroomlijnen. Dat is nodig
zowel CO₂-afvang als toelevering van CO₂ worden
vanwege de afhankelijkheden van de pijlers: zonder
gebruikt. Deze optie is aanwezig door de aanwezig-
elektrificatie geen waterstof, zonder waterstof geen
heid van het AEB, met een theoretisch af te vangen
synthetische duurzame brandstoffen, zonder wind op
volume van maximaal 1-2 Mton CO₂ op jaarbasis.
zee geen elektrificatie en elektrolyse. Regie en coördi natie dragen bij aan het versnellen van de uitvoering.
Voor het NZKG worden in 2022 een tweetal quickscans afgerond op deze onderwerpen en de
ENERGIE VOOR DE GEBOUWDE OMGEVING EN MOBILITEIT
mogelijke projecten. De quickscans leveren ver
Naast het voorzien in de energiebehoefte van
schillende aanbevelingen alsmede een doorkijk naar
bedrijven heeft het NZKG als energiehub een
mogelijke vervolgstappen op het gebied van CCS,
belangrijke rol bij het realiseren van de energietran-
CCU en CDR voor het NZKG op
sitie in de gebouwde omgeving en bij mobiliteit.
GEÏNTEGREERDE ENERGIEHUB VERBONDEN MET NATIONAAL NETWERK
Het NZKG zal voorzien in schone brandstoffen voor
Bovenstaande pijlers moeten in samenhang
elektrificatie hier een grote rol, bijvoorbeeld voor korte
worden gezien. Zij hebben een afhankelijke relatie.
vluchten en elektrische binnenvaart op batterijen.
We spreken dan ook van een integrale energiehub
Tevens kan de zware mobiliteit gebruikmaken van
NZKG. NZKG is als energiehub een draaischijf in
waterstof. Er wordt gewerkt aan een waterstofinfra-
toekomstig nationale energiesysteem.
structuur voor mobiliteit, waarbij het voornemen is om
lucht- en scheepvaart. Vanzelfsprekend speelt
een eerste dekkend netwerk van minimaal acht
26
Het NZKG is een energiecluster met (inter)nationale
waterstoftankstation voor zware mobiliteit te
verbindingen van nationaal belang. In het NZKG
realiseren (concept Convenant Waterstof en M obiliteit
vinden we onder meer grootschalige aanlanding van
Noord-Holland). Het verbreden van de gebruikersbasis
wind op zee, gekoppeld aan het toekomstige
van groene waterstof geeft daarbij mogelijkheden op
waterstofnetwerk van Nederland. Dit geeft ruime
het terugdringen van congestie op het elektriciteits-
mogelijkheid tot flexibilisering van het energiesys-
netwerk en kan een aanjager zijn voor het verlagen
teem. In het NZKG bevindt zich ook een zwaartepunt
van de kosten van waterstof voor de industrie. Voor de
in het landelijke hoofdspanningsnet van elektriciteit.
internationale scheepvaart worden stappen gezet
Bovendien wordt het NZKG met Rotterdam verbonden
richting het gebruik van ethanol.
FOTO: PORT OF AMSTERDAM
Gebouwde omgeving
gebouwde omgeving en realiseert ook daar een
voor CO₂ én is het NZKG middels een pijplijn
De transitie naar waterstof gedreven productie
C02-emissiereductie. Zo wil Vattenfall meerdere
gekoppeld aan de nationale luchthaven Schiphol en
creëert naar schatting 800 MW aan restwarmte die
duurzame bronnen koppelen met het warmtenet van
daarmee aan de transitie naar duurzame brandstoffen.
ten goede kan komen aan de gebouwde omgeving.
Amsterdam West. Door deze koppeling kan met de
Door grote hoeveelheid hoge temperatuur restwarmte
warmte van het AEB een groter gebied worden
bij het productieproces van waterstof, kunnen
voorzien. Ook bij de Zaanse industrie wordt gekeken
naburige bedrijven en huishoudens van duurzame
naar de mogelijkheid om hun restwarmte verder
restwarmte worden voorzien. Aan de andere kant is er
te benutten door het warmtenet met circa
sprake van afname van warmtepotentieel van de
2600 woningequivalenten (WEQ) uit te breiden.
overige industrieën, vanwege de beoogde elektrifi
In de IJmond wordt gewerkt aan de realisatie van een
catie van productieprocessen in de toekomst. De
warmtenet gekoppeld aan de industrie voor ten
restwarmte van de industrie komt ten goede aan de
minste 30.000 WEQ.
27
2. Vraag, aanbod en infrastructuur 2.1 INVENTARISATIE (TOEKOMSTIGE) ENERGIEVRAAG EN -AANBOD IN HET NZKG
2.1.1 OVERZICHT VAN DE VERDUURZAMINGSPLANNEN In de tabel hieronder zijn de belangrijkste verduurzamingplannen1 toegelicht.
Voor deze Cluster Energie Strategie NZKG 2022 is de
verbruik in 2025 en 2030. Verder is een ’doorkijkje’
energievraag en het energie-aanbod geïnventari-
gegeven voor 2040 en 2050. De verduurzamingsplan-
seerd voor de industrie in het NZKG door interviews
nen van de industrie zijn voor die periode niet in
Project
Omschrijving
Beoogde CO₂-reductie in 2030 (in Mton/jaar)
en regionale studies. Hiermee is meer dan 95 procent
detail bekend.
Heracless
Overschakeling van de staal productie bij Tata Steel Nederland (TSN) van hoogovens naar direct reduced iron-proces (DRI)
5 Mton (scope 1)
CO₂-afvang AEB
CO₂-afvang en opslag/gebruik (Eventuele CO₂-afvang bij TSN is opgenomen in de CO₂-reductie binnen het project Heracless)
0,5 Mton (scope 1)
Overschakeling naar duurzame brandstoffen voor gascentrales
Vermindering van hoeveelheid elektriciteit geproduceerd met gascentrales, gedeeltelijk gecompenseerd met opwekking van elektriciteit en warmte uit duurzame bronnen
1,05 Mton (scope 1)
Elektrolysers
Groene waterstofproductie in het NZKG (Hermes, H2Era, Vattenfall)
0,44 Mton (scope 3)
Duurzame brandstoffen (synthetische en biobrandstoffen)
Productie van synthetische kerosine uit waterstof en CO₂ (Synkero, Orgaworld etc.)
0,7 Mton (scope 3 – vermeden CO₂-uitstoot van kerosine) en 0,2 tot 0,5 Mton (scope 3 - vermeden CO₂-uitstoot van andere brandstoffen – afhankelijk van productmix biobrandstoffen in 2030)
van de energievraag bij de industrie in het cluster gedekt.
Verbruiken zijn weergegeven in Megawatturen [MWh].
Voor alle energiedragers zijn de volgende jaren
Het vermogen wordt weergegeven in Megawatt [MW].
meegenomen: het huidige verbruik (2022), en het
CO₂ is weergegeven in megaton [Mton].
Figuur 3: geïnterviewde bedrijven en regionale studies
Industrie Noordzeekanaalgebied 2021-2022
Lassie AAK
Tata Steel Linde Gas ENCI
Uitgeest
Van Wijngaarden
Trompet Houtwegen
Bunge Zaandam Forbo
Havengebied Velsen Velserbroek
Verkade Cargill Zaandam Pieter Bon Exter RWZI Westpoort OQ Nederland Cargill Amsterdam Eurotank Rietlanden VTTI Zenith EVOS Oiltanking Amsterdam Afvalenergiebedrijf Amsterdam Beverwijk Business Docks
Argent Energy
Bedrijventerrein
Albemarle Catalyst Company
Hansel Vattenfall Hemweg
ICL Fertilizers Europe Bunge Amsterdam Renewi
Vattenfall Diemen
Asfalt. nu
Waternet
Bedrijf
Ambitie luchtvaart in NL is 14% SAF, incl syn.fuels. Voor SPL levert dit ca 1,4 MT CO₂ reductie. Als 50% hiervan (ca 210 kton) lokaal geproduceerd wordt dan klopt de impact (0,7MT)
Caransa
Synkero
GIDARA Energy (Advanced Methanol Amsterdam (AMA)
RWZI Zaandam
JS Cocoa Tate & Lyle Netherlands Z.O.R. (Zaanse Olie Raffinaderij)
Olam Cocoa Koog
RWZI Beverwijk Vattenfall Velsen Crown van Gelder Velsen-Noord/BPU
Olam Cocoa Wormer Cabot
Sonneborn Refined Products HyCC Renewi Greenmills/Orgaworld
Stoomlevering in Westelijk Havengebied door AEB
0,11 Mton (scope 1)
Elektrificatie
Diverse projecten om te elektrificeren (e-boilers)
0,12 Mton (scope 1)
Inzet van waterstof als brandstof
Inzet van waterstof bij processen waarbij elektrificatie of stoom levering geen optie is
0,08 Mton (scope 1)
Totaal (ambitie)
6,86 Mton (scope 1)
Schiphol
1
28
Inzet stoomproductie op basis van afval
Deze tabel is volgens de scope, zoals voorgeschreven voor de Cluster Energie Strategieën en omvat geen import- en exportprojecten
29
Naast bovenstaande verduurzamingsprojecten hebben vrijwel alle geïnterviewde bedrijven
Er wordt een grote volumetoename van de vraag naar elektriciteit verwacht van ongeveer 5 TWh in 2020 naar
ook concrete energiebesparingsplannen. Deze werden in het kader van energieconvenanten
ongeveer 18 TWh in 2030 en ongeveer 21 TWh in 2050. In vergelijking met de CES NZKG 2021 wordt met
(MJA en MEE) verstrekt aan RVO. De convenanten zijn echter per 31 december 2020
name de mogelijkheid voor meer (1 tot 2,5 GW) lokale waterstofproductie onderzocht. Hierdoor moet er
afgelopen en de industrie is nog met het ministerie van Economische Zaken en Klimaat
rekening gehouden worden met een hoger elektriciteitsverbruik. De vraag naar waterstof zal naar verwachting
(EZK) in gesprek over een mogelijk nieuw energieconvenant. Zolang deze afspraken lopen,
14 TWh zijn in 2030 (275 kton H2) en 27 TWh (550 kton H2) in 2050.
is er geen actueel overzicht van de energiebesparingsplannen opgenomen in deze Cluster Energie Strategie NZKG 2022.
De verduurzaming van de industrie leidt tot het volgende transitiepad voor de lokale productie van energiedragers:
2.1.2 OVERZICHT VAN TRANSITIEPADEN De verduurzaming van de industrie leidt tot het volgende transitiepad voor de energievraag: 80000
14000 Jaarlijks energievolum (GWh)
Jaarlijks energievolum (GWh)
70000 60000 50000 40000 30000 20000 10000 0
12000 10000 8000 6000 4000 2000
2020
2025
2030
2050
Methaan - Gronings gas
Elektriciteit
Kolen
Methaan - hoogcalorisch
Warmte
Waterstof
0 2020
2025
Elektriciteit
2030 Warmte
2050 Waterstof
Figuur 4: Projectie vraag naar energiedragers in NZKG-gebied (in GWh)
Figuur 5: Projectie aanbod van energiedragers in NZKG-gebied (in GWh)
De vraag naar (laagcalorisch gas) Groninger Gas wordt richting 2030 en 2050 geleidelijk
De verwachting is, dat het aanbod van grootschalige elektriciteitsproductie afneemt. Van ongeveer 11 TWh in
afgebouwd. De verbruiksscenario’s kennen hierbij wel nog een grote bandbreedte voor 2050.
2020 naar ongeveer 4 TWh in 2030. Dit komt vooral door minder productie (draaiuren) van gascentrales in het NZKG.
Het (hoogcalorisch) Noordzeegasverbruik van onder meer Tata Steel Nederland zal in 2030 naar verwachting tussen de 8 en 14 TWh liggen en in 2050 naar verwachting tussen de
Deze analyse beschrijft alleen de industriële elektriciteitsproductie en productie door centrales. Decentrale
8 en 17 TWh. Dit is afhankelijk van de beschikbaarheid van betaalbare waterstof en wordt
elektriciteitsopwekking - zoals wind- en zonne-energie - (zie de RES 2021) maakt geen deel uit van de analyse,
in paragraaf 2.1.3 nader toegelicht, in het kader ‘de overgang van Tata Steel van kolen naar
maar wel in een steeds grotere mate van de elektriciteitsmix. Hoe snel het gasverbruik afneemt is sterk
respectievelijk gas en later waterstof’.
afhankelijk van de alternatieven die er komen. Voor een groot deel van de bovenstaande installaties kan de gebruiksduur verlengd worden en kunnen de gascentrales als back-up worden ingezet. In paragraaf 2.2.3.1 wordt de relatie met aanpalende programma’s zoals VAWOZ, VANOZ en RES nader toegelicht. De afname van grootschalige elektriciteitsproductie zou gedeeltelijk opgevangen worden door de aanlanding van wind op zee. Voor het NZKG is 1 tot 2,5 GW waterstofproductie voorzien met elektrolysers. Door de flexibiliteit kunnen elektrolysers ondersteunen in de netbalancering en de inpassing van variabele duurzame energiebronnen zoals wind op zee. Dit maakt het NZKG een interessante locatie voor aanlanding van wind op zee, dichtbij de flexibele energievraag van elektrolysers.
30
31
2.1.3 TRANSITIEPAD TATA STEEL
Daarom wordt de actuele status rondom het tran
Tata Steel heeft de ambitie om CO₂-neutraal staal te
sitiepad van Tata Steel hier apart beschreven.
Productie van staal in 2030
produceren. De basis voor staal is ijzererts en kolen, wat momenteel nog wordt omgezet in ruwijzer in de
De volgende tabel geeft de energievraag en -aanbod
hoogoven. Hierbij komt CO₂ vrij. In de toekomst gaat
van TSN voor de relevante energiedragers van de
Tata Steel staal produceren met DRI-technologie.
Cluster Energie Strategie weer, zoals geïnventariseerd
Hierbij worden geen kolen gebruikt, maar in eerste
in januari 2022 en augustus 2022.
instantie aardgas en later waterstof. Tata Steel heeft de ambitie om de DRI-technologie Momenteel is Tata Steel verantwoordelijk voor het
toe te passen, een relatief nieuwe staalproductie
grootste deel van de CO₂-emissies in het NZKG. De
technologie waarbij ijzererts direct wordt gereduceerd
transitie van de productie met een hoogoven naar
met behulp van aardgas of waterstof. Aardgas en
een DRI-installatie heeft niet alleen impact op de
waterstof zijn deels complementair in de DRI route,
benodigde regionale energie-infrastructuur, maar ook
in het lage aardgas scenario wordt maximaal
op het landelijke en internationale energiesysteem.
waterstof ingezet, in het hoge scenario wordt geen
Tabel 1: Verwachte energievraag en CO₂/warmte-aanbod TSN (peildatum januari 2022)
2019-2025
DRI-technologie 2030
DRI-technologie 2035 en verder
waterstof ingezet. Naar verwachting is er in het begin
CO₂-afvang blijft in de DRI-route een mogelijkheid
niet voldoende betaalbare waterstof beschikbaar. In
voor de verdere verduurzaming van TSN. TSN
Huidige situatie
Opgave addendum CES januari 2022
Opgave addendum CES januari 2022
bovenstaande tabel is een bandbreedte opgenomen
onderzoekt nog of en zo ja hoe de CO₂ het beste
voor aardgas. In de ondergrens wordt uitgegaan van
afgevangen, getransporteerd, opgeslagen en gebruikt
3 TWh
6-7 TWh
8 TWh
een DRI die draait op waterstof, bij de bovengrens
kan worden. Opties zijn opslag in lege gasvelden op
Niet meegenomen
Niet meegenomen
wordt uitgegaan van DRI’s die volledig draaien op
de Noordzee met transport via pijpleiding of schepen
4-15 TWh3
8 TWh
aardgas.
of aansluiting op de OCAP-pijpleiding.
Waterstof (H2)
100-150 kton
400 kton
CO₂-afvang
Max 1-2 Mton
Max. 1-2 Mton
TSN
Elektriciteit (direct) Elektriciteit (indirect)2 Aardgas
3 TWh
Restwarmte
4
Wordt nog onderzocht: 5-15 MW beschikbaar
Elektriciteit benodigd t.b.v. waterstofproductie in de regio t.b.v. Tata Steel; 3500 draaiuren/jaar Bij aardgas is in de CES van januari 2022 de verwachte aardgasconsumptie opgenomen, waar in de CES van augustus gewerkt is met een bandbreedte gebaseerd op de maximale hoeveelheid aardgas, de hoeveelheid waarbij drie DRI’s volledig op aardgas draaien 4 Potentieel van restwarmte bij TSN uit het proces 2 3
32
33
2.1.4 STATUS VAN DE VERDUURZAMINGSPROJECTEN De status en de verwachte tijdslijn voor ingebruikname van de verduurzamingsprojecten is weergegeven in de volgende tijdslijn:
Verduurzamingsprojecten Heracless CO2-afvang AEB Minder inzet gascentrales H2ermes fase 1 Electrolyse bij TSN 500 MW elektrolyse haven Hemweg 10 MW (Hy4Am) Hemweg 100 MW (P2F) Synthethische brandstoffen Inzet van restwarmte in industrie Elektrificatie Inzet van waterstof als brandstof
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4
PM
Continue Stapsgewijze toename van de vraag
Studie
Plan (of FEED)
Ontwerp
Constructie
Verantwoordelijke TSN AEB Vattenfall HyCC TSN HyCC Vattenfall Vattenfall Synkero Diverse Diverse Diverse
Bedrijfsvoering
Figuur 6: Planning van verduurzamingsprojecten De juiste energie-infrastructuur is een voorwaarde voor het doorgaan van de verduurzamingsprojecten. In paragraaf 2.3 wordt dit nader toegelicht.
2.1.5 VRAAGARTICULATIE WARMTE Voor de generieke vraag naar hoge temperatuur warmte of stoom (warmer dan 90 graden) voor industriële productieprocessen, heeft de industrie drie energiebronnen en -dragers voor de verduurzaming van haar warmtegebruik nodig: elektriciteit, stoom en waterstof. Uit een studie lijkt er voor hoge temperatuur warmte of stoom sprake te zijn van een vraag van ongeveer 1150 GWh per jaar en een aanbod van ongeveer 1800 GWh per jaar. Met een goede infrastructuur zou dit in theorie te matchen moeten zijn. Toch is de specifieke vraag naar de warmtebron afhankelijk van de aard van het productieproces, de leveringszekerheid, de rentabiliteit en het gedeelte fossielgrondstoffenverbruik dat vervangen kan worden door warmte- of stoomlevering. Dit creëert een warmtevraag die significant verschilt in vorm en omvang tussen industriële bedrijven, waardoor matching veel ingewikkelder is dan het op eerste gezicht lijkt.
34
FOTO: PORT OF AMSTERDAM
35
In figuur 5 is de potentiële vraag naar stoom en warmte van industriële bedrijven in het NZKG weergegeven.
2.2 ENERGIE-INFRASTRUCTUUR PROJECTEN IN HET NOORDZEEKANAALGEBIED
In de regio Zaanstad en Westpoort zijn grote industriële bedrijven geïnterviewd, die hun restwarmte zoveel mogelijk gebruiken om aan hun eigen lage temperatuur warmtevraag te voldoen. In de regio IJmond zijn ook
De geïnventariseerde noodzakelijke aanpassing van de
samenwerken. Deze projecten adresseren een aantal
midden- en kleinbedrijven benaderd die wel een behoefte hebben aan warmte tussen de 70 graden en
energie-infrastructuur die in het NZKG nodig zijn om
urgente knelpunten die noodzakelijk zijn voor het
90 graden.
de verwachte ontwikkeling van de verschillende
mogelijk maken van de energietransitie. In de volgen-
energiedragers te kunnen accommoderen omvat een
de figuur zijn de projecten nader aangegeven. De
groot aantal projecten, waarbij verschillende partijen
meeste projecten stonden ook in de CES NZKG 2021.
Figuur 7: Potentiële warmtevraag van de industrie van de deelregio’s NZKG
Figuur 8: Overzicht van deelprojecten voor aanpassing van de energie-infrastructuur. De ingetekende locaties van de
700000 601000
600000
ingetekende projecten zijn indicatief.
MWh
500000 400000 300000
300000
242442
200000 100000 0
31613 Regio IJmond < 100 gr
Regio IJmond > 100 gr
Regio Westpoort Regio Zaanstad > 100 gr > 100 gr
Het aanbod van warmte uit de industrie is als volgt:
Bron
2030 GWh/ 2020 GWh/jr jr
2050 GWh/ jr
Uren**
Temperatuur*
Huidig warmtenet 1. Vattenfall Diemen
1500
800-1400
400-700
2000-6000 HT/MT
2. AEB
300
800
0
4000-8000 HT/MT
3. Elektrolyse TSN/Hermes
80
400
2000-8000 MT
4. Elektrolyse havengebied
80
400
2000-8000 MT
5. Hemweg 9
200
400
1000-4000 HT/MT
6. Overige industrie
950
850
6000-8000 MT
Technisch potentieel***
* MT = 70 tot 90 graden; HT warmer dan 90 graden ** inzet elektrolysers is afhankelijk van (uur)prijzen waterstof en elektriciteit *** Potentieel in GWh op basis van verwachte inzet (uren) bij verduurzaming
2.1.6 VRAAGARTICULATIE CO₂ In een quickscan, uitgevoerd door onderzoeksbureau
bedrijven die zich focussen op onder andere Direct
&Flux, zijn relevante partijen uit de CCU-keten in het
Air Capture (DAC), infrastructuur en conversie
NZKG en omgeving in kaart gebracht (juli 2022). Deze
technieken.
zijn ingedeeld in drie categorieën: aanbod (van CO₂), technologie en vraag (naar CO₂).
Tenslotte zijn er drie bedrijven en een sector (glastuinbouw) die een (toekomstige) vraag hebben
In de categorie aanbod bevinden zich ten minste tien
naar CO₂ en samen goed zijn voor meer dan
bedrijven die samen goed zijn voor meer dan
2,5 Mton CO₂.
1,5 Mton CO₂. In de categorie technologie zijn er drie
36
37
Vanuit de industrie is de volgende ingebruikname van de TenneT-projecten gewenst:
FOTO: WINDCAT WORKBOATS
2.2.1 INFRASTRUCTUURAGENDA ELEKTRICITEIT TenneT De belangrijkste elektriciteitsprojecten van TenneT worden weergeven in het volgende overzicht. Ook zijn de belangrijkste elektrificatieprojecten (Heracless en 500 MW elektrolyse in de haven) die direct afhankelijk zijn van de TenneT-infrastructuur hierin opgenomen. Het betreffen alleen projecten groter dan 100 MW per aansluiting die direct op het TenneT-net worden aangesloten.
Figuur 9: Planning van TenneT-projecten en industrieprojecten die afhankelijk zijn van TenneT-infrastructuur (peildatum: mei 2022
Elektriciteit-infrastructuur
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
2031
Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4
Resp. TenneT TenneT TenneT TenneT TenneT TenneT TenneT TenneT TenneT TenneT
2. Verkenning WoZ aanlanding 4. Nieuw 150 kV station Beverwijk 5. Nieuw 380/150 kV station (Beverwijk-Vijfhuizen) 6a. Nieuwe 150 kV station Basisweg 6b. Nieuwe 150 kV station Westpoort 7. Vervanging 150kV Hemweg 8. Uitbreiden 380 kV station Oostzaan 9. Nieuw 150 kV station Oostzaan 10. Netuitbreiding kop van Noord Holland 11. Amsterdam Zuid-Oost
Projectbeschrijving in het MIEK
Gewenste realisatie vanuit industrie (dd 31/8/2022)
1. Het realiseren van een nieuw 380/150kV-station op een nader te bepalen locatie tussen de 380kV-stations Beverwijk-Vijfhuizen, ten zuiden van het Noordzeekanaal.
Eind 2027 (samen met 2.) voor elektrolyse en duurzame brandstoffen
2. Het realiseren van een twee nieuwe 150kV-stations (omgeving Ruigoord en Sloterdijk/Basisweg) met bijhorende 150kV-verbindingen.
Eind 2027 (samen met 1.) voor elektrolyse en duurzame brandstoffen
3. H et vervangen en uitbreiden van de bestaande 150kVinstallatie op de stationslocatie Hemweg.
Medio 2025
4. H et uitbreiden van het bestaande 380kV-station Oostzaan met een nieuwe (vierde) 380/150kV-transformator, inclusief verzwaren 150 kV verbinding Hemweg-Oostzaan.
Eind 2027
5. Het realiseren van een additionele aanlanding van wind op zee in NZKG na 2030.
In VAWOZ 2030-2040
6. Het realiseren van een nieuw 380kV-station op een nader te bepalen locatie tussen Beverwijk en Diemen, het realiseren van een nieuw 380/150kV-station nabij Middenmeer en het realiseren van een nieuwe 380kV-verbinding (dubbelcircuit) tussen deze nieuwe 380kV-stations.
Versnelling vanuit de industrie gewenst, maar primair ter verbetering 150-kV net Noord-Holland
7. H et realiseren van een nieuw 150kV-station Oostzaan op een locatie direct naast het bestaande 380kV-station Oostzaan.
Q3 2024
8. Het realiseren van een nieuw 150kV-station Beverwijk, het realiseren van een nieuwe 150kV-kabelverbinding Beverwijk-Oterleek en een nieuwe 380/150kV-trans formator in Beverwijk.
Vooral voor grote datacenters en tuinbouw (zie RES NHN)
9. Station Amsterdam Zuid Oost (Nieuw)
Indirect gewenst vanuit industrie, om capaciteit aan westzijde ring vrij te houden
Naast bovengenoemde industriële verduurzamingsprojecten (meer dan 100 MW) is ook de tijdige realisatie van Liander-projecten afhankelijk van tijdige realisatie van TenneT-projecten. Industriële verduurzamingsprojecten kleiner dan 100 MW worden in principe aangesloten op het Liander net en zijn daarmee ook afhankelijk van tijdige realisatie van de TenneT-infrastructuur.
Elektriciteit-vraag Heracless 500 MW elektrolyse haven
TSN N.t.b.
Studie
38
Plan (of FEED)
Ontwerp
Constructie
Bedrijfsvoering
39
Liander
2.2.2 INFRASTRUCTUURAGENDA WATERSTOF
De planning van de belangrijkste elektriciteitsprojecten van Liander in het NZKG wordt
De belangrijkste waterstofprojecten worden weergeven in het volgende overzicht
weergeven in het volgende overzicht:
(inclusief de verduurzamingsprojecten die ervan afhankelijk zijn):
Figuur 10: Planning van Liander-projecten (peildatum: mei 2022)
Figuur 11: Planning van waterstof projecten (peildatum: mei 2022)