Bijlage 4 - Leidraad vermindering mondzorgmijding

Waarom helpt een gemeentepolis tegen mijding van mondzorg? Een gemeentepolis helpt het risico op het mijden van mondzorg te verkleinen omdat: Er zit altijd, in alle varianten, een tandartsdekking in. Deze dekking is meer of minder uitgebreid. De maximale dekking verschilt. Veel pakketten voor mondzorg in de gemeentepolis voldoen qua inhoud op hoofdlijnen al aan de eerdergenoemde handreiking (acute en) noodzakelijke mondzorg voor financieel kwetsbare mensen, maar er zijn per polis vaak nog kleine(re) verbeterpunten mogelijk. Zie de volgende paragraaf waarin we hier dieper op ingaan. Kijk op www.gezondverzekerd.nl voor de dekking van mondzorgkosten voor 18+ en 18- in de gemeentepolis in jouw gemeente. 23 In de gemeentepolis is de dekking voor vrijwel alle prestaties voor mondzorg 100% met een maximumbedrag. Veel reguliere tandartsverzekeringen hanteren een vergoedingspercentage van 75% waardoor mensen nog geregeld moeten bijbetalen. Een gedeeltelijke vergoeding van mondzorgkosten in een verzekering brengt voor patiënten meer onzekerheid met zich mee omdat zij hierdoor moeilijker vooraf kunnen inschatten hoeveel zij zelf moeten betalen voor de behandeling. Voor mensen met een laag inkomen kan een kleine eigen bijdrage al lastig zijn.

2.3 Criteria ‘ideale gemeentepolis’ Als onderdeel van de adviezen die BS&F heeft opgesteld voor de pilotgemeenten, heeft BS&F een aantal criteria opgesteld voor de ‘ideale gemeentepolis’. Hierbij is zowel gekeken naar algemene aspecten van een gemeentepolis, als naar aspecten die specifiek betrekking hebben op het onderdeel ‘mondzorg’. Criteria ‘ideale gemeentepolis’ We hebben de gemeentepolis van de pilotgemeenten bekeken op de volgende criteria: 1 2 3 4 5 6 7

Hoogte bereik: welk percentage van de doelgroep minima maakt gebruik van de gemeentepolis (vergeleken met landelijk gemiddeld bereik); Hoogte van de gemeentelijke premiebijdrage (vergeleken met landelijk gemiddelde premiebijdrage); Ontwikkeling van de premiebijdrage in relatie tot premieontwikkeling (indexering); Keuzevrijheid: is er aanbod voor inwoners met lage, gemiddelde en hoge zorgvraag? Inkomensgrens voor toegang gemeentepolis op minimaal 120% van de bijstandsnorm; 24 Is de dekking voor mondzorgkosten conform alle codes uit de handreiking van de mondzorgalliantie ? Maximale dekking voor mondzorg minimaal op 250 euro per jaar25 . 21 https://rebelgroup.com/nl/projecten/maatschappelijke-kosten-batenanalyse-van-de-gemeentepolis-2/ 22 Gemeenten mogen in beginsel geen categoriale bijzondere bijstand verstrekken. De Participatiewet kent echter een specifieke uitzondering voor (een tegemoetkoming in de kosten van) een aanvullende zorgverzekering (artikel 35 lid 3).

https://rebelgroup.com/nl/projecten/maatschappelijke-kosten-batenanalyse-van-de-gemeentepolis-2/ 23 Zie https://www.mondzorgkosten.nl/tandartscodes 24 Er is niet gekeken naar de criteria die genoemd zijn in de bijlage van deze handreiking: Eenmalige aanvraag is mogelijk voor een vergoeding van een partiële uitneembare voorziening, bij overschrijding van het jaarlijks budget van €250,-, na machtiging, of machtigingsvrij (contractering) kan boven het maximumbedrag worden behandeld, er is geen sprake van eigen bijdrage, aan het declareren van de codes M01 en M03 is een maximum van 30 minuten voor de periode van 3 jaar gebonden. 25 Hierbij baseren we ons op de Handreiking (acute) en noodzakelijke mondzorg voor financieel kwetsbare mensen, september 2023.

© BS&F 2025

17 van 36

Hoe scoort jouw gemeente? Alle pilotgemeenten ontvingen een overzicht waarin hun gemeentepolis werd beoordeeld op basis van deze criteria. Hieronder staat een voorbeeld van hoe zo’n overzicht er uit ziet.

Wil je voor jouw gemeentepolis zo’n overzicht ontvangen? Mail dan naar de regiomanager van BS&F in jouw regio of mail naar: info@bsenf.nl

2.4 Stimuleren van afsluiten tandartsverzekering Onderzoek dat zich specifiek richt op de vraag waarom mensen wel of geen tandartsverzekering afsluiten en hoe dit ligt bij de groep mensen met een inkomen rond het sociaal minimum, is in Nederland nog niet gedaan. Wel is uit onderzoek bekend dat de hoogte van de premie door veel mensen wordt gezien als belangrijk aspect voor de keuze van de zorgverzekering en dat dit het sterkst geldt voor mensen zonder aanvullende verzekering(en). Wat kun je doen voor deze groep? Gemeenten kunnen stimuleren dat meer minima een tandartsverzekering afsluiten door het bereik van de gemeentepolis te vergroten. Hier zit altijd een tandartsverzekering bij in. Vergroting bereik gemeentepolis Het vergroten van het bereik van een gemeentepolis (en dus ook van de bijbehorende tandartsverzekering) is vooral mogelijk door: meer communicatie, het bieden van keuzevrijheid (minimaal 3 pakketten: voor mensen met een lage, middelgrote en hoge zorgvraag) en door een goede gemeentelijke bijdrage, zie figuur 3.

© BS&F 2025

18 van 36

Gemeentelijke bijdrage i.r.t. bereik (per maand, in ranges van 10 euro)

2020

2021

2022

2023

2024

49,50

50

47,78 47,96

Gemiddeld bereik (%)

43,03 40,43

40 35,93

35,04

37,39

33,94

40,81

38,17 33,48

33,89

34,55

34,28

34,97

30,42

30

28,38 25,54 24,01

24,22 23,16

26,32 23,63

22,99

20

10

0

tot €10

€10 - €20

€20 - €30

€30 - €40

vanaf €40

Figuur 3: Samenhang premiebijdrage en bereik (landelijk)

Tot slot: ga in gesprek met de doelgroep Overigens is het ook zinvol als gemeente om in gesprek te gaan met de doelgroep om te achterhalen wat redenen zijn waarom mensen geen tandartsverzekering afsluiten. Deze mensen zijn bijvoorbeeld te vinden via minimaregelingen/voorzieningen waar ze wellicht wel gebruik van maken. Denk aan de bijzondere bijstand, de Voedselbank en de individuele inkomenstoeslag. Maar je kunt ook een cliëntenraad vragen om hierover mee te denken. Grotere gemeenten kunnen hun onderzoeksafdeling vragen hier onderzoek naar te doen. De vraag is immers of het alleen de hoogte van de premie is die mensen afschrikt om zo’n verzekering af te sluiten of dat er meer redenen zijn waarom mensen geen tandartsverzekering afsluiten. Wellicht vindt een deel van de doelgroep dit bijvoorbeeld ingewikkeld omdat bij hen de kennis ontbreekt om tandartsverzekeringen te vergelijken.

© BS&F 2025

19 van 36

Samenvatting Mensen met een tandartsverzekering gaan vaker tenminste één keer per jaar naar de tandarts dan mensen zonder een dergelijke verzekering. Dit verschil in tandartsbezoek tussen mensen mét en mensen zonder verzekering is groter bij de lagere inkomens. Dus juist bij deze groep is het van belang om het aandeel mensen met een tandartsverzekering te proberen te verhogen, om het risico op mondzorgmijding te verminderen. Een gemeentepolis, helpt het risico op het mijden van mondzorg verkleinen omdat er altijd, in alle varianten, een tandartsdekking in zit. In de gemeentepolis is de dekking voor vrijwel alle prestaties voor mondzorg bovendien 100% met een maximumbedrag. Veel reguliere tandartsverzekeringen hanteren een vergoedingspercentage van 75% waardoor mensen nog geregeld moeten bijbetalen. Wel is de (maximale) dekking van de gemeentepolissen op dit moment qua mondzorg nog niet overal voldoende. De mondzorgalliantie (KNMT, NVM-mondhygiënisten en ONT) pleit voor een landelijke regeling die mondzorg toegankelijk maakt voor financieel kwetsbare mensen. Zo’n regeling kan volgens deze partijen het beste gebaseerd worden op de door hen opgestelde ‘Handreiking (acute en) noodzakelijke mondzorg voor financieel kwetsbare mensen’. Hierin is vastgelegd wat zij onder acute en noodzakelijke mondzorg verstaan.

BS&F heeft van alle gemeentepolissen getoetst of deze voldoen aan de inhoud van deze handreiking. Dit blijkt nu nog niet bij alle gemeentepolissen het geval te zijn. Een gemeentepolis helpt waarschijnlijk beter tegen het mijden van mondzorg naarmate het bereik groter is, de premiebijdrage op niveau (met jaarlijkse indexering) en de dekking voor mondzorg afdoende is, zowel qua inhoud als qua maximaal bedrag dat op jaarbasis wordt vergoed. Gemeenten kunnen bij BS&F opvragen wat de verbeterpunten zijn van hun gemeentepolis op dit thema. Gemeenten kunnen stimuleren dat meer minima een tandartsverzekering afsluiten door het bereik van de gemeentepolis te vergroten. Hier zit immers altijd een tandartsverzekering bij in.

© BS&F 2025

20 van 36

3. Het lokale vangnet voor volwassenen Hoewel een gemeentepolis helpt om het risico op het mijden van mondzorg te verkleinen, zeker als het bereik goed is en de dekkingen van de tandartsverzekering afdoende zijn, zal dit niet voor alle risicogroepen het probleem verminderen. Er zijn namelijk kwetsbare groepen die niet of onvoldoende gebruik kunnen maken van een gemeentepolis (met tandartsverzekering) of een andere tandartsverzekering. Voor deze groepen is het van belang dat gemeenten een lokaal vangnet hebben qua regelingen/initiatieven, zodat ook zij gebruik kunnen maken van mondzorg. In dit hoofdstuk beschrijven we om welke doelgroepen het gaat en wat je als gemeente kunt doen om het risico op mondzorgmijding bij deze groepen te verminderen. Vervolgens beschrijven we in paragraaf 3.5 welke lokale initiatieven of regelingen (vangnet) mogelijk zijn deze doelgroepen te helpen om (weer) naar de tandarts te gaan. In 3.6 gaan we tot slot in op de mogelijkheden van de individuele bijzondere bijstand.

3.1 Mensen met geroyeerde tandartsverzekering In Nederland wordt een aanvullende verzekering beëindigd op het moment dat iemand een premieachterstand 26 heeft. In veel gevallen gebeurt dit al bij twee maanden achterstand . Iemand die zes maanden de premie voor de basisverzekering niet betaalt komt in de bronheffing terecht. Dit is een bestuursrechtelijk premieregime dat wordt uitgevoerd door het CAK. Personen in de bronheffing hebben alleen de dekking van de basisverzekering en betalen hiervoor de gemiddelde premie voor een basisverzekering, verhoogd met een boete. Wanbetalers hebben geen aanvullende zorgverzekering meer, omdat deze is geroyeerd nadat meerdere malen de premie niet is betaald 27 . Omdat de basisverzekering slechts in beperkte mate kosten voor mondzorg dekt, vormt het wegvallen van een tandartsverzekering door betalingsachterstand een risico op mijding van mondzorg om financiële redenen.

Aantal mensen met een betalingsachterstand Op 1 november 2024 waren 185.468 wanbetalers aangemeld bij het CAK voor de bestuursrechtelijke premieheffing 28 (ten opzichte van 178.916 eind 2023) . Jarenlang daalde het aantal wanbetalers fors, maar sinds 2021 stabiliseert het aantal wanbetalers weer en is omgeslagen in een lichte stijging. Bij hoeveel van deze mensen al op een eerder moment, bijvoorbeeld na 2 of 3 maanden, de aanvullende zorgverzekering is stopgezet vanwege premieachterstand is niet bekend. Wat kun je doen voor deze groep? Omdat de bronheffing veel nadelige gevolgen heeft voor inwoners, is het voor gemeenten van belang zowel preventief als oplossend aan de slag te gaan (of te blijven) met het tegengaan van wanbetaling van de zorgverzekering. De opties die gemeenten hierbij kunnen gebruiken en handige voorbeelden uit diverse handreikingen zijn te vinden in de vorm van een checklist in bijlage 1. Verder is het uiteraard belangrijk dat inwoners en hulpverleners weten wat de mogelijkheden zijn om ervoor te zorgen dat een inwoner door de zorgverzekeraar afgemeld wordt voor de bronheffing en daardoor geen bestuursrechtelijke premie meer hoeft te betalen. Dit betreft de volgende opties: Als de inwoner een betalingsregeling treft met de zorgverzekeraar voor de openstaande schuld.

Als de inwoner tijdens deze betalingsregeling echter stopt met betalen, begint het regime van de bestuursrechtelijke premie opnieuw; Als de inwoner de hele schuld aan de zorgverzekeraar aflost. Meestal kun je pas weer een aanvullende verzekering aanvragen als de volledige premieachterstand is betaald.

26 Https://www.zorgverzekeringslijn.nl/jouw-situatie/betalingsproblemen/je-hebt-een-achterstand-bij-je-zorgverzekeraar/ 27 Zie ook: https://bieb.gezondverzekerd.nl/bronheffing-wanbetalers 28 Bron: https://www.bsenf.nl/recente-ontwikkelingen-rond-de-zorgverzekering-2025/

© BS&F 2025

21 van 36

Inwoners in de bijstand of onder bewind Voor inwoners in de bijstand kan een gemeente gebruik maken van de regeling uitstroom bijstandsgerechtigden, zie de kennisbank van BS&F. Dit houdt in dat mensen in de bijstand drie jaar lang verzekerd worden vanuit de gemeentepolis en middels een vaste maandelijkse inhouding van hun uitkering hun schuld aflossen. Over de hoogte van deze aflossing zijn afspraken gemaakt met alle zorgverzekeraars. Dit betreft een aflossing van € 25 of € 35 per maand. Na drie jaar wordt de eventuele restschuld kwijtgescholden door de zorgverzekeraar. Het mooie aan deze regeling is dat mensen, zodra ze starten met de maandelijkse aflossing direct weer aanvullend verzekerd kunnen 29 worden via hun gemeentepolis. Eenzelfde soort regeling is er voor mensen onder bewind . Inwoners in schuldhulpverlening Voor inwoners in de schuldhulpverlening zijn er specifieke mogelijkheden om uit de bronheffing te komen en daarna 30 weer een aanvullende verzekering te sluiten . Zij kunnen op de volgende manieren afgemeld worden voor de bronheffing: Als de schuldhulpverlener een overeenkomst sluit om een stabilisatieperiode te hebben om iemands schulden op een rij te zetten en een regeling voor te stellen; Als de zorgverzekeraar akkoord gaat met een minnelijke schuldregeling (Msnp) of als de inwoner toegang krijgt tot de wettelijke schuldsanering (Wsnp).

Let op: als het niet lukt om in iemands stabilisatieperiode een schuldregeling te treffen, dan komt de inwoner opnieuw in de bronheffing. Als iemand is afgemeld bent omdat de inwoner in de Msnp of Wsnp zit of omdat de hele schuld is afgelost, geldt dit niet. Nadat er een afmelding plaats vindt bij het CAK in verband met start Msnp of Wsnp, kan er vaak per 1 januari van het nieuwe kalenderjaar weer een aanvullende verzekering afgesloten worden. Willen mensen (weer) naar de gemeentepolis toe, dan kan dat soms eerder. Menzis geeft bijvoorbeeld aan dat dit kan per 1e van de maand volgend op de ingangsdatum Msnp/Wsnp.

Voorkom stopzetten AV door schuldhulpverleners of bewindvoerders Het komt soms ook voor dat een schuldhulpverlener of bewindvoerder een aanvullende zorgverzekering stopzet, omdat de aanvullende verzekering vrijwillig is en dit dus kosten zijn die je kunt besparen. De NVVK ontraadt dit ten zeerste en heeft al langer het beleid dat het handhaven van een aanvullende zorgverzekering 'dringend aanbevolen' 31 wordt . Dak- en thuislozen Een specifieke groep waarvan de aanvullende zorgverzekering vaak is stopgezet vanwege wanbetaling, vormt de groep dak- en thuisloze cliënten. Valente, de branchevereniging van de maatschappelijke opvang, komt tot een schatting van minimaal 23.000- 40.000 dakloze mensen in Nederland, maar plaatst daarbij de disclaimer dat de cijfers naar verwachting veel hoger zijn. Zo zijn er veel dakloze mensen die verblijven bij vrienden of familie, op een camping, 32 in een antikraakpand, een schuur of in een auto, zo blijkt uit de eerste Ethos-tellingen . Doordat dak- en thuisloze cliënten vaak geen aanvullende zorgverzekering hebben, kunnen zij de kosten voor de tandarts niet opbrengen en gaan cliënten soms jarenlang niet naar de tandarts. Er bestaat echter een uitzonderingsregeling voor dak- en thuisloze cliënten, waarmee tandheelkundige behandeling vanuit de basisverzekering vergoed kan worden.

Het College van Adviserend Tandartsen heeft daarvoor een toetsingsrichtlijn opgesteld. Indien er sprake is van “ernstige psychosociale problematiek én dit heeft geleid tot de huidige gebitssituatie” kan aanspraak gemaakt worden op deze regeling. Tandartsen moeten een machtiging aanvragen om gebruik te kunnen maken van deze regeling.

29 Makkelijker uit de zorgverzekeringsschulden voor mensen onder bewind. 30 Zie: https://bieb.gezondverzekerd.nl/bronheffing-wanbetalers 31 https://www.nvvk.nl/page/1439/2021/01/28/Hou-tandarts-toegankelijk-voor-mensen-met-schulden 32 Zie https://www.hu.nl/onderzoek/projecten/ethos-telonderzoek

© BS&F 2025

22 van 36

Als er sprake is van veel dak- en thuislozen in jouw gemeente en er is nog geen voorziening waarmee deze doelgroep naar de tandarts kan, zoals een noodfonds, een straattandarts of een informeel mondzorgnetwerk, ga dan het gesprek hierover aan met tandartsen. Niet alle tandartspraktijken zijn op de hoogte van de bovengenoemde uitzonderingsregeling voor dak- en thuisloze cliënten. Omdat het echter een vergoeding vanuit de basisverzekering betreft kan elke tandarts hier gebruik van maken, mits zij een machtiging aanvragen. Als je al een noodfonds hebt binnen je gemeente, kun je ook kijken of die bereid zijn mondzorgkosten voor dak- en thuislozen te vergoeden en over doorverwijzing naar dit fonds afspraken maken met een organisatie voor maatschappelijke opvang.

3.2 Asielzoekers, statushouders en (arbeids)migranten Naar de tandarts of mondhygiënist gaan is niet altijd vanzelfsprekend voor veel (arbeids)migranten en vluchtelingen. Bijvoorbeeld omdat men het in eigen land ook niet gewend is, maar vaak ook om financiële redenen. Er gelden verschillende vormen van financiering van mondzorg voor asielzoekers (mensen die nog in de opvang zitten), statushouders, Oekraïense vluchtelingen en arbeidsmigranten.

Asielzoekers Zolang mensen wachten op de uitkomst van hun asielprocedure, maken zij aanspraak op tandheelkundige zorg op basis van de Regeling Medische zorg Asielzoekers. Voor volwassen asielzoekers gaat het hierbij om noodhulp. Voor kinderen wordt alle mondzorg vergoed volgens de basisverzekering. Tandartspraktijken kunnen zich aanmelden om mondzorg aan een asielzoeker te verlenen. Statushouders Op het moment dat een asielzoeker erkend worden als vluchteling, moet deze inwoner zelf een zorgverzekering afsluiten. Gemeenten hebben als taak om statushouders gedurende de eerste fase maatschappelijk te begeleiden. Deze begeleiding is onder andere gericht op het regelen van praktische zaken, waaronder ondersteuning en begeleiding bij het regelen van een zorgverzekering. Het afsluiten van een zorgverzekering is nieuw voor statushouders omdat ze tijdens hun asielprocedure nog geen zorgverzekering nodig hebben. In elke gemeente is een organisatie actief die deze maatschappelijke begeleiding biedt aan statushouders. Vaak wordt deze hulp gegeven door vrijwilligers. Oekraïense vluchtelingen Oekraïense vluchtelingen krijgen via de 'Tijdelijke regeling Oekraïne' een speciale status waarmee ze voorlopig in Nederland kunnen blijven. Onder die status hebben zij ook recht op gezondheidszorg.

Op deze groep kunnen twee regelingen van toepassing zijn: de Subsidieregeling medisch noodzakelijke zorg aan onverzekerden en de Regeling Medische zorg Ontheemden uit Oekraïne (RMO). De RMO stelt € 350 per ontheemde beschikbaar voor mondzorg bij acute pijnklachten. De KNMT heeft een stroomschema opgesteld om te bepalen voor Oekraïense vluchtelingen welke regelingen van toepassing zijn. Arbeidsmigranten Iedereen die in Nederland werkt, is verplicht om een zorgverzekering af te sluiten. Dat geldt ook voor 33 arbeidsmigranten . Is een werknemer niet verzekerd, dan bestaat het risico op een boete. Arbeidsmigranten kunnen onverzekerd raken. Dat komt omdat zij vaak via hun werkgever verzekerd zijn voor zorgkosten en deze verzekering stopt, zodra zij hun baan verliezen. Via de Subsidieregeling medisch noodzakelijke zorg aan onverzekerden zorgt de overheid ervoor dat arbeidsmigranten bepaalde medische kosten vergoed kunnen krijgen als zij onverzekerd raken. Dit geldt alleen voor kosten van mondzorg die de basisverzekering dekt. Qua mondzorg voor volwassenen dekt de basisverzekering alleen: Chirurgische tandheelkundige hulp, uitgevoerd door een kaakchirurg.

Hieronder vallen niet: parodontale chirurgie (tandvleesbehandelingen), het aanbrengen van een tandheelkundig implantaat en ongecompliceerde extracties (kiezen trekken als dat ook door de tandarts gedaan kan worden); Röntgenonderzoek voor chirurgische tandheelkundige hulp, door of op verzoek van een kaakchirurg; Uitneembare prothesen (kunstgebitten) voor de boven- en/of onderkaak. Zie de informatie op Zorginstituut Nederland. 33 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/immigratie-naar-nederland/vraag-en-antwoord/moet-ik-een-zorgverzekering-afsluiten-als-ik-innederland-ga-werken

© BS&F 2025

23 van 36

Wat kun je doen voor deze groepen? Als je een asielzoekerscentrum in je gemeente hebt en/of opvang voor Oekraïense vluchtelingen, kijk dan of er aan de bewoners goede voorlichting wordt gegeven over de mogelijkheid om een tandarts te bezoeken op basis van de RMA en de RMO. Ook aan tandartsen zou je voorlichting kunnen (laten) geven over deze regelingen. Organisaties die in contact staan met arbeidsmigranten zouden voorlichting kunnen geven aan deze groep over het belang van het afsluiten van een tandartsverzekering. Check voor de doelgroep statushouders welk advies de medewerkers die de maatschappelijke begeleiding uitvoeren geven op het punt van het afsluiten van een tandartsverzekering en of zij ook informatie geven over het belang van periodieke controle bij de tandarts. Het advies aan statushouders om een tandartsverzekering af te sluiten zou eigenlijk de standaard moeten zijn binnen de maatschappelijke begeleiding. Kortom: voor deze groep is goede voorlichting van belang.

3.3 Ongedocumenteerden Ongedocumenteerden zijn mensen zonder geldige verblijfsvergunning die Nederland om verschillende redenen (nog) niet hebben verlaten. Zij kunnen geen zorgverzekering afsluiten. In Nederland leven naar schatting tussen de 23.000 en 58.000 mensen die geen geldige verblijfspapieren (meer) hebben. Een aantal weet de weg in de maatschappij te vinden. Er zijn echter ook mensen die niet in hun eigen levensonderhoud kunnen voorzien. Zij leven noodgedwongen op straat of zwerven van opvanglocatie naar opvanglocatie. Vaak kunnen ze om verschillende redenen niet terug naar hun land van herkomst. Tandartsen kunnen voor deze groep alleen voor de mondzorg die onder het basispakket van de zorgverzekeringswet valt aanspraak maken op de Subsidieregeling medisch noodzakelijke zorg aan onverzekerden, uitgevoerd door het CAK. Maar dit geldt alleen voor kosten voor mondzorg die de basisverzekering dekt. Omdat voor iedereen in Nederland onder de 18 jaar de mondzorg onderdeel is van de basisverzekering (met uitzondering van kronen, bruggen, implantaten en beugels), worden deze kosten voor kinderen van ongedocumenteerden wél vergoed door het CAK.

Wat kun je doen voor deze groep? In sommige steden zijn er al mogelijkheden voor betaalbare tandartszorg voor ongedocumenteerden, neem hiervoor contact op met Dokters van de Wereld en kijk op de site van de Stichting Landelijk Ongedocumenteerden Steunpunt. Als deze mogelijkheden er nog niet zijn in de gemeente, kijk dan als gemeente of je die kunt opzetten, bijvoorbeeld in samenwerking met Dokters van de Wereld.

3.4 Mensen die te lang niet naar de tandarts zijn geweest Als het eenmaal zover is dat iemand uit financiële redenen een aantal jaar niet naar de tandarts is geweest, spelen schaamte richting de tandarts, zorgen over hoge kosten die men niet kan betalen en angst voor lange behandelingen een rol. Deze groep ervaart dus extra drempels om alsnog te gaan, zelfs als men een lopende tandartsverzekering zou hebben. De maximale dekking van een tandartsverzekering zal voor veel mensen wiens mondgezondheid in slechte staat is geraakt door het jarenlang mijden van mondzorg bovendien vaak niet voldoende zijn. Wat kun je doen voor deze groep? Voor deze groep is het van belang dat er mogelijkheden zijn om gratis of tegen lage kosten tandheelkundige noodhulp te kunnen krijgen. Er zijn opties voor gemeenten om dit te realiseren: In overleg met de zorgverzekeraar een saneringsoptie opnemen in de gemeentepolis. In sommige polissen is deze optie er al. Zo bieden een aantal gemeentepolissen van Zorg en Zekerheid de optie tot 100% vergoeding van sanering tot een bedrag van maximaal € 1.500 (eenmalig, na toestemming van de zorgverzekeraar). Als dit niet voldoende is, zorg er als gemeente dan voor dat inwoners kunnen terugvallen op een lokaal vangnet. Afspraken maken met Dokters van de Wereld of een ander informeel mondzorgnetwerk van tandartsen, waar deze mensen gratis geholpen worden.

Of zelf als gemeente een dergelijk initiatief proberen op te zetten. Hulpverleners/inwoners doorverwijzen naar een noodfonds of een dergelijk noodfonds oprichten, als dit er nog niet is. Tot slot kan een gemeente individuele bijzondere bijstand verstrekken. Individuele bijzondere bijstand voor mondzorgkosten is bij uitzondering mogelijk als de gemeente in een individuele situatie de afweging maakt dat er sprake is van bijzondere omstandigheden. Zie hoofdstuk 3.6.

© BS&F 2025

24 van 36

Weer naar reguliere tandarts toe Verder is het van belang om te bekijken wat ervoor nodig is om deze groep, die langere tijd niet naar de tandarts is geweest, na de noodhulp aan het gebit (door middel van een gift of gratis tandartsbezoek), alsnog weer naar een reguliere tandarts te laten gaan en zich te laten verzekeren voor tandartskosten. Dat is één van de thema's die Dokters van de Wereld in 2025 gaat onderzoeken in de pilotgemeenten.

3.5 Opties lokaal vangnet volwassenen Er zijn twee hoofdopties die gemeenten kunnen opstarten door middel van het verstrekken van subsidie, waarmee doelgroepen in een (financieel) kwetsbare positie, die anders misschien geen behandeling kunnen krijgen, toch tandheelkundige zorg kunnen ontvangen. Dat zijn enerzijds informele mondzorgnetwerken van tandartsen en mondhygiënistes (zoals het Compassie Netwerk van Dokters van de Wereld) en anderzijds noodfondsen. Daarnaast zijn er gemeenten die een maatwerkbudget hebben dat ze ook kunnen inzetten voor mondzorgkosten. Tot slot kunnen gemeenten in individuele situaties besluiten bijzondere bijstand in te zetten voor mondzorgkosten (zie hiervoor paragraaf 3.6). Informele mondzorgnetwerken Er zijn tandartsen die bereid zijn in onderlinge samenwerking bepaalde financieel kwetsbare groep(en) gratis of tegen een kleine vergoeding te behandelen. We noemen dit een informeel mondzorgnetwerk. Dokters van de Wereld gebruikt voor de mondzorgnetwerken die zij opzetten de term ‘Compassie Netwerk’, maar er zijn ook andere initiatieven die dergelijke netwerken hebben opgezet, bijvoorbeeld in Rotterdam 34. Dergelijke initiatieven beschikken al over kennis hoe je zulke netwerken opzet en in stand houdt, dus het is handig om hier als gemeente gebruik van te maken.

In sommige gemeenten zijn dergelijke netwerken zelfs al actief zonder inmenging van de gemeente: op basis van sponsoring door bedrijven of giften vanuit goede doelen. In gemeenten waar zo’n netwerk nog niet bestaat, kan een gemeente bij Dokters van de Wereld hulp vragen om een dergelijk netwerk van tandartsen op te zetten. Vervolgens kan een gemeente ook aangeven bij Dokters van de Wereld op welke doelgroepen zo’n initiatief zich zou moeten richten. Denk bijvoorbeeld aan gratis tandheelkundige zorg aan dak- en thuislozen, in specifieke achterstandswijken, aan kwetsbare ouderen, laaggeletterden of in de hele gemeente aan mensen die een aantal jaren niet naar de tandarts zijn geweest. Dokters van de Wereld werkt samen met lokale hulporganisaties, bijvoorbeeld met voedselbanken of welzijnsorganisaties. Deze organisaties selecteren de inwoners die een behandeling nodig hebben, maar dit niet kunnen betalen. Als eenmaal zo’n netwerk is gerealiseerd in een gemeente, kan de gemeente met dit netwerk vervolgens duurzame afspraken proberen te maken om de mijding van mondzorg uit financiële redenen tegen te gaan. Noodfondsen Inmiddels zijn in ruim 100 van de circa 350 gemeenten in Nederland noodhulpbureaus actief die zijn aangesloten bij de Stichting Urgente Noden Nederland35.

Dat betekent ook dat een groot deel van de gemeenten nog geen noodfonds kent: een vangnet voor mensen die in financiële nood verkeren.

SUN-noodhulpbureaus Een SUN-noodhulpbureau is een lokaal of regionaal samenwerkingsverband tussen gemeente(n), hulp- en dienstverleners en donateurs: een publiek-private samenwerking. SUN Nederland zet voor een nieuw SUNnoodhulpbureau een gestandaardiseerde vorm van publiek-private samenwerking op binnen een ANBI-stichting. Zo’n stichting heeft een betaalde coördinator en een onbezoldigd bestuur. De salariskosten van de coördinator en de kantoorkosten worden in het SUN-format gedragen door de gemeente. Het budget waaruit de giften (en eventueel ook renteloze leningen) worden betaald, komen bij een SUNnoodhulpbureau uit private gelden. Donateurs van een SUN-noodhulpbureau zijn bijvoorbeeld fondsen, geloofsgemeenschappen, bedrijfsleven en particuliere initiatieven. Soms voegt een gemeente ook eigen middelen

34 Zie https://socialetandarts.nl/rotterdam/, een initiatief van Fonds Bijzondere Noden Rotterdam en Stichting ANDERS Nederland 35 Zie https://www.sunnederland.nl/vind-een-sun-noodhulpbureau/

© BS&F 2025

25 van 36

toe aan het SUN-budget voor giften en renteloze leningen. Van Rotterdam en Amsterdam is bijvoorbeeld bekend dat zij grote bedragen hebben vrijgemaakt voor mondzorg. Deze budgetten worden beheerd door de daar gevestigde noodhulpbureaus. Bekijk als gemeente of het opzetten van een SUN-noodhulpbureau een mogelijkheid is. In veel van deze gemeenten verstrekt een noodfonds ook een bijdrage voor mondzorgkosten voor mensen met urgente noden. De criteria die zij gebruiken kunnen per fonds verschillen. Het oprichten van een nieuw SUN-noodhulpbureau verloopt in een aantal vaste stappen, zie deze factsheet.

Aanvragen bij SUN-noodfondsen Van de lokale/regionale noodfondsen in de pilotgemeenten die zijn aangesloten bij Stichting Urgente Noden Nederland en al een tijd actief zijn, zijn bij de betreffende gemeente de gegevens opgevraagd over de vergoeding van mondzorgkosten in 2023. De uitkomsten van deze uitvraag is te zien in tabel 3. Hieruit blijkt dat vooral het Fonds Bijzondere Noden Rotterdam veel aanvragen voor mondzorgkosten vergoed. Dat komt waarschijnlijk door het initiatief de Sociale Tandarts: een samenwerking tussen de Stichting Anders, Fonds Bijzondere Noden Rotterdam en de Rotterdamse Tandarts Vereniging. Aantal toegekende aanvragen mondzorg in 2023

SUN Drechtsteden

Totaalbedrag verstrekt in 2023 voor mondzorgkosten

22

€ 8.716,-

Fonds Bijzondere Noden Enschede

Zo’n 50

€ 35.991,-

Fonds Urgente Noden Haarlem (FUN Haarlem)

10

Zo’n € 6000

SUN Leiden e.o.

28

€ 13.697

ca. 500

Zo’n € 300.000,-

4 aanvragen voor medische kosten

Totaal verstrekt bedrag aan medische kosten = € 2.249

Fonds Bijzondere Noden Rotterdam

Stichting Noodhulp Utrecht

Tabel 3: Toegekende aanvragen en totaalbudget voor mondzorg per SUN-noodhulpbureau in 2023

Andere noodhulpbureaus Naast de noodhulpbureaus die zijn aangesloten bij de Stichting Urgente Noden, kunnen er ook andere lokale of regionale fondsen bestaan. Sommige fondsen zullen misschien al mondzorgkosten vergoeden of bereid zijn om dit te gaan doen op verzoek van de gemeente. Het is dus handig om dit te checken. Maatwerkbudget Er zijn gemeenten die een doorbraak- of maatwerkbudget hebben opgezet voor mensen in armoede. Dit betreft ongeoormerkt budget dat door gemeenten ter beschikking wordt gesteld aan professionals in het sociaal domein. In tegenstelling tot de bijzondere bijstand, kun je een gift vanuit een maatwerkbudget als burger niet aanvragen, maar kan een hulpverlener dit toewijzen. Veel gemeenten koppelen zo’n budget aan een sociaal wijkteam of een welzijnsorganisatie waarvan de professionals mogen besluiten wanneer dit wordt ingezet. In de inventarisatiefase bij de pilotgemeenten bleek het aantal toekenningen vanuit een maatwerkbudget om tandartsbezoek mogelijk te maken voor mensen in armoede, enorm te verschillen per gemeente. We adviseren om, als de gemeente zo’n budget heeft, te checken hoe vaak hier gebruik van wordt gemaakt voor mondzorgkosten.

Combinatie van lokale initiatieven Voor gemeenten die zowel een noodhulpbureau, een informeel mondzorgnetwerk van tandartsen en wellicht ook een maatwerkbudget hebben, kan het combineren van deze initiatieven zinvol zijn. Een noodhulpbureau kan immers soms (een deel van) de financiering op zich nemen die nodig is om de (materiaal)kosten van een informeel

© BS&F 2025

26 van 36

mondzorgnetwerk te betalen, al dan niet met geld dat door de gemeente beschikbaar is gesteld. Bovendien wordt het voor hulpverleners onoverzichtelijk als er veel verschillende initiatieven zijn. Het is daarom zinvol de krachten van verschillende initiatieven zoveel mogelijk te bundelen, ook in de communicatie richting hulpverleners en inwoners. Voorbeelden van dergelijke combinaties zijn: In Rotterdam is sprake van een samenwerking tussen de Stichting Anders, Fonds Bijzondere Noden Rotterdam en de Rotterdamse Tandarts Vereniging. In deze samenwerking zetten zo’n 12 tandartspraktijken in de Maasstad zich het gehele jaar door in om Rotterdammers die in armoede leven van hun acute klachten af te helpen. Inwoners kunnen zich niet alleen via een hulpverlener, maar ook zelf melden bij dit initiatief. Door de grote belangstelling was er eind 2024 een lange wachtlijst ontstaan. De gemeente Rotterdam stelt hiervoor ook budget beschikbaar dat door het noodhulpbureau wordt uitgegeven voor inwoners met acute mondzorgbehoefte. In Amsterdam is sprake van een nauwe samenwerking tussen het noodhulpbureau Fonds Bijzondere Noden Amsterdam (FBNA) en de teams die de maatwerkbudgetten uitvoeren. Het maatwerkbudget is organisatorisch ondergebracht bij het noodhulpbureau.

FBNA beheert het geld dat onderdeel is van het maatwerkbudget, is sparringpartner van hulp- en dienstverleners, kijkt de verantwoording na en heeft de onderliggende ITsystemen in beheer. Verder is er een projectleider vanuit de gemeente waarmee het noodhulpbureau nauw samenwerkt. Hierdoor heeft de gemeente maar één aanspreekpunt en bezit het noodhulpbureau informatie over zowel de verstrekte giften vanuit het noodfonds als vanuit de maatwerkbudgetten. Dit is een sterke vorm van uitvoering, omdat er geen versplintering van informatie plaatsvindt.

3.6 Individuele bijzondere bijstand Individuele bijzondere bijstand is een vorm van financiële ondersteuning die door gemeenten wordt verstrekt aan mensen die niet in staat zijn om bepaalde noodzakelijke kosten te betalen. Het is uitsluitend bedoeld voor uit bijzondere omstandigheden voortvloeiende noodzakelijke kosten van het bestaan die niet kunnen worden voldaan uit andere inkomensbronnen. Dit vraagt altijd een individuele beoordeling door de gemeente en daarbij moet ook gekeken worden naar de mogelijkheden om het op een andere manier te regelen. Ten aanzien van mondzorg is de ziektekostenverzekering (met aanvullende verzekeringen, waaronder de gemeentepolis) in principe aan te merken als een voorliggende voorziening waardoor bijzondere bijstand voor medische kosten in principe niet mogelijk is. Kosten die door de wetgever niet zijn opgenomen in de verzekering worden volgens jurisprudentie in principe niet aangemerkt als noodzakelijke kosten van het bestaan en komen daardoor ook niet voor vergoeding vanuit de bijzonder bijstand in aanmerking. Uitzonderingen zijn wel mogelijk als de gemeente in een individuele situatie de afweging maakt dat er sprake is van bijzondere omstandigheden waardoor het de aanvrager niet verweten kan worden dat er geen gebruik is gemaakt van een voorliggende voorziening. Een categoriale toekenning is in ieder geval niet mogelijk 36.

Het komt voor dat gemeenten buitenwettelijk begunstigend beleid voeren om toch bijzondere bijstand voor tandheelkundige zorg te verstrekken. De bestuursrechter moet het bestaan en de inhoud daarvan als een gegeven aanvaarden 37. De bestuursrechter toetst in procedures (tussen aanvragers en gemeente) alleen of de gemeente de buitenwettelijke regels consequent toepast. Niet of het beleid an sich is toegestaan. Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid zou dan echter kunnen oordelen dat sprake is van een ongeoorloofde doorkruising van een Rijkstaak met eventuele gevolgen voor het bijstandsbudget. Een aanwijzing kan in het ergste geval een korting op het bijstandsbudget met zich meebrengen. 38

Verder kunnen gemeenten, indien zeer dringende redenen daartoe noodzaken, ook (bijzondere) bijstand toekennen. In dat geval kan, ondanks een voorliggende voorziening, toch bijzondere bijstand worden verleend, ook voor mondzorgkosten.

36 Volgens vaste rechtspraak (uitspraak van 16 februari 2010, ECLI:NL:CRVB:2010:BL7320) is de Zvw voor medische en paramedische zorg aan te merken als een toereikende en passende voorliggende voorziening. In deze regelgeving is in het algemeen een bewuste keuze gemaakt over de noodzaak van het vergoeden van de kosten. Bron: 37 https://www.schulinck.nl/opinie/toetsing-van-beleidsregels-aan-het-evenredigheidsbeginsel/ 38 Zie artikel 16, lid 1 Participatiewet (Pw).

© BS&F 2025

27 van 36

Grote verschillen tussen gemeenten Uit een groot onderzoek onder gemeenten door BS&F in 2023 is gebleken dat de meeste gemeenten (69%) in de afgelopen drie jaar individuele bijzondere bijstand hebben verstrekt voor mondzorgkosten. Bij de pilotgemeenten bleken er zes gemeenten (Culemborg, Drechtsteden, Haarlem, Nijmegen, Rotterdam en Utrecht) te zijn die mondzorgkosten vergoeden in de bijzondere bijstand op basis van hun beleidsregels/nadere protocollen. Hiermee bedoelen we: naast de toepassing van het begrip ‘zeer dringende redenen’, dat door alle gemeenten slechts in uitzonderingsgevallen wordt toegepast. De inhoud van de beleidsregels voor bijzondere bijstand op het punt van mondzorgkosten verschillen enorm tussen gemeenten en daardoor lopen ook de kosten enorm uiteen. Enkele praktijkvoorbeelden van de pilotgemeenten Verschillende pilotgemeenten verstrekken mondzorgkosten via de individuele bijzondere bijstand. De wijze waarop zij dit doen is niet altijd in overeenstemming met de Participatiewet en dus (deels) buitenwettelijk. Hieronder staan enkele praktijkvoorbeelden uitgewerkt.

Vergoeden van eigen bijdrage Er zijn gemeenten die via de bijzondere bijstand mondzorgkosten vergoeden die niet geheel gedekt worden door de basisverzekering of die in veel tandartsverzekeringen onvoldoende gedekt worden. Een aantal gemeenten geeft bijvoorbeeld een vergoeding voor de eigen bijdrage die geldt voor mondzorg in de basisverzekering. Of ze geven een bijdrage voor kosten voor orthodontie bij jongeren dan 18 jaar, als de vergoeding hiervoor in de tandartsverzekering onvoldoende is. Dergelijke regels zetten gemeenten in om een eigen bijdrage van de inwoner te voorkomen en daarmee het mijden van mondzorg om financiële redenen te verminderen. In de basisverzekering geldt voor een uitneembaar volledig kunstgebit op implantaten een eigen bijdrage van 10% voor de onderkaak en 8% voor de bovenkaak. De gemeente Rotterdam vergoedt via de bijzondere bijstand deze kosten, als er nog geen vergoeding kan worden verkregen op grond van het Rotterdampakket (de gemeentepolis).

In de regio Drechtsteden kan bijzondere bijstand worden verstrekt voor de kosten van orthodontie bij kinderen jonger dan 18 jaar tot een maximum van € 2.500 per kind gedurende de gehele behandelingsperiode.

Groepen zonder tandartsverzekering Verder zie je dat gemeenten in de bijzondere bijstand verschillend omgaan met mensen die geroyeerd zijn van hun tandartsverzekering of die geen tandartsverzekering hebben afgesloten. De gemeente Culemborg verstrekt éénmaal bijzondere bijstand voor medische kosten als de inwoner staat geregistreerd bij het CAK in het kader van de de regeling betalingsachterstand zorgpremie. Voorwaarde daarbij is dat de inwoner deelneemt aan een traject waarbij de schulden worden opgelost. De vergoeding van kosten van mondzorg is nooit hoger dan de vergoeding die de gemeentelijke collectieve zorgverzekering biedt.

© BS&F 2025

28 van 36

In de regio Drechtsteden kunnen inwoners eenmalig bijzondere bijstand aanvragen voor noodzakelijke tandartskosten, ook mensen die geen tandartsverzekering hebben. Voor tandartskosten ontvangt men maximaal het vergoedingsbedrag dat door de Compleet polis van de gemeentepolis wordt vergoed en nooit meer dan het bedrag dat men daadwerkelijk aan kosten moet maken. Ook staat op de website aangegeven: “Als u bewust niet aanvullend verzekerd bent, kunt u slechts eenmaal een beroep doen op de bijzondere bijstand voor medische of tandartskosten en krijgt u een vergoeding. Hierna ontvangt u leenbijstand. Dit betekent dat u het moet terugbetalen. Het blijft belangrijk om u aanvullend te verzekeren.” Op deze manier gebruikt de regio de beleidsregels ook om het belang van het afsluiten van een tandartsverzekering te laten zien aan mensen die bijzondere bijstand aanvragen voor mondzorg.

© BS&F 2025

29 van 36

Samenvatting

Doelgroep

Landelijk vangnet aanwezig?

Landelijk vangnet nodig?

Welke voorlichting aan wie is nodig?

Mensen wiens AV is geroyeerd door premieachterstand

Nee

Ja, via o.a. noodfonds en/of een tandarts die is aangesloten bij een informeel mondzorgnetwerk.

Ja, aan schuldhulpverleners en bewindvoerders over mogelijkheden afmelding regeling betalingsachterstand zorgpremie en opnieuw afsluiten aanvullende verzekering.

Dak- en thuislozen

Basaal, alleen voor mondzorg in basisverzekering. Hiervoor is een toetsingsrichtlijn waarin staat: indien er sprake is van “ernstige psychosociale problematiek én dit heeft geleid tot de huidige gebitssituatie” kan aanspraak gemaakt worden op deze regeling.

Ja, voor mondzorg buiten basisverzekering.

Ja, aan tandartsen over deze regeling

Nee

Ja, voor mondzorg buiten basisverzekering.

Mensen in Msnp en Wsnp

Een tandarts die is aangesloten bij een informeel mondzorgnetwerk is de beste oplossing om deze groep te bereiken.

Zorg dat deze inwoners worden afgemeld bij het CAK en weer snel een AV (inclusief mondzorg) kunnen afsluiten.

Ongedocumenteerden

Ja, aan schuldhulpverleners en bewindvoerders over mogelijkheden afmelding regeling betalingsachterstand zorgpremie en opnieuw afsluiten aanvullende verzekering.

Basaal, alleen voor mondzorg in de basisverzekering. Tandartsen kunnen hiervoor aanspraak maken op de Subsidieregeling medisch noodzakelijke zorg aan onverzekerden, uitgevoerd door het CAK.

Ja, voor mondzorg buiten basisverzekering.

Asielzoekers

Ja, mondzorg op basis van RMA.

Nee

Ja, aan de doelgroep en aan tandartsen over deze regeling (RMA)

Oekraïense vluchtelingen

Ja, mondzorg op basis van RMO.

Nee

Ja, aan de doelgroep zelf en aan tandartsen over deze regeling (RMO)

Statushouders

Nee

Nee, zij kunnen zelf gebruik maken van de gemeentepolis (mits ze aan inkomens-criteria voldoen) of een separate tandartsverzekering afsluiten.

Goede voorlichting aan de doelgroep zelf en aan organisaties die deze doelgroepen begeleiden over: belang afsluiten tandartsverzekering en belang van periodieke controle

Arbeidsmigranten die onverzekerd raken door ontslag

Basaal, alleen voor mondzorg in de basisverzekering. Tandartsen kunnen hiervoor aanspraak maken op de Subsidieregeling medisch noodzakelijke zorg aan onverzekerden, uitgevoerd door het CAK.

Ja, voor mondzorg buiten basisverzekering.

Goede voorlichting aan de doelgroep zelf en aan organisaties die deze doelgroepen begeleiden.

© BS&F 2025

Ja, aan tandartsen over deze regeling

Een tandarts die is aangesloten bij een informeel mondzorgnetwerk is de beste oplossing om deze groep te bereiken

Een tandarts die is aangesloten bij een informeel mondzorgnetwerk is de beste oplossing om deze groep te bereiken.

30 van 36

Mensen die gedurende langere tijd niet naar de tandarts zijn geweest. Maximale dekking tandartsverzekering is dan vaak niet voldoende.

© BS&F 2025

Nee

Ja, saneringsoptie in de gemeentepolis is een goede oplossing, mits de zorgverzekeraar hiervoor open staat. Als er geen saneringsoptie in de gemeentepolis mogelijk blijkt, kijk dan of deze groep geholpen kan worden via een noodfonds, een tandarts die is aangesloten bij een informeel mondzorgnetwerk of in uitzonderlijke gevallen via de individuele bijzondere bijstand.

Ja, voorlichting aan de doelgroep over hoe men, gratis of tegen beperkte kosten, weer naar de tandarts toe kan.

31 van 36

4. Mondzorg kinderen Het tandartsbezoek door kinderen verschilt erg per leeftijdsgroep. Zo is voor 43,4% van de 2- en 3-jarigen een periodieke controle bij de tandarts gedeclareerd. Bij jeugd van 4-17 jaar lag dit percentage flink hoger (zo’n 85% bij 417 jaar). Maar dat betekent nog steeds dat zo’n 15% van alle kinderen in Nederland in deze leeftijdsgroep in dat jaar niet naar de tandarts is geweest39. De indruk van hulpverleners is dat dit vooral speelt in kwetsbare wijken. Volgens Jeugdtandverzorging Amsterdam kunnen de redenen voor het niet bezoeken van de tandarts bij een deel van de kinderen in kwetsbare wijken divers zijn. Er spelen in deze wijken vaker financiële drempels bij ouders, gecombineerd met onbekendheid met het feit dat mondzorg voor kinderen vergoed wordt, onbekendheid met het systeem van periodiek controle (vaak bij kinderen met een migratieachtergrond) en angst. Veel gemeenten willen het bezoek aan de tandarts van kinderen in armoede proberen te verbeteren. Bovendien is de verwachting dat veel van de ouders van deze kinderen waarschijnlijk ook niet of nauwelijks naar de tandarts gaan. Extra aandacht voor de mondgezondheid van kinderen zorgt er ook voor dat ouders zich bewust worden van het belang van regelmatige tandartsbezoeken.

Voorbeelden om te inspireren We hebben vier soorten voorbeelden gevonden om regulier bezoek aan de tandarts door kinderen uit armere gezinnen te stimuleren: Algemene initiatieven vanuit de gemeente Initiatieven die zich richten op samenwerking met basisscholen, waaronder voorlichting in de klas, rol van brugfunctionarissen op school en de schooltandarts. Initiatieven waarbij de Jeugdgezondheidszorg/GGD betrokken is Initiatieven in samenwerking met de zorgverzekeraar. Deze voorbeelden staan beschreven in de factsheet die als bijlage 3 is toegevoegd.

39 Bron: https://www.staatvandemondzorg.nl/vraag-naar-mondzorg/tandartsbezoek/

© BS&F 2025

32 van 36

5. Adviezen aan gemeenten In dit hoofdstuk zijn de belangrijkste adviezen die al eerder aan de orde zijn gekomen opgenomen. Ook gaan we in op adviezen omtrent samenwerking met partijen als tandartsen, zorgverzekeraars en armoede- en maatschappelijke organisaties. Dit zijn belangrijke partners voor gemeenten in het tegengaan van het mijden van mondzorg om financiële redenen.

5.1 Adviezen in het kort Werk toe naar de ‘ideale’ gemeentepolis Een gemeentepolis is een belangrijk preventief instrument om het risico op het mijden van mondzorg om financiële redenen te verminderen omdat er altijd, in alle varianten, een tandartsdekking in zit. Belangrijk is wel dat de maximale dekking van de gemeentepolis qua mondzorgkosten, de inhoud van deze dekking, het bereik van de polis en de gemeentelijke bijdrage (inclusief indexering) op orde zijn. Wil je voor jouw gemeentepolis een overzicht ontvangen van mogelijke verbeterpunten? Mail dan naar de regiomanager van BS&F in jouw regio of mail naar: info@bsenf.nl.

Stimuleer afsluiten tandartsverzekering Mensen met een tandartsverzekering gaven vaker aan tenminste één keer per jaar naar de tandarts te zijn geweest dan mensen zonder een dergelijke verzekering. Vooral bij de lage inkomens maakt het hebben van een tandartsverzekering uit, omdat zij zonder deze verzekering de kosten van het tandartsbezoek moeilijk zelf kunnen betalen. Kortom: zorg dat zoveel mogelijk mensen uit deze doelgroep een tandartsverzekering afsluiten, bijvoorbeeld via de gemeentepolis. Zorg dat zoveel mogelijk mensen hun aanvullende verzekering behouden bij betalingsachterstanden. Een gemeente kan actief beleid voeren om ervoor te zorgen dat zoveel mogelijk mensen geen achterstand op de betaling van hun zorgpremie krijgen, bijvoorbeeld door het optimaal uitvoeren van de wettelijke taak op het gebied van vroegsignalering en het tegengaan van het niet-gebruik van landelijke en lokale regelingen voor mensen met een minimuminkomen. Als het toch zover komt dat iemand zijn aanvullende verzekering geroyeerd wordt door betalingsachterstand, zijn er verschillende manieren om ervoor te zorgen dat iemand zo snel mogelijk weer een aanvullende zorgverzekering (inclusief tandartsverzekering) kan afsluiten. Maak beleid op dit punt en geef voorlichting aan hulp- en dienstverleners die hiermee te maken krijgen, zodat deze mogelijkheden ook goed benut worden.

Creëer een lokaal vangnet Creëer een lokaal vangnet voor kwetsbare groepen die niet in aanmerking komen voor de gemeentepolis én voor mensen die lang niet naar de tandarts zijn geweest en die gesaneerd moeten worden. Dit gaat om de volgende groepen: Mensen wiens aanvullende verzekering is geroyeerd vanwege betalingsachterstand. Specifieke deelgroepen binnen deze groep zijn dak- en thuislozen en mensen in de Msnp of Wsnp. Ongedocumenteerden. Zij kunnen geen zorgverzekering afsluiten. En het landelijke vangnet voor mondzorgkosten voor deze groep op het gebied van mondzorg is beperkt tot de mondzorgkosten in de basisverzekering. Dezelfde beperkte toegang tot mondzorgkosten geldt voor arbeidsmigranten die onverzekerd raken doordat zij via hun werkgever voor zorgkosten verzekerd waren en vervolgens ontslagen worden. Mensen die lang niet naar de tandarts zijn geweest en daardoor veel achterstallig onderhoud aan hun gebit hebben met een inkomen op of rond de bijstandsnorm. De dekking van een reguliere tandartsverzekering is voor deze mensen vaak niet voldoende om de kosten te dekken van het opnieuw naar de tandarts gaan (de saneringskosten).

© BS&F 2025

33 van 36

Belangrijke mogelijkheden voor zo’n vangnet zijn het opzetten/gebruik maken van een noodfonds en/of het opzetten van een informeel mondzorgnetwerk van tandartsen die bereid zijn deze groep(en) gratis of tegen zeer lage kosten te behandelen, bijvoorbeeld via Dokters van de Wereld. Een combinatie van beide opties kan ook. Of in uitzonderlijke gevallen via de bijzondere bijstand.

Maak afspraken over toeleiding naar reguliere tandarts na noodhulp Het mogelijk maken van noodbehandelingen bij een tandarts, zoals hierboven beschreven, is een eerste oplossing voor mensen die al langere tijd niet naar de tandarts zijn geweest. Uiteindelijk is het natuurlijk de bedoeling om zoveel mogelijk van deze inwoners weer regulier periodiek naar de tandarts te laten gaan op basis van een tandartsverzekering. Dat zal lang niet voor alle doelgroepen mogelijk zijn, denk bijvoorbeeld aan ongedocumenteerden. Maar bijvoorbeeld voor mensen die lang dak- en thuisloos geweest zijn en alsnog kunnen verhuizen naar een eigen woning, is dit bijvoorbeeld wel een optie. Maak dus als gemeente afspraken met je noodfonds en/of Dokters van de Wereld (of een ander informeel mondzorgnetwerk) dat zij proberen ervoor te zorgen deze mensen na afloop advies krijgen over een tandartsverzekering en weer terecht kunnen bij een reguliere tandarts. Zorg dat zoveel mogelijk kinderen naar de tandarts gaan Vooral in aandachtwijken is het bezoeken van de tandarts door kinderen uit armere gezinnen niet altijd vanzelfsprekend. Gemeenten kunnen op verschillende manieren aan de slag met het verminderen van dit probleem, zie de opties die we hebben beschreven in hoofdstuk vier.

5.2 Adviezen omtrent samenwerking Het verminderen van het mijden van mondzorg om financiële redenen vergt op lokaal niveau een gezamenlijke inspanning van meerdere partijen, waarbij de gemeente een regierol kan vervullen. Hierbij gaat het om samenwerking van de gemeente met de zorgverzekeraar en met tandartsen. Maar ook om samenwerking tussen de gemeente en lokale organisaties die hulp bieden aan (specifieke) groepen met een laag inkomen en/of lage SES. Zorgverzekeraar Gemeente en zorgverzekeraar kunnen samenwerken op de volgende punten die van belang zijn om het risico op het mijden van mondzorg te verkleinen: Toewerken naar de ideale gemeentepolis (qua vermindering risico op mijding mondzorg). Denk bijvoorbeeld aan een goede dekking qua mondzorg, helderheid voor inwoners over kosten die men vergoed kan krijgen voor tandartsbezoek 40 en introductie van een saneringsoptie voor mensen die lang niet naar tandarts zijn geweest. Maar denk vanuit de gemeente ook aan een substantiële gemeentelijke bijdrage aan de premie van de gemeentepolis (inclusief indexering) om deze betaalbaar te houden voor mensen met een laag inkomen. Overleg over wanbetalers. Ook als het gaat om het terugdringen van het aantal inwoners in de regeling betalingsachterstand zorgpremie, heeft samenwerking tussen gemeente en zorgverzekeraar meerwaarde.

Gemeente en zorgverzekeraar kunnen samenwerken in het verminderen van het mijden van mondzorg door kinderen, bijvoorbeeld door gericht deze kinderen aan te schrijven vanuit de zorgverzekeraar. Tandartsen: Samenwerking tussen gemeente en tandartsen zou zich kunnen richten op de volgende punten: Het opzetten van een informeel mondzorgnetwerk van tandartsen die bereid zijn gratis (of tegen gereduceerde kosten) bepaalde doelgroepen waarvoor een vangnet nodig is, te behandelen. Bij het opzetten van een dergelijk netwerk kan gebruik worden gemaakt van partijen die hier al ervaring mee hebben, zoals Dokters van de Wereld. Verder is het zinvol om tandartsen te informeren over de drempels die mensen ervaren die mondzorg mijden om financiële redenen en wat kan helpen om deze drempels te verminderen. Daarbij gaat het onder meer om:

40 Menzis heeft bijvoorbeeld een Tandcodechecker ontwikkeld waarmee mensen zelf de vergoeding die men ontvangt voor de behandeling(en) online kan checken. De Tandcodechecker is bedoeld voor verzekerden vanaf 18 jaar.

© BS&F 2025

34 van 36

Tandartsen laten weten dat het enorm belangrijk is om deze groep inwoners vooraf zekerheid te bieden over Aantal toegekende Totaalbedrag verstrekt de kosten van een tandartsbehandeling, de € 250. aanvragen mondzorg ook bij kosten onder in 2023 voor in 2023 mondzorgkosten Uitleg over mensen die lang niet naar de tandarts zijn geweest vanwege geldgebrek, zich enorm schamen om weer naar de tandarts te gaan. En dat het dan helpt om hier begripvol op te reageren, omdat mensen bang zijn voor een ‘standje’ van de tandarts. Dat tandartsen open staan voor oplossingen als mensen weinig geld hebben, zoals gespreid betalen en/of behandelingen verdelen over meerdere jaren. Tandartsen goed inzage te geven in mogelijke landelijke en lokale vangnetregelingen voor bepaalde doelgroepen, zoals de RMA, RMO, noodfondsen, informele mondzorgnetwerken van tandartsen en eventueel bijzondere bijstand, zodat zij inwoners met geldproblemen kunnen wijzen op deze mogelijkheden. Tandartsen inzicht geven in de gemeentepolis en wat hieruit gefinancierd kan worden qua mondzorg. Ook uitleggen waar inwoners informatie kunnen krijgen over de gemeentepolis, zodat tandartsen inwoners naar dergelijke spreekuren kunnen doorverwijzen. Maatschappelijke organisaties In alle gemeenten zijn diverse organisaties actief die hulp bieden aan mensen met een laag inkomen en/of lage gezondheidsvaardigheden.

Denk aan de voedselbank, stichting leergeld, een sociaal wijkteam, inlooppunten voor mensen met geldzorgen, ambulant begeleiders (in de GGZ of de zorg voor gehandicapten), organisaties die bezig zijn 41 met de bestrijding van laaggeletterdheid of aan organisaties die begeleiding bieden aan vluchtelingen en/of (arbeids)migranten. Deze organisaties staan in direct contact met de doelgroep met een hoger risico op het mijden van mondzorg om financiële redenen. Zij kunnen dus navragen of mensen die gebruik maken van hun hulp lang niet naar de tandarts zijn geweest. Als gemeente kun je afspraken maken met deze organisaties over hun signaleringsfunctie en handvatten geven naar welke organisatie(s) en regelingen zij deze inwoners kunnen doorverwijzen. Ook het informeren van deze organisaties over de gemeentepolis en hoe dit van belang kan zijn om (mond)zorgmijding tegen te gaan, is van belang. In België kennen ze een opleiding voor mondzorgcoach, gericht op ervaringsdeskundigen, professionals en vrijwilligers verbonden of werkzaam in armoede- of welzijnsorganisaties. Na deze eendaagse kosteloze opleiding, kunnen medewerkers van armoedeorganisaties hun cliënten helpen met hun dagelijkse mondhygiëne, afspraken maken bij een mondzorgprofessional en helpen om financiële en administratieve zaken regelen. Wellicht zou het zinvol zijn deze opleiding ook in Nederland aan te bieden.

41 De Stichting Lezen & Schrijven heeft bijvoorbeeld het lesmateriaal ontwikkeld ‘Voor ’t zelfde geld’, waarin ook wordt ingegaan op het thema verzekeringen. Dit materiaal is geschikt voor mensen die moeite hebben met lezen, rekenen en schrijven.

© BS&F 2025

35 van 36

Samenvatting De adviezen aan gemeenten zijn: 1

2 3

4

5

6 7

Werk toe naar de ‘ideale’ gemeentepolis met een goed bereik. Dit is een preventief instrument om het risico op het mijden van mondzorg om financiële redenen te verminderen. Er zit altijd een tandartsverzekering bij in namelijk. Stimuleer het afsluiten van een tandartsverzekering door inwoners die behoren tot de doelgroep van het gemeentelijk minimabeleid. Zorg dat zoveel mogelijk mensen hun aanvullende verzekering in de gemeentepolis behouden (niet geroyeerd worden). En als iemand toch geroyeerd wordt, zorg dan dat zo snel mogelijk weer een aanvullende verzekering (inclusief mondzorgkosten) kan worden afgesloten. Denk hierbij ook aan mensen in de Msnp of de Wsnp. Creëer een lokaal vangnet voor toegang tot mondzorg voor mensen wiens aanvullende verzekering is geroyeerd vanwege betalingsachterstand. Ook dak- en thuislozen, ongedocumenteerden en arbeidsmigranten die onverzekerd zijn geraakt, hebben zo’n vangnet nodig. Naarmate iemand langer niet naar de tandarts gaat, wordt de drempel om alsnog te gaan steeds hoger. Zorg ervoor dat ook mensen die meerdere jaren niet naar de tandarts zijn geweest, weer kunnen gaan. Werk samen met tandartsen, zorgverzekeraars en armoede- en maatschappelijke organisaties.

Maak afspraken met lokale partijen die noodhulp voor mondzorgkosten uitvoeren en/of kunnen financieren, over toeleiding van inwoners naar een tandartsverzekering en een reguliere tandarts na afloop van de noodhulp/sanering.

© BS&F 2025

36 van 36

Bijlage I CHECKLIST ‘PREVENTIE EN OPLOSSEN STOPZETTEN TANDARTSVERZEKERING DOOR ZORGVERZEKERAAR (VANWEGE PREMIEACHTERSTANDEN) EN SCHULDHULPVERLENERS/BEWINDVOERDERS’ 1

Pas in de aanpak vroegsignalering de tips toe uit de leidraad over vroegsignalering. Zie https://vng.nl/sites/default/files/2022-05/Leidraad-Prioriteren-en-opvolgen-vroegsignalen.pdf

2

Pas de Regeling uitstroom bijstandsgerechtigden (Rub) toe bij inwoners die 12 maanden of langer een bijstandsuitkering ontvangen en informeer bewindvoerders over de uitstroomregeling onderbewindgestelden. Op de kennisbank van BS&F vind je een plan van aanpak en voorbeelddocumenten waarmee gemeenten direct met de RUB aan de slag kunnen. Zie https://www.bsenf.nl/kennisbank/preventiecoalitie-schulden-engezondheid/

3

Benader pro-actief (selecties van cliënten) van de CAK-lijst. Zie https://www.verweyjonker.nl/publicatie/inspiratie-en-tips-voor-een-outreachende-aanpak// en https://www.zorgverzekeringslijn.nl/nieuws/nieuw-krijg-nu-een-indicatie-van-de-omvang-van-de-cak-lijstvoor-je-hem-opvraagt/

4

Voer periodiek overleg met de zorgverzekeraar van de gemeentepolis over dit thema.

5

Zorg dat schuldhulpverleners en bewindvoerders de aanvullende zorgverzekering niet stopzetten.

© BS&F 2025

Bijlage II KORTE GESCHIEDENIS TANDHEELKUNDE IN HET ZORGVERZEKERINGSSTELSEL De kosten van tandheelkundige zorg zijn nooit voor de gehele bevolking vanuit de verzekering vergoed. Tot 1995 werden ze voor een betrekkelijk uitgebreid deel wel vergoed vanuit het ziekenfondspakket. Aantal toegekende Ziekenfondsverzekerden moesten overigens wel verplicht twee keer per jaar voor controle en zo nodig aanvragen mondzorg in 2023 behandeling naar de tandarts om ‘gesaneerd’ te blijven en aanspraak te kunnen blijven maken op de tandheelkundige zorg. In 1995 werd deze aanspraak op tandheelkundige zorg voor volwassen ziekenfondsverzekerden van een pakket met onder meer restauratieve en parodontale zorg beperkt tot slechts specialistische chirurgische tandheelkundige zorg, volledige prothese en preventief onderhoud van het gebit. Dit preventieve onderhoud omvatte de periodieke controle en enkele preventieve verrichtingen. Voor curatieve zorg kon men vrijwillig een aanvullende tandheelkundige verzekering afsluiten. De aanspraak op tandheelkundige zorg voor jeugdige ziekenfondsverzekerden bleef nagenoeg hetzelfde. In 2004 werd voor de volwassenen ook de aanspraak op het preventief onderhoud uit het ziekenfondspakket geschrapt. Per 1 januari 2006 werd het gehele zorgstelsel veranderd.