Ontwerp-omgevingsprogramma Erfgoed gemeente Amersfoort 2026-2040

Bij voorkeur naar de kelder onder de Observant naast het kantoor en de expositieruimte van het Centrum voor Archeologie.

► Nieuwe database Het Centrum voor Archeologie werkt aan een nieuwe database voor de registratie van vondsten, als uitbreiding op de opgravingsadministratie die in 2025 is ingevoerd. Hiermee maken we onze collectie ook beter zichtbaar en toegankelijk voor een breder publiek. Meer hierover in het hoofdstuk Erfgoed Verbindt. ► Samenwerking met PAN als meldpunt toevalsvondsten Het Centrum voor Archeologie is ook een meldpunt voor toevalsvondsten: voorwerpen die buiten officieel archeologisch onderzoek zijn gevonden. Deze meldingen registeren wij in de landelijke database ARCHIS. Ze dragen bij aan ons inzicht in het archeologisch erfgoed van Amersfoort. Veel vondsten worden nu nog gemeld via PAN (Portable Antiquities of the Netherlands). Om de zichtbaarheid en registratie van vondsten in Amersfoort te verbeteren, willen we intensiever samenwerken met PAN. We onderzoeken de mogelijkheid om regionaal meldpunt te worden voor het noordoosten van de provincie Utrecht. In overleg met PAN, Landschap Erfgoed Utrecht en de provincie verkennen we de mogelijkheden.

Wat is PAN? PAN (Portable Antiquities of the Netherlands) documenteert mobiele archeologische vondsten zoals munten, sieraden, aardewerk en glas, vaak gevonden met metaaldetectors. Het project, gestart in 2016 door Stichting ArcheoHotspots en de VU Amsterdam, maakt deze vondsten en hun vindplaatsen online beschikbaar via portable-antiquities.nl. Zo draagt PAN bij aan wetenschappelijk onderzoek, erfgoedbeheer en publieksbereik.

Voordelen verhuizing depot naar Observant: • Toekomstbestendige opslagcapaciteit • Gemeentelijk eigendom • Mogelijkheid van samenvoeging van gemeentelijk archeologische en bouwhistorische collecties • Dichter bij het Centrum voor Archeologie.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

25

5.5.2 De archeologische resten in de bodem Een kerntaak van het Centrum voor Archeologie is een goede zorg voor de archeologische resten in de bodem. Het uitgangspunt is dat resten in de bodem blijven (behoud in situ). We adviseren bij graafwerkzaamheden op welke manier deze de archeologische resten het minst verstoren. Zo kan men vooraf de plannen hierop aanpassen. Ook beschermen we archeologische resten door een hoge waarde te borgen via een vaststelling op de beleidskaart of door ze aan te wijzen als gemeentelijk archeologisch monument voor extra bescherming.

Maatwerk in archeologisch onderzoek Archeologisch onderzoek is soms nodig. Bijvoorbeeld wanneer men plannen niet aan kan passen of bescherming van resten anders niet mogelijk is. We richten ons op locaties die veel waardevolle informatie leveren. En kiezen altijd de meest geschikte onderzoeksmethode, afgestemd op de verwachte resten en omvang van de vindplaats. Dit vraagt om maatwerk per project. Er wordt bijvoorbeeld niet automatisch gekozen voor een bureauonderzoek en een booronderzoek als eerste stap. Daarom is het belangrijk dat ruimtelijke (bouw) plannen door het Centrum in een zo vroeg mogelijk stadium worden getoetst. Het hele plangebied wordt onderzocht. Bijvoorbeeld ook de plekken voor tuinen en parkeerplaatsen, omdat ook daar archeologische resten kunnen verdwijnen. Om kwalitatief maatwerk te leveren en doelgericht te werken, voert het Centrum voor Archeologie zelf gravend onderzoek uit. Daar waar externe bureaus onderzoek uitvoeren is het noodzakelijk dat zij in een zo vroeg mogelijk stadium contact opnemen met het Centrum en hun onderzoeksrapporten altijd laten toetsen. Zo borgen we de kwaliteit van het onderzoek, verbinden we onderzoeksresultaten en voorkomen we onnodig onderzoek.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

26

Onze ambitie We willen de zorg voor de archeologische resten in de bodem verbeteren.

Dit gaan we doen ► Bescherming voormalige begraafplaatsen Voormalige begraafplaatsen in de binnenstad, zoals de Groenmarkt en het Lieve Vrouwekerkhof, willen we beter beschermen. We onderzoeken de mogelijkheid van aanwijzing tot gemeentelijk archeologisch monument, om ze zo erkenning te geven als voormalig kerkhof. Daarmee bevorderen we een zorgvuldige omgang met de begraafplaatsen en voorkomen we onnodige verstoring van graven. Dit waarborgt zowel ethisch respect voor de overledene als wetenschappelijke volledigheid bij toekomstig onderzoek. ► Uitbreiding Monumentenstatus stadsmuren en Grebbelinie We onderzoeken of we ook de eerste stadsmuur (ter hoogte van onder andere de Muurhuizen) en de niet-beschermde delen van de Grebbelinie kunnen aanwijzen als gemeentelijk (archeologisch) monument. Dit om de waarden van dit erfgoed beter te beschermen. ► Handhaving beleidsgrens 30 cm In zones met een hoge archeologische waarde gaan we bij vergunningsplichtige werkzaamheden binnen gebouwen scherper controleren op graafwerkzaamheden die dieper gaan dan 30 cm. Voor binnen in een gebouw wordt met ’30 cm onder het maaiveld’ bedoeld: 30 cm onder het vloerniveau van de begane grondverdieping of - als die aanwezig is - van de kelder of kruipruimte.

Ook in andere verwachtingszones moeten mensen aantonen dat ze niet dieper gaan dan 30 cm onder het maaiveld voor bijvoorbeeld de aanleg van een fundering. Vanuit handhaving houden we ook hier actief toezicht op.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

► Monitoring en controle archeologische vindplaatsen Veel archeologische resten blijven in de bodem (in situ) bewaard. De tijd en het klimaat kunnen ze aantasten. We gaan dat beter monitoren en stellen daarom twee onderzoeksplannen op: 1

Plan voor controle van in situ vindplaatsen zoals kasteel Stoutenburg, Park Elisabeth Groen en de Golfbaan in Hoogland. 2 Onderzoek naar de impact van klimaatverandering op archeologische resten, in samenwerking met de regio en in afstemming met het Omgevingsprogramma Groen-Blauw.

5.6 Bouwhistorie Gebouwen lijken op mensen: ze beginnen hun bestaan ongeschonden maar raken getekend door de tijd. Getekend, maar vol verhalen. Verhalen over bewoners en gebruikers, veranderingen en aanpassingen. Zo wordt een straat ineens een rij boeken en een stad een complete bibliotheek; een archief gevuld met een unieke collectie verhalen die samen het historische verhaal van de stad vertellen. Verhalen zijn belangrijk om de geschiedenis van onze gemeente levend en herkenbaar te houden. Ze laten zien wie we zijn en waar we vandaan komen. Maar net als bij mensen en boeken, zie je niet altijd aan de buitenkant welke verhalen erin zitten (zie bijlage 2). Verhalen zijn belangrijk om de geschiedenis van onze gemeente levend en herkenbaar te houden. Ze laten zien wie we zijn en waar we vandaan komen. Maar net als bij mensen en boeken, zie je niet altijd aan de buitenkant welke verhalen erin zitten.

Gebouwen die de geschiedenis van Amersfoort ademen In Amersfoort staat een grote verzameling historische panden. Naast monumenten, beschermde stadsgezichten en beeldbepalende panden, staan er veel onbeschermde objecten waarvan we de historische waarde niet voldoende kennen. Wat we wél weten is dat door sloop, slecht onderhoud, renovatie en verbouwing elk jaar een deel van de historisch waardevolle elementen verloren gaat. Kennis van de bouw- en gebruiksgeschiedenis is een van de meest belangrijke voorwaarde voor een goede bescherming van de collectie gebouwd erfgoed. Onze kennis hierover in Amersfoort is nog onvoldoende.

27

Bouwhistorisch onderzoek In Amersfoort gebeurt - net als in veel andere gemeentes - bouwhistorisch onderzoek vrijwel alleen bij vergunningaanvragen voor verbouwplannen. En dan vooral bij panden met een beschermde status. De aanvrager van een vergunning kan een bouwhistorisch onderzoek laten doen. In sommige gevallen is dat verplicht. Hierbij brengt een bouwhistoricus de in het pand aanwezige bouwhistorische waarden in beeld. Hierdoor ontstaat een objectief beoordelingskader waarmee aanvrager en vergunningverlener rekening moeten houden bij planvorming. Daarnaast krijgen we met het in kaart brengen van de bouwhistorische waarden meer kennis van de rijke bouwgeschiedenis van de stad. In praktijk is dit niet voldoende om de cultuurhistorische waarden van ál het gebouwd erfgoed binnen de gemeentegrenzen goed in beeld te brengen. Dat omvat namelijk veel meer dan enkel de monumenten en de panden binnen een vergunningstraject. Juist van de panden waar al jaren niks is gebeurd en voorlopig nog niets staat te gebeuren, is weinig bouwhistorische kennis aanwezig. Deze panden vormen een groot deel van de collectie gebouwd erfgoed van Amersfoort.

Belang gemeentelijk bouwhistoricus Amersfoort heeft een bouwhistoricus nodig om alle historische gebouwen - ook buiten het vergunningentraject - goed in kaart te brengen, kennis te bewaren en eigenaren, bewoners en inwoners te helpen bij behoud en de waardering van ons erfgoed. Veel grote en kleine monumentengemeenten hebben daarvoor één of meerdere gemeentelijke bouwhistorici aangesteld. We streven ernaar om Amersfoort aan deze groep toe te voegen.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

28

Een bouwhistoricus: Genereert kennis: Brengt ook de waarde van niet-beschermde panden in beeld. Voorkomt verlies: Documenteert bouwsporen voordat ze verdwijnen door sloop of verbouwing. Verbindt mensen: Helpt eigenaren en bewoners om erfgoed te waarderen en goed te onderhouden. Ondersteunt beleid: Werkt samen met monumentenzorg en archeologie voor een compleet beeld van ons erfgoed. Deelt verhalen: Zorgt dat inwoners en bezoekers de geschiedenis van Amersfoort beter leren kennen.

Bouwhistorie binnen het Team archeologie kunnen we alvast beginnen met het opzetten en uitvoeren van bouwhistorisch onderzoek, in nauwe samenwerking met monumentenzorg. Het Verdrag van Malta (zie bijlage 4) omschrijft de doelstellingen om bij ontwikkelingen rekening te houden met aanwezige cultuurhistorische waarden. Het gaat daarbij om de samenhang tussen ondergrondse en bovengrondse waarden. Met deze werkwijze benutten we bestaande kennis en onderzoeksresultaten optimaal. Door de inhoudelijke samenhang tussen de disciplines en het werken als één erfgoeddiscipline, kan bouwhistorie geleidelijk worden geïntegreerd. Op die manier benut Amersfoort de kracht van samenhang: het erfgoedveld dat het complete historische verhaal van de stad kan vertellen - van kelder tot kap.

Ambitie • Amersfoort wil bouwhistorie structureel, integraal en professioneel verankeren in het erfgoedbeleid, door systematisch kennis op te bouwen over het gehele gebouwde erfgoed. Ook buiten de monumenten. We gaan deze kennis actief gebruiken voor behoud, participatie en het vertellen van het historische verhaal van de stad. • Hiertoe is het aanstellen van een eigen bouwhistoricus essentieel. Niet alleen om de kwaliteit van ruimtelijke besluitvorming te versterken maar juist ook om bewoners en bestuurders te verbinden met het historische verhaal van de stad. Met een eigen bouwhistoricus versterkt Amersfoort de kwaliteit van haar erfgoedzorg en voegt zich bij de erfgoedsteden die bouwhistorie stevig en toekomstgericht in hun beleid hebben verankerd.

Dit gaan we doen ► Stap voor stap naar een eigen bouwhistoricus We onderzoeken de mogelijkheid om in de toekomst een gemeentelijk bouwhistoricus aan te stellen. Op dit moment is daar nog onvoldoende capaciteit en budget voor. Tot die tijd werken we met een praktische tussenoplossing. Gemeentelijke bouwhistorie heeft een duidelijk raakvlak met archeologie, maar maakt als discipline onderdeel uit van het bredere erfgoedveld. Door bouwhistorie voorlopig te positioneren binnen het bestaande archeologische werkveld zetten we een eerste stap. Met de inzet van de aanwezige deskundigheid op het gebied van Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

► Opstellen bouwhistorische waarde- en verwachtingskaart Om gericht en efficiënt bouwhistorisch onderzoek te doen, is het belangrijk om een beeld te hebben van waar in de stad de belangrijkste (bouw)historische waarden aanwezig zijn of verwacht worden (exterieur én interieur). Op deze Bouwhistorische waarde- en verwachtingskaart staat aangegeven welke panden, complexen of delen daarvan bouwhistorisch zijn onderzocht en of daarbij bouwhistorische waarden zijn gevonden. In combinatie met de verwachtingen voor panden die nog niet zijn onderzocht. Bij planvorming kan dit extra richting geven om erfgoedaspecten mee te kunnen wegen. ► Opstellen Lokale onderzoeksagenda Bouwhistorie Een tweede belangrijk instrument bij het inventariseren van kennis, is de Lokale onderzoeksagenda. Deze bestaat uit een overzicht van onze bouwhistorische kennis en de aanwezige kennislacune rond Amersfoorts eigen gebouwde geschiedenis. Deze agenda is geformuleerd als een aantal onderzoeksvragen. De agenda vormt de leidraad voor toekomstig Amersfoorts bouwhistorisch onderzoek. We verwerken de resultaten van uitgevoerd onderzoek in de onderzoeksagenda.

29

5.7 Monumentenzorg Ruim honderd jaar geleden werd de basis gelegd voor de gemeentelijke monumentenzorg in Amersfoort. Amersfoort heeft verschillende categorieën gebouwd en ruimtelijk erfgoed.

Aantallen Monumentenzorg Rijksmonumenten (incl. complexen) Gemeentelijke Monumenten Beeldbepalende panden (incl complexen) Rijksbeschermde stadsgezichten Gemeentelijke stadsgezichten

466 (718 adressen) 266 (520 adressen) 523 (1428 adressen) 2 14 (373 adressen)

Al het Amersfoorts beschermd gebouwd erfgoed staat op de digitale monumentenkaart van de gemeente (klik op: historie).

5.7.1 Basis op orde - wettelijke taken en uitvoering De erfgoedzorg is in Nederland gedecentraliseerd. Gemeenten zijn het aanspreekpunt en het bevoegd gezag voor alle taken die te maken hebben met het onroerend erfgoed. De gemeentelijk erfgoedtaken bestaan daarom voor een groot deel uit de uitvoering van wettelijke taken. Deze wettelijke taken zijn gericht op het behoud en een zorgvuldige omgang met het erfgoed. Gemeenten moeten in het Omgevingsplan rekening houden met cultureel erfgoed. Zo leggen we waarden vast en beschermen we cultureel erfgoed op een passende manier. Voor waardevolle objecten en structuren die nog niet zijn beschermd, kunnen we met bijvoorbeeld een aanwijzing tot (gemeentelijk) monument voorkomen dat deze verloren gaan. Het gaat niet alleen om het gebouw zelf, maar ook om de omgeving, zoals straten, bomen, tuinen of water eromheen. Deze omgeving helpt om het monument goed te begrijpen en te waarderen. In de Omgevingswet staat hoe we ruimte, natuur en erfgoed samen beschermen en ontwikkelen. Daarom is het belangrijk dat we ook de omgeving van monumenten meenemen in de beoordeling van plannen voor bouwen, verbouwen of nieuwe inrichting van de omgeving. Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

Naast het vastleggen en aanwijzen van erfgoed hebben veel wettelijke taken te maken met de omgang met het beschermde erfgoed. Ook monumenten kunnen worden veranderd en aangepast aan de eisen van deze tijd. Met advisering door Monumentenzorg en de omgevingsvergunningprocedure zorgen we dat wijzigingsplannen voor erfgoed zorgvuldig vorm krijgen. Zo voorkomen we dat belangrijke waarden verloren gaan. In de wijze waarop we de wettelijke taken uitvoeren, kunnen we accenten leggen. De zorg voor het erfgoed is een gedeelde verantwoordelijkheid van erfgoedeigenaren en overheid. Het is daarom belangrijk dat we de erfgoedzorg niet alleen vormgeven met juridische procedures. We ook ondersteuning bieden aan erfgoedeigenaren en andere betrokkenen. In dit hoofdstuk over het gebouwd en ruimtelijk erfgoed leggen we vast hoe we voor de komende periode invulling geven aan onze wettelijke taken, in aansluiting bij de behoeftes van de stad, van de monumenteneigenaren en van andere betrokken partijen.

30

Onze ambitie We zorgen dat de basistaken voor het erfgoed op orde blijven en geven invulling aan de nieuwe opgaven vanuit de Omgevingswet 2024.

Dit gaan we doen ► Erfgoed vastleggen in het Omgevingsplan We leggen de waarden van en uitgangspunten voor het erfgoed vast in het Omgevingsplan (zie ook: Erfgoed in ruimtelijke ontwikkelingen). De markering van rijksmonumenten en rijksbeschermde stadsgezichten hoeven hier niet in te worden opgenomen, deze zijn al vastgelegd via het Rijk. Wanneer het vastleggen van waarden nieuwe juridische consequenties heeft (voor eigenaren of belanghebbenden), is eerst een (aanwijs)procedure of een aanvulling op dit Omgevingsprogramma nodig, waarbij de belangen worden gewogen. Daarna leggen we de uitkomsten vast in een (thematische) wijziging van het Omgevingsplan. We zorgen dat dit voor 2032 gereed is. ► Bescherming van monumenten en hun omgeving In het Omgevingsplan houden we op basis van de regels in de Omgevingswet 2024 ook rekening met de omgeving van aangewezen monumenten (de zogenaamde ‘Monumentenbiotoop’). We zetten ons in om aantasting van de omgeving van beschermde monumenten te voorkomen en stimuleren het behoud en de verbetering van monumentale waarden van de omgeving rond beschermde

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

monumenten en historische stads- en dorpsgezichten. Bij nieuwe plannen en ontwikkelingen kijken we zorgvuldig naar de ruimtelijke inpassing, schaal, materiaalgebruik en zichtlijnen. Zo blijft de karakteristieke uitstraling en belevingswaarde van het monument behouden. Ontwikkelingen in deze gebieden dragen zo bij aan de versterking van de cultuurhistorische kwaliteit en het herkenbare karakter van de omgeving. Specifieke waarden borgen we in het Omgevingsplan, zoals bijvoorbeeld zichtlijnen. Hiervoor is een aanvulling op dit Omgevingsprogramma nodig, waarbij de belangen worden gewogen. Daarna leggen we de uitkomsten vast in een (thematische) wijziging van het Omgevingsplan. ► Zorgvuldige beoordeling van wijzigingsplannen We zorgen in de Omgevingsvergunningprocedure voor zorgvuldige advisering en beoordeling van plannen voor restauratie, wijziging en duurzame herbestemming van het gebouwde erfgoed. ► Onafhankelijke erfgoedcommissie Vanuit de eisen van wet- en regelgeving zorgen we voor een deskundige onafhankelijke commissie voor de beoordeling van wijzigingsplannen van monumenten en andere plannen die een relatie hebben met erfgoed: de Erfgoedcommissie. Deze commissie is onderdeel van de Gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit (GAO). Bij alle deelonderwerpen in dit hoofdstuk lichten we toe waar we extra accenten leggen bij de uitvoering van de wettelijke taken.

31

5.7.2 Actualisering erfgoedbestand

Onze ambitie

Zowel rijk, provincies als gemeenten kunnen erfgoed aanwijzen. Het aanwijzen van nieuw erfgoed door de gemeente gebeurt in een aanwijsronde per thema of periode. Een voorbeeld van een thematische aanwijsronde is industrieel erfgoed. Ook kan een belanghebbende een verzoek tot aanwijzing van een gebouw of object bij de gemeente doen. De Gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit (GAO) heeft in het proces voor aanwijzing een belangrijke rol. Zij beoordeelt of de geselecteerde objecten of structuren voldoende monumentale waarden bevatten om een beschermde status te krijgen en brengt hierover advies uit aan het College van B&W. In de afgelopen decennia zijn er periodiek inventarisaties en aanwijzingen geweest. Door beperkte capaciteit zijn de laatste jaren geen vaste aanwijsrondes meer gehouden. De laatste ronde ging over de aanwijzing van Wederopbouwmonumenten in 2015.

We houden het erfgoedbestand actueel en relevant. We willen dat het beschermde erfgoed een goede afspiegeling is van de monumentale waarden en de verschillende tijdlagen van Amersfoort, zodat we deze kunnen doorgeven aan toekomstige generaties.

Erfgoed gaat niet alleen over de middeleeuwse binnenstad of monumentale panden. Ook jongere stadslagen - uit de naoorlogse tijd of recentere periodes - maken deel uit van het Amersfoortse verhaal en verdienen waardering.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

Dit gaan we doen De komende tijd willen we samen met de stad projectmatig en op basis van vaste stappen, nieuw erfgoed aanwijzen. Het gaat om categorieën die nog niet zijn aangewezen en om het erfgoed van na 1965. De aandacht voor deze Post 65-periode sluit aan bij het beleid van het Rijk, dat inmiddels is gestart met het aanwijzen van rijksmonumenten uit deze periode (1965-1990). Per aanpak bepalen we vooraf het doel en de grenzen. De aanpak is afhankelijk van de beschikbare budgetten, dit lichten we verder toe in de financiële paragraaf. We richten ons op de volgende categorieën: 1 Aanpak Boerderijen: We onderzoeken in een actualisatie welke boerderijen belangrijk zijn voor de geschiedenis van Amersfoort en wijzen er naar verwachting circa 15 aan als gemeentelijk monument. 2 Aanpak Industrieel Erfgoed: We geven een vervolg aan het onderzoek naar industrieel erfgoed, zoals oude fabrieken en werkplaatsen, wat belangrijk is voor de geschiedenis van Amersfoort en wijzen er naar verwachting circa 30 objecten aan als gemeentelijk monument. 3 Aanpak Post 65: We onderzoeken welke bijzondere gebouwen uit de periode 1965–2005 (Post 65 architectuur) belangrijk zijn voor de geschiedenis van Amersfoort en wijzen er naar verwachting circa 15 aan als gemeentelijk monument.

4 Aanpak Kattenbroek: We onderzoeken samen met de stad of Kattenbroek een gemeentelijk beschermd stadsgezicht kan worden. Inclusief de kunst in de openbare ruimte in de Verborgen Zone, dit is een integraal onderdeel van het ontwerp van Ashok Bhalotra.

32

5 Aanpak Speciaal: We doen onderzoek naar de bescherming van bijzondere categorieën en typologieën, zoals begraafplaatsen, groen en landschappelijk erfgoed (zie hoofdstuk 5.4), militair erfgoed en trafohuisjes. We onderzoeken hierbij ook of we de eerste stadsmuur en delen van de Grebbelinie kunnen aanwijzen als gemeentelijk (archeologisch) monument. In deze aanpak nemen we ook de aanwijzing mee van gebouwen of plekken waar onbekende historische waarden aan het licht zijn gekomen. 6 Aanpak Spotlight: In de participatie kwam naar voren dat er veel erfgoedplekken in de stad zijn die weinig aandacht krijgen. We onderzoeken deze plekken langs levensaders en in wijken en kijken hoe we de erfgoedwaarden kunnen versterken en/of borgen. Dit vormt een onderdeel van een gebiedsgerichte aanpak vanuit monumentenzorg. Mocht hiervoor een juridische borging nodig zijn volgt herijking van het Omgevingsprogramma, zodat een integrale belangenafweging kan volgen. 7 Aanpak Beeldbepalende Panden: We gaan in dit project onderzoeken of de huidige lijst van beeldbepalende panden volledig en actueel is. De Gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit toetst de bevindingen. Wanneer de bescherming van deze waarden nieuwe juridische consequenties heeft (voor eigenaren of belanghebbenden), vraagt dit een aanvulling op dit Omgevingsprogramma, waarbij we de belangen wegen.

Eventuele aanpassingen leggen we vast via een (thematische) wijziging van het Omgevingsplan. ► Nieuwe aanpak We hanteren een participatieve aanpak bij aanwijzen van monumenten en monumentale structuren. Dit is in lijn met het FARO-gedachtengoed van het Rijk. Het verdrag van FARO stelt de mens en de samenleving centraal en hun relatie met erfgoed (zie ook thema Erfgoed Verbindt). In de stappen voor het aanwijzen van nieuw erfgoed, verwerken we de drie kerndoelen van het verdrag van FARO. Dit doen we door samen te werken met inwoners en erfgoedorganisaties in wat toekomstig erfgoed is. We bieden ruimte aan kennis die zij aandragen en onderzoeken hoe nieuw erfgoed kan bijdragen aan maatschappelijke doelen in de stad.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

Hiervoor gebruiken we de SIMBA methode: 1 Samen oriënteren en inventariseren met de inwoners. 2 Inspireren (kennisdelen). 3 Met elkaar waarderen en selecteren. 4 Beschermen. 5 Verwerken in Actuele erfgoedopgaven. ► Samen oriënteren met de inwoners Per project kijken we eerst samen met inwoners en erfgoedorganisaties welke plekken (objecten, structuren etc.) belangrijk zijn voor het historische verhaal van Amersfoort. Dit is niet beperkt tot alleen gebouwen. We gebruiken verschillende manieren om inwoners en erfgoedorganisaties te bereiken, zodat iedereen die wil de kans krijgt om mee te doen. Het proces vraagt om een experimentele houding: samen met inwoners, erfgoedorganisaties en deskundigen onderzoeken we wat ‘nieuw erfgoed’ precies is. Niet alleen de gebruikelijke erfgoedpartijen (‘de usual suspects’) betrekken we hierbij, maar juist ook nieuwe doelgroepen. Meerstemmigheid en diversiteit zijn sleutelwoorden. De samenwerking met bewoners en organisaties krijgt vorm via een wijkgerichte aanpak: we gaan de stad in om waardevolle plekken te signaleren en verhalen op te halen. Deze plekken verzamelen we vervolgens samen op een kaart of lijst, die we delen met de stad.

33

► Inspireren (kennisdelen) Vervolgens gebruiken we de lijst of kaart om samen met inwoners en erfgoedorganisaties informatie over deze plekken te verzamelen. We delen de verzamelde informatie met de stad, zodat we ook minder bekende plekken zichtbaar maken. Hiermee inspireren we de stad met nieuw erfgoed.

5.7.3 De zorg voor het gebouwde erfgoed In stand houden, transformeren (aanpassen) en herbestemmen van erfgoed

► Met elkaar waarderen en selecteren De verzamelde plekken toetsen we aan hun betekenis in de geschiedenis van de stad. Met hulp van de handreiking van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en werkend vanuit verhaallijnen kiezen en waarderen we representatieve voorbeelden. Samen met inwoners en erfgoedorganisaties bepalen we welke plekken een grote rol spelen in het historische verhaal van Amersfoort en wat de waarde van deze plekken is. We selecteren de belangrijkste plekken en beschrijven de waarden per plek.

Een belangrijk onderdeel van de erfgoedzorg vormt nog altijd de ‘traditionele’ zorg voor de afzonderlijke monumentale gebouwen in een stad. Het onderhouden, restaureren en aanpassen van erfgoed is een continue, omvangrijke en specialistische opgave. De betrokken partijen krijgen te maken met complexe processen die specialistische kennis vragen. Uit de enquêtes tijdens het participatieproces bleek dat monumenteneigenaren een grote behoefte hebben aan informatie. Omdat ieder monument andere waarden heeft, is een maatwerkadvies noodzakelijk. Monumentenzorg signaleert ook dat in de stad kwaliteiten verloren gaan door ondeskundige uitvoering. Het aantal vakmensen en gespecialiseerde bedrijven neemt af. Duidelijke informatievoorziening en advisering vormen de sleutel om het erfgoed op een goede manier door te geven aan toekomstige generaties. Ook toezicht en handhaving is nodig om verlies van erfgoedwaarden te voorkomen.

► Beschermen We onderzoeken op welke manier we de waardevolle plekken kunnen beschermen. De bescherming kan per plek verschillen. Bescherming kan bijvoorbeeld door het vastleggen van regels in het Omgevingsplan of door het geven van een status. We beschermen in overleg met eigenaren. Daar waar dit juridische gevolgen heeft volgt eerst een (aanwijs)procedure. ► Verwerken in Actuele erfgoedopgaven We geven advies en informatie bij toekomstige opgaven aan dit nieuwe erfgoed. We stimuleren het behoud van monumentale waarden van beeldbepalende panden en gemeentelijke monumenten, bijvoorbeeld door het geven van subsidie. ► Kennis verbreden Voor de categorie Post 65 starten we met oriënteren en inspireren. Dat doen we onder meer door mee te werken aan het vervolg op het landelijke project Een Warme Jas. In dit project wordt onderzocht hoe we woningen in de periode 1965 - 1982 op een goede manier kunnen verduurzamen, met behoud van de karakteristieken van dit jonge erfgoed (zie ook hoofdstuk Verduurzaming- en transitieopgave). Het toekomstbestendig maken van monumenten is een belangrijke pijler (ook voor de bruikbaarheid ervan), daarom doen we aan kennisontwikkeling. Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

Landelijk is er steeds meer aandacht voor een brede erfgoedzorg, waarin erfgoedwaarden onderdeel zijn van ruimtelijke en maatschappelijke ontwikkelingen. Dat geldt ook voor Amersfoort (Zie hoofdstuk 5.2).

Naast onderhoud en herstel is het heel belangrijk voor de toekomst van een monumentaal gebouw of complex dat het een goede functie heeft. Leegstand leidt tot verlies van waarden en slechts een beperkt aantal monumenten kan voortbestaan met alleen een symbolische of museale functie. Voor een nieuwe functie of herbestemming zijn meestal wijzigingen nodig aan een monument. Dat kunnen kleine aanpassingen zijn, maar soms ook grotere transformaties. De waarden van het erfgoed zijn leidend in de mogelijkheden. Soms zijn er ook compromissen nodig om tot goede oplossingen te komen voor de toekomst. Kennis over alle aspecten van het vakgebied vormt de basis van een goede erfgoedzorg. (Bouw) historisch onderzoek en transformatiekaders geven inzicht in de waarden en de wijzigingsmogelijkheden van erfgoed. Een herbestemmingsopgave is kansrijk als de nieuwe functie past bij de waarden en de structuur van het monument. De complexe verduurzamingsopgave voor het erfgoed komt aan de orde in de volgende paragraaf, zie: verduurzamingsopgave.

34

Ambitie Voor een goede toekomst van het gebouwde erfgoed stimuleren we instandhouding en passende herbestemming. We verbeteren de aanpak om eigenaren en andere betrokken partijen daarbij actief te ondersteunen.

Dit gaan we doen ► Betere informatie en advies op maat We verbeteren onze informatievoorziening. Zo ondersteunen we alle betrokkenen bij de zorg voor het erfgoed. En kunnen ze passende plannen maken en zorgen voor een goede uitvoeringskwaliteit. Dit doen we onder meer met informatie op de website en een digitale nieuwsbrief. We leveren ook maatwerk met informatie en advies voor specifieke monumenten. Zo mogelijk op locatie. Voor de informatie en kaders hanteren we ook de kennis en richtlijnen die zijn verzameld via het landelijk platform van de stichting ERM (Erkende Restauratiekwaliteit Monumenten: Home - Stichting ERM). ► Vooroverleg: samen werken aan een kansrijk plan Bij erfgoedplannen bieden we de mogelijkheid van een vooroverleg met een van de adviseurs van het team Monumentenzorg. In een zo vroeg mogelijk stadium delen zij in dit overleg informatie en advies voor het maken van plannen. Tijdens het vooroverleg geven zij een toelichting op de waarden van het monument, de herstelof wijzigingsmogelijkheden, procedures en subsidiemogelijkheden. Soms zorgt Monumentenzorg voor een bouwhistorische verkenning om zo snel meer duidelijkheid te geven over de toekomstmogelijkheden. Bijvoorbeeld bij de beslissing over de aankoop van een monument. Het vooroverleg is ook een moment om verbetermogelijkheden te bespreken en eigenaren te inspireren.

Het biedt daarmee een goede en klantgerichte basis voor het opstellen van een kansrijk herstel- of verbouwplan en versnelt zo de vereiste vergunningprocedures. De Gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit - subcommissie erfgoed kan voor de definitieve planvorming ook om advies worden gevraagd. ► Subsidie voor behoud en beleving van erfgoed De gemeentelijke subsidie voor herstelwerkzaamheden aan monumentale onderdelen van gemeentelijke monumenten en beeldbepalende panden blijft. Met Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

ons bescheiden budget stimuleren we herstelwerkzaamheden aan deze panden. Dit hangt samen met de kwaliteitseisen die we stellen bij deze panden en de hogere kosten in vergelijking tot niet-monumenten. Daarnaast onderzoeken we of we een Subsidieregeling voor erfgoedbeleving kunnen realiseren (Zie paragraaf Kennisdeling en participatie). Zie ook: Subsidieregeling monumenten Amersfoort | Gemeente Amersfoort. ► Doorverwijzing subsidieregeling Rijk Eigenaren van rijksmonumenten verwijzen we voor een financiële bijdrage naar de subsidieregelingen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de Provincie Utrecht. ► Geen Legeskosten We onderzoeken de mogelijkheid om vergunningsplichtige restauratiewerkzaamheden legesvrij te maken. Daarmee stimuleren we een goede uitvoering van herstelwerkzaamheden. Het gaat daarbij om werkzaamheden die bijdragen aan een goede instandhouding van de gebouwen en die bij niet-monumenten in veel gevallen vergunningsvrij zijn. (Zie ook: Duurzaam erfgoed) ► Monitoring staat erfgoed We monitoren de staat van het Amersfoortse erfgoed en signaleren actief locaties die zorg vragen. Voor deze plekken, zoals panden of gebieden die in slechte staat verkeren, bepalen we de meest geschikte aanpak. We gaan in overleg met eigenaren en denken mee. Vooral bij natuurlijke momenten, zoals de overdracht aan een nieuwe eigenaar.

Waar nodig zetten we juridische instrumenten in, op basis van prioritering (via handhaving of de wettelijke instandhoudingsplicht voor monumenten). ► Stimuleren lidmaatschap Monumentenwacht De Monumentenwacht voert in opdracht van eigenaren bouwkundige inspecties uit aan monumenten. Dit zorgt voor een vroege ontdekking van gebreken en beperkt (vervolg)schade. We stimuleren eigenaren om lid te worden van de Monumentenwacht en voeren periodiek overleg met de inspecteurs over de staat van het Amersfoortse erfgoed.

35

► Stimuleren herbestemming Monumentenzorg ondersteunt en adviseert bij processen om te komen tot passende nieuwe functies voor monumentale gebouwen of complexen. Naast vooroverleg en advies biedt Monumentenzorg extra inzet bij complexe erfgoedvraagstukken, met een faciliterende rol. Dit kan gaan om erfgoed dat in slechte staat verkeert of gebouwen waarvan waardevolle onderdelen verloren zijn gegaan. Maar ook om erfgoed met bijzondere (toekomstige) functies, die meerwaarde hebben voor gebouw of omgeving. Voor bijzonder erfgoed aan levensaders en religieus erfgoed: zie ook Erfgoed verbindt. De mogelijkheden voor herbestemming van monumentale gebouwen zijn afhankelijk van diverse factoren. De cultuurhistorische en stedenbouwkundige waarden van het gebouw geven richting aan de wijzigingsmogelijkheden. Belangrijke waarden moeten daarbij worden gerespecteerd, ook in het interieur. Het is belangrijk dat een nieuwe functie aansluit bij de structuur van het gebouw. Een monument dat bijvoorbeeld bestaat uit karakteristieke kleine eenheden is meestal niet geschikt voor een functie die grote ruimtes vraagt. De keuzes voor nieuwe functies worden verder bepaald door economische factoren, zoals de behoeften die er zijn vanuit de stad. Bijvoorbeeld voor woningen of buurtfuncties.

Bij beeldbepalende panden is vooral de uiterlijke verschijningsvorm van het gebouw bepalend voor de wijzigingsmogelijkheden en zijn er meestal geen beperkingen voor een interieurwijziging. Monumentenzorg geeft in een vroeg stadium inzicht in de mogelijkheden en de kaders die gelden bij een herbestemming. Waar nodig op basis van aanvullend onderzoek.

► Aandacht voor brandveiligheid We besteden extra aandacht aan Brandveiligheid. We gaan de uitkomsten van een onderzoek naar brandveiligheidsrisico’s bij monumenten delen met andere eigenaren van grote monumenten. We stimuleren hen om het erfgoed te (laten) onderzoeken en waar nodig aanvullende maatregelen te nemen. We bieden voor dit onderzoek een bijdrage uit de Subsidieregeling monumenten Amersfoort. Monumenten moeten, net als andere gebouwen, optimale veilig zijn voor de gebruikers en omgeving. Hiervoor gelden de eisen vanuit de Omgevingswet en het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Er zijn geen aanvullende voorschriften die gaan over het behoud van de monumentale gebouwen zelf. In opdracht van het gemeentelijk Team Monumentenzorg en in samenwerking met VRU, RCE en eigenaren is door adviesbureau DGMr een methodiek ontwikkeld om de brandveiligheidsrisico’s te onderzoeken en daarbij passende maatregelen te ontwikkelen.

► Zorg voor monumenten in gemeente-eigendom De gemeente Amersfoort is eigenaar van diverse monumentale gebouwen in de stad. Dit gemeentelijk monumentaal vastgoed bestaat vooral uit gebouwen met grote symboolwaarde maar beperkte gebruiksmogelijkheden, zoals de Onze-LieveVrouwetoren, de middeleeuwse stadspoorten en -muren. Het gemeentelijk Team Vastgoed draagt - in overleg met Monumentenzorg- zorg voor een zorgvuldige instandhouding van dit bijzondere erfgoed en voor passende functies. Zie ook: Erfgoed verbindt (functies voor gemeentelijk vastgoed).

► Aandacht voor ecologische kwaliteit We houden rekening met de ecologische kwaliteit van de binnenstad en van bijzondere gebouwen in het buitengebied. We dragen bij aan de bescherming daarvan als dat nodig is. Een voorbeeld is het plaatsen van nestkasten bij isolatiemaatregelen. We houden bij het erfgoed rekening met het Soortenmanagementplan Gebouwbewonende soorten (SMP) vanuit het deelomgevingsprogramma Biodiversiteit en werken daarin met een gezamenlijke aanpak.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

36

Kennisontwikkeling We actualiseren en ontwikkelen voortdurend onze kennis op het brede gebied van de erfgoedzorg. Zo houden we onze advies en de informatievoorziening op kwalitatief hoog niveau.

verduurzamingswerkzaamheden komen voor subsidie in aanmerking. Voor 2025 was het jaarbudget voor restauratie €77.981,-. Daarnaast is een bedrag van €72.564,- beschikbaar voor complexe verduurzamingsmaatregelen of -onderzoeken bij dit erfgoed. De bijdrage per project is maximaal €6.000,-.

Subsidieregeling Monumenten Amersfoort Zorgvuldig onderhoud en herstel van het gebouwd erfgoed is noodzakelijk om het te kunnen doorgeven aan toekomstige generaties. Dit is in het belang van de eigenaar, maar ook in het algemeen belang. Het heeft invloed op de kwaliteit en beleving van de Amersfoort.

In de komende periode blijft deze regeling van kracht. Voor specifieke situaties -zoals genoemd in de ambities- onderzoeken we de mogelijkheden van een verruiming van de regeling in de toekomst.

5.7.4 Duurzaam erfgoed en energietransitie Restauratie, herstel en wijzigingen aan een monument vragen investeringen en ook specifieke deskundigheid en vakmanschap. Aan de wijze waarop een monument wordt hersteld en verbouwd stellen we als overheid kwaliteitseisen. De kosten voor instandhouding van een monument zijn meestal aanzienlijk hoger dan voor een niet-monument. Ook zijn er vaak beperkingen aan de wijzigings- en gebruiksmogelijkheden van een monument. Daarom kennen zowel rijk, provincie als gemeente financierings- en subsidieregelingen om vakkundig herstel van monumentale gebouwen te stimuleren. Zonder financiële ondersteuning is een goede instandhouding van deze gebouwen in veel gevallen niet haalbaar.

De verduurzamingsopgave van het erfgoed in Amersfoort is een belangrijke en complexe opgave. Veel monumenteneigenaren hebben in het participatieproces laten weten dat ze hierbij hulp en ondersteuning nodig hebben. Deze eigenaren staan immers voor een dubbele opgave, waarbij ze zowel verantwoordelijk zijn voor onderhoud en instandhouding, als voor de verduurzaming van hun monument. Dit is bij een monument ingewikkelder en duurder dan bij een niet-monument. De beide opgaven zijn niet alleen in het belang van de eigenaar, maar ook van onze stad en het erfgoed. Samen met andere overheidslagen kijken we naar maatwerkoplossingen, zoals we hebben onderzocht voor bewoners in de binnenstad met de ErfgoedDeal. Dit onderzoek krijgt een vervolg. Alleen met een goede werkwijze kunnen we ons waardevolle monumentale gebouwen doorgeven aan toekomstige generaties. Verduurzaming hoort daarbij.

Uit onderzoeken is gebleken dat investeringen in cultureel erfgoed belangrijke positieve vervolgeffecten hebben voor de aantrekkelijkheid van de omgeving. Met de Subsidieregeling monumenten Amersfoort | Gemeente Amersfoort hebben we een kleine gemeentelijke subsidieregeling die bijdraagt aan herstelwerkzaamheden van monumentale onderdelen bij gemeentelijke monumenten en beeldbepalende panden. Hoewel de bijdrage -zeker bij grotere monumenten- relatief laag is, werkt het effectief als stimuleringsmaatregel en biedt het extra mogelijkheden om toe te zien op de juiste kwaliteit van de uitvoering. Ook alle relevante onderzoeken die nodig zijn in het belang van verdere herstel- of Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

37

De zorg voor het erfgoed is op zich heel duurzaam omdat we instandhouding en hergebruik nastreven. Tegelijkertijd is het noodzakelijk om monumentale panden energiezuiniger te maken en om te werken aan een klimaat-adaptieve en aardgasvrije stad. Ook om te voldoen aan de klimaatdoelstellingen. Zo blijven de monumenten ook voor de toekomst bruikbaar en aantrekkelijk.

Erfgoed en de Circulaire Stad Het erfgoedbeleid van Amersfoort is integraal verbonden met de ambities van het Omgevingsprogramma Circulaire Stad. Instandhouding en hergebruik van bestaande gebouwen, structuren en materialen dragen direct bij aan een circulaire leefomgeving. Door het benutten van de cultuurhistorische kwaliteiten van de stad wordt niet alleen identiteit behouden, maar ook verspilling van grondstoffen en energie voorkomen. Circulariteit vormt daarom een vast uitgangspunt bij de omgang met erfgoed: bij herontwikkeling, restauratie en onderhoud wordt standaard gekeken naar mogelijkheden voor hergebruik en duurzame materiaaltoepassing. Dit sluit aan bij de doelstellingen uit het Omgevingsprogramma Circulaire Stad, waarin Amersfoort inzet op vermindering van primair grondstoffengebruik, vergroting van het aandeel secundaire en biobased materialen en verlaging van CO₂-uitstoot. Erfgoed levert hieraan een concrete bijdrage door de levensduur van gebouwen te verlengen, bestaande materialen opnieuw in te zetten en historische bouwprincipes te benutten die vaak intrinsiek duurzaam zijn. Zo versterken erfgoed en circulariteit elkaar als pijlers van een toekomstbestendige, leefbare stad.

Onze ambitie We maken ons erfgoed toekomstbestendig, door erfgoedeigenaren en andere betrokkenen te ondersteunen bij de verduurzamings- en transitieopgave. Daarbij verbinden we de landelijke en gemeentelijke verduurzamingsambities met de cultuurhistorische waarden van ons erfgoed. We streven naar een goede balans tussen energie-efficiëntie en monumentale waarden, zonder het gebruik van fossiele brandstoffen.

Dit gaan we doen ► Goede en toegankelijke informatievoorziening We zorgen voor een goede en toegankelijke informatievoorziening voor eigenaren, architecten en bouwbedrijven die erfgoed willen verduurzamen. We bieden daarbij ondersteuning en advies over aanpak, techniek, monumentale waarden, uitvoering, werkwijze, procedures, subsidies en financiering. ► Advies op maat Het komt regelmatig voor dat de standaardoplossingen of -richtlijnen voor energiebesparing niet voldoende duidelijkheid geven voor een monument. Voor monumenten die maatwerk vragen, bieden we aanvullende advisering. We bevorderen bij renovatie en restauratie het gebruik van biobased materialen en het hoogwaardig hergebruik van bestaande materialen, als onderdeel van een circulaire en duurzame omgang met het erfgoed. Biobased isoleren voor particuliere woningeigenaren wordt gestimuleerd door voorlichting. Er zijn ook subsidiemogelijkheden. ► Volgen landelijke afwegingskader Bij de advisering en bij de beoordeling van plannen volgen we het landelijke afwegingskader van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE): afwegingskader verduurzamen rijksmonumenten. Dit geeft eenduidigheid in de keuzes en beoordeling. ► Actualiseren zonnepanelenbeleid Bergkwartier We actualiseren het zonnepanelenbeleid voor het rijksbeschermd stadsgezicht Bergkwartier, op basis van de resultaten van recent onderzoek.

We stellen voor om in

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

38

bepaalde gevallen ook ruimte te bieden voor zichtbare zonnepanelen op monumenten in het Bergkwartier. Voor de zomer van 2026 gaan we hierover in gesprek met de bewoners van het Bergkwartier. Hierna neemt de gemeenteraad over de voorgestelde aanpassingen een besluit. Omdat de waarden en karakteristieken van het rijksbeschermd stadsgezicht Binnenstad anders zijn, geldt deze uitbreiding hier niet. Het zonnepanelenbeleid voor de binnenstad is in 2021 vastgesteld en wordt door Unesco gebruikt als voorbeeld voor een zorgvuldige omgang met waardevol erfgoed in transitieopgaven. ► Vereenvoudigen vergunningsproces en Legesvrije verduurzamingsmaatregelen We onderzoeken hoe we (vergunning)processen voor het erfgoed kunnen vereenvoudigen. ► Legesvrije verduurzamingsmaatregelen Voor het plaatsen van zonnepanelen is vanuit de regels van het rijk een vergunning nodig bij monumenten en in de rijksbeschermde stadsgezichten. Bij niet monumenten is dit vergunningvrij. Dit geldt ook voor veel andere verduurzamingsmaatregelen. Om verduurzaming te stimuleren, onderzoeken we of we passende verduurzamingsmaatregelen aan monumenten die vergunningsplichtig zijn, legesvrij kunnen maken. Aan de vergunning zijn dan voor de verduurzamingsmaatregelen (die in het geval van een niet-monument vergunningsvrij zijn) geen kosten verbonden. Voor zonnepanelen op monumenten geldt legesvrij al sinds 2016.

► Gemeentelijke subsidies voor onderzoek of verduurzaming Naast de landelijke verduurzamingssubsidies bieden we vanuit ons Programma Energietransitie gemeentelijke subsidies voor onderzoek of verduurzaming van woonhuizen. Ook voor monumentale panden bieden we mogelijkheden in deze regeling. ► Bijdrage voor aanvullende kosten In bijzondere gevallen dragen we met onze Subsidieregeling Monumenten Amersfoort bij aan aanvullende kosten van onderzoek of verduurzamingsmaatregelen. Dit doen we als de benodigde verduurzaming van een monument veel extra kosten met zich meebrengt. En ook als landelijke regelingen en de algemene gemeentelijke Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

subsidieregeling voor woningisolatie niet voldoende zijn. Indien nodig passen we de regeling aan zodat in deze gevallen subsidies gecombineerd kunnen worden. ► Samenwerken met Provincie Utrecht Voor erfgoed met een maatschappelijke functie (waaronder kerken) werken we samen met de provincie Utrecht. De provincie Utrecht ondersteunt en financiert verduurzamingsadviezen voor maatschappelijk vastgoed. ► Koppeling erfgoed en Warmteplan Naar verwachting stellen we eind 2026 het Omgevingsprogramma Warmte vast, als opvolger van de Transitievisie Warmte. Om in 2040 aardgasvrij te zijn, maken we in Amersfoort plannen per buurt of wijk. Daarbij houden we rekening met de waarden van het erfgoed en de specifieke aandacht die deze categorie gebouwen of gebieden vraagt. ► Gerichte onderzoeksprojecten energietransitie Met behulp van een rijksbijdrage uit de Erfgoed Deal onderzoeken we of, en zo ja hoe de historische binnenstad clustergewijs aardgasvrij kan worden. We zijn gestart met twee voorbeeldprojecten voor deze gezamenlijke aanpak. De kennis en ervaring die we daarbij opdoen, delen we en benutten we elders. ► Zorgvuldige inpassing voorzieningen In een historische omgeving zorgen we voor een zorgvuldige inpassing van infrastructuur en voorzieningen voor verduurzaming en energietransitie, zoals warmtepompen. Daarbij houden we ook rekening met de archeologische waarden in de bodem.

► Kennisontwikkeling en innovatie We besteden veel aandacht aan kennisontwikkeling en innovatie. De adviseurs op het gebied van erfgoed en energietransitie actualiseren en ontwikkelen voortdurend hun kennis, voor een goede advisering van eigenaren en andere betrokkenen. Dat doen we onder meer door als gemeente actief mee te werken aan de landelijke kennisbank en publicatie ‘Een Warme jas voor oude huizen’, waarvan eigenaren gebruik kunnen maken bij plannen en vergunningaanvragen voor monumenten.

39

Toekomstambities • Omdat verduurzaming van monumenten ingewikkeld is, onderzoeken we hoe we in de toekomst - naast de bovengenoemde maatregelen - meer persoonlijke hulp, extra subsidie of gezamenlijke oplossingen kunnen bieden. Dat vraagt inzet van extra middelen. • We onderzoeken de mogelijkheid om de opgave te versnellen door samenwerkingsverbanden en collectieve aanpak. Bijvoorbeeld met de gezamenlijke verduurzaming van meerdere woningen.

Landelijk beleid: Routekaart verduurzaming monumenten De Routekaart Verduurzaming Monumenten bevat de landelijke strategie van alle betrokken organisaties om te komen tot verduurzaming van monumenten en daarmee tot de nodige CO₂-reductie. Het verduurzamen van de monumenten staat centraal, maar zeker zo belangrijk is het behoud van de monumentale waarden en het in gebruik houden van monumenten. De Routekaart Verduurzaming Monumenten is een van de twaalf Routekaarten voor maatschappelijk vastgoed. Al die Routekaarten samen moeten leiden tot het behalen van de doelen uit het Klimaatakkoord van Parijs voor de maatschappelijk vastgoedsector. Routekaart Verduurzaming Monumenten | Duurzaam Erfgoed

5.7.5 Erfgoed van de toekomst Amersfoort heeft een bijzondere ontwikkelingsgeschiedenis. Buiten de organisch gevormde middeleeuwse binnenstad, is de stad in een meer geplande aanpak verder gegroeid. Bij de aanleg van het Bergkwartier (vanaf de tweede helft van de 19de eeuw) werd de lat meteen hoog gelegd: het werd een wijk met een parkachtige aanleg in Engelse landschapsstijl, die aansloot bij de landschappelijke kenmerken van deze uitloper van de heuvelrug. De groenstructuur verbindt nog steeds de bijzondere gebouwen en villa’s in de wijk, die hoog wordt gewaardeerd. Na de Tweede Wereldoorlog tekende stadsarchitect David Zuiderhoek (1911-1993) met de bloembladtheorie voor een evenwichtige uitleg van de stad. Met radialen en zichtlijnen gericht op de binnenstad. Burgemeester Molendijk (1896-1983) stimuleerde in die periode de architectonische kwaliteit in de stad en benaderde architect Gerrit Rietveld (1888-1964) voor de bouw van het culturele paviljoen aan de Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

Zonnehof. De wijk Kattenbroek vormt een meer recent spraakmakend stedenbouwkundig en architectonisch ontwerp van Ashok Bhalotra (1943-2022) vanaf eind jaren 1980. Ook de kunst in de openbare ruimte hoort daarbij (De Verborgen Zone). Uit dezelfde periode dateert de architectuur van het Etalageproject in de wijk Zielhorst. Ook recente gebouwen zoals het Eemhuis (2014), waarin de culturele gemeentelijke basisinstellingen als de bibliotheek, KAdE en Scholen in de Kunst samen zijn gehuisvest, en het gebouw van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (2009) vormen dankzij hun bijzondere architectuur herkenningspunten in de stad. Misschien wordt dit het erfgoed van de toekomst. In het participatieproces is door veel Amersfoorters aandacht gevraagd voor de kwaliteit van nieuwe ruimtelijke plannen en architectuur. Ook daarvoor formuleren we ambities. Amersfoort kan haar ruimtelijke kwaliteit verder versterken door erfgoed, ruimtelijke plannen, architectuur en openbare ruimte in samenhang te ontwikkelen. Ontwikkelingen beginnen bij wat er al is: het bestaande netwerk van water, groen en routes vormt de structuur van de stad. Door deze lijnen te versterken, blijft Amersfoort herkenbaar en verbonden met haar geschiedenis. Nieuwe ontwikkelingen vragen om kwaliteit.

Dat betekent zorgvuldige ontwerp-opdrachten, betrokken opdrachtgevers en ontwerpers die rekening houden met de eigenheid van de plek. Ook kunst in de openbare ruimte draagt bij aan beleving en identiteit.

40

Onze ambitie We stimuleren de ruimtelijke en architectonische kwaliteit in onze stad. Dit doen we op verschillende manieren, zodat Amersfoort een aantrekkelijke, herkenbare en leefbare stad blijft.

Dit gaan we doen ► Richtlijnen en inspiratie • Bij ruimtelijke ontwikkelingen met een erfgoedcomponent stellen we in samenwerking met initiatiefnemers transformatiekaders, uitgangspunten en aanbevelingen op ter bevordering van de ruimtelijke en architectonische kwaliteit. Dit kunnen ook beeldkwaliteitsplannen zijn. De ambities worden verankerd in kaderstellende notities. (Zie ook: hoofdstuk 5.2) • We stimuleren nieuwe bijzondere architectuur en het ontstaan van nieuwe gebouwde iconen, als potentieel erfgoed van de toekomst. De uitgangspunten en ambities hiervoor hangen samen met de locatie. Bij projecten gebruiken we instrumenten zoals Beeldkwaliteitsplannen. • Bij actualisering van de Welstandsnota nemen we gebiedsgerichte criteria en ambities op. Deze bieden niet alleen kaders, maar kunnen ook dienen als inspiratie voor nieuwe plannen. • De Cultuurhistorische Waardenkaart ondersteunt hierbij door inzicht te geven in de cultuurhistorische waarden van de stad en kansen om deze te versterken (zie hoofdstuk Cultuurhistorische Waardenkaart).

► Erfgoed en identiteit • We hebben speciale aandacht voor de ruimtelijke en architectonische kwaliteit van erfgoed langs de levensaders van de stad (zie hoofdstuk Erfgoed Verbindt). Ook bij transformaties en nieuwe ontwikkelingen. • In transformatiegebieden en bij erfgoedprojecten zorgen we voor en stimuleren we bijzondere architectuur, die ook aansluit bij aansluit bij de historische identiteit van de plek. • We stimuleren hoogwaardige ontwerpen van functionele voorzieningen in de openbare ruimte, zoals trafohuisjes. Om de problemen op het elektriciteitsnet op te lossen moeten er veel van dit soort gebouwtjes worden toegevoegd in de stad. ► Samenwerking en dialoog Samen met de stadsbouwmeester en erfgoed- en kennispartners uit de stad voeren we actief de dialoog over ruimtelijke kwaliteit en zetten we aan tot samenwerking en inspiratie.

► Samen werken aan plannen • We nodigen initiatiefnemers actief uit om vroegtijdig in gesprek te gaan over hun plannen. • De Gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit toetst de plannen en kan ook in een vroegtijdig stadium advies geven. Gezamenlijk met de stadsbouwmeester en initiatiefnemers kunnen ambities worden bepaald.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

41

6 THEMA | ERFGOED VERBINDT 6.1 Inleiding - Erfgoedbeleving en het zichtbaar maken van erfgoed Erfgoed verbindt ons met verleden, heden en toekomst. Het verbindt ons ook met de stad en met elkaar. Dit kwam op verschillende manieren naar voren uit het participatietraject met Amersfoorters. De verbinding met het verleden voelen inwoners bijvoorbeeld in de beleving van de historische binnenstad. Hier vind je gebouwen die de geschiedenis van Amersfoort ademen en een verhaal vertellen. “Je waant je een beetje in de Middeleeuwen wanneer je over de Muurhuizen loopt.” Veel inwoners gaven aan dat ze deze beleving graag willen verdiepen door meer over het historische verhaal van Amersfoort te leren. Over alle verhalen van een bepaalde plek, de gebouwen of archeologische vondsten. Erfgoed geeft de stad haar identiteit. Door erfgoed voelen inwoners zich verbonden met de stad en met elkaar, in een gedeelde erfgoedervaring of door ontmoeting op een erfgoedplek zoals een concertbezoek in de Joriskerk. Erfgoed is van waarde voor iedereen. Daarom is het belangrijk dat iedereen de kans heeft om zich met erfgoed te verbinden. Dit kan op verschillende manieren, daarover gaat dit hoofdstuk. Binnen het thema Erfgoed Verbindt besteden we aandacht aan diverse onderwerpen. Het eerste onderwerp is ontmoetingsplekken - erfgoed aan levensaders.

Hierna volgt de aanpak religieus erfgoed; dit erfgoed krijgt, vanwege de grote waarde, uitdagingen en kansen, een eigen plek. Vervolgens vindt het onderwerp kennisdeling en publieksparticipatie plek in dit hoofdstuk. Tot slot volgen de onderwerpen erfgoedagenda en economie en toerisme. We staan open voor initiatieven vanuit de stad om met erfgoed nieuwe verbindingen te leggen. Met deze onderwerpen sluiten we aan op de principes van het Verdrag van Faro en de ambities uit de Omgevingsvisie.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

Verdrag van Faro Het internationale Verdrag van Faro, dat door Nederland is ondertekend, gaat over samenwerken aan erfgoed. In dit verdrag staan de mens en samenleving en hun relatie met erfgoed centraal. Kerndoelen van het verdrag zijn: meedoen, openstaan en verbinden. Meedoen gaat over de fysieke toegang tot erfgoed, over meebepalen wat erfgoed is en over het samenwerken aan erfgoed. Openstaan gaat over ruimte geven aan andere erfgoedopvattingen, nieuwe vormen van erfgoed en ruimte geven aan kennis en ervaringen van inwoners. Verbinden gaat over het koppelen van erfgoed aan maatschappelijke doelen. Erfgoed als bron van een betere kwaliteit van leven voor iedereen. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Immaterieel Erfgoed Immaterieel Erfgoed is levend erfgoed zoals tradities, gebruiken, festiviteiten en gewoonten die we van generatie op generatie doorgegeven. Denk bijvoorbeeld aan de carnavalsviering, ambachten of het vertellen van volksverhalen. Het is erfgoed dat, net als het materiele erfgoed, bijdraagt aan een gevoel van identiteit en verbondenheid. Het verrijkt de samenleving en verbindt mensen met verschillende achtergronden. Ook in de gesprekken met de Amersfoorters kwam dit vaak aan de orde. Met een verdrag roept Unesco sinds 2003 landen op om immaterieel Erfgoed te inventariseren, kennis erover te ontwikkelen en om het een duurzame toekomst te bieden. Ook Nederland ondertekende dit verdrag. Sinds 2012 coördineert het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland (KIEN) de uitvoering van het Unesco verdrag. KIEN houdt daarvoor de landelijke Inventaris Immaterieel Erfgoed bij. Dit is een dynamische verzameling van tradities, ambachten en gebruiken die we koesteren en beleven. De inventaris KIEN vult en schrijft de inventaris met de betrokkenen.

42

De gemeente Amersfoort heeft op dit moment geen actieve rol bij de inventarisatie van het immaterieel erfgoed. Wel hebben we het Verhaal van Amersfoort vastgelegd, waar steeds nieuwe hoofdstukken aan kunnen worden toegevoegd. We ondersteunen als gemeente diverse (culturele) gebruiken en evenementen, bijvoorbeeld met subsidies voor ontmoetingsactiviteiten of cultuurprojecten. Daarnaast adviseren we betrokkenen om het immaterieel erfgoed te registreren via de landelijke Inventaris Immaterieel Erfgoed. Daar waar immaterieel erfgoed direct verbonden is aan gebouwde of archeologische monumenten, vormt het onderdeel van onze erfgoedopgave. Denk bijvoorbeeld aan de markt die al eeuwenlang verbonden is aan de Hof of aan de beiaardbespelingen in de Onze-Lieve-Vrouwetoren.

Omgevingsvisie - Levensaders en ontmoetingsplekken Amersfoort groeit en staat voor grote ruimtelijke veranderingen. Om de stad leefbaar te houden, is Gezond Samenleven het uitgangspunt van de Omgevingsvisie. Deze visie krijgt vorm via levensaders en ontmoetingsplekken. Levensaders zijn aantrekkelijke routes die de stad verbinden, uitnodigen tot bewegen en ruimte bieden voor ontmoeting. Ze kenmerken zich door: • • • •

Ontmoeting - verbinding tussen voorzieningen en mensen Levendigheid - routes vol activiteit en beleving Oriëntatie - herkenbaar straatbeeld met gevarieerde gevels Identiteit - markante plekken met betekenis voor de omgeving, ondersteund door goede architectuur.

Ontmoetingsplekken liggen aan deze levensaders en zijn herkenbare plekken waar maatschappelijke en commerciële functies samenkomen. Ze trekken diverse groepen aan. Ook de openbare ruimte kan uitnodige tot ontmoeten met bijvoorbeeld pleinen, stoepen, parken of groengebieden. Samen vormen levensaders en ontmoetingsplekken nieuwe ervaringsroutes door de stad.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

43

6.2 Ontmoetingsplekken - Erfgoed aan levensaders Bijzondere monumentale gebouwen of erfgoedstructuren versterken levensaders in de stad en kunnen dienen als ontmoetingsplek. Vaak zijn het herkenningpunten. Aan de Noordewierweg is dit bijvoorbeeld al zichtbaar rondom de Emmaüskerk. Hier vormt het plein samen met de opnieuw ingerichte weg (levensader) het hart van de wijk. In sommige gevallen is een levensader zelf erfgoed, zoals de Wegh der Weegen (zie bijlage 2). Of is een gebouw ontworpen als ontmoetingsplek, bijvoorbeeld cultureel centrum de Flint of religieus erfgoed. Religieus erfgoed functioneert vaak in het bijzonder als oriëntatiepunt en plek van betekenis. Het is een bijzondere categorie gebouwen, van onschatbare waarde voor de stad. Amersfoorters gaven tijdens de participatie nog meer voorbeelden van erfgoedontmoetingsplekken: de binnenstad als totaal en in het bijzonder de historische pleinen; parken en groene ontmoetingsplekken; symbolische plekken en plekken van activiteit en ritueel. De verbindende kracht van erfgoed is wat de plekken delen; het unieke karakter van iedere plek zorgt voor eigen verbindingen en belevingen.