Ontwerp-omgevingsprogramma Erfgoed gemeente Amersfoort 2026-2040

Amersfoort Erfgoedstad Samen beleven, versterken en doorgeven Omgevingsprogramma Erfgoed 2026-2040

Stad met een hart

‘Als een gebouw gewoon een aantal stenen zou zijn, is dit gedicht gewoon een aantal letters’

Maak een Buiging Maak een buiging voor de deeltjes van dit alledaagse universum klei ze tot iets nieuws in deze ruimte

Co-creëer met weer & wind smeed van veren ra-pa-pa-pa appels en peren

oude schapenvachten om mee te isoleren blijf leren hoe je warmte kunt brengen in koude tijden

Roer in de deeltjessoep tot het evenwicht bereikt neem af en toe een hap is het praktisch is het prachtig hoe is de balans tussen modern klassiek, privacy en samen is je fruitschaal op smaak

Zie waar het water valt van wangen of uit de lucht waar klinken eenzame zuchten, steunen breng deeltjes samen zodat mensen kunnen leunen op elkaar Koester de deeltjes herschik ze tot iets nieuws een plek kan mensen samen brengen een hand op een schouder wil je koffie en hoe gaat het nu met je moeder, ze was ziek toch […]

pak zwart verkoolde deeltjes klei er wat van noem het shousugiban doe mee aan de europan blijf kietelen Boetseer met brutalistisch beton of blokken basalt bilsen van het spoor verjong het hout Blijf groeien blijf kijken verder dan façades verder dan de plint en vind de plek waar je wilt zijn

Gebruik de koolstof atomen van oude fabrieken maak ze actief laat de deeltjes bewegen laat ze moven laat ze gymen laat ze krachten trainen, cardio oefeningen doen waarmee het hart sterker en sterker en sterker wordt Blijf maken, pak die pen breng wat licht in een ruimte waar mensen kunnen wonen, werken, leren en ontspannen soms hoeft er een kwartier even niets kijk boven het maaiveld parkeer eronder Maak een buiging blijf buigen voor de deeltjes laat ze bruisen draag jouw eigenwijze baksteentje bij om iets mooiers te maken van de wereld, van de ruimte want de ruimte dat zijn wij

Citaat uit ‘Maak een Buiging’ door: Tanja ter Brake, Stadsdichter van Amersfoort © 2024 www.tanjaterbrake.nl

[…]

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

2

1 VOORWOORD In Amersfoort is geschiedenis nooit ver weg. Met meer dan 500 rijksmonumenten en ruim 150 gemeentelijke monumenten, zijn het verleden en de verschillende fases van ontwikkeling die de stad doormaakte, op heel veel plekken in onze gemeente tastbaar. Maar ons erfgoed is meer dan stenen en gebouwen. Ook de gemeenschappelijke verhalen van de inwoners van Amersfoort, Hoogland en Hooglanderveen behoren daartoe. In het Omgevingsprogramma Erfgoed 2026-2040 schrijven we het beleid op dat daarbij hoort. Beleid dat we onder meer maakten op basis van het raadplegen van experts en gesprekken met inwoners. Uit die gesprekken kwam duidelijk naar voren dat zowel het materiële als het immateriële erfgoed zorgt voor trots, identiteit en verbinding. Alle reden dus om goed voor ons erfgoed te zorgen. Met het omgevingsprogramma zetten we daarvoor samen de koers uit. Voor gebouwd, ruimtelijk en archeologisch erfgoed, en voor de verhalen, gebruiken en tradities. De geografische ligging, handel, geloofsgemeenschappen, bloei, verval, de aanwezigheid van Defensie vanwege de aanwijzing van Amersfoort als garnizoenstad, de veelzijdigheid van de natuur en landschappen om ons heen, industrialisatie en de ontwikkeling van het spoor, meerdere groeispurten van het aantal inwoners; ze waren allemaal bepalend voor een deel van de vorming van Amersfoort, Hoogland en Hooglanderveen.

Met de veranderingen die al die verschillende invloeden met zich meebrachten, was het door de eeuwen heen vaak een zoektocht naar evenwicht tussen groei en behoud van identiteit, en tussen het oude en het nieuwe. Welnu, dat is gelukt. Het oude en nieuwe met elkaar laten samensmelten, daar zijn wij goed in in Amersfoort. Dat vind ik niet alleen, die waardering krijgen we ook van anderen. Zo werden we in 2019 uitgeroepen tot Erfgoedstad van het jaar en in 2024 waren we European City of the Year. De jury die de prestigieuze titel toekende, prees Amersfoort onder meer vanwege de constante

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

vernieuwing van de stad, met behoud van ons erfgoed en karakter. Een van de manieren om erfgoed te behouden, is door monumentale gebouwen nieuwe functies te geven. En ook daarbij geldt: alles in evenwicht met de monumentale waarden en met respect voor het verleden. Een nieuwe invulling zien we o.a. in een vroegere watertoren die nu gebruikt wordt als kantoorruimte, een voormalig militair hospitaal dat wordt omgebouwd tot woningen en in een oude smederij voor treinwagononderdelen die dienstdoet als theater. Ook religieus erfgoed krijgt soms een compleet nieuwe functie. Voor gebedshuizen die nog in de oorspronkelijke functie gebruikt worden, zien we bovendien kansen door hun rol te vernieuwen en uit te breiden. Als centrale plekken in wijken, kunnen ze nog meer dan al het geval is een maatschappelijk waardevolle functie vervullen als plek waar mensen samenkomen. Een groeiende stad heeft dat soort plekken voor ontmoeting, rust en bezinning nodig. En tegelijkertijd houdt blijvend en eigentijds gebruik gebouwen en gemeenschappen in stand. Vooruitkijkend hoop ik dat we in 2040 kunnen vaststellen dat we in de jaren tussen nu en dan, verder hebben gebouwd aan Amersfoort als erfgoedstad, met dit omgevingsprogramma als stevig fundament. Zodat ook toekomstige generaties trots kunnen ontlenen aan ons erfgoed. Erfgoed dat inwoners met elkaar verbindt.

Het vinden van evenwicht tussen enerzijds meegaan met de tijd, en anderzijds het waardevolle van vroeger behouden, is ook voor de komende vijftien jaar een belangrijke opgave. Maar Amersfoort en de Amersfoorters hebben eerder bewezen dat als geen ander te kunnen. Rutger Dijksterhuis Wethouder Erfgoed, monumenten en archeologie; Toerisme, recreatie en citymarketing

3

Leeswijzer De inhoud van het Omgevingsprogramma Erfgoed is uitgewerkt in een aantal thematische hoofdstukken en start met een samenvatting van de uitkomsten van het participatieproces. In het verslag van het Participatietraject Omgevingsprogramma Erfgoed staat beschreven hoe we de participatie hebben georganiseerd en wat de resultaten waren per onderdeel. Aan de hand van de thema’s Erfgoed voor de toekomst en Erfgoed verbindt komen alle deelonderwerpen en voorstellen vervolgens aan de orde. Daar waar er dwarsverbanden zijn tussen de verschillende thema’s of met andere Omgevingsprogramma’s is een verwijzing opgenomen. In het hoofdstuk Gebiedsgerichte ambities zijn de voorstellen en ambities samengevat die te maken hebben met een wijk of deelgebied. Dit als overzichtelijke leidraad en inspiratiebron bij toekomstige ontwikkelingen. In de uitvoeringsagenda is de uitvoering van de voorstellen voor zowel de korte als de langere termijn vastgelegd, met de inzet die daaraan is gekoppeld. Dit Omgevingsprogramma Erfgoed is als basisdocument bedoeld voor een breed publiek. Het bevat ook een beschrijving van wettelijke en professionele erfgoedtaken. Daarom was het niet overal mogelijk om vaktermen te vermijden. In de Bijlage 1 is daarvoor een begrippenlijst opgenomen.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

4

2 SAMENVATTING | AMERSFOORT ERFGOEDSTAD Erfgoed maakt Amersfoort bijzonder. Het geeft identiteit en verbondenheid. Waardevolle historische gebouwen en structuren vormen herkenningspunten in onze leefomgeving. Ze maken de geschiedenis beleefbaar en worden hoog gewaardeerd door Amersfoorters en door bezoekers aan onze stad. Amersfoort is een stad met een kloppend historisch hart, waaromheen waardevolle nieuwe tijdlagen zijn gevormd. Het erfgoed maakt Amersfoort aantrekkelijk en draagt daarmee ook direct bij aan het vestigingsklimaat en de stedelijke economie. Met het Omgevingsprogramma Erfgoed (2026-2040) geven we richting aan de manier waarop het erfgoed ook in de toekomst bijdraagt aan een aantrekkelijk, duurzaam en verbonden Amersfoort. Het gaat hierbij om: het gebouwde, archeologische en ruimtelijk erfgoed met de verhalen die daaraan zijn verbonden. Dit Omgevingsprogramma biedt nieuw, eigentijds en samenhangend erfgoedbeleid, afgestemd op landelijk en provinciaal beleid en op de Amersfoortse Omgevingsvisie (2023). Het beschrijft hoe we de verbindende kracht van erfgoed gebruiken bij ruimtelijke en maatschappelijke opgaven, om Amersfoort als erfgoedstad te versterken. In dit Omgevingsprogramma Erfgoed werken we de doelstellingen uit in twee thema’s: Erfgoed voor de toekomst (hoofdstuk 5) en Erfgoed verbindt (hoofdstuk 6).

Ieder thema is opgebouwd uit verschillende onderdelen met eigen ambities en voorstellen. De bestaande gemeentelijke budgetten zijn uitgangspunt bij de uitvoering van de ambities uit dit Omgevingsprogramma. Het merendeel van de bestaande capaciteit besteden we aan de basis: erfgoedtaken die voortkomen uit landelijke wet- en regelgeving. Hiernaast zijn er keuzemogelijkheden, bijvoorbeeld in de manier waarop we de wettelijke taken uitvoeren en in de accenten die we leggen. Het uitgebreide gesprek met inwoners, monumenteneigenaren en erfgoedorganisaties (hoofdstuk 4) heeft mede richting gegeven aan de keuzes die zijn gemaakt. We gebruiken kansen om onze ambities waar te maken door erfgoed te verbinden aan andere opgaven, bijvoorbeeld met de doelen die we hebben voor de energietransitie en

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

maatschappelijke voorzieningen in de stad. Vanwege de potentie van erfgoed formuleren we bij verschillende thema’s, bijvoorbeeld religieus erfgoed, ook toekomstambities die we op termijn met extra middelen hopen te realiseren.

Erfgoed voor de toekomst Bij het thema Erfgoed voor de toekomst richten we ons vooral op de fysieke waarden van het erfgoed. We gaan in op de manier waarop we hiermee omgaan, zodat het wordt behouden en ontwikkeld voor de toekomst. Hierbij hoort ook dat we sommige categorieën erfgoed beter in kaart willen brengen en beschermen. Voorbeelden daarvan zijn het groen en landschappelijke erfgoed en nieuw erfgoed, zoals gebouwen uit de periode na 1965. De basistaken blijven op orde; deze vullen we aan met de nieuwe opgaven vanuit de Omgevingswet. We lichten bij dit thema toe hoe we erfgoedwaarden verankeren en gebruiken bij ruimtelijke ontwikkelingen. Instrumenten als een gebiedsbiografie en transformatiekader vormen hierbij een hulpmiddel, samen met onze cultuurhistorische waardenkaart. Ook willen we de kennis over archeologische vindplaatsen en over de ontstaans- en ontwikkelingsgeschiedenis van Amersfoort behouden en vergroten. En beter zorgdragen voor de archeologische resten in de bodem. Daarnaast vergroten, ontwikkelen en delen we onze bouwhistorische kennis over Amersfoort. We verbeteren de aanpak om eigenaren en andere betrokken partijen te ondersteunen bij de instandhouding en verduurzaming van het erfgoed.

Tot slot stimuleren we de ruimtelijke en architectonische kwaliteit op verschillende manieren, zodat erfgoed voor de toekomst kan ontstaan en Amersfoort een aantrekkelijke, herkenbare en leefbare stad blijft.

Erfgoed verbindt Bij het thema Erfgoed verbindt gaan we in op de maatschappelijke en economische waarden van erfgoed voor de stad. Het gaat over de manier waarop we erfgoed toegankelijk maken voor alle Amersfoorters, zodat het gedeeld en beleefd wordt. We verbinden erfgoed aan het principe van levensaders en ontmoetingsplekken uit de

5

Omgevingsvisie. Levensaders zijn aantrekkelijke routes die de stad verbinden, uitnodigen tot bewegen en ruimte bieden voor ontmoeting. Bij ontwikkelingen gebruiken we het erfgoed als basiskwaliteit om levensaders te versterken. Voor erfgoed aan deze routes, en in het bijzonder voor religieus erfgoed, verkennen we de kansen. Het religieus erfgoed is van grote waarde voor Amersfoort, zowel fysiek als maatschappelijk. Op centrale plekken geeft het herkenningspunten in stad en buitengebied. We besteden extra aandacht aan het religieus erfgoed om het een goede toekomst te geven, gericht op behoud van de waardevolle gebouwen, gebruik en beleving. We stimuleren - in aansluiting op de oorspronkelijke functie en waarden - het (neven)gebruik van dit erfgoed als eigentijdse ontmoetingsplekken en plekken van rust en bezinning. Om de verbondenheid met de stad te vergroten, willen we meer mensen laten kennisnemen van het Amersfoortse erfgoed. Historische informatie en verhalen vormen samen met de archeologische, bouwhistorische en cartografische gegevens de geschiedenis van Amersfoort, ofwel het samenhangende Historische verhaal van Amersfoort. Dit historische verhaal van Amersfoort maken we steeds completer, samen met deskundigen. Het erfgoed met de verhalen die daaraan zijn verbonden biedt -naast maatschappelijke- ook economische kansen voor Amersfoort.

Deze gebruiken we terwijl we de kernwaarden van het erfgoed en de omgeving bewaken. Dit doen we bijvoorbeeld door Amersfoort als erfgoedstad te profileren, het verhaal van Amersfoort uit te dragen, de beleving van het erfgoed centraal te stellen en de informatievoorziening op belangrijke erfgoedlocaties te verbeteren.

Gebiedsgerichte ambities Hoofdstuk 7 Gebiedsgerichte ambities geeft uitwerking aan de ambities uit de thema’s uit per gebied, waarbij we verbindingen leggen met diverse andere domeinen.

Uitvoeringsagenda De Uitvoeringsagenda geeft aan hoe we de beperkte ruimte binnen de bestaande capaciteit gebruiken en welke keuzes er zijn gemaakt. Hierbij geven we op korte termijn vooral extra aandacht aan ontmoetingsplekken, groen erfgoed, de verduurzamingsopgave en energietransitie. Deze onderwerpen blijven ook op middellange en lange termijn aandacht vragen. Aanwijzing van nieuw erfgoed, extra aandacht voor erfgoedbeleving en kennisdeling, volgen met gemiddelde inzet. In de Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

planning, die is opgedeeld in de periode tot 2031 en de periode daarna, plaatsen we de verschillende onderwerpen in de tijd.

Financiën Hoofdstuk 9 gaat in op de financiën. Enkele projecten vragen vanwege hun omvang, vernieuwende aanpak of samenwerkingsvorm budget. Keuzes hiervoor leggen we in de toekomst voor via de Kadernota. Voorbeelden hiervan zijn het onderzoek naar nieuw erfgoed samen met inwoners, kennisdeling en publieksparticipatie.

Monitoring In het laatste hoofdstuk geven we inzicht in de manier waarop we de resultaten van dit Omgevingsprogramma bijhouden en monitoren. We kiezen hierbij voor een praktische en lerende aanpak, waarbij we de voortgang van projecten regelmatig evalueren en de belangrijkste resultaten periodiek met de gemeenteraad en de stad delen.

Doelen Omgevingsprogramma Erfgoed: • Versterken we de omgevingskwaliteit van Amersfoort vanuit de waarden van het erfgoed. • Verbinden we erfgoed met maatschappelijke en ruimtelijke opgaven. • Geven we invulling aan de wettelijke erfgoedtaken. • Positioneren we Amersfoort als een toekomstgerichte erfgoedstad. • Spelen we in op de lokale behoeften en kansen die bewoners, organisaties en eigenaren hebben aangedragen.

6

INHOUDSOPGAVE 1

VOORWOORD Leeswijzer

3 4

2 SAMENVATTING | AMERSFOORT ERFGOEDSTAD

5

3 INLEIDING | AMERSFOORT ERFGOEDSTAD

8

4 PARTICIPATIE | AMERSFOORTERS OVER ERFGOED

11

5 THEMA | ERFGOED VOOR DE TOEKOMST 5.1 Inleiding 5.2 Erfgoed in ruimtelijke ontwikkelingen 5.3 Cultuurhistorische waardenkaart 5.4 Groen en landschappelijk erfgoed 5.5 Archeologie 5.6 Bouwhistorie 5.7 Monumentenzorg

14 14 15 20 21 24 27 30

6 THEMA | ERFGOED VERBINDT 6.1 Inleiding - Erfgoedbeleving en het zichtbaar maken van erfgoed 6.2 Ontmoetingsplekken - Erfgoed aan levensaders 6.3 Religieus Erfgoed 6.4 Kennisdeling en publieksparticipatie 6.5 Erfgoedagenda 6.6 Economie en Toerisme

42 42 44 45 49 51 53

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

7 GEBIEDSGERICHTE AMBITIES

54

8 UITVOERINGSAGENDA 8.1 Planning tot 2031 8.2 Vooruitblik na 2031

61 62 65

9 FINANCIËN

67

10 MONITORING

68

11 BIJLAGE 1 - BEGRIPPENLIJST

69

12 BIJLAGE 2 - HET HISTORISCHE VERHAAL VAN AMERSFOORT

73

13 BIJLAGE 3 - GESCHIEDENIS VAN DE ERFGOEDZORG IN AMERSFOORT

75

14 BIJLAGE 4 - WET- EN REGELGEVING EN BELEIDSKADERS

78

7

3 INLEIDING | AMERSFOORT ERFGOEDSTAD Amersfoort is in de afgelopen periode uitgegroeid tot een echte erfgoedstad. Bewoners voelen zich verbonden met de geschiedenis die nog zo zichtbaar en voelbaar aanwezig is. Het erfgoed doet ertoe en zorgt voor een aantrekkelijke stad. Ook een toenemend aantal bezoekers heeft deze kwaliteiten ontdekt. De samenhang in de stad draagt sterk bij aan de beleving van de erfgoedwaarden. Erfgoed en de erfgoedbeleving dragen bij aan toerisme en een aantrekkelijk vestigingsklimaat. In 2023 werd Amersfoort uitgeroepen tot Europese stad van het jaar. De jury prees de opmerkelijke balans tussen historisch erfgoed en moderne vooruitgang: vernieuwing met behoud van het waardevolle karakter. Ook op een andere manier is Amersfoort een echte erfgoedstad. Na de vestiging van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed in Amersfoort (2009) volgden vele andere erfgoedinstellingen. Zo staat Amersfoort ook in de professionele erfgoedwereld bekend als erfgoedstad.

In dit Omgevingsprogramma Erfgoed beschrijven we onze doelstellingen en plannen voor de toekomst van het Amersfoortse erfgoed. Het gaat over zowel het archeologisch, gebouwd als ruimtelijk erfgoed, inclusief de verhalen en gebruiken die daaraan zijn verbonden. We staan ook stil bij de belangrijke maatschappelijke betekenis van ons erfgoed. We hebben de ambitie om het erfgoed niet alleen te behouden, maar ook actief te gebruiken als motor voor vernieuwing, identiteit, participatie en kwaliteit van de leefomgeving. We willen hierin een voortrekkersrol nemen en zoeken daarbij actief de samenwerking met de stad.

Aanleiding - Waarom een nieuw erfgoedbeleid? Vernieuwing van het gemeentelijk erfgoedbeleid is nodig omdat de rol van erfgoed in de samenleving verandert en het meest recente beleidsdocument niet meer actueel is. In Europa zijn we ons er steeds meer van bewust dat erfgoed niet alleen draait om behoud, maar vooral om de betekenis die mensen eraan geven en hun recht om erbij betrokken te zijn. Dit is ook verwoord in het Verdrag van Faro (2005). Dit verdrag benadrukt erfgoed als bron van identiteit, kwaliteit van leven en maatschappelijke ontwikkeling. Amersfoort heeft grote ruimtelijke opgaven, zoals de bouw van veel extra woningen, waarbij ook erfgoedwaarden belangrijk zijn. Het erfgoed verbindt nieuwe ontwikkelingen met het verleden en geeft karakter. De Omgevingswet (2024) vraagt om een goede borging van deze erfgoedwaarden in de fysieke leefomgeving en in ruimtelijke processen. In dit Omgevingsprogramma werken we de erfgoedthema’s uit de Omgevingsvisie Amersfoort 2030-2040 verder uit in beleid, concrete voorstellen en aanvullende ambities voor zowel de nabije als de verdere toekomst. Ook geven we invulling aan onze wettelijke erfgoedtaken en aan het actuele landelijke en provinciale erfgoedbeleid. Dit doen we voor de periode 2026-2040.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

8

Doelstelling Omgevingsprogramma Erfgoed

Ambitieniveau Omgevingsprogramma Erfgoed

Doelstelling van dit Omgevingsprogramma is het versterken van de Amersfoortse omgevingskwaliteit vanuit de waarden van het erfgoed. We willen in de komende jaren met het erfgoedbeleid een krachtige bijdrage leveren aan de ruimtelijke en maatschappelijke opgaves in de stad.

De doelstellingen van dit Omgevingsprogramma Erfgoed moeten we realiseren binnen de bestaande gemeentelijke budgetten en formatie. Daarom zijn er prioriteiten bepaald en keuzes gemaakt. Veel gemeentelijke erfgoedtaken komen voort uit landelijke wet- en regelgeving. De gemeente is direct verantwoordelijk voor de uitvoering hiervan. In dit Omgevingsprogramma maken we keuzes over de manier waarop we invulling geven aan wettelijke taken. Naast deze ‘wettelijke taken’ is er de komende jaren nog beperkte ruimte om in te spelen op specifieke Amersfoortse aandachtspunten en om bepaalde onderwerpen prioriteit te geven. We maken onderscheid tussen ambities voor de korte termijn die weinig extra inzet vergen, en ambities in de verdere toekomst, waar extra middelen voor nodig zijn. Diverse doelstellingen vragen een nauwe samenwerking met andere beleidsterreinen en Omgevingsprogramma’s. Daarmee gebruiken we ‘koppelkansen’. Bijvoorbeeld met het Programma Energietransitie waarmee we ook verduurzamingsambities voor het erfgoed kunnen realiseren (zie: Duurzaam erfgoed en energietransitie). Maar ook met het Programma Circulaire Stad: erfgoed draagt bij aan een circulaire leefomgeving. Waar dat kan, werken we samen met andere erfgoedpartijen uit de stad om onze doelstellingen te realiseren.

Gebiedsgerichte erfgoedambities vormen bij toekomstige ontwikkelingen een leidraad bij projecten in gebiedstransformaties of openbare ruimte. Deze ambities kunnen verder vorm krijgen binnen projecten, op basis van advies en inspiratie vanuit archeologie, monumentenzorg en van andere betrokken (erfgoed)partijen in de stad. Denk daarbij aan het meer zichtbaar maken van de structuur van de Grebbelinie of het herstellen van de groene ring rond de binnenstad.

We zetten ons in voor een goede toekomst van ons erfgoed. Daarmee versterken we de identiteit en aantrekkelijkheid van onze stad en geven we het waardevolle erfgoed door aan toekomstige generaties. We maken gebruik van de verbindende kracht van het erfgoed en we zetten Amersfoort als waardevolle en aantrekkelijke Erfgoedstad op de kaart. De maatregelen en aanpak die we kiezen om deze doelen te bereiken leggen we vast in dit Omgevingsprogramma.

Aanpak en Participatie Het Omgevingsprogramma Erfgoed is opgesteld in nauwe samenwerking met de stad. Het beleid moet passen bij wat de Amersfoorters hierbij belangrijk vinden. Verschillende doelgroepen leverden een waardevolle bijdrage aan het formuleren van de doelen en aandachtpunten voor de toekomst. Monumenteneigenaren, erfgoedverenigingen, jongeren, eigenaren en gebruikers van religieus erfgoed, bouwbedrijven, architecten en diverse andere organisaties en inwoners werkten enthousiast mee. Tijdens bijeenkomsten, via enquêtes en gesprekken op straat gaven al deze betrokkenen inzicht in de waarde die ze hechten aan het erfgoed en in hun wensen en behoeften. Deze uitgebreide participatie heeft veel waardevolle informatie opgeleverd. Uit de resultaten blijkt dat de waardering voor het erfgoed in Amersfoort heel hoog is en dat het bepalend is voor de identiteit van de stad. Maar ook dat er behoefte is aan meer samenwerking en betere informatie. Het participatietraject heeft richting gegeven aan onze keuzes. De uitkomsten zijn gecombineerd met de prioriteiten die voortkomen uit landelijk beleid of wetgeving en de bestuurlijke ambities zoals geformuleerd in de Omgevingsvisie.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

Reikwijdte De term cultureel erfgoed is breed en veelomvattend. Dit Omgevingsprogramma richt zich met name op het onroerend erfgoed in de fysieke leefomgeving zoals het archeologisch erfgoed, waardevolle gebouwen, complexen, ruimtelijke structuren en gebieden. Ook het groen en landschappelijk erfgoed hoort daarbij als voorbeeld van ruimtelijk erfgoed.

9

Roerend erfgoed is alles dat verplaatsbaar is en historische waarde heeft. Roerend erfgoed is alleen onderdeel van dit programma wanneer het direct is verbonden met het onroerend erfgoed. Bijvoorbeeld de archeologische vondsten in de archeologische opslagplaats (het depot). Ook waardevolle losse interieurelementen die horen bij een monument kunnen als roerend erfgoed worden beschermd. We kennen ook immaterieel erfgoed. Dat gaat over niet-tastbare zaken, zoals tradities, gewoonten, rituelen, feesten en ambachten, die belangrijk zijn voor gemeenschappen en die aan volgende generaties worden doorgegeven. Dit immaterieel erfgoed valt grotendeels buiten de reikwijdte van dit programma. Behalve als er een directe relatie is met het onroerende erfgoed, zoals de markt die sinds de middeleeuwen verbonden is aan de Hof. Het onderstaande schema geeft een overzicht van de verschillende categorieën erfgoed.

Hoofdthema’s Dit Omgevingsprogramma heeft twee Hoofdthema’s met daaronder diverse deelonderwerpen. Elk met de daarbij behorende vraagstukken voor de toekomst van erfgoed:

Het beschermde onroerend erfgoed in Amersfoort bestaat uit: • Rijksmonumenten • Rijksbeschermde stadsgezichten • Gemeentelijke monumenten • Gemeentelijke stadsgezichten • Beeldbepalende panden en complexen • Archeologische rijksmonumenten • Archeologische gemeentelijke monumenten • Archeologische gebieden met hoge waarde. Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

Erfgoed voor de toekomst Hoe levert het erfgoed een krachtige bijdrage aan de ruimtelijke kwaliteit van onze stad? Hoe beschermen en gebruiken we ons waardevolle erfgoed? En hoe maken we het beleefbaar en toekomstbestendig zodat we het kunnen doorgeven aan toekomstige generaties? Erfgoed verbindt Hoe levert het erfgoed ook in de toekomst een waardevolle bijdrage aan de identiteit en aantrekkelijkheid van onze stad? Hoe gebruiken we de verbindende kracht van het erfgoed voor de maatschappelijke opgaven van deze tijd? In dit Omgevingsprogramma formuleren we antwoorden op deze vragen.

10

4 PARTICIPATIE | AMERSFOORTERS OVER ERFGOED Dit Omgevingsprogramma is samen met de stad gemaakt. Op verschillende manieren hebben inwoners hun input gegeven. Bijna duizend mensen deden mee aan enquêtes, straatinterviews en gesprekken met jongeren en (erfgoed)organisaties. Zo kregen we een breed en representatief beeld van wat inwoners, monumenteigenaren, jongeren en erfgoedorganisaties belangrijk vinden. Wat zeggen Amersfoorters over erfgoed en hoe is dit zichtbaar in dit nieuwe beleid? In dit hoofdstuk staat een samenvatting. In het verslag van het Participatietraject Omgevingsprogramma Erfgoed, staat beschreven hoe we de participatie hebben georganiseerd en welke opbrengsten dat heeft opgeleverd per onderdeel. Uit de resultaten blijkt dat Amersfoorters vooral trots zijn op de historische binnenstad met iconen als de Koppelpoort, de Onze Lieve Vrouwetoren en de Muurhuizen. Ook hechten inwoners veel waarde aan wijken uit de 19de en 20ste eeuw, zoals het Bergkwartier en het Soesterkwartier. Verder speelt groen erfgoed een grote rol. Veel inwoners noemden parken en landgoederen, zoals Park Schothorst, Park Randenbroek en het Waterwingebied, als plekken die behouden moeten blijven. Zij benadrukken dat het bij erfgoed niet alleen om gebouwen gaat, maar ook om straten, bomen, parken en verhalen die de stad kleur en identiteit geven.

Naast deze bekende plekken kwamen er ook minder bekende onderwerpen naar voren. Zo vinden inwoners dat er meer aandacht nodig is voor agrarisch erfgoed, zoals oude boerderijen en landschappen. En voor industrieel erfgoed, denk aan de Prodentfabriek en de Wagenwerkplaats. Ook militair erfgoed zoals Kamp Amersfoort, de Grebbelinie en oude kazernes noemde men vaak. Verder vinden de deelnemers het religieus erfgoed, zoals kerken en kloosters, en het immaterieel erfgoed, zoals feesten en festivals, belangrijk.

“Versterk het karakter tussen Eemplein en Prodentfabriek.”

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

“Onze stad mag trots zijn op de Koppelpoort, maar ook op jonge monumenten, zoals de wijk Kattenbroek en het Eemhuis/plein” Veel inwoners genieten van het erfgoed. Bijvoorbeeld in de binnenstad, die ze omschrijven als levende historie en een levendig monument. Inwoners willen deze beleving verdiepen door meer te leren over de geschiedenis. Ook willen inwoners op verschillende manieren meer betrokken worden bij (nieuw) erfgoed. Erfgoedorganisaties willen graag beter samenwerken met de gemeente en een duidelijke rol. Bij de zorg voor erfgoed vinden veel Amersfoorters dat de gemeente speciale aandacht moet geven aan groen en religieus erfgoed en bijzondere nieuwbouw.

11

Erfgoed verbindt mensen, zo vindt een groot deel van de inwoners. Ze noemen hierbij gedeelde erfgoedervaringen en erfgoed-ontmoetingsplekken. Deze soorten ontmoetingsplekken komen naar voren: • • • •

De binnenstad in het algemeen en de historische pleinen in het bijzonder Parken en groene ontmoetingsplekken Symbolische plekken zoals de Onze Lieve Vrouwetoren Plekken van activiteit en ritueel, zoals de marktdagen op de Hof.

Eigenaren van monumenten hebben het meest behoefte aan praktische hulp bij het zorgen voor hun monument. Een grote groep eigenaren wil graag informatie over hun monument, maar weet de informatie niet te vinden of vindt de informatie niet duidelijk. Men heeft vooral behoefte aan informatie over onderhoud en duurzaamheid. Bij het verduurzamen van hun monument hebben eigenaren last van regels. Bijvoorbeeld bij het verkrijgen van een vergunning. Het participatieproces heeft belangrijke informatie opgeleverd. Deze informatie komt terug in de beleidskeuzes per onderwerp. Bijvoorbeeld in de praktische hulp die we aan eigenaren bieden en de aandacht voor groen en religieus erfgoed.

“Omdat Amersfoort in de kern nog een agrarische/geïndustrialiseerde gemeente is”

“De oude monumentale/beeldbepalende woningen in het oude dorp/de Brink van Hooglanderveen als hoeder van het dorpse karakter”

“Het mooie oude landhuis” “Het uitgestrekte landschap van

“Oude boerderijen in het straatbeeld”

“Oude stukjes landschap (knotwilgen langs een sloot)”

Hoogland West, met alle weilanden er omheen”

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

12

Afbeelding: Opbrengst bijeenkomsten Erfgoedorganisaties

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

13

5 THEMA | ERFGOED VOOR DE TOEKOMST 5.1 Inleiding Erfgoed gaat over veel meer dan op zichzelf staande gebouwde monumenten en archeologische vindplaatsen. Amersfoort kenmerkt zich door een grote samenhang tussen gebouwde monumenten en stedenbouwkundige, landschappelijke en archeologische waarden. Het erfgoed draagt in hoge mate bij aan de identiteit en de ruimtelijke kwaliteit van de stad en het landschap. Het is ook sterk bepalend voor een aantrekkelijk leef- en vestigingsklimaat. Het biedt herkenningspunten en ankers in de leefomgeving. Veel Amersfoorters die hebben meegewerkt aan de totstandkoming van dit Omgevingsprogramma gaven aan dat deze erfgoedbeleving in de stad voor hen heel belangrijk is en waar mogelijk moet worden versterkt. De historische binnenstad is voor hen bijvoorbeeld veel meer dan een gebied met mooie monumenten. Ze hechten veel waarde aan het totale stadsbeeld met de historische straten, het groen en de grachten. Het is nog heel herkenbaar hoe de stad er in de middeleeuwen uitzag. De waarde die de Amersfoorters hechten aan de erfgoedbeleving geldt ook voor diverse andere wijken, het buitengebied en voor de groene parken en lanen. Bij de ontwikkeling van de Nieuwe Stad en de Wagenwerkplaats vinden de Amersfoorters het waardevol dat het industriële verleden nog zichtbaar aanwezig is.

Bij dit thema Erfgoed voor de toekomst gaan we in op de manier waarop het erfgoed een blijvende bijdrage kan leveren aan de kwaliteit van onze stad en het buitengebied. De nadruk ligt bij dit thema op de fysieke waarden voor Amersfoort op alle schaalniveaus: van waardevolle gebouwen met hun specifieke details tot aan gebieden en stedenbouwkundige structuren. Het archeologisch erfgoed vormt een belangrijk onderdeel. Dit erfgoed geeft ons steeds nieuwe informatie en inspiratie over de (vroegste) geschiedenis van de stad. De Omgevingswet (2024) schrijft voor dat we als gemeente bij ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving rekening moeten houden met cultureel erfgoed. Dat kunnen ruimtelijke waarden zijn, zoals historische structuren of zichtlijnen. Daarnaast gaat het om archeologisch, landschappelijk en gebouwd erfgoed.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

We beschrijven in dit hoofdstuk hoe we ons waardevolle erfgoed willen beschermen, gebruiken, beleefbaar en toekomstbestendig maken. Maar ook hoe het erfgoed inspiratie kan bieden. Zo kunnen we het op een goede manier doorgeven aan toekomstige generaties. We maken keuzes in hoe we invulling geven aan de wettelijke erfgoedtaken, hoe we erfgoed onderdeel maken van ruimtelijke ontwikkelingen, hoe we omgaan met archeologisch erfgoed en bouwhistorisch onderzoek en hoe we ondersteuning bieden bij het herstellen, aanpassen en herbestemmen van erfgoed. De complexe verduurzamingsopgave heeft binnen dit thema een aparte plek. Ook groen en landschappelijk erfgoed krijgen speciale aandacht.

14

Daarnaast gaan we in op de actualisering van het Amersfoortse erfgoedbestand en op de aanwijzing van nieuwe categorieën erfgoed in de toekomst. Tot slot het onderwerp Erfgoed van de toekomst: het streven om ook in onze tijd waardevolle nieuwe stedenbouwkundige en architectonische bijdragen te leveren aan de stad.

5.2 Erfgoed in ruimtelijke ontwikkelingen Amersfoort is niet alleen een erfgoedstad. Het is ook een stad met een grote ruimtelijke en maatschappelijke dynamiek. De stad verandert steeds. Er is behoefte aan nieuwe of betere woningen, werklocaties en alle functies die daarbij horen. Met ruimtelijke ontwikkelingen bedoelen we de veranderingen die nodig zijn in een bepaald gebied, bijvoorbeeld vanwege de opgaves die we hebben voor woningbouw, energietransitie en klimaatadaptatie. Door erfgoedwaarden onderdeel te maken van deze ontwikkelingen kunnen we betekenis en karakter toevoegen. Archeologisch onderzoek geeft antwoord op de vraag hoe het gebied er in het verleden uitzag. Hiermee kunnen we gebiedsontwikkelingen identiteit geven en ook toekomstbestendig maken. De kennis over de historie van het landschap, waterlopen en afwatering kan bijvoorbeeld gebruikt worden bij nieuwe opgaves rond klimaatverandering en -adaptatie.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

De Omgevingswet (2024) versterkt deze integratie door erfgoedzorg goed te verankeren in de ruimtelijke ordening. De wet schrijft een zorgvuldige omgang met de fysieke en culturele waarden van een gebied voor. Dat vraagt niet alleen om het in kaart brengen van objecten zoals monumenten, maar ook van zichtbare en onzichtbare historische structuren, landschappelijke elementen en ruimtelijke relaties (zoals zichtlijnen). Aan dit erfgoed moet een passende bescherming worden gekoppeld. Ook de waarden en de beleving van de openbare ruimte spelen een belangrijke rol.

Aanpak Sommige wijken of gebieden in de stad hebben een beschermde status, bijvoorbeeld als beschermd stadsgezicht. Deze zijn vastgelegd op de digitale monumentenkaart. Ook zijn er gebieden waarvan bekend is dat er hoge archeologische waarden aanwezig zijn, zoals vastgelegd op de archeologische beleidskaart. In deze gebieden is het erfgoed van groot belang. Maar ook in andere delen van de stad zijn waarden aanwezig. Elk gebied heeft een geschiedenis, soms zichtbaar, maar soms ook niet meer zo goed herkenbaar.

15

Afhankelijk van het karakter van een gebied en de plannen die er zijn kunnen de erfgoedwaarden bij ontwikkelingen een grote (kaderstellende en sturende) of meer ondergeschikte rol spelen. Bij bijvoorbeeld de herbestemming van een monumentaal complex of bij ontwikkelingen in de historische binnenstad zijn de erfgoedbelangen groot en hebben deze daarom een hoge prioriteit. In andere gebieden, waar deze waarden niet meer duidelijk aanwezig zijn, kunnen ze inspireren bij het (stedenbouwkundig) ontwerp en identiteit geven. In de gemeente Amersfoort worden drie typen ruimtelijke ontwikkelingen onderscheiden, elk met een eigen afwegingskader en werkwijze. Deze worden uitgebreider toegelicht in de participatiegids. • Eenvoudige of enigszins complexe ontwikkelingen Dit zijn kleinschalige initiatieven die binnen het geldende omgevingsplan passen of daar slechts beperkt van afwijken, zoals het plaatsen van een aanbouw of dakkapel. De procedure is eenvoudig en klantgericht. • Complexere ontwikkelingen De tweede categorie omvat middelgrote projecten die afwijken van het omgevingsplan, maar wel passen binnen het gemeentelijk beleid, zoals de herbestemming van een gebouw of de bouw van een kleinschalig woningbouwproject.

• Meest complexe ontwikkelingen De derde categorie betreft grootschalige of ingrijpende projecten die een aanzienlijke impact hebben op de omgeving of sterk afwijken van het geldende omgevingsplan, zoals grote woningbouwlocaties, herontwikkeling van maatschappelijke voorzieningen of energieprojecten. Om te bepalen onder welk type een ontwikkeling valt, hanteert de gemeente een aantal afwegingscriteria. Daarbij wordt gekeken naar de omvang van het initiatief, het belang van de ontwikkeling (buurtoverstijgend of stedelijk belang), de mate van belangentegenstelling, de verwachte impact op de omgeving, de complexiteit van de procedure en de benodigde onderzoeken. Ook de ligging of context van het gebied speelt een rol, bijvoorbeeld bij een beschermd stadsgezicht of natuurzone. Hoe groter de impact en complexiteit, hoe eerder een initiatief in de derde categorie valt. Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

Bij complexe ruimtelijke ontwikkelingen bepalen we met een ‘quick scan’ op hoofdlijnen de aanwezige erfgoedwaarden, de kansen die deze bieden en de aanpak die daarbij past. De gemeentelijke Teams monumentenzorg en/of archeologie voeren deze quick-scan uit. Hoe groter de waarde van het cultureel erfgoed, des te zwaarder dit belang zal meewegen. We onderscheiden bij ontwikkelingen daarom drie benaderingswijzen, op basis van de situatie en opgave: 1 Sturen: erfgoed vormt een zwaarwegend belang. 2 Ontwikkelen: erfgoed is van groot belang en integraal onderdeel van de (ruimtelijke) opgave. 3 Inspireren: erfgoedwaarden vormen een inspiratiebron, ze verrijken de omgevingskwaliteit of identiteit en zorgen voor het toevoegen van belevingswaarden in een gebied. Binnen een project kan er ook een combinatie van de verschillende benaderingswijzen zijn, afhankelijk van de opgave. Bijvoorbeeld bij een gebiedsontwikkeling waarin monumentale gebouwen worden behouden en daarnaast een archeologische structuur wordt gebruikt als inspiratiebron voor het ontwerp. De Gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit (GAO) wordt altijd betrokken bij het opstellen van kaders en bij de definitieve ruimtelijke beoordeling.

Gebiedsbiografie en transformatiekader In de Omgevingswet (2024) is vastgelegd dat het belang van erfgoed mee moet wegen bij ruimtelijke ontwikkelingen. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed ontwikkelde twee instrumenten waarmee gemeenten en initiatiefnemers invulling kunnen geven aan deze eis. Met de gebiedsbiografie (of cultuurhistorische analyse) en het transformatiekader maken we cultuurhistorische waarden een zorgvuldig onderdeel van (complexere) ruimtelijke opgaves. Om gebieden duurzaam en evenwichtig te ontwikkelen, is begrip van de context belangrijk. Een gebiedsbiografie of cultuurhistorische analyse beschrijft het DNA van een gebied. De geschiedenis en de waarden worden met een onderzoek vastgelegd en gewaardeerd.

16

Een ruimtelijk transformatiekader maakt vervolgens duidelijk hoe je belangrijke waarden borgt en welke waarden aanvullende inspiratie bieden voor het ontwerp. Een transformatiekader helpt partijen die betrokken zijn bij ruimtelijke opgaven om erfgoedwaarden in een vroeg stadium te betrekken in het transformatieproces en om samen te werken. Dit draagt bij aan een integraal ontwerp waarin cultureel erfgoed goed is geborgd en benut. Afhankelijk van de omvang en het belang van het erfgoed zal het historisch onderzoek en het transformatiekader beknopt of meer omvangrijk zijn. Het Rijk heeft hiervoor een handreiking opgesteld. De gebiedsbiografie en het transformatiekader worden vóór de ontwerpfase opgesteld. De initiatiefnemer is verantwoordelijk voor de gebiedsbiografie of cultuurhistorische analyse. De gemeentelijke quick-scan en de cultuurhistorische waardenkaart geven hiervoor de basisinformatie. De adviezen, richtlijnen en kaders die volgen uit de biografie zijn bij complexe projecten onderdeel van de kaderstellende notitie, die wordt vastgesteld door de raad. In geval van tegenstrijdige belangen vindt er een bestuurlijke afweging plaats, waarbij ook de Gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit (subcommissie Erfgoed) adviseert.

In onderstaand schema is weergegeven hoe erfgoedwaarden onderdeel zijn van ruimtelijke ontwikkelingen (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed).

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

17

Onze ambitie Bij ruimtelijke ontwikkelingen verankeren en gebruiken we de aanwezige erfgoedwaarden. Door deze waarden te beschermen, te ontwikkelen en te gebruiken als inspiratiebron, voegen we karakter en identiteit toe aan de grote opgaven in en rond onze stad.

Dit gaan we doen ► Erfgoedwaarden vastleggen in het Omgevingsplan We leggen de erfgoedwaarden vast in het Omgevingsplan, zoals de Omgevingswet vraagt. Dit vormt een aanvulling op het erfgoed dat al door het Rijk is beschermd. Naast het erfgoed dat al is aangewezen, onderzoeken we welke andere waarden belangrijk zijn. Wanneer de bescherming van deze waarden nieuwe juridische consequenties heeft (voor eigenaren of belanghebbenden), vraagt dit eerst aanvullende besluitvorming waarbij belangen worden gewogen. Bijvoorbeeld met een (aanwijs)procedure of een aanvulling op dit Omgevingsprogramma. Daarna leggen we dit vast in een (thematische) wijziging van het Omgevingsplan. De waarden van het erfgoed vertalen we naar (ruimtelijke) regels in het Omgevingsplan. (Zie ook: Basis op orde (wettelijke taken en uitvoering).) ► Erfgoed als onderdeel van ruimtelijke ontwikkelingen Bij ruimtelijke ontwikkelingen in en rondom de stad kijken we in een vroeg stadium naar de archeologische, monumentale en ruimtelijke waarden. Met een quickscan bepalen we per locatie wat de beste aanpak is en hoe belangrijk het erfgoed daar is. Een quickscan wordt uitgevoerd door de disciplines monumentenzorg en/of archeologie In geval van tegenstrijdige ambities bij planvorming vraagt dit een bestuurlijke afweging, met input van de Gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit (subcommissie Erfgoed).

De cultuurhistorische waardenkaart is onze basiskaart bij ruimtelijke plannen. Deze digitale kaart laat de belangrijkste erfgoedwaarden zien. (Zie ook: Cultuurhistorische waardenkaart.)

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

► Gebruik instrumenten Rijk bij ruimtelijke ontwikkelingen: gebiedsbiografie en transformatiekader Als erfgoed een belangrijke rol speelt bij een ontwikkeling, gebruiken we aan het begin van het proces de instrumenten die het Rijk hiervoor heeft ontwikkeld: de gebiedsbiografie (of cultuurhistorische analyse) en het transformatiekader. Dit vormt voor het erfgoed de basis voor de ontwerpopgave en bij complexere ontwikkelingen is dit een vast onderdeel in (de beginfase van) een project. De initiatiefnemer is verantwoordelijk voor de gebiedsbiografie. Het onderzoek en transformatiekader is in die gevallen onderdeel van de kaderstellende notitie die wordt voorgelegd aan de gemeenteraad. In geval van tegenstrijdige belangen vindt er een bestuurlijke afweging plaats, waarbij ook de Gemeentelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit (subcommissie Erfgoed) adviseert. ► Archeologie vast onderdeel planvorming Archeologie is een vast onderdeel van de planvorming. Dat betekent dat we in documenten zoals cultuurhistorische analyses, gebiedsbiografieën en transformatiekaders ook de archeologische waarden opnemen. Het is belangrijk dat deze informatie in een zo vroeg mogelijk stadium in het proces beschikbaar is.

Soms is het daarvoor nodig om in een vroeg stadium van de planvorming al (verkennend) archeologisch onderzoek uit te voeren, met bijvoorbeeld bureauonderzoeken, (bodemkundige) boringen of proefsleuvenonderzoeken. ► Zichtbaar maken erfgoedstructuren Waar erfgoed of historische structuren niet meer zichtbaar of beleefbaar zijn, proberen we deze weer zichtbaar te maken. Bijvoorbeeld door ze terug te laten komen in het ontwerp van de openbare ruimte. Dit is een interdisciplinaire opgave. We doen dit door in projecten samen met erfgoedpartners de mogelijkheden te onderzoeken en te inspireren. Daaraan geven we invulling bij diverse concrete projecten en initiatieven, onder andere voor de Grebbelinie, Plantsoengordel binnenstad, Heuvelrug, Malenhoeven, Wegh der Weegen, de historische infrastructuur en de levensaders uit de Omgevingsvisie. (Zie ook: erfgoed aan levensaders; gebiedsgerichte ambities.)

18

► Aandacht kwaliteit beschermde stadsgezichten We besteden extra aandacht aan de kwaliteit van de beschermde stadsgezichten. Dit geldt voor de ruimtelijke kwaliteiten, de gebouwen en de inrichting van de openbare ruimte. In deze gebieden zijn de waarden en de ruimtelijke samenhang hoog. De binnenstad krijgt daarbij prioriteit. Dat komt door de combinatie van factoren: de hoge cultuurhistorische waarde, de grote waardering van bewoners en bezoekers, en de drukte en dynamiek in het gebied. Erfgoed heeft hier een belangrijke rol bij nieuwe ontwikkelingen. We willen een levendig stadshart met veel verschillende functies, maar mét behoud en versterking van het historisch karakter van de binnenstad. Leidraad is de bestaande Cultuurhistorische Analyse van de binnenstad, die de waarden vertaalt naar uitgangspunten en onderdeel is van het Omgevingsplan. We streven naar een hoge kwaliteit van de inrichting van de openbare ruimte in de beschermde stadsgezichten. Het gaat daarbij om een hoge inrichtings- en beeldkwaliteit. Deze ontstaat door een zorgvuldige keuze van materiaal en inrichting aansluitend bij de specifieke sfeer, opbouw en kenmerken van de diverse beschermde stadsgezichten. De ruimtelijke samenhang is van groot belang bij de keuzes in inrichting.

Om dit te ondersteunen is het vastgestelde niveau van onderhoud van de openbare ruimte in de binnenstad ook hoog, met een A-kwaliteit volgens de definities van het landelijk kenniscentrum CROW. In de overige delen van de stad is het onderhoudsniveau overal ‘Amersfoortste basis’. Bij herinrichting van de openbare ruimte wordt rekening gehouden met de levensduur van materialen vanuit het oogpunt van duurzaamheid. We volgen daarbij de uitgangspunten vanuit het Omgevingsprogramma Circulaire Stad, met betrekking tot circulair inkopen en opdrachtgeverschap.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

19

5.3 Cultuurhistorische waardenkaart De cultuurhistorische waardenkaart van Amersfoort is een kaart waarop de onderwerpen staan die belangrijk zijn voor de geschiedenis van de gemeente Amersfoort. Op de kaart staat deze informatie: 1 De digitale vastgestelde monumentenkaart, met alle aangewezen monumentale panden en gebieden in de stad (met zowel rijks- provinciaal- als gemeentelijk erfgoed). 2 De vastgestelde archeologische beleidskaart, met alle aangewezen archeologische monumenten en gebieden met archeologische verwachtingen en waarden. 3 Andere bestaande en verdwenen elementen die belangrijk zijn voor de geschiedenis van Amersfoort, zoals gebouwen, (water)wegen, (historisch) groen, landgoederen, archeologische vindplaatsen en zichtlijnen. Deze derde categorie is niet bestuurlijk vastgesteld en dient ter inspiratie bij ontwikkelingen. In 2024 was de eerste versie van de Cultuurhistorische Waardenkaart klaar, met steun van de Provincie Utrecht. De kaart maakt onderdeel uit van de Cultuurhistorische Atlas van de Provincie Utrecht samen met de kaarten van andere gemeenten.

Juridische status De Cultuurhistorische waardenkaart als geheel is geen vastgesteld beleidsdocument. Doel van de kaart is om een zo compleet en objectief mogelijk overzicht te geven van de aanwezige historische waarden en van de historische (infra)structuur van Amersfoort. De kaart bevat wel vastgestelde onderdelen (kaartlagen) die een juridische status hebben. Dit zijn: • De archeologische beleidskaart. • De monumentenkaart, voor zover het gaat om de aangewezen rijksmonumenten en -stadsgezichten, aangewezen gemeentelijke monumenten en -stadsgezichten en de in het Omgevingsplan vastgelegde beeldbepalende panden.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

Daarnaast geeft de waardenkaart een objectieve weergave van aanvullende -zichtbare en onzichtbare- historische waarden in alle deelgebieden en van de historische (infra)structuur. Ook is al een eerste globale inventarisatie van panden uit de periode na 1965 opgenomen (signaallijst). Aan deze aanvullende onderdelen zijn geen (juridische) regels verbonden. Ze dienen als inspiratiebron bij het opstellen van (ruimtelijke) plannen, bij initiatieven in de openbare ruimte of bij het toetsen van plannen die afwijken van het Omgevingsplan. De informatie gebruiken we om –waar mogelijk- erfgoedwaarden meer zichtbaar en beleefbaar te maken. Met de waardenkaart brengen we ook in beeld welke erfgoedwaarden nog een vertaling vragen naar het Omgevingsplan. (Daar waar dit nieuwe juridische consequenties heeft vraagt dit eerst besluitvorming, zoals bijvoorbeeld een aanwijsprocedure).

20

Onze ambitie We gebruiken de Cultuurhistorische Waardenkaart als onderlegger en informatiebron bij ruimtelijke plannen. Met de kaart kunnen we beter rekening houden met erfgoedwaarden bij nieuwe ontwikkelingen.

Dit gaan we doen ► Kaart als basis voor ruimtelijke ontwikkelingen De cultuurhistorische waardenkaart gebruiken we als basis voor ruimtelijke ontwikkelingen (zie ook het hoofdstuk Erfgoed in ruimtelijke ontwikkelingen). De kaart is daarmee ook een belangrijke onderlegger voor het Omgevingsplan. ► Vrij toegankelijk en actueel De kaart is vrij toegankelijk voor iedereen en stellen we digitaal en duurzaam beschikbaar via de gemeentelijke website. Dit doen we met een publieksvriendelijke en informatieve versie. We koppelen de waardenkaart ook aan andere (thematische) gemeentelijke kaartlagen zodat informatie wordt gecombineerd. We houden de kaart actief bij. Bijvoorbeeld naar aanleiding van historisch, archeologisch of bouwhistorisch onderzoek.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

► Uitbreiden kaart We onderzoeken of we ook andere gemeentelijke gegevens in een viewer zichtbaar kunnen maken op de kaart. We onderzoeken bijvoorbeeld of we de kaart kunnen verbinden aan de voorzieningenscan vanuit maatschappelijke voorzieningen. We gaan in projectvorm met andere erfgoedorganisaties de kaart periodiek aanvullen en verbeteren. We willen de kennis en verhalen van erfgoedorganisaties en van Amersfoorters gebruiken om de kaart aan te vullen. Dit project is een vast onderdeel van de gemeentelijke erfgoedagenda (zie hoofdstuk Erfgoedagenda).

5.4 Groen en landschappelijk erfgoed Groen en landschappelijk erfgoed is de verzamelnaam voor historisch aangelegd groen zoals tuinen, parken en lanen, maar ook beken, woonwijken, verdedigingswerken, begraafplaatsen, buitenplaatsen en landgoederen. Cultuurlandschappen met door de mens beïnvloed groen vallen ook onder landschappelijk erfgoed. Voorbeelden zijn (hakhout-)bossen, houtwallen en het nog aanwezige slagenlandschap in het buitengebied. Maar ook oude waterstructuren zoals de beken in het oosten, de Malewetering en de Eem. Landschappelijk erfgoed bestaat voor een groot deel uit levend materiaal. Bomen kunnen omvallen of ziek worden waardoor onderhoud nodig is. Amersfoort staat al jaren in de top 10 van de ranglijst van groenste steden in Europa. Al onze parken, het open landschap in het noorden en de bossen in het zuiden zijn dan ook belangrijk voor de stad. Veel hebben een historisch karakter en zijn aangewezen als (rijks)monument. Bijvoorbeeld de plantsoengordel rondom de historische binnenstad, de voormalige landgoederen Park Nimmerdor, Park Randenbroek en Park Schothorst en een deel van de Grebbelinie. Naast rijksmonumenten bestaat er ook ander landschappelijk groen met cultuurhistorische waarden. We onderzoeken of deze een beschermde status nodig hebben of dat deze met de bestaande ruimtelijke regels kunnen worden geborgd.

Ook zijn er beeldbepalende complexen zoals de Wegh der Weegen, de 17de-eeuwse weg tussen Utrecht en Amersfoort, ontworpen door Jacob van Campen. Belangrijk is ook de grote waarde die de inwoners hechten aan deze categorie erfgoed. Dat blijkt uit het participatietraject (zie bijlage 4).

21

Dit gaan we doen ► Inventarisatie en waardering van groen erfgoed In de aanpak Groen erfgoed inventariseren we bestaande en aanvullende waarden van groen erfgoed en landschapselementen. We brengen deze in kaart, als aanvulling op de Cultuurhistorische Waardenkaart en de Groenvisie Amersfoort 2030 (Groenvisiekaart). Zo krijgen we inzicht in waarden en kansen en in de manier om daarmee om te gaan. Daarbij houden we ook rekening met andere waarden zoals natuur, biodiversiteit, gebruikswaarden, dieren, etc.

Link met de Groenvisie en het Omgevingsprogramma Groen-Blauw 2040 Groen en landschappelijk erfgoed is ook onderdeel van andere beleidsdocumenten: • In 2016 is de Groenvisie Amersfoort 2030 “Samen maken we de stad groener” vastgesteld. • In 2024 is het Omgevingsprogramma Groen-Blauw 2040 vastgesteld. • In 2025 is het Deelomgevingsprogramma Biodiversiteit vastgesteld • In 2025 is de Actualisatie Bomenleidraad vastgesteld.

Wat vindt de stad In het participatietraject komt de waardering van de stad voor groen en landschappelijk erfgoed duidelijk naar voren. Naast de wens voor behoud en beheer van groen erfgoed hebben inwoners ook veel waardering voor de rol van groen erfgoed als ontmoetingsplek. Lees meer in Hoofdstuk 4 over het participatietraject.

Onze ambitie We brengen de erfgoedwaarden van het Amersfoortse landschap en groen in kaart. We houden rekening met deze waarden en waar mogelijk versterken we deze. Waar nodig zorgen we voor aanvullende bescherming. Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

► Verankering in beleid en Waardenkaart In aansluiting op de inventarisatie onderzoeken we of ons waardevolle groen (en blauw) voldoende is beschermd. Voor groen erfgoed dat juridische bescherming nodig heeft kan een aanwijsprocedure worden gevolgd of kunnen specifieke regels in het Omgevingsplan worden opgenomen. Voor dat laatste geldt dat we de specifieke locaties eerst uitwerken in een aanvulling op dit Omgevingsprogramma. Vervolgens borgen we de waarden van dit groene erfgoed in het Omgevingsplan en maken de waarden, waaronder ook de monumentale bomenkaart, zichtbaar op de Cultuurhistorische Waardenkaart. ► Onderzoek en bescherming bij transformatie Bij beschermd groen erfgoed vormt (multidisciplinair) historisch onderzoek de basis voor toekomstplannen en beheer. Bij transformatieopgaven of nieuwe initiatieven die liggen in waardevol groen binnen beschermde gebieden, kan aanvullend onderzoek noodzakelijk zijn. Toegankelijke routes, gebruik, recreatie, beleving en biodiversiteit vormen hierbij aandachtspunten (zie ook: Groenvisie). ► Versterken We vertalen de waarden van groen en landschappelijk erfgoed in verbeter-, beheer- en onderhoudsplannen. Dit vormt een gezamenlijke opgave met de disciplines Landschap, Dierenwelzijn, Ecologie en Leefomgeving, in afstemming met het Omgevingsprogramma Groen-Blauw.

De belangen voor biodiversiteit, vergroening en klimaatadaptatie kunnen soms botsen met de belangen van Groen erfgoed. Bijvoorbeeld wanneer de wens om een waardevolle zichtlijn te behouden

22

tot gevolg heeft dat er minder bomen worden geplant dan wenselijk. Tegenstrijdige belangen wegen we. Zoals vastgesteld in de Omgevingsvisie zetten we in op minimaal tien procent groen-blauwe dooradering van het buitengebied. Om deze ambitie vorm te geven willen we zoveel mogelijk gebruik maken van waardevolle historische structuren in het landschap. Meer concrete ambities voor het groen en landschappelijk erfgoed hebben we uitgewerkt bij de Gebiedsgerichte ambities (hoofdstuk 7). Bijvoorbeeld de ambitie voor de vergroening van de Stadsring, als verwijzing naar de historische plantsoengordel en de tweede stadsmuur. ► Grebbelinie: bescherming en beleving We onderzoeken de historische Grebbelinie en een eventueel aanvullende bescherming van de nu onbeschermde delen als gemeentelijk (archeologisch) monument. We kijken naar de mogelijkheden om de totale structuur van de linie meer zichtbaar en beleefbaar te maken. We zetten ons daarbij in voor het behoud van de historische elementen van de linie. Het versterkt de identiteit van deze zone in de stad en biedt ook kansen voor toerisme en recreatie. ► Samenwerking met lokale erfgoedpartners We overleggen periodiek met belanghebbenden in de stad zoals Stichting Grebbelinie en Stichting Wegh der Weegen om verder vorm te geven aan de gezamenlijke ambities voor het groen en landschappelijk erfgoed.

Zie ook: Gebiedsgerichte ambities in hoofdstuk 7.

Toekomstambitie Groen Erfgoed vraagt om specialistische kennis bij het bepalen van de waarden en het maken van toekomstplannen. Voor deze keuzes is de inzet van aanvullende expertise noodzakelijk (structureel of projectgewijs). We onderzoeken hoe we in de toekomst een vaste deskundige op het gebied van landschappelijk erfgoed kunnen inschakelen voor dit doel.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

23

5.5 Archeologie Amersfoortse Archeologie in cijfers • • • • • • •

Eerste archeologisch onderzoek van Centrum voor Archeologie: 1984 Aantal opgravingen: ongeveer 500 4 archeologische rijksmonumenten 1 gemeentelijk archeologisch monument 26 gebieden met een hoge waarde Oudste vindplaats: 12.000 jaar geleden Jongste vindplaats: 1945.

Archeologische resten zijn erg belangrijk voor een goed begrip van de geschiedenis. Ze vertellen veel over hoe mensen vroeger leefden en werkten. Archeologie is vaak de enige bron van informatie over ons verleden. Niet alleen over de periodes voorafgaand aan de oudste geschreven bronnen en kaarten, maar ook over bevolkingsgroepen waar minder over werd geschreven. Daar moeten we dan ook zuinig op zijn.

5.5.1 Kenniscentrum van de Amersfoortse archeologie Het Centrum voor Archeologie is hét kenniscentrum van de Amersfoortse archeologie. Hier werken beleidsadviseurs, archeologische onderzoekers en de depothouder nauw samen met vrijwilligers. Dat adviseurs en onderzoekers binnen één team samenwerken - en dat de gemeente dus zelf opgravingen uitvoert - is de basis van ons archeologiebeleid. Daardoor werken de stadsarcheologen altijd met de nieuwste inzichten. Gezamenlijk leggen ze verbanden met eerdere onderzoeksresultaten en wordt voortdurend kennis opgebouwd. Juist omdat we veel kennis in eigen huis hebben, kunnen we doelgericht en efficiënt werken en ook maatwerk leveren. Het team Archeologie garandeert continuïteit van kennis en ervaring.

Onze ambitie We willen de kennis over de archeologische vindplaatsen en over de ontstaans- en ontwikkelingsgeschiedenis van Amersfoort behouden en vergroten. Daarmee geven we identiteit aan onze leefomgeving en bieden we inspiratie voor nieuwe ontwikkelingen.

Dit gaan we doen ► Lokale onderzoeksagenda archeologie Amersfoort stelt een lokale archeologische onderzoeksagenda op als hulpmiddel voor archeologisch onderzoek. Hierin is opgenomen: • Een overzicht van bestaande kennis over het archeologisch verleden van Amersfoort. Onvolledigheid in kennis wordt zo zichtbaar. • Onderzoeksvragen als basis voor nieuw en aanvullend onderzoek, inclusief het uitwerken en digitaliseren van eerder onderzoek. De agenda actualiseren we voortdurend: we houden de agenda actief bij en actualiseren deze na elk onderzoek. Waar nodig verwerken we deze informatie, vragen en verwachtingen in archeologische beleid, en de cultuurhistorische waardenkaart. Daarnaast stellen we de agenda digitaal beschikbaar aan professionals, amateurs en andere geïnteresseerden. De agenda kan worden gebruikt als bron van kennis voor een breed publiek. Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

24

► Bijblijven met archeologische innovatie Om bij opgravingen zoveel mogelijk informatie op een goede manier uit de bodem te halen zetten we nieuwe technieken in. Hoewel deze innovaties in het begin om een investering vragen, leveren ze op termijn doelgerichter werken op. We sluiten waar mogelijk aan bij landelijke initiatieven of proefprojecten van het archeologisch innovatiefonds en het innovatieplatform van Stichting Reuvens. Voorbeelden van innovaties: • Drones voor het in kaart brengen van vindplaatsen • 3D-scanners voor snelle documentatie van sporen en vondsten • 3D-fotogrammetrie en ‘digital twins’ voor visualisatie en analyse • Duurzamer werken, bijvoorbeeld door minder plasticgebruik. ► Gemeentelijk archeologische depot: beheer en toekomst De gemeente Amersfoort is eigenaar van alle vondsten die bij opgravingen binnen de gemeentegrens uit de bodem zijn gekomen. In ons depot worden alle archeologische vondsten en bijbehorende administratie onder de juiste omstandigheden bewaard. De gemeente is verantwoordelijk voor een zorgvuldige opslag. Eigen beheer is heel belangrijk om kennis te behouden, uit te breiden en nieuwe onderzoeksvragen te beantwoorden. Hoewel het huidige depot op dit moment nog voldoende ruimte biedt, is uitbreiding nodig om toekomstbestendig te blijven. We onderzoeken daarom of we het depot kunnen verhuizen.