Ontwerp-omgevingsprogramma Erfgoed gemeente Amersfoort 2026-2040

Ambitie We gebruiken de kwaliteit van erfgoed bij de ontwikkeling van levensaders. Voor bijzonder erfgoed, en met extra accent op religieus erfgoed, verkennen we de kansen om te dienen als eigentijdse ontmoetingsplek of plek van rust en bezinning. Met dit erfgoed vertellen we het historische verhaal van Amersfoort en maken we levensaders sterker.

Dit gaan we doen ► Inventariseren bijzonder erfgoed aan levensaders We inventariseren bijzonder erfgoed aan levensaders, waaronder religieus erfgoed, en onderzoeken de kansen die dit erfgoed in zich heeft om een levensader te versterken. Specifiek voor religieus erfgoed verkennen we de kansen om als ontmoetingsplek of als plek van rust en bezinning te dienen. We beginnen met de plekken die door Amersfoorters zijn aangedragen. Lopende en toekomstige projecten gebruiken we om ambities te realiseren.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

► Zichtbaarheid van erfgoed Bij herinrichting van levensaders zetten we in op de zichtbaarheid van erfgoed. We nemen eventuele blokkades weg die het zicht op erfgoed blokkeren en onderzoeken of verdwenen (archeologisch) erfgoed zichtbaar gemaakt kan worden en kan worden gebruikt om de levensader te versterken. ► (Zit)mogelijkheden voor beleving Bij de inrichting van de openbare ruimte zorgen we voor passende (zit)mogelijkheden om het erfgoed beter te beleven, passend vanuit Handboek Inrichting Openbare Ruimte. Daarmee dragen we ook bij aan de ontmoetingsfunctie. ► Geschiedenis als inspiratie De geschiedenis van de plek en de route vormt een belangrijke inspiratiebron bij herinrichting van levensaders of nieuwbouw aan levensaders. Hiermee versterken we de identiteit van de plek en voegen nieuwe kwaliteiten toe. ► Aandacht aan oriëntatie en herkenbaarheid We gebruiken kansen om erfgoedontmoetingsplekken sterker te verbinden met de levensaders. Bij plannen aan levensaders en/ of ontmoetingsplekken geven we extra aandacht aan oriëntatie en herkenbaarheid van erfgoedontmoetingsplekken. ► Staat erfgoed bewaken De staat van het erfgoed aan levensaders heeft onze bijzondere aandacht. We stimuleren herstel en herontwikkeling. Ook geven we hier voorrang aan het aanpakken van ongewenste situaties.

► Passende functie en herbestemming Met passende functies voor het erfgoed proberen we deze toegankelijk te maken, wat bijdraagt aan de beleefbaarheid van het erfgoed. Herbestemming van erfgoed aan levensaders stimuleren we als dit bijdraagt aan ontmoeting, de beleefbaarheid van het erfgoed en/ of levendigheid aan de levensader. Het proces en de mogelijkheden voor hertbestemming van erfgoed zijn beschreven in hoofdstuk 5.7.3.

44

We onderzoeken of (toekomstig) erfgoed in eigendom van de gemeente aan levensaders gebruikt kan worden voor bijzondere functies, die bijdragen aan ontmoeten en beleven. Zoals culturele functies of culturele voorzieningen die bijdragen aan de levendigheid en beleefbaarheid van de plek.

Erfgoed in eigendom van de gemeente Voor karakteristiek erfgoed dat in eigendom is van de gemeente, streven we naar bijzondere functies die bijdragen aan ontmoeten en beleven. Vooral als deze monumenten zich bevinden aan de ‘levensaders’ in de stad (Omgevingsvisie). Toelichting: De gemeente heeft een aantal monumentale gebouwen in eigendom. Het gaat daarbij om gebouwen met vooral symbolische waarden zoals de stadspoorten, stadsmuren en de Onze-Lieve-Vrouwetoren. Een aantal van deze gebouwen heeft ook gebruiksmogelijkheden en wordt verhuurd. Team VOB zorgt voor beheer, onderhoud en verhuur van deze panden. Wanneer een monument met bijzondere waarden of op een belangrijke locatie vrijkomt, kiezen we een passende nieuwe functie, in een transparant proces. We streven ernaar om onze monumentale gebouwen zo veel mogelijk te voorzien van een maatschappelijk relevante invulling of een bijzondere functie, die ook bijdraagt aan de beleving en de omgeving van het erfgoed. Daarbij geldt een marktconforme huurprijs. Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

Toekomstambitie Met extra middelen verbinden we erfgoedplekken en creëren erfgoedervaringsroutes. Deze routes ontwikkelen zich in de tijd, zoals het historische verhaal van Amersfoort dat er in de loop der tijd steeds een hoofdstuk bijkrijgt. We delen actief informatie over de routes en zorgen hiermee voor verdieping van de ervaringen.

6.3 Religieus Erfgoed Gebedshuizen en de geloofsgemeenschappen die daaraan verbonden zijn of waren, vertellen veel over de verschillende fases van ontwikkeling die Amersfoort doormaakte. De nederzetting die uiteindelijk de middeleeuwse stad vormde en die in 1259 stadsrechten verkreeg, groeide op de plek rondom de Sint Joriskerk. Zo’n twee eeuwen later groeide Amersfoort uit tot een van de belangrijkste bedevaartsoorden van de Noordelijke Nederlanden. Van de giften van de vele pelgrims, werd de bouw van de Onze Lieve Vrouwetoren bekostigd. De toren bepaalt samen met de vele andere kerktorens, kapellen, kloosters en andere vormen van religieus erfgoed, tot op de dag van vandaag het stadsgezicht van Amersfoort. Ook in de eeuwen daarna vonden vele gelovigen en hun geloofsgemeenschappen in de stad een plek. De stad groeide door en de demografische samenstelling veranderde. En daarmee ook de verscheidenheid aan geloofsgemeenschappen, en de diversiteit aan gebedshuizen.

45

Religieuze gebouwen als herkenningspunt

Duurzaamheid

Religieuze gebouwen vormen vaak herkenningspunten, zowel in de binnenstad als in de later gebouwde, omliggende wijken en in de historische dorpskernen die onderdeel zijn geworden van de gemeente Amersfoort. Ze werden op strategische plekken gebouwd, langs belangrijke verbindingswegen van de stad (levensaders) of midden in een wijk. Ook in architectuur en interieur zijn de gebouwen vaak onderscheidend. Het zijn bij uitstek gebouwen waar kosten noch moeite gespaard werden om het gebouw zijn uitstraling te geven. Tot slot is de herinneringsfunctie van gebedshuizen hoog. Het zijn van oorsprong plekken van ontmoeting en verbinding; van bezinning, stilte en rust. Plekken waar wordt gevierd en gerouwd. Kortom: betekenisvolle plekken met verhalen.

Eigenaren van religieus erfgoed staan voor ingewikkelde vraagstukken, omdat het vaak grote en bijzondere gebouwen zijn. Bijvoorbeeld op het gebied van onderhoud, duurzaamheid en gebruik. Om de gebouwen een goede toekomst te geven, zijn voldoende middelen nodig. Ontwikkelingen in de geloofsgemeenschappen - zowel krimp als groei - werpen vragen op over de toekomst. Wanneer een gemeenschap een gebouw verlaat, is het van belang om eventuele sociale buurt- en wijkfuncties die daarmee verloren gaan, weer terug te brengen in de wijk. Wanneer maatschappelijke ruimte in een wijk vrij komt, worden de mogelijkheden voor een nieuwe invulling in kaart gebracht, in samenhang met het programma Maatschappelijke Voorzieningen en het sociaal domein.

Een groot deel van de Amersfoortse gebedshuizen is beschermd als rijksmonument, gemeentelijk monument of beeldbepalend pand. De beschermde gebouwen samen vormen de groep religieus erfgoed. Daarnaast zijn er gebouwen die geïnventariseerd zijn om mogelijk in de toekomst te worden aangewezen als monument.

De waarde van erfgoed en de ingewikkelde vraagstukken daaromtrent, maken dat religieus erfgoed landelijk en provinciaal de aandacht krijgt. Hier sluiten we op aan met aanvullende maatregelen (aanvullend op hoofdstuk 5) voor deze bijzondere categorie erfgoed. In aansluiting op de uitgangspunten van de Omgevingsvisie, gebruiken we kansen om religieus erfgoed en religieuze gemeenschappen te verbinden met maatschappelijke opgaven en voorzieningen. De Omgevingsprogramma’s Erfgoed en Maatschappelijke Voorzieningen geven gezamenlijk uitwerking aan deze gedeelde ambitie.

Betekenis religieus erfgoed Amersfoorters waarderen hun religieus erfgoed en beschouwen het als onderdeel van de identiteit van de stad, ook als baken en oriëntatiepunt. Zij benoemen vaak het verbindende belang van plekken voor religie en levensbeschouwing. Als voorbeeld werd de Sint Joriskerk genoemd, die zowel voor religieuze als niet-religieuze Amersfoorters veel betekent. De waarde van geloofsgemeenschappen reikt in bepaalde gevallen verder dan de eigen leden en het gebouw. Zo kunnen ze - net als vroeger - een maatschappelijke rol in de rijk vervullen. Bijvoorbeeld in het organiseren van nevenactiviteiten waarin ontmoeting centraal staat of in het bieden van praktische hulp en ondersteuning. Geloofsgemeenschappen kunnen en willen graag bijdragen aan belangrijke thema’s als armoedebestrijding of eenzaamheid en hierin samenwerken.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

46

Ambitie Vanwege de grote waarde van religieus erfgoed voor de stad willen we dat religieus erfgoed wordt behouden, gebruikt en beleefd. We stimuleren - in aansluiting op de oorspronkelijke functie en waarden - het (neven)gebruik van dit erfgoed als eigentijdse ontmoetingsplekken en plekken van rust en bezinning.

Dit gaan we doen ► In gesprek met eigenaren Vanwege de waarden van religieus erfgoed zijn en blijven we intensief in gesprek met eigenaren. Zo blijven we wederzijds op de hoogte van wat er speelt. Ook zorgen we voor een duidelijk proces bij veranderingen. Dit betekent dat: • We een periodieke bijeenkomst organiseren met alle betrokkenen bij het religieus erfgoed om informatie en kennis uit te wisselen. • We een gemeentelijke werkgroep in het leven roepen die fungeert als vast aanspreekpunt voor religieus erfgoed en daaraan gerelateerde vragen vanuit de stad. ► Stimuleren en versterken gebruik als ontmoetingsplek Aan belangrijke routes (levensaders) stimuleren we het gebruik van religieus erfgoed als ruimte voor ontmoeting. Bij veranderingen in de openbare ruimte grenzend aan religieus erfgoed maken we keuzes die het erfgoed en de functie als ontmoetingsplek versterken. ► Samen kijken naar nevenbestemmingen Het religieuze gebruik van dit erfgoed is onderdeel van de cultuurhistorische waarde; het vertelt het verhaal van het gebouw. De maatschappelijke rol die religieuze instellingen vaak vervullen is belangrijk voor de omgeving. Het heeft daarom een grote meerwaarde als de religieuze functie kan blijven bestaan.

We stimuleren dit door te kijken naar de behoeften van religieuze gemeenschappen, gezamenlijk naar passende nevenbestemming te zoeken en breder gebruik mogelijk te maken. Hierbij hebben we oog voor het gelijkheidsbeginsel; iedere religieuze gemeenschap wordt Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

op een gelijke manier behandeld. Nevenfuncties zorgen voor een breder gebruik van de religieuze gebouwen, wat de ontmoetingsfunctie versterkt en ook bijdraagt aan de exploitatie. ► Meewerken aan herbestemming Wanneer het religieuze gebruik op een locatie geen toekomst meer heeft, werken we mee aan herbestemming. Hierbij vinden we het belangrijk dat de plek een maatschappelijke of bijzondere (wijk)functie houdt, zeker wanneer de plek aan een belangrijke route (levensader) ligt. In deze opgave werken we samen met het programma Maatschappelijke Voorzieningen. Behoud van een maatschappelijke of bijzondere (wijk)functie draagt ook bij aan de toegankelijkheid en beleving van het erfgoed. Dit betekent niet dat een andere functie niet mogelijk is. We kijken per locatie welke functie passend is, mede op basis van de aanwezige waarden. ► Maatschappelijke rol benutten en vergroten Op buurt- en wijkniveau onderzoeken we gezamenlijk hoe we de maatschappelijke rol van geloofsgemeenschappen in de wijk kunnen benutten en vergroten, zonder de scheiding tussen kerk en staat uit het oog te verliezen. We betrekken geloofsgemeenschappen als partner bij het opstellen van wijkplannen. ► Ruimte voor maatschappelijke voorzieningen Vanuit het programma Maatschappelijke Voorzieningen wordt een voorzieningenscan ontwikkeld.

Hiermee krijgen we zowel op stads- als wijkniveau inzicht in het voorzieningenaanbod. Dit instrument wordt ingezet om hiaten en kansen voor maatschappelijke voorzieningen te signaleren. Denk hierbij aan het multifunctioneel gebruik van maatschappelijke ruimtes. Zo verkennen we mogelijkheden om het gebruik van gebedshuizen te verruimen en ze in te zetten als ruimte voor ontmoeting of plekken van stilte en rust. We onderzoeken gezamenlijk met het programma Maatschappelijke Voorzieningen hoe we (nieuwe) geloofsgemeenschappen kunnen ondersteunen in hun zoektocht naar ruimte. Door een heldere werkwijze af te stemmen, borgen we het gelijkheidsbeginsel en worden diverse geloofsgemeenschappen hierin op een gelijke wijze gefaciliteerd.

47

en de provincie in het bieden van duurzaamheidsadviezen voor religieus erfgoed. Daarnaast maken we een subsidiewijzer. Daarmee stimuleren we een verantwoorde verduurzaming van het religieus erfgoed. ► Aansluiten bij de landelijke (kennis)ontwikkeling We gebruiken kansen door actief aan te sluiten bij de landelijke (kennis) ontwikkelingen op het gebied van religieus erfgoed en delen deze informatie met gebouweigenaren en -gebruikers.

Toekomstambitie Met extra middelen via de Kadernota kunnen we verder inzetten op het activeren van religieus erfgoed als ontmoetingsplek. Dit doen we met projecten waarbij eigenaren en gemeente samenwerken. De inhoud van deze projecten bepalen we gezamenlijk op basis van de situatie en de behoeften die er zijn voor de gebouwen en de omgeving. Bijvoorbeeld: ► Beschermen we het religieus erfgoed In het Omgevingsplan beschermen we het religieus erfgoed, waarbij ook de omgeving van het erfgoed wordt meegenomen. Daar waar deze bescherming nieuwe juridische gevolgen heeft voor eigenaren of belanghebbenden volgt hiervoor eerst een (aanwijs)procedure en belangenafweging. ► Onderzoek verhoging subsidie We onderzoeken of we de subsidie voor religieuze gebouwen met de status van beeldbepalend pand op gemeentelijk monument kunnen verhogen, in de Subsidieregeling monumenten Amersfoort. Vanwege de omvang en hoge waarden van deze gebouwen biedt de bestaande regeling in sommige gevallen onvoldoende mogelijkheden. Rijksmonumenten kunnen een beroep doen op de subsidieregeling van het rijk (SIM). ► Aandacht voor energiebesparing Voor een duurzaam behoud en gebruik van de gebouwen is het nodig om aandacht te besteden aan energiebesparing en om ook dit erfgoed in de toekomst te kunnen verwarmen zonder gebruik van fossiele brandstoffen. We werken samen met het Rijk

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

• Het bij elkaar brengen van vraag en aanbod (matching) of het creëren van een matchmaking platform tussen gebouweigenaren en maatschappelijke organisaties. • Verbreding van de rol van het vaste gemeentelijk aanspreekpunt, als aanjager van het thema en ondersteuner bij transformatieprocessen. • Verbetering van de zichtbaarheid en toegankelijk van religieus erfgoed door het organiseren van activiteiten in dit erfgoed. • Het projectmatig realiseren van passend nevengebruik in een of meerdere religieuze gebouwen. Met een projectteam ondersteunen we de planontwikkeling en uitvoering van de wijzigingen die dit aan het gebouw vraagt.

Toelichting In 2020 is een concept Visie Religieus Erfgoed Amersfoort gemaakt in samenwerking met eigenaren van religieuze gebouwen. We kiezen ervoor om in dit Omgevingsprogramma verder vorm te geven aan de doelen uit de conceptvisie en om deze te vertalen naar concrete voorstellen. Daarmee worden de gezamenlijke uitgangspunten voor het religieus erfgoed onderdeel van dit Omgevingsprogramma Erfgoed.

48

6.4 Kennisdeling en publieksparticipatie We delen de kennis over de stad graag met alle bewoners en bezoekers van Amersfoort. Het betrekken van het publiek bij de archeologie en (bouw)historie van Amersfoort doen we om twee redenen. Ten eerste zijn we trots op onze stad en willen mensen laten kennismaken met de geschiedenis van de gebouwen, het landschap en archeologie. Ten tweede willen we dat inwoners van Amersfoort zich verbonden voelen met de geschiedenis van de gebouwen, het landschap en met het vak archeologie en monumentenzorg. Dat kan door hen kennis te laten maken met het historische verhaal van Amersfoort waar archeologie, bouwhistorie en de bebouwde en landschappelijke omgeving belangrijke onderdelen van zijn. Uit het participatietraject kwam naar voren dat mensen ook meer willen leren over de geschiedenis van de stad. Bijna twee derde van de mensen zegt hier veel interesse voor te hebben. Om die reden is kennisdeling een belangrijk onderdeel van het erfgoedwerk. We hebben een publiekswebsite over de archeologie van Amersfoort. Jaarlijks verschijnen er een jaarverslag en artikelen over onderzoek in het Historisch Jaarboek Flehite en in de Kroniek. Regelmatig is er een open dag op een opgraving. Om het jaar is er een lezingenavond waar de Amersfoortse archeologie centraal staat. Het meeste hiervan is op volwassenen gericht.

Natuurlijk doet Amersfoort actief mee aan de Open Monumentendagen, hierbij betrekken we de jeugd actief. Sinds 2017 leiden juniorgidsen (basisonderwijs en deels voortgezet onderwijs) tijdens de Open Monumentendagen honderden bezoekers rond in het Amersfoorts erfgoed. We werken samen met onze erfgoedpartners aan kennisdeling in de stad.

Stichting Archeologie Amersfoort (STAA) In 1992 is een steunstichting opgericht die de Amersfoortse archeologen helpt met het publiceren van opgravingsresultaten en het betrekken van de Amersfoorters bij verleden. Voorbeelden van dit soort activiteiten zijn de publicatie van het boek Nering en Vermaak (1994) over de opgraving op De Hof. Ook is het kinderboek De Ivoren Dolk (2009) uitgebracht. De archeologische stadswandeling is nog steeds een groot succes. Net als de replica’s van (gevulde) wijnflessen tot spaarvarkens. De STAA financiert ten slotte elke twee jaar De avond van de Amersfoortse Archeologie.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

Participatie en samenwerking bij Archeologie en Monumentenzorg Vanaf de oprichting zijn vrijwilligers een belangrijk onderdeel van het Centrum voor Archeologie. Zij werken niet alleen mee tijdens archeologische opgravingen, maar ook op kantoor helpen ze met het verwerken van de vondsten en in de tentoonstellingsruimte (zie hieronder). De stadsarcheologen kunnen niet zonder hun hulp. In sommige gevallen kunnen meer vrijwilligers meehelpen bij een opgraving. Zoals bij een onderzoek langs de Leusderweg in 2023, waar veel mensen op afkwamen. Als het kan laten we vaker vrijwilligers meedoen. Mensen kunnen op deze manier nog meer leren over archeologisch onderzoek en de geschiedenis van een plek. Voor een goede toekomst van ons erfgoed hebben eigenaren, inwoners en organisaties een belangrijke rol. Door samen te werken en kennis te delen worden de erfgoedtaken een gezamenlijke verantwoordelijkheid van overheid en stad. Zo zorgen bijvoorbeeld organisaties zoals het Gilde Amersfoort en de Waterlijn voor het uitdragen van de waarden van het erfgoed.

49

Archeologie voor kinderen nog niet zichtbaar genoeg is. Veel ouders van jonge kinderen vinden dat scholen meer les moeten geven over archeologie en de geschiedenis van Amersfoort. Daarom gaan we een lespakket over het Amersfoortse erfgoed maken. Expertise van Landschap Erfgoed Utrecht kan daarbij helpen. Het lespakket is onder voorbehoud van extra incidenteel budget.

Bij de aanwijzing van monumenten en monumentale structuren hanteren we ook een participatieve aanpak zie hiervoor hoofdstuk 5.

► Educatie jongeren Ook jongeren gaven aan dat ze nu nog weinig weten over de Amersfoortse geschiedenis. Ruim 80% van de deelnemers aan het participatieproces wil hier graag meer over leren. Het liefst niet in een les op school of op de computer, maar interactief in de stad. Het Centrum voor Archeologie is samen met een student van de Reinwardtacademie (gespecialiseerd in erfgoededucatie) en een docent geschiedenis van een Amersfoortse middelbare school begonnen met een (interactief) lesprogramma voor het voortgezet onderwijs. Dit lesprogramma werken we verder uit.

Onze ambitie We willen zoveel mogelijk mensen laten kennisnemen van het Amersfoortse erfgoed om de verbondenheid met de stad te vergroten.

Dit gaan we doen ► Nieuwsbrief Erfgoed Met de Nieuwsbrief Erfgoed bieden we alle eigenaren, liefhebbers, betrokkenen en geïnteresseerden informatie over het Amersfoortse erfgoed, beleid, dienstverlening, gemeentelijke en landelijke regelingen en activiteiten rond erfgoed. We delen hierin ook onderzoeksresultaten en de stand van zaken van actuele projecten. De nieuwsbrief verschijnt vier keer per jaar. ► Educatie kinderen Het Centrum voor Archeologie richt zijn aandacht op educatie voor kinderen om hen kennis te laten maken met de geschiedenis van Amersfoort en omgeving. Er is bijvoorbeeld een archeologische speurtocht. En er zijn lessen voor basisscholen. Op open dagen staat er altijd iets voor kinderen klaar waarmee ze spelenderwijs kennismaken met archeologie. Uit het participatietraject blijkt dat het Centrum voor Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

► Uitbouwen tentoonstellingsruimte van het Centrum voor Archeologie De archeologische topvondsten van Amersfoort zijn te zien in de tentoonstellingsruimte aan de Westsingel 46. We willen meer ruimtes onderdeel maken van de expositieruimte. In deze ruimtes staan niet alleen de vondsten en hun verhalen centraal, maar ook willen we dat mensen beter ervaren wat archeologen doen. En waarom het belangrijk is dat archeologisch onderzoek wordt gedaan. Een van de nieuwe plekken kan het nieuwe depot in de kelder onder de Observant worden. We onderzoeken hoe we de expositieruimte kunnen vergroten. Het Centrum voor Archeologie is de enige erfgoedorganisatie die het archeologische deel van het historische verhaal van Amersfoort vertelt. ► Vaker het historische verhaal van Amersfoort delen Een van de belangrijkste uitkomsten van het participatietraject is de wens om het historische verhaal van Amersfoort meer zichtbaar te maken in de stad. Het verhaal vertelt zichzelf, terwijl mensen door de stad lopen of fietsen. Mensen zijn niet alleen geïnteresseerd in de geschiedenis van de oude gebouwen die er nu nog staan, maar ook in de archeologische verhalen van plekken waar nu nieuwbouw staat. Daarbij moeten we de wijken buiten de binnenstad niet vergeten.

50

De archeologische vondsten en verhalen willen we daarom meer zichtbaarder maken in de stad. Een groot deel van dit verhaal is verdwenen in de grond en alleen door archeologisch onderzoek zichtbaar. Vooral van dingen die niet op oude kaarten staan, is moeilijk te voorspellen of ze in de bodem aanwezig zijn. Toch kunnen we vooraf wel zeggen wat we verwachten te vinden. Een ontwikkelaar kan deze verwachting verwerken in het ontwerp. Denk aan een speeltuin waarvan de speeltoestellen verwijzen naar de geschiedenis van de locatie. Of de inrichting van een park waarvan de grafheuvels terugkomen als hoogte-elementen. We onderzoeken of we een subsidieregeling voor erfgoedbeleving kunnen realiseren. Hiermee kunnen we initiatieven ondersteunen die betrekking hebben op het beleven van het Amersfoorts Erfgoed. ► Vergroten zichtbaarheid vondsten Het is niet altijd nodig om op de plaats waar archeologische resten zijn gevonden, het verhaal te vertellen. Dat kan ook in de buurt, door (tijdelijke) tentoonstellingen. Er is al een ruimte waar de archeologische topvondsten te zien zijn. Om de zichtbaarheid te vergroten is het ook waardevol om buiten het Centrum de vondsten te laten zien. Bijvoorbeeld in vitrines in buurthuizen, bibliotheken of leegstaande winkels, verspreid over de stad. Archeologie komt dan naar de wijk toe.

Daarnaast willen we voor tentoonstellingen en het uitlenen van vondsten meer gaan samenwerken met museum Flehite en andere musea, ook buiten Amersfoort. Want de geschiedenis van Amersfoort mag ook buiten de stad meer aandacht krijgen. ► Werken aan een openbaar toegankelijke vondstendatabase De samenwerking met musea, buurthuizen en bibliotheken kan worden verbeterd als zij het Centrum voor Archeologie ook kunnen vinden. De archeologen hebben niet de tijd om hiervoor altijd het initiatief te nemen. Andere erfgoedinstellingen kunnen het Centrum voor Archeologie zelf benaderen over vondsten die ze willen lenen. Alle Amersfoortse archeologische vondsten moeten dan beter zichtbaar zijn voor de buitenwereld. Dat kan door een nieuwe vondstendatabase te gaan maken (zie ook Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

hoofdstuk Erfgoed voor de toekomst). De vondstendatabase die al wordt ontwikkeld, kunnen we inzetten als een digitaal open depot. Archeologische onderzoekers en musea, maar ook andere geïnteresseerden, kunnen de vondsten dan digitaal bekijken. Een vervolgstap is om samen met andere (gemeentelijke) depots te onderzoeken of we alle vondstendatabases aan elkaar kunnen koppelen. Als dat lukt, kunnen alle depots elkaars vondsten nog makkelijker vergelijken en bestuderen. ► Kennisdeling en samenwerking met erfgoedpartners Natuurlijk zijn er veel Amersfoorters die bijdragen aan de toekomst van ons erfgoed en die ook het historische verhaal van Amersfoort uitdragen. Onze erfgoedpartners, zoals de historische verenigingen, doen ontzettend veel aan kennisontwikkeling en -deling. We benutten deze kracht van de stad en elkaars kennis. Ieder heeft zijn eigen rol en expertise. Zo veel als mogelijk werken we samen met onze erfgoedpartners en delen we kennis. Zo versterken we het Amersfoorts erfgoednetwerk. We delen nieuwe kennis over het erfgoed bijvoorbeeld ook met de gidsen van het Gilde Amersfoort en de Waterlijn, zodat zij de waarden van het erfgoed verder kunnen uitdragen. ► Ondersteunen erfgoed initiatieven We ondersteunen erfgoedinitiatieven zoals de Open Monumentendagen waarbij we de jeugd actief betrekken.

We onderzoeken of we een subsidieregeling voor erfgoedbeleving kunnen realiseren. Hiermee ondersteunen we initiatieven rond het beleven van het Amersfoorts Erfgoed.

6.5 Erfgoedagenda Een belangrijk basis van een goede erfgoedzorg is kennis. Deze kennis moet actueel en bruikbaar zijn voor nieuwe ontwikkelingen. Zo kunnen we de geschiedenis van Amersfoort beter begrijpen, doorgeven en zichtbaar maken voor iedereen. Historische informatie vormt samen met de archeologische, bouwhistorische en cartografische

51

gegevens de geschiedenis van Amersfoort, ofwel “het historische verhaal van Amersfoort”. Het gaat dus nooit om slechts één discipline, maar om de samenhang. Voor deze samenhang is de kennis van verschillende Amersfoortse organisaties nodig. Er zijn al veel netwerkpartners actief die verhalen vertellen en de geschiedenis zichtbaar maken. Die krachten willen we verbinden.

Onze ambitie

Een Erfgoedagenda is een platform voor samenwerking. Doel van de Erfgoedagenda is om inzicht te krijgen in alle lopende initiatieven en om verbinding te leggen tussen afzonderlijke projecten op het gebied van erfgoed. Zo kunnen we beter bepalen waar kennis ontbreekt en welke verhalen we nog niet vertellen. De agenda helpt ook om prioriteiten te stellen en middelen te bundelen. Op vaste momenten per jaar kiezen we samen met erfgoedorganisaties en deskundigen een onderzoeksthema. Dit kan bijvoorbeeld gaan over een wijk, een bouwperiode, een bepaald type erfgoed of een maatschappelijke ontwikkeling. De uitkomsten delen we. Zo blijft kennis niet versnipperd, maar zichtbaar en toepasbaar.

► Starten Erfgoedagenda Om het historische verhaal van Amersfoort nog completer te krijgen, maken we gebruik van de kracht van de stad. Thema’s onderzoeken we samen met erfgoedorganisaties en deskundigen. Nu loopt dergelijk overkoepelend onderzoek vaak vast op het samenbrengen van alle relevante organisaties. Wij willen daarom een erfgoedagenda starten. Centraal staat de vraag: Welke thema’s hebben meer aandacht en onderzoek nodig?

De gemeente werkt daarbij bij voorkeur in korte, afgebakende projecten met concrete resultaten. Ook maken we gebruik van bestaande netwerken en platforms, zoals Amersfoort op de kaart. Voor de uitvoering is een coördinator of trekker nodig die het proces bewaakt en de samenwerking aanjaagt.

Gezamenlijk met deskundigen het historische verhaal van Amersfoort uitbreiden en verbeteren, ten behoeve van de stad.

Dit gaan we doen

► Oprichten erfgoedraad Er is een sterke wens vanuit diverse erfgoedorganisaties om de samenwerking met de gemeente te verbeteren. Bewoners en organisaties willen meer invloed, betere informatie-uitwisseling en een vaste overlegstructuur. Een ‘Erfgoedraad’ kan hiervoor zorgen: een periodiek overleg waarin kennis, ervaringen en belangen worden gedeeld. Doelen zijn het versterken van onderling contact, leren van elkaar en het bespreken van thema’s rond behoud, ontwikkeling en beleid. Hoe we dit in de praktijk gaan organiseren, onderzoeken we samen met de erfgoedorganisaties. We onderzoeken of de vorm van een Erfgoedcafé geschikt is als ontmoetingsplek om kennis te delen, initiatieven te presenteren en het netwerk te voeden. Door deze samenhang ontstaat een dynamisch kennisnetwerk dat Amersfoorts erfgoed levend houdt, versterkt en duurzaam inzet bij ruimtelijke en maatschappelijke opgaven. De opgedane kennis kunnen alle betrokkenen vervolgens op verschillende manieren delen - via artikelen, rondleidingen, QR-codes, podcasts, of door gebruik te maken van nieuwe vormen van beleving, zoals serious gaming, prijsvragen of educatieve projecten waarin ook de jeugd actief wordt betrokken.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

52

6.6 Economie en Toerisme Erfgoed biedt veel kansen op economisch gebied. Het zorgt voor een aantrekkelijke (leef)omgeving. Uit onderzoek blijkt dat de aanwezigheid van erfgoed leidt tot een hogere waarde van vastgoed in de omgeving. Erfgoed als identiteitsdrager heeft aantrekkingskracht op (potentiële) inwoners, bedrijven en bezoekers. We zien bijvoorbeeld dat het maken van een stadswandeling in de historische binnenstad een belangrijk bezoekmotief is voor toeristen in Amersfoort (‘Toeristisch Bezoek aan Steden 2023’, onderzoek van het NBTC). Deze activiteit wordt vaak gecombineerd met bezoek aan detailhandel en gebruik van horeca. Op die manier dragen toeristen bij aan de Amersfoortse economie en het voorzieningenniveau. De aanwezigheid van erfgoed in Amersfoort in combinatie met de gunstige geografische ligging, trekt ook een specifiek soort bedrijvigheid en werkgelegenheid, met erfgoedinstellingen (Amersfoort als Erfgoed-’hub’), zoals: De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), Het Nationaal Restauratiefonds (NRF), de Stichting Nederland Monumentenland, de Stichting Vakgroep Restauratie, Het Nationaal Centrum Erfgoedopleidingen (NCE), het CollectieCentrum Nederland (CCNL), de erfgoedinstellingen in het klooster OLV ter Eem en de Nederlandse beiaardschool.

Amersfoort heeft dankzij de aanwezigheid van erfgoed dus een concurrentievoordeel op steden zonder vergelijkbaar erfgoed. Dit concurrentievoordeel kan de gemeente (verder) benutten, onder andere door: • Het inzetten van erfgoed in de profilering van Amersfoort, zoals VVV en Citymarketing Amersfoort doen. • Het (her)gebruik van erfgoed als vestigingsplaats voor bedrijven en bijzondere functies, zoals bijvoorbeeld is gerealiseerd in De Nieuwe Stad. • Het beleefbaar maken van erfgoed voor inwoners en bezoekers, bijvoorbeeld door de rondvaarten van Waterlijn en de stadswandelingen van het Gilde Amersfoort. Bij het gebruiken van het economisch potentieel van erfgoed is het belangrijk oog te houden voor de impact van economische activiteiten op erfgoedwaarden (en andere omgevingsfactoren). Als de toeristische druk van bezoekers hoger is dan de draagkracht van het erfgoed en de omgeving, kan dit ten koste gaan van erfgoedwaarden. Als er balans is tussen druk en draagkracht en oog voor erfgoedwaarden, is toerisme een mooie manier om erfgoed breder onder de Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

aandacht te brengen en te behouden. Door in te spelen op de gebiedsidentiteit, verbinding en trots kan erfgoedtoerisme lokaal draagvlak en beleving stimuleren. Hierdoor blijft het belang van erfgoed geborgd. Toerisme is in Amersfoort dus een middel en niet een doel op zich.

Ambitie We gebruiken de economische kansen van het erfgoed in Amersfoort terwijl we de kernwaarden van het erfgoed en de omgeving bewaken.

Dit gaan we doen ► Ondersteunen organisaties We ondersteunen organisaties zoals VVV, Waterlijn, het Gilde Amersfoort en Levende Historie. Zij vertellen mede het historische verhaal van Amersfoort en maken het Amersfoortse erfgoed beleefbaar. We delen onze erfgoedkennis met hen. ► Betere informatievoorziening We verbeteren de (toeristische) informatievoorziening, onder andere door: • Het toevoegen van informatiebordjes op belangrijke erfgoedlocaties. We letten hierbij op het onderhoud en de vandalismebestendigheid van deze informatiebordjes. • Het toevoegen van informatieborden op de Grebbelinie. ► Profileren erfgoed We zetten erfgoed(iconen) in bij de profilering van Amersfoort, bij opdrachten aan Citymarketing Amersfoort, Marketing Coöperatie Utrecht en Bureau Toerisme Heuvelrug en Vallei.

53

7 GEBIEDSGERICHTE AMBITIES De Omgevingswet verplicht gemeenten om bij stedelijke ontwikkelingen rekening te houden met zichtbaar en onzichtbaar erfgoed. Nieuw is ook dat rekening moet worden gehouden met de omgeving van monumenten. Deze voorschriften moeten met een juridische onderbouwing worden opgenomen in het Omgevingsplan. In de omgeving van erfgoed houden we rekening met de waarden en met de ruimtelijke kwaliteit, zichtbaarheid, beleefbaarheid en met maat en schaal. Dit geldt niet alleen voor de rijks- of gemeentelijke monumenten en stadsgezichten. Door de gehele gemeente vertellen belangrijke identiteitsdragers of “landmarks” het samenhangende historische verhaal van Amersfoort. Het religieuze erfgoed heeft hierin een bijzondere betekenis. Bij de uitwerking van de gebiedsgerichte ambities leggen we nadrukkelijk de koppeling met het omringende (historische) landschap, historische waterlopen en de ecologische waarden. Ook leggen we een koppeling met het sociaal domein, voorzieningen en het thema ‘ontmoeten’ uit de Omgevingsvisie. Zo versterken cultuurhistorie, natuur, en ruimte elkaar en dragen ze bij aan maatschappelijke vraagstukken. Als de borging van de erfgoedwaarden in het Omgevingsplan juridische consequenties heeft, volgt eerst een actualisatie van dit Omgevingsprogramma of een aanwijsprocedure waarmee belangen integraal worden afgewogen.

In dit hoofdstuk bespreken we de belangrijkste ambities die voortkomen uit de thema’s Erfgoed voor de toekomst en Erfgoed verbindt, wanneer deze te maken hebben met een specifiek (deel)gebied. Dit vormt geen uitputtend overzicht. De meer algemene en gebieds-overstijgende onderwerpen, komen hier niet opnieuw aan bod. De gebiedsgerichte ambities leveren uitgangspunten en inspiratie bij ontwikkelingen. Ook vormen ze de basis voor verdere cultuurhistorische analyses in het gebied. Voor de verdere uitwerking van de ambities maken we gebruik van de beschikbare subsidies van alle overheidslagen, zoals de subsidie voor historisch en ontwerpend onderzoek van de provincie Utrecht.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

Binnenstad In de historische binnenstad staan de meeste (en bekendste) identiteitsdragers. Sommige staan nog fier overeind, andere liggen onder de grond verborgen. De binnenstad is een rijksbeschermd stadsgezicht met veel historische gebouwen en een hoge archeologische waarde. Ontwikkelingen in de historische kern krijgen dus altijd met erfgoed te maken. Of het nu gaat om het verduurzamen van de (monumentale) panden of het herinrichten van de stadspleinen, ook de binnenstad wordt voortdurend verder ontwikkeld. Basis voor planvorming is altijd een historisch onderzoek en een vertaling daarvan in kansen en kaders. Dit betekent overigens niet dat reconstructie een uitgangspunt is. Nieuwe ontwikkelingen kunnen worden geïnspireerd door het verhaal van de plek. Dat geeft meerwaarde en identiteit. Het samenhangende beeld van de binnenstad koesteren we. Er is hierbij extra aandacht voor de kwaliteit van het stadsbeeld en de openbare ruimte. Het vastgestelde terrassenbeleid en een plan van aanpak voor reclames en uitstallingen sluiten hierbij aan. De kerken, kloosters en bijbehorende begraafplaatsen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Bij herinrichting van pleinen zoals het Onze-Lieve-Vrouweplein, de Groenmarkt en Achter Davidshof/Stadhuisplein moet dan ook met rekening worden gehouden met de begraafplaatsen die hier hebben gelegen.

54

Stadsmuren en stadgrachten

Hoge waardering vraagt hoge kwaliteit

De bijzondere waarden van de twee stadsmuren, de bijbehorende stadsgrachten en het plantsoen verdienen meer aandacht. Ze zijn zeer bepalend voor de historische structuur van de stad. Niet alleen de locaties waar ze nu niet meer zichtbaar zijn (de eerste stadsmuur is soms nog onderdeel van de fundering van de Muurhuizen), maar ook daar waar ze zichtbaar zijn. We onderzoeken of de eerste stadsmuur een gemeentelijk (archeologisch) monument kan worden. Het is onze ambitie en wens om in de toekomst de ruimtelijke structuur en relaties te herstellen of te verbeteren. Het meer zichtbaar en beleefbaar maken van de historische verdedigingsgordels draagt daaraan sterk bij.

De waardering van de historische binnenstad is heel hoog. Veel Amersfoorters identificeren zich met de middeleeuwse stadskern. Het vormt een visitekaartje en herkenningspunt. Het is ook een gebied met een grote dynamiek. Om de kwaliteiten van de binnenstad door te geven aan toekomstige generaties vraagt dit gebied extra aandacht: de kwaliteit van het stadsbeeld, de gebouwen en ook van inrichting en beheer van de openbare ruimte moet onverminderd hoog blijven en waar mogelijk versterkt. Hierbij kan ook de historische beleving worden versterkt. ‘Verrommeling’ of verval willen we voorkomen. Elk archeologisch en bouwhistorisch onderzoek leert ons weer meer over de vroegste geschiedenis van onze stad. Bij alle ontwikkelingen in de binnenstad hebben de erfgoedwaarden daarom een hoge prioriteit. De middeleeuwse structuur, grachten en monumenten blijven het visitekaartje van de stad. Bij ontwikkelingen moet rekening worden gehouden met de historische kernkwaliteiten zoals maat en schaal, gevelritmiek en kwaliteit van de openbare ruimte. De Cultuurhistorische Analyse van de binnenstad vormt, als onderdeel van het Omgevingsplan een belangrijke leidraad bij alle keuzes in de historische kern. Doel is niet om het rijksbeschermd stadsgezicht te bevriezen maar om nieuwe ontwikkelingen aan te sluiten bij de historische karakteristieken van het gebied.

Bij een ‘doorontwikkeling’ van de binnenstad zonder deze kaders gaan de waardevolle karakteristieken op termijn verloren.

Een grote ambitie is het herstel van de verdedigings- en plantsoengordel rond de binnenstad. Met de aanleg van de Stadsring is in 1959 een deel van de karakteristieke verdedigings- en plantsoengordel rond de middeleeuwse kern helaas verloren gegaan. In combinatie met de toekomstige verkeerskundige aanpak van de Stadsring onderzoeken we de mogelijkheid om de karakteristieke gordel rond de binnenstad weer meer herkenbaar en beleefbaar te maken. Zelfs een beperkte versmalling van de verkeersader tussen de Molenstraat en de Arnhemsestraat biedt al grote kansen om de ontbrekende schakel in de historische ring (visueel) te herstellen. Dit versterkt de kwaliteit en identiteit van de binnenstad. Zie ook: Omgevingsprogramma Mobiliteit.

Bergkwartier, Birkhoven/ Bokkeduinen en Nederberg Met een versterking van de verdedigings- en plantsoengordel kan er nog meer (letterlijk en figuurlijk) stil worden gestaan bij bestaande stadspoorten en muurdelen. Zo wordt de historische binnenstad duidelijk herkenbaar en kunnen mensen ook van buiten de binnenstad het unieke karakter ervaren. De aanpak van de tweede stadsmuur en het plantsoen vormt een integrale opgave: het gaat hierbij ook om afwegingen over mobiliteit, gebruik, recreatie, ontmoeting, beheermogelijkheden en wensen voor meer natuurvolgend beheer. Naast de Stadsring is een ander knelpunt de relatie tussen de binnenstad en de Koppel. Een langere termijnambitie is dan ook een betere verbinding van de spoorwegzone bij de Koppelpoort. Het spoorwegtracé doorsnijdt de historische structuur van de stad en de ruimtelijke relaties op deze plek.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

Het grootste rijksbeschermd stadsgezicht is het stadsgezicht Bergkwartier. De wijk staat symbool voor het goede leven dat de stad te bieden had aan het begin 20ste eeuw. Uitgangspunt bij ontwikkelingen in dit deel van Amersfoort is het behouden - of waar mogelijk versterken - van deze cultuurhistorische identiteit. Ook in het rijksbeschermd stadsgezicht Bergkwartier moet de inrichting van de openbare ruimte aansluiten bij de waarden en kwaliteiten van de wijk. Dit gebied heeft veel identiteitsdragers.

55

Wijkkenmerken De Utrechtseweg (na Stichtse Rotonde N237), heeft de historische naam Weg der Weeghen (zie bijlage 2). Een gezamenlijke ambitie met de buurgemeentes, de provincie Utrecht en de stichting Weg der Weeghen is om de bekendheid en de beleving te vergroten. Hierbij is het belangrijk dat men bij ontwikkelingen langs deze weg rekening houdt met de oorspronkelijke inrichting en structuur. Langs deze weg ligt het monumentale complex Zon en Schild. We vinden het van belang dat dit complex zijn monumentale kwaliteiten behoudt en de belevingswaarde waar mogelijk wordt versterkt. Aan de Utrechtseweg ligt het Belgenmonument dat een symbool is voor de inclusieve en gastvrije stad die Amersfoort was en is. Dit bijzondere monument met de landschappelijke aanleg daaromheen verdient meer aandacht. De (onbebouwde) zichtlijnen van en naar het monument moeten intact blijven. Niet ver ervandaan ligt het Onze Lieve Vrouwe Klooster Ter Eem. Een rijksmonumentaal complex met een uniek verhaal, waarvan de waarden en het monumentale karakter leidend zijn bij toekomstige ontwikkelingen. Ook het rijksmonumentale Kruisherenklooster Contstantinianum is van hoge waarde voor dit gebied. Kenmerkend voor het Bergkwartier is de landschappelijke aanleg. De lanen volgen de hoogtelijnen van de ‘Amersfoortse Berg’, met daaraan villa’s of karakteristieke Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

bouwblokken in het groen. Veel panden zijn monumenten, andere ondersteunen het beeld in zowel historische als eigentijdse architectuur. Bij plannen voor nieuwbouw, wijzigingen, herstel of verduurzaming houden we rekening met de waarden van het gebied, zoals ook vastgelegd in het Omgevingsplan. Voor de mogelijkheden van zonnepanelen werken we in de komende periode aan een verruiming van het beleid, met maatwerk dat aansluit bij de specifieke kenmerken van de panden in het Bergkwartier.

Militair erfgoed De Bernhardkazerne, delen van Kamp Soesterberg en oefenterrein de Vlasakkers behoren tot de militaire historie van garnizoensstad Amersfoort. We gebruiken de kansen om het verhaal van Amersfoort als garnizoensstad op de kaart te zetten en om deze cultuurhistorische waarden en militaire geschiedenis uit te dragen. In samenspraak met de buurgemeentes en het ministerie van Defensie is erfgoed bij herontwikkelingen een belangrijke pijler. Ander - en meer beladen - militair erfgoed is Kamp Amersfoort. Het Nationaal Monument en bijbehorend herinneringscentrum ligt in de gemeente Leusden. Het concentratiekamp uit de Tweede Wereldoorlog is echter veel groter geweest dan het Monument. Het noordelijk deel ligt in de gemeente Amersfoort. In samenwerking met de gemeente Leusden en stichting Nationaal Monument Kamp Amersfoort benutten we de cultuurhistorische (boven- en ondergronds) waarden en beladen

56

geschiedenis als uitgangspunt bij herontwikkeling. Nieuwe functies moeten aansluiten bij de contour en sfeer en ook de locatie versterken als plek van bezinning. Hierbij mogen we ook de Appel- en Kapelweg niet vergeten, een plek waar vele kampgevangenen langs kwamen als onderdeel van de verbindingsweg tussen het Kamp en het station.

De Galgenberg en grafheuvels De Galgenberg (archeologisch rijksmonument) is de laatste nog zichtbare grafheuvel op Amersfoorts grondgebied. Het is onderdeel van vele grafheuvels op de Heuvelrug. Het was tot 1809 de plek voor de galg. Een identiteitsbepalende plek en vroeger de lugubere ‘entree’ vanuit Utrecht. De bijzondere historie van de Galgenberg willen we bij toekomstige ontwikkelingen beter naar voren laten komen en herkenbaar maken. In een zone op de (flanken van) Amersfoortse Berg hebben overigens hoogstwaarschijnlijk nog meer grafheuvels gelegen. Dit zogenaamde grafheuvellandschap kan een inspiratie zijn voor toekomstige ontwikkelingen. We verwachten dat er ook veel archeologische resten in de bodem zitten.

Landgoederen Het gebied Birkhoven/Bokkeduinen gaat terug tot een van de oude landgoederen die Amersfoort rijk was en die de basis vormen voor het huidige groen in de stad. Het groene karakter van dit gebied is ook vanuit de erfgoedwaarden van grote betekenis, om de herinnering aan dit landgoed te behouden. Het ontwerp en de invulling van de Engelse landschapsstijl kan inspiratie bieden bij nieuwe inrichtingsplannen.

Nederberg en Rietveldpaviljoen In het gebied Nederberg vinden in de komende periode veel transformaties plaats. We houden hierbij rekening met de aanwezige cultuurhistorische waarden. Het tentoonstellingsgebouw aan de Zonnehof van architect Gerrit Rietveld (1959) was de eerste kunsthal van Nederland. Sinds 2025 is hier de gemeentelijke culturele basisinstelling Rietveldpaviljoen gevestigd. Daarmee is de oorspronkelijke functie van het gebouw weer terug. We willen de monumentale kwaliteiten van dit bijzondere complex en zijn omgeving aan de Zonnehof behouden en versterken. Het monumentale voormalige GGD-complex in de architectuur van de ‘Bossche School’ vormt een belangrijk onderdeel van deze omgeving. Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

Isselt, Nieuwe Stad en Soesterkwartier De westkant van Amersfoort was lang een landbouwgebied met enkele boerderijen en de doorgaande (zomer- en winter)route naar Soest: de Soesterweg en Noorderwierweg. Het was een apart gerecht met een eigen kapel. De kapel is niet alleen de naamgever van de wijk Isselt, maar is ook nog het enige historische gebouw in een verder door industrie- en bedrijfsgebouwen gekenmerkt gebied. Alle historische boerderijen zijn inmiddels verdwenen. Ook enkele oude landgoederen, zoals Puntenburg en Berg en Dal, vroeger gelegen langs de Eem, zijn niet meer zichtbaar. Het karakter, de contouren en voormalige inrichting kan echter wel inspiratie bieden bij herinrichting van deze gebieden.

Kapel en Huis Isselt De kapel en het bijbehorende Huis Isselt zijn een archeologisch en gebouwd rijksmonument. De resultaten van al gedeeltelijk uitgevoerd cultuurhistorisch onderzoek vormen het uitgangspunt voor toekomstige aanleg en herontwikkeling van de omgeving. De relatie met de omgeving vormt hier een aandachtspunt. Het complex Isselt vormt een belangrijk historisch identiteitsbepalend element in de omgeving. Er zijn kansen om dit beter ‘op de kaart’ te zetten.

57

Karakteristieke industrie

Kapel en landgoed Coelhorst

Het landelijke karakter maakte rond 1900 plaats voor een industriegebied met arbeidersbuurt. Inmiddels is de industrie hier karakteristieker dan het landelijke karakter. Dit geldt niet alleen voor de (voormalige) industrie langs de Eem, maar ook voor de Wagenwerkplaats (zie: bijlage 2). In beide gebieden zijn industriële gebouwen al met succes herbestemd. We hechten belang aan de inrichting van de openbare ruimte met verwijzingen naar de oorspronkelijke functie en de relatie met de nieuwe ontwikkelingen in de omgeving. We willen het unieke karakter van het Soesterkwartier (met daarin enkele gemeentelijk stadsgezichten) en de Nieuwe Stad behouden. In het Omgevingsprogramma Langs Eem en Spoor staan zes ontwikkelgebieden. De historische ligging langs de rivier de Eem en de spoorlijn is bepalend voor de identiteit en beeldkwaliteit in dit gebied. De opgave voor het erfgoed is behoud van het industriële karakter bij gebiedstransformatie in deze gebieden. Dit gebeurt op verschillende schaalniveaus. Een voorbeeld daarvan is behoud van de karakteristieke bebouwing, een (haven)structuur en behoud van elementen zoals de spoorrails en rollerbanen bij de Wagenwerkplaats. Voor zorgvuldige planvorming bij transformatiegebieden is een gebiedsbiografie of transformatiekader het middel om brede erfgoedwaarden te distilleren.

Kapel en landgoed Coelhorst (zowel archeologisch rijksmonument als gebouwd rijksmonument) zijn een belangrijk historisch identiteitsbepalend element in de groene omgeving. Het oorspronkelijke huis is tijdens de Tweede Wereldoorlog verloren gegaan. Alleen de kelder is overgebleven in de vervangende nieuwbouw. Herbouw geïnspireerd op het oorspronkelijke huis is denkbaar. Voor de omgeving van dit huis is het resultaat van een cultuurhistorisch onderzoek de basis voor ontwikkeling.

Hoogland West: Hoogland, Nieuwland, buitengebied De verkavelingsstructuur die elders in de stad verloren is gegaan, is kenmerkend in het buitengebied van Hoogland-west. Eventuele herontwikkelingen moeten aansluiten bij de belangrijkste elementen: de ontginningskades, weteringen en de boerderijen en erven - veelal op terpen. Het behoud van het open karakter is waardevol. Niet in de laatste plaats vanwege het kenmerkende zicht op de Onze Lieve Vrouwe toren. We willen ook de historische landschapselementen in Hoogland West, die verdwenen zijn, terugbrengen. Direct ten zuiden van de ontginningen ligt een dekzandlandschap dat ook kenmerkend is voor de (landschappelijke) geschiedenis van Amersfoort. De Coelhorsterweg is de verbinding tussen de verschillende dekzandkopjes. Langs de Eem en in Nieuwland vormen enkele van de dekzandkopjes bekende archeologische vindplaatsen van jager-verzamelaars, sommige uniek voor de provincie Utrecht.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

Malenhoeves Andere zeer belangrijke dragers van de Hooglandse geschiedenis zijn de Malenhoeves, als één van de oudste boerderijen, en basis voor de (gezamenlijke) ontginningen. In Hoogland West zijn nog de meeste van deze boerderijen aanwezig. Soms nog met historische kern. Zij geven identiteit aan deze plekken. We willen deze locaties koesteren, behouden of versterken. Hierbij hoort ook de Malewetering; een waterloop die de Malen in de 13de eeuw samen hebben gegraven voor een betere afwatering van hun gebied. De Malewetering is nog steeds aanwezig en kan worden benut als aantrekkelijk groenblauw lint door Amersfoort-Noord. Hier is ruimte voor water, natuur, recreatie en beleving.

Dorpskernen Voor (de voormalige gemeente) Hoogland is het behoud van de historische identiteit belangrijk. De oude dorpskernen rond de Hamseweg en de Sint Martinuskerk zijn daarbij waardevol. Het karakter van deze kernen moet behouden blijven.

58

De Eem en de Grebbelinie De Eem is niet alleen een belangrijke waterroute. Langs de Eem is lang een jaagpad in gebruik geweest. Dit pad kan inspiratie bieden voor uitbreiding van recreatie langs de Eem. De rivier heeft ook een verdedigingsfunctie gehad. Aan de noordoostkant van de Eem is vanaf de 18de eeuw de verdedigings- en waterlinie de Grebbelinie aangelegd. Het deel in Hoogland is nog zichtbaar met alle elementen die bij de linie horen, zoals keerkades, sluizen, en verdedigingswerken: kazematten. Het (recreatieve) potentieel van de Grebbelinie is nog niet volledig benut. We willen de historische structuur samen met de buurgemeenten versterken. Herbestemming van de verdedigingswerken kan voor de toekomst mogelijkheden bieden, bijvoorbeeld bij het Werk aan de Glashut. Inspiratie daarvoor kunnen we vinden in de gemeente Leusden en de herbestemming van diverse forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. De (voormalige) inundatiegebieden bieden daarnaast de mogelijkheid voor duurzaamheidsoplossingen (klimaatadaptatie).

Hoogland Oost: Vathorst, Kattenbroek, Schothorst, Hoefkwartier en Zielhorst Ook in Bovenduist en het gebied Over de Laak zijn nog de oude landschappelijke en ontginningsstructuren aanwezig. Het benutten van het agrarische en open karakter bij verdere ontwikkeling biedt kansen voor het versterken van de identiteit van deze gebieden. We willen daarnaast de verdwenen houtige (opgaande) landschapselementen terugbrengen. De Oude Veenweg, de Hogesteeg en de historische kern van Hooglanderveen geven karakter aan Vathorst. Behoud en verder versterken van deze elementen is daarom belangrijk. De resterende oude boerderijen in dit gebied willen we behouden.

Malenhoeven Meer naar het zuiden zijn tijdens de bouw van de wijken Kattenbroek, Schothorst en Zielhorst ook veel historische boerderijen verdwenen. Een aantal daarvan behoorde tot de Malenhoeven. We willen dat deze plekken, samen met de overgebleven Malenhoeven en de Malewetering, duidelijk herkenbaar blijven als onderdeel van de identiteit. Het doel is om ze te koesteren, te behouden en waar mogelijk te versterken. Waar geen gebouwen meer staan, kan dit historische gegeven dienen als inspiratie bij herontwikkeling.

Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

Park Schothorst Park Schothorst (Noord) komt voort uit een landgoed dat op een hoge dekzandrug was aangelegd. In geval van herinrichting van het park willen we de historische inrichting behouden, herstellen en waar dat kan versterken. De dekzandrug is niet alleen landschappelijk belangrijk, maar ook archeologisch. In de prehistorie hebben de eerste boeren in de regio zich hier gevestigd. We onderzoeken of er een ecologische en landschappelijke verbinding kan komen tussen landgoed Schothorst en landgoed Coelhorst. Hierbij zorgen we dat het groengebied zijn waarde behoudt.

Hoefkwartier Het Hoefkwartier vormt een nieuw stadsdeel met een hoogstedelijk karakter. Het is gelegen aan een belangrijke levensader van de stad. We onderzoeken bij transformaties welke cultuurhistorische waarden aanwezig zijn bij bestaande bebouwing en in de openbare ruimte. We proberen zo de identiteit van de plek te bewaken of versterken bij ontwikkelingen.

Amersfoort zuidoost: Liendert, Rustenburg, Stoutenburg, Randenbroek, Leusderkwartier en Buitengebied-Oost De hoge dekzandrug van Schothorst maakt bij het huidige Knooppunt Hoevelaken een bocht en vormt de ondergrond van de Hoge- en Lageweg. Deze twee wegen zijn historische wegen, die Amersfoort verbonden met het noordoosten van Nederland. Ook in Wieken-Vinkenhoef hebben prehistorische boeren zich op de dekzandrug

59

gevestigd. Het is dan ook een bekende archeologische vindplaats. Vele eeuwen later werd dit gebied de basis van de tabaksindustrie. Langs de Hogeweg, Lageweg en Liendertseweg lagen veel tabaksakkers en speciaal voor het drogen van de tabaksbladeren gebouwde schuren. Bij ontwikkelingen in de toekomst kunnen deze historische locaties inspiratie bieden.

Historische infrastructuur Samen met de Hogeweg en de Lageweg zijn de Koedijkerweg, de Leusderweg en de Arnhemseweg ook oude doorgaande wegen. Maar ook de Modderbeek, Barneveldsebeek en de Heiligenbergerbeek lopen door het gebied. De infrastructuur (wegen en waterlopen) is nauw verbonden met de ontstaansgeschiedenis en ontwikkeling van de stad. Deze historische infrastructuur kan bij herontwikkeling inspiratie bieden voor het versterken van de levensaders. Bovendien bieden de oude beekdalen een kans voor duurzaamheidsopgaves (klimaatadaptatie).

Stadspark Elisabeth Groen Langs de oude beken liggen ook enkele dekzandkopjes. Hier woonden in de vroege prehistorie vaak jager-verzamelaars. Een van deze locaties is het stadspark Elisabeth Groen. Onder het park bevindt zich in de bodem een belangrijke beschermde archeologische vindplaats. Toekomstige ontwikkelingen in het park moeten hiermee rekening houden.

Stadspark Randenbroek en buitenplaats Berg om Dool Direct ten noorden van Elisabeth Groen ligt stadspark Randenbroek. Een directe opvolger van buitenplaats Randenbroek. Net als het park bij buitenplaats Nimmerdor moeten bij (her)inrichting van het groen de historische inrichtingselementen worden behouden, hersteld of versterkt. Dit biedt ook kansen voor recreatie. In het Leusderkwartier lag een buitenplaats met een bijzondere geschiedenis: Dool-om-berg. Helaas is daar niets meer van over. Verwijzing naar het karakter en de contouren van deze buitenplaats biedt een kans bij toekomstige ontwikkelingen.

Kasteel Stoutenburg

en kasteel met een gracht eromheen. Het kasteel is niet alleen de naamgever van een wijk en (Leusdens)buurtschap, maar ook wezenlijk onderdeel van Amersfoortse vroegste stadsgeschiedenis, als onderkomen van de Heren van Amersfoort. Het is nu een archeologisch gemeentelijk monument. Bij ontwikkelingen in dit gebied behouden en benutten we het complex met zijn landschappelijke context. Vanwege de hoge archeologische waarden heeft een reconstructie van het kasteel of een daarop geïnspireerd bouwwerk niet de voorkeur. Om het verhaal van de plek te vertellen, is het beter om het kasteel zichtbaar te maken met markeringen in het landschap die niets beschadigen. Het terugbrengen van de oorspronkelijke (dubbele) gracht is wel een goed idee. Ook om het beeld te versterken. Zo’n gracht kan ook kansen bieden voor klimaatadaptie door waterberging.

Amersfoort garnizoensstad Amersfoort als garnizoensstad speelt ook in dit deel van Amersfoort een rol. De Grebbelinie ligt ook hier. In tegenstelling tot Hoogland is de liniedijk helemaal afgegraven en overbouwd. We onderzoeken of we het niet beschermde deel kunnen aanwijzen als gemeentelijk (archeologisch) monument. Daarmee kunnen de (zichtbare en onzichtbare) waarden beter worden verankerd. Dit is vooral bedoeld om deze meer leesbaar en beleefbaar te maken. Andere militair historische elementen zijn het voormalige Militair Hospitaal aan de Hogeweg, de Juliana van Stolbergkazerne aan de Leusderweg en de Willem III-kazerne. De laatste is verdwenen onder de woonwijk ten oosten van de Heiligenbergerweg. Op alle drie de plekken willen we het verhaal van Amersfoort als garnizoensstad op de kaart zetten. Bij de nog bestaande complexen moeten herontwikkelingsmogelijkheden worden gebaseerd op de cultuurhistorische waarden van gebouwen en omgeving.

Vinkenhoef De rijksmonumentale Buitenplaats Vinkenhoef heeft een bijzondere historie. Bij transformaties in het gebied houden we rekening met de cultuurhistorische waarden en de omgeving van het monument: deze moet geen afbreuk doen aan de monumentale kwaliteiten van het complex. Behoud en versterken van de aanwezige erfgoedwaarden is het uitgangspunt.

Een ander belangrijk landgoed is Kasteel Stoutenburg. Een oorspronkelijk waarschijnlijk 11de-eeuwse donjon (woontoren) groeide later uit tot een versterkt huis Omgevingsprogramma Erfgoed Gemeente Amersfoort

60

8 UITVOERINGSAGENDA In dit hoofdstuk lichten we de uitvoeringsagenda toe en ook hoe de keuzes hierin tot stand zijn gekomen. Een deel van de gemeentelijke inzet voor het erfgoed bestaat uit wettelijke taken. Deze taken zijn vastgelegd in regelgeving en moeten worden uitgevoerd. We maken keuzes in hoe we daaraan invulling geven. We hebben per hoofdstuk de concrete doelen en voorstellen beschreven, waarbij het bij meerdere onderwerpen gaat om een interdisciplinaire aanpak. Naast de invulling van de wettelijke taken hebben we ook aanvullende ambities voor de toekomst geformuleerd. De uitkomsten van het participatietraject hebben de keuze mede bepaald. Samen met erfgoedpartners, inwoners en deskundigen keken we welke thema’s prioriteit hebben, gekoppeld aan de inzet. Voor een aantal projecten die zijn gekoppeld is aan de ambities, is extra budget nodig, zie hiervoor de financiële paragraaf. Afwegingen en keuzes daarvoor leggen we in de toekomst voor, bijvoorbeeld via de Kadernota.

Inzet flexibele schil Voor wat betreft de inzet vanuit de teams Monumentenzorg en Archeologie is er binnen de bestaande capaciteit, naast de wettelijke taken, enige ruimte voor

accenten. Dit noemen we de ‘flexibele schil’. Op basis van alle input is de prioritering en planning hiervoor bepaald. In onderstaande tabel is dit op hoofdonderwerp weergegeven. Meegewogen is welke thema’s op welk moment in de tijd naar verwachting extra inzet vragen. Zo zorgen we voor een uitvoeringsagenda die zowel voldoet aan de wettelijke verplichtingen als aansluit bij de behoeften en ambities uit onze stad. Tabel: Inzet per thema in de flexibele schil. Legenda: Mate van inzet: 0 = geen, 1 = beperkt, 2 = gemiddeld inzet, 3 = veel Thema’s