Rekenkameronderzoek energietransitie bijlage 2 - Nota van Bevindingen Energietransitie TwynstraGudde

13

TNO Kennisprogramma Burgerparticipatie Energietransitie in de Fysieke Leefomgeving, start mei 2022

14

Kabinetsvisie burgerbetrokkenheid bij de energietransitie, 17 mei 2023

22 / 51

de gemeente belangstellend is gereageerd op de uitnodiging van de energiecoöperatie om samen te werken. De wens was om lokaal eigenaarschap te borgen in de energietransitie en het helpt de gemeente dat de energiecoöperatie daar een actieve rol in wilde pakken. Zij zijn met DA gestart met een energiearmoede aanpak. Hierin werkten zij samen met Universiteit Twente (UT) om kennis te delen en te vergroten. De aanpak bestaat uit wooncoaches die bij inwoners thuis op bezoek komen om te praten over energiebesparing en opwek van duurzame energie door zonnepanelen. Deze aanpak heeft geleid tot een samenwerkingsovereenkomst met de gemeente om de aanpak uit te rollen naar alle wijken in Almelo. Waterstofhub Daarnaast werkt de energiecoöperatie ook mee aan het ontwikkelen van een waterstofhub in de regio. Samen met de UT hebben ze een subsidie aangevraagd en toegekend gekregen van de EU voor een bedrag van € 2,3 miljoen. De gemeente wilde hier in eerste instantie niet te veel tijd aanbesteden, omdat zij de kans op succes klein achtten, maar hebben wel – net als Cogas – een aanbevelingsbrief geschreven. Na de toekenning van de subsidie heeft de gemeente de energiecoöperatie gefeliciteerd met het succes.

Voor de energiecoöperatie was het een bewijs dat je veel kan bereiken met de juiste mensen, voldoende expertise en draagt de gunfactor van een energiecoöperatie bij aan het behalen van succes. In een van de interviews is aangegeven dat de gemeente een faciliterende rol speelt in het aanjagen van waterstof innovaties. Lokaal eigenaarschap zon- en windparken Naast de aanpak voor energiearmoede en de inzet voor de waterstofhub richt de energiecoöperatie zich ook op lokaal eigenaarschap voor zon- en windparken. Het bovenliggende doel van de energiecoöperatie is namelijk om energie voor kostprijs te leveren voor inwoners van Almelo. Zoals eerder aangegeven, ging de gemeente voortvarend aan de slag met het realiseren van zonnevelden. Hierdoor is al 100 hectare voor zonnevelden vergund en een groot deel ook al gerealiseerd. Echter is het lokaal maatschappelijk rendement van die parken vrij mager, door betrokkenheid van een aantal buitenlandse investeerders. De energiecoöperatie had dit graag anders gezien, maar realiseert zich ook dat zij toentertijd nog niet zo ver waren om dat op te pakken als lokale energiecoöperatie. Voor het windpark van Almelo, Tubbergen en Twenterand hoopt de energiecoöperatie dat het anders gaat. Daarvoor bouwt de energiecoöperatie aan een team om de stroom en de financiële opbrengst lokaal te houden.

Warmtetransitie Ten slotte werkt Almelo Energie aan een aanpak voor de warmtetransitie. Waar de gemeente vooral vanuit techniek kijkt, pleit de energiecoöperatie ervoor om samen met de buurt of wijk kansen te gaan onderzoeken. Hiermee zijn ze gestart in Aadorp, waar ze waterstof, biogas, aquathermie, geothermie en all-electric onderzoeken. Door alle technieken hierin mee te nemen en uit te sluiten wanneer realisatiekansen te klein zijn, ontstaat een beeld van wat er past in Aadorp. Tegelijkertijd is het ook een sociaal vraagstuk: hoe krijg je inwoners mee in de warmtetransitie? Om dat te bereiken, zet de energiecoöperatie in op focusgroepen met inwoners in samenwerking met de UT. Hierbij maken ze gebruik van hun netwerk uit de energiearmoede aanpak. Vanuit het vertrouwen dat de energiecoöperatie van de inwoners heeft gekregen, kunnen ze nu een stap verder om samen een plan te ontwikkelen voor de warmtetransitie. De gemeente focust volgens de energiecoöperatie voor de warmtetransitie te veel op de techniek (beschikbare restwarmte van Urenco biedt een kans om een bronnet te ontwikkelen) waarmee zij hopen de maatschappelijke kosten laag te houden. Zowel techniek als de sociale kant spelen een grote rol in de warmtetransitie.

Technisch gezien is niet alles mogelijk, zo wordt waterstof in eerste instantie met name beschikbaar gesteld voor de verduurzaming van zware industrie, wordt er tot nu toe nog weinig duurzame biogas geproduceerd en is het onttrekken van warmte uit water of de grond lang niet op alle plekken mogelijk. Aan de andere kant willen (sommige) inwoners graag meedenken over hun optie om hun woning aardgasvrij te maken en is die samenwerking belangrijk om inwoners ook in beweging te krijgen. Als gemeente blind staren op een oplossing die niet gedragen wordt in de wijk of buurt is daarom ook niet verstandig. Uit de interviews blijkt dat het gewaardeerd wordt als de gemeente een goede balans zoekt tussen

23 / 51

onderzoeken van de technische kansen en daarbij de inwoners te betrekken, om te voorkomen dat ze het gevoel krijgen dat alles al besloten is, zonder dat naar hen is geluisterd. Algemene samenwerking gemeente en energiecoöperatie Lang niet in alle gemeenten bestaat een dergelijke actieve energiecoöperatie. Uit ervaring blijkt dat er meerdere gemeenten in Nederland zijn die proberen om inwoners samen te brengen en in beweging te krijgen of waar strijd bestaat tussen de lokale energiecoöperatie en grotere marktpartijen voor de realisatie van zon- en windparken. Gemeente Almelo is zich door de jaren heen steeds bewuster geworden van de waarde van een energiecoöperatie als Almelo Energie en zij doen er goed aan om deze samenwerking ook prioriteit te geven. De energietransitie vindt voor een substantieel deel achter de voordeur van inwoners plaats en een samenwerking met een lokale partij kan daarbij een drijvende kracht zijn. De energiecoöperatie geeft zelf aan dat het daarvoor belangrijk is dat de gemeente durft te vertrouwen op de energiecoöperatie en dat ze voldoende ruimte geven, binnen én buiten beleid om aan de slag te gaan. Een aandachtspunt hierbij is wel de capaciteit die de energiecoöperatie weet te organiseren, is die voldoende om de gehele gemeente te bedienen? Daar speelt op de lange termijn de continuïteit van het bestuur in mee.

De energiecoöperatie wil nieuwe (jongere) mensen aantrekken, maar wil ook de huidige constructie blijven behouden: dat het een lokale coöperatie blijft waar geen geld aan verdiend kan worden op persoonlijk niveau. Volledige inzet voor de energietransitie op de samenwerking met de energiecoöperatie is daarom niet opportuun, maar voor lokale betrokkenheid bij energiebesparing en de warmtetransitie en lokaal eigenaarschap bij duurzame opwek van elektriciteit zijn zij zeker een goede samenwerkingspartner.

3.1.3. Uitvoering van acties en maatregelen Capaciteit en expertise In het programma Klimaat en Milieu en de jaarlijkse programmabegroting 2023 is de benodigde capaciteit vermeld. In de programmabegroting 2023 is echter ook al geconstateerd dat de huidige bezetting (3 fte exclusief programmamanager en ondersteuning) ontoereikend is. Inmiddels is het team gegroeid tot 12 collega’s (minder dan 12 fte) waarmee o.a. energiebesparing, energiearmoede, warmtetransitie, opwek van duurzame energie en opslag wordt aangepakt. Ook binnen andere teams van de gemeente wordt gewerkt aan de energietransitie en thema’s die daarmee samenhangen. Door de bestuurders wordt echter wel de zorg uitgesproken dat de energietransitie structurele inzet vraagt en dat met name incidenteel geld beschikbaar is voor de inzet van medewerkers. Op de lange termijn kan dit problemen opleveren doordat de gemeente haar medewerkers niet voldoende kan binden en blijven boeien. Op de korte termijn kan dit uitdagend worden in specifieke gevallen zoals de herijking van de Warmtevisie Almelo 2.0 die momenteel in uitvoering is. Het herijken van een visie vraagt om capaciteit en expertise die vrij gemaakt moet worden terwijl de uitvoering van de huidige visie doorloopt. Bovendien vereist de energietransitie kennisopbouw en specifieke expertise, bv. over juridische zaken met betrekking tot het ontwikkelen van warmtenetten.

Deze kennis is niet in huis en er wordt overwogen om hiervoor met Hengelo en Enschede externe expertise in te huren. Almelo wil de externe inhuur zo veel als mogelijk beperken, om essentiële kennis niet weg te laten vloeien. Korte opdrachten worden via externe inhuur geregeld, maar langer lopende zaken pakt de gemeente bij voorkeur intern op. Daar komt bij dat voor veel landelijke Specifieke Uitkeringen (SPUK) vaak geen uitvoeringskosten gedekt mogen worden, deze regelingen moeten dus ook door de interne medewerkers opgepakt worden, waarvoor niet altijd tijd vrijgemaakt wordt door de organisatie. Wederom brengt dit risico’s met zich mee op de lange termijn, doordat medewerkers te veel taken moeten uitvoeren in de beschikbare tijd.

24 / 51

Planning Doordat geen heldere planning met mijlpalen voor de verschillende acties is opgesteld, is niet goed te zien of de acties en maatregelen worden uitgevoerd conform de planning. Uit de ambtelijke gesprekken blijkt dat de gemeente met name voor het opwekken van duurzame energie via zon en wind op koers ligt. Qua energiebesparing en het bestrijden van energiearmoede wordt een arbeidsintensieve aanpak uitgevoerd en moeten de eerste resultaten duidelijker maken wat deze inspanningen opleveren. Voor het opstellen van het wijkuitvoeringsplan in Aalderinkshoek wordt in meerdere interviews aangegeven dat het plan niet gereed is in Q4 van 2023. In de interviews met de gemeente wordt hiervoor als reden gegeven dat het technische onderzoek nog niet helemaal rond is. Er worden nog gesprekken gevoerd over het optimaliseren van het gebruik van restwarmte in een bronnet. Het is nog onduidelijk wanneer het wijkuitvoeringsplan wél gereed is. In het interview met de samenwerkingspartners wordt aangegeven het nu wel tijd wordt om een volgende stap te gaan zetten en dat het daarbij kan helpen als de gemeente een concrete doelstelling formuleert: dit jaar willen we “dit” bereiken en volgend jaar “dat”. Bovendien wordt het gesprek – in hun ogen - nu nog voornamelijk over de techniek gevoerd en is de governance structuur nog onduidelijk.

In de ambtelijke gesprekken wordt echter aangegeven dat de mogelijke rol van de gemeente in het ontwikkelen van een bronnet wordt uitgewerkt. Het lijkt erop alsof de samenwerkingspartners hier nog niet van op de hoogte zijn. Financiële kaders De jaarverantwoording geeft op hoofdlijnen de besteding van het programmabudget aan. Voor 2022 is deze met € 209.000 overschreden, maar dit is gedekt uit de programmamiddelen van eerdere jaren. Voor de komende jaren is € 400.000 per jaar begroot voor de uitvoering van het programma. Kijkend naar resultaten uit het verleden zou dit voldoende moeten zijn om de kosten te dekken, maar dat wordt pas duidelijk als de jaarresultaten van 2023 bekend zijn. Voor de raad is tot nu toe niet goed inzichtelijk gemaakt hoe de realisatie van specifieke projecten wordt uitgevoerd binnen de financiële kaders.

25 / 51

3.2. Toetsing aan het normenkader Groen: aan de norm is volledig of grotendeels voldaan. Oranje: aan de norm is gedeeltelijk voldaan. Rood: aan de norm is niet of nauwelijks voldaan. Norm 1.

De gemeentelijke organisatie van de energietransitie is duidelijk. (oranje)

2.

Daarbij is de samenwerking met andere overheden en maatschappelijke partners duidelijk geregeld. (groen)

3.

Daarbij worden inwoners vroegtijdig en met begrijpelijke communicatie betrokken. (oranje)

4.

Daarbij is duidelijk hoe (externe) initiatieven worden gefaciliteerd. (oranje)

De programmaorganisatie voor de energietransitie in Almelo is duidelijk en volgens afspraken ingericht. Uit de interviews blijkt dat deze werkwijze ook in de praktijk werkt en ook in het interview met samenwerkingspartners wordt bevestigd dat er structuur in de organisatie zit. Een aandachtspunt is de looptijd van het programma tot 2026. Deze komt niet overeen met de RES doelen en landelijke klimaatdoelen voor 2030. Het heeft een impact op de stabiliteit van het programma door dit tot 2026 te laten lopen, zowel intern voor de programmateamleden, als extern voor de samenwerkingspartners. Aan deze norm is daarom gedeeltelijk voldaan. De samenwerking met andere overheden en maatschappelijke partners is op verschillende manieren vastgelegd. Afhankelijk van de intensiteit van de samenwerking is gekozen voor een samenwerkingsovereenkomst, een opdrachtgeverconstructie, een convenant of de gezamenlijk opgestelde Regionale Energiestrategie voor de regio Twente. Ook in de praktijk lijken de samenwerkingen goed te verlopen, al ontstaat er in de RES regio enige onrust over de rol van de provincie. Dit heeft tot nu toe nog geen directe impact op Almelo, maar de gemeente blijft wel betrokken vanuit haar samenwerking met de andere partners en het gezamenlijke doel. Voor het opstellen van het wijkuitvoeringsplan in Aalderinkshoek wordt met meerdere partners samengewerkt.

Bij een aantal partners groeit de behoefte aan concrete mijlpalen voor de korte termijn, om de vaart erin te houden met het opstellen van het wijkuitvoeringsplan. Over het algemeen zijn de partners positief over de samenwerking, er is veel ruimte voor elkaars inbreng. Aan deze norm is geheel voldaan. Het betrekken van inwoners wordt vooral gedaan bij het stimuleren van energiebesparing en het verduurzamen van woningen. Almelo heeft voor energiebesparing een intensieve aanpak ingericht op lokale schaal om ook de moeilijke doelgroepen te bereiken. In de wijken Aalderinkshoek en Windmolenbroek zijn buurtteams opgericht om lokaal een buurtplan op te stellen voor het aardgasvrij maken van de wijk. Deze plannen worden als advies meegenomen in het gemeentelijk wijkuitvoeringsplan. Voor de warmtetransitie in woningen moet de gemeente meer keuzes maken over de beoogde warmteoplossing per wijk. Dit schept duidelijkheid voor inwoners en biedt richting in de verduurzamingsstappen die zij kunnen zetten. De nieuwe warmtewetten gaan hierbij helpen, maar Almelo kan hier in de tussentijd al zelf mee aan de slag. Inwoners zijn ook vroegtijdig betrokken bij de ATT windverkenning, eind 2021 zijn zij geïnformeerd over de ontwikkelingen en het te volgen gebiedsproces.

Al met al worden inwoners in Almelo vroegtijdig betrokken, maar het is de vraag of de boodschap voldoende duidelijk is en of de meeste doelgroepen bereikt worden. Ook ontbreekt een gezamenlijk participatiebeleid voor de energietransitie om hier richting aan te geven. Daarmee wordt aan deze norm gedeeltelijk voldaan.

26 / 51

De lokale energiecoöperatie Almelo Energie wordt ook op meerdere manieren gefaciliteerd. Hier heeft de gemeente geen beleid voor opgesteld, maar op de verschillende onderdelen zijn wel duidelijke afspraken gemaakt. Voor de aanpak van energiearmoede is een samenwerkingsovereenkomst ondertekend, terwijl de gemeente de energiecoöperatie niet actief gefaciliteerd heeft in de waterstofpilot. Voor lokaal eigenaarschap bij wind- en zonneenergieprojecten is de energiecoöperatie een goede partij om het doel mee te realiseren, en er lopen dan ook gesprekken welke rol de energiecoöperatie hier bij toekomstige projecten kan spelen. Voor de warmtetransitie hoopt de energiecoöperatie op een intensievere samenwerking met de gemeente, ook hierover lopen de gesprekken nog. Echter als nog een extern initiatief actief wordt in de energietransitie is niet duidelijk hoe de gemeente deze gaat faciliteren, hier zijn geen eenduidige afspraken over gemaakt. Aan deze norm is daarom gedeeltelijk voldaan. Norm 5.

Aantoonbaar is dat voor de uitvoering van de acties en de maatregelen voldoende capaciteit en expertise beschikbaar zijn. (oranje)

6.

De acties en de maatregelen worden uitgevoerd conform planning. (rood)

7.

De acties en de maatregelen worden uitgevoerd binnen de vastgestelde financiële kaders. (groen)

Er is bij het opstellen van het programmaplan een duidelijke inschatting gemaakt over de benodigde capaciteit. Sindsdien is het team flink gegroeid, maar het is onzeker of en hoe lang deze medewerkers ingezet kunnen blijven worden vanwege het gebrek aan structurele middelen om deze inzet te financieren. Dit heeft mogelijk ook een impact op de expertise die in de tussentijd opgebouwd wordt. Als het niet mogelijk is om de medewerkers blijvend aan het team te binden, gaat (een deel van) deze expertise weer verloren in de toekomst. Hier helpt het niet bij dat het programma loopt tot 2026 in plaats van dat het doorloopt tot 2030 zoals op regionaal en landelijk niveau wordt aangehouden. Hiermee is aan deze norm gedeeltelijk voldaan. Uit de raadsstukken kan niet worden opgemaakt of de acties en maatregelen conform planning worden uitgevoerd, simpelweg omdat er voor het programma K&M geen planning met mijlpalen is gedeeld en hier ook niet over wordt gerapporteerd op mijlpaalniveau. In de interviews wordt aangegeven dat met name voor de wind- en zonneenergieprojecten de gemeente in lijn loopt met de planning. De eerste resultaten van de intensieve energiebesparingsaanpak moeten hier meer inzicht in gaan geven. Desondanks is het zonder een planning met mijlpalen moeilijk inzichtelijk te maken of de projecten daadwerkelijk conform planning verlopen.

Zonder gedefinieerde mijlpalen waar tussentijds aan getoetst kan worden of het project nog volgens planning loopt, is de voortgang meer een inschatting dan bepaald aan de hand van objectieve factoren. Voor het opstellen van het wijkuitvoeringsplan in Aalderinkshoek wordt de deadline van Q4 2023 niet gehaald, het is onduidelijk wat de nieuwe planning is. Daarmee is aan deze norm niet voldaan. In het laatste jaar van het voorgaande programma was er een overschrijding te zien van het programmabudget. Dit kon echter gedekt worden uit de programmamiddelen van eerdere jaren. In het nieuwe programma is de begroting ruimer opgesteld, die de groei in kosten zou moeten kunnen dekken. Er is voor de raad niet inzichtelijk hoe de uitvoering nu loopt binnen de financiële kaders. Dit wordt duidelijk met de jaarstukken van 2023. Daarmee wordt aan deze norm voldaan.

27 / 51

4. Realisatie van ambities en doelen In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de doelrealisatie van de energietransitie. Het hoofdstuk is opgedeeld in twee paragrafen: de analyse aan de hand van de interviews en raadssessie (§5.1) en de toetsing op de normen (§5.2). De feitelijke beschrijving van de normen is te vinden in bijlage 4.

4.1. Analyse 4.1.1. Monitoring De gemeente monitort de realisatie van de ambities en doelen voor de energietransitie beperkt. De raad wordt er niet apart over geïnformeerd, rapporteren over de resultaten gebeurt alleen via de jaarverantwoording. In verschillende interviews wordt aangegeven dat monitoring ook echt een uitdaging is. Dit komt onder andere doordat de data waar de gemeente over kan beschikken, vaak enkele jaren achterlopen en de effecten van beleid en projecten lastiger realtime te monitoren zijn. Als voorbeeld wordt in een van de interviews het berekenen van 55% minder CO2-uitstoot genoemd. Almelo heeft in het verleden een extern bureau gevraagd om dit te berekenen en achteraf bleek dat niet te kloppen en kwam het ook niet overeen met gegevens van het CBS. CBS monitort ook een aantal indicatoren, maar hun gegevens lopen vaak een aantal jaar achter. Hier hebben de VNG en Klimaatmonitor ook mee te maken. Voor de lange termijn ziet de gemeente zeker verbetermogelijkheden in de monitoring. Hier overleggen ze met het Kennispunt Twente over. Dat is een overheidsgerelateerd onderzoeksbureau die veertien gemeenten in Twente ondersteunt om meer data gedreven te werken. Een mogelijkheid voor verbetering wordt door de gemeente gesignaleerd bij het inrichten van de monitoring voor de warmtetransitie.

Hier worden nu de uitvoeringsplannen voor geschreven, dus dit biedt een kans om de monitoring vanaf het begin goed in te richten en bij te houden zodat er een actuele dataset beschikbaar is. In de interviews is aangegeven dat er voor de P&C cyclus een vast format is waar de gemeente zich aan dient te houden, terwijl veel meer gebeurd dan waar ruimte voor is om over te rapporteren. Dit zou actuele monitoring niet in de weg mogen zitten. Het bijhouden van actuele data zorgt ervoor dat het college en de raad beter kunnen zien of beleid en projecten het effect bereiken die ze beogen. Kwalitatief en kwantitatief monitoren Naast actuele data valt ook op dat de resultaten in de jaarverantwoording grotendeels kwalitatief beschreven zijn. Projecten en activiteiten worden toegelicht, met eventuele knelpunten of risico’s die zich voordoen en hier en daar aangevuld door kwantitatieve gegevens. Dit maakt het voor de raad lastig om te beoordelen of de gemeente op koers ligt of achterloopt op de planning. In de interviews wordt aangegeven dat niet alle indicatoren zo betrouwbaar zijn als ze lijken. Energielabels van woningen zijn daar een voorbeeld van. Deze zijn verplicht op het moment dat een woning verkocht wordt, maar meestal is dat ook het moment dat eventuele renoverende en isolerende maatregelen worden uitgevoerd. Daarmee kan het energielabel na enkele maanden achterhaald zijn.

In een van de interviews wordt geopperd om bijvoorbeeld indicatieve energielabels te accepteren, waarin bewoners zelf aangeven wat de staat van hun woning is. Aan de andere kant bestaan er ook voorbeelden van indicatoren die juist meer inzicht geven in het effect van een maatregel. Bijvoorbeeld niet alleen rapporteren dat een zonnepark van 40 hectare operationeel is, maar ook hoeveel duurzame energie in TWh hiermee – in theorie - opgewekt wordt en welk aandeel van het RES bod hierdoor ingevuld wordt. Deze gegevens kunnen dan later aangepast worden naar de daadwerkelijke opbrengt in TWh.

28 / 51

4.1.2. Stand van zaken Jaarverantwoording 2022 en RES Twente monitor Uit de Jaarverantwoording 2022 kan een aantal voortgangsresultaten van het oude programma gehaald worden die voor het Programma Klimaat en Milieu ook van belang zijn. Dit betreft dan o.a. de voortgang in zonnevelden, het percentage hernieuwbare energie, het gasverbruik van woningen en de energiebesparingsacties. De monitor van RES Twente vult dit aan met meer gedetailleerde gegevens over duurzame opwek van elektriciteit, gas-, warmte- en elektriciteitsverbruik voor zowel de gemeente Almelo als de regio. Een aantal doelen zijn geen onderdeel van de RES Twente en daarover wordt daarom logischerwijs ook niet gerapporteerd in de monitor. Aanvullend met de input uit de interviews ontstaat dan het beeld dat de gemeente voor een aantal doelen goed op weg is. Om scherp te krijgen of de gemeente daadwerkelijk op koers ligt, staan in de tabel hieronder de doelen tegenover de gerapporteerde resultaten. In de laatste kolom is op basis van de monitoringsresultaten en de raadsinformatiebrieven die over de verschillende doelen zijn verstuurd, aangegeven of het aannemelijk is dat het doel gerealiseerd wordt. Ambities

Resultaat

Resultaat RES Twente monitor

Aannemelijk dat het

Jaarverantwoording 2022

juni 2023

gerealiseerd wordt?

Duurzame

Wordt niet gerapporteerd,

Er is 68,8 GWh is gerealiseerd, dat

Aannemelijk als het ATT

elektriciteitsopwekking

komt in volgende

is gelijk aan 0,068 TWh. Er zit 60,9

windpark gerealiseerd wordt

van 0,157 TWh voor 2030

jaarverantwoording terug via

GWh (0,061 TWh) in de pijplijn en

de indicatoren aandeel

er resteert een opgave van 27,3

hernieuwbare energie op totaal

GWh (0,0273 TWh).

energieverbruik inclusief Twence en huidige opwek als aandeel van het bod RES. Jaarlijks 2500 aardgasvrije

Wordt niet gerapporteerd,

Wordt logischerwijs niet

woningen tot 2050

komt in volgende

gerapporteerd, is doel op

jaarverantwoording terug via

gemeenteniveau

Versnelling nodig15

indicator aandeel woningen zonder aardgasaansluiting. Strategisch doel Jaarlijks meer

Stijging gasverbruik woningen

Stijging gasverbruik woningen van

Stijging moet omgezet

energiebesparing

van 36,1 mln. m3 in 2020 naar

42 mln. m3 in 2020 naar 45,4 mln.

worden in daling, anders

44,8 mln. m in 2021.

m in 2021 .

niet aannemelijk

3

3

16

Stijging elektriciteitsverbruik van 2,8% in 2021 t.o.v. 2020 Stijging warmteverbruik van 11,7% in 2021 t.o.v. 2020

15

In 2026 meer duurzame

Zonnepark Aadijk 1 is

Er is 68,8 GWh is gerealiseerd, dat

“Meer” wordt gerealiseerd,

energieopwekking, deels

operationeel, en voorbereiding

is gelijk aan 0,068 TWh. Er zit 60,9

opslag onduidelijk

lokale opslag

Aadijk 2 is gestart. Opslag

GWh (0,061 TWh) in de pijplijn en

Er is niet aangegeven dat het doel van jaarlijks 2500 woningen aardgasvrij maken pas ingaat vanaf een specifiek jaartal. Op dit moment wordt het jaarlijks

niet gerealiseerd en is daarom een versnelling nodig of aanpassing van het doel. Dit kan eventueel meegenomen worden in de aangepaste Warmtevisie Almelo. 16

Het is onduidelijk waar het verschil in gasverbruik woningen vandaan komt. In de Jaarverantwoording 2022 is aangegeven dat de gegevens uit de

Klimaatmonitor komen, dit is ook de bron voor de RES Twente monitor.

29 / 51

wordt niet gerapporteerd. In

er resteert een opgave van 27,3

de volgende

GWh (0,0273 TWh). Opslag wordt

jaarverantwoording wordt

niet gerapporteerd.

gerapporteerd op de indicator aantal zonnepaneelinstallaties op woningen. Meer woningen

Wordt niet gerapporteerd,

Wordt logischerwijs niet

aardgasvrij of aardgasvrij-

komt in de volgende

gerapporteerd, is doel op

ready

jaarverantwoording terug in

gemeenteniveau

Versnelling nodig

indicator aardgasverbruik in woning. Aardgasvrij-ready van

Wordt niet gerapporteerd

Wordt logischerwijs niet

woningen door

gerapporteerd, is doel op

particulieren en

gemeenteniveau

Versnelling nodig

woningbouwcorporaties (Warmtevisie Almelo) Aardgasvrije woningen in

Onbekend wanneer

Wordt logischerwijs niet

Aalderinkshoek,

wijkuitvoeringsplan

gerapporteerd, is doel op

Windmolenbroek en

Aalderinkshoek gereed is, Q4

gemeenteniveau

bedrijventerrein

2023 is niet haalbaar. Start

Bornsestraat (Warmtevisie

participatie in

Almelo)

Windmolenbroek, WUP niet

Versnelling nodig

gereed. Onderzoek restwarmte bedrijventerrein Bornsestraat, WUP niet gereed. Operationeel doel Almelo ondersteunt

7500 huishoudens hebben

Wordt logischerwijs niet

Ondersteuning wordt

verduurzaming door

RREW vouchers besteed aan

gerapporteerd, is doel op

gerealiseerd, maar in welke

inwoners en ondernemers

kleine energiebesparende

gemeenteniveau

mate energiebesparing

maatregelen. Energiefixers zijn

wordt bereikt, is de vraag

op 169 adressen geweest en hebben 73 klussen uitgevoerd. In 2026 ondersteunt

De aanpak met wooncoaches

Wordt logischerwijs niet

Groter bereik nodig, nu 10

Almelo 2.000

is pas in 2023 gestart en dit

gerapporteerd, is doel op

tot 14% huishoudens die

woningeigenaren met

wordt in de volgende

gemeenteniveau

worden bereikt

isoleren

Jaarverantwoording gerapporteerd.

In 2026

Vergunningverlening voor

Wordt logischerwijs niet

Versnelling nodig voor

vergunningverlening

zonne-parken is afgerond.

gerapporteerd, is doel op

vergunning ATT windpark

afgerond voor zon- en

Vergunningverlening voor

gemeenteniveau

windenergie

windenergie is niet gerapporteerd.

30 / 51

Minimaal 50% lokaal

Wordt niet gerapporteerd

Wordt niet gerapporteerd

Bij zon niet gehaald17, bij

eigenaarschap bij nieuwe

wind wordt ingezet op

duurzame

100%

energieopwekking In 2026 drie WUP’s

Eerste wijkuitvoeringsplan

Wordt logischerwijs niet

(Te) ambitieus om over twee

vastgesteld en uitvoering

(Aalderinkshoek) is op z’n

gerapporteerd, is doel op

jaar drie

gestart

vroegst in 2024 gereed.

gemeenteniveau

wijkuitvoeringsplannen klaar te hebben en in uitvoering. Aalderinkshoek loopt drie jaar

Duurzame opwek van elektriciteit Opvallend in de resultaten voor het duurzaam opwekken van elektriciteit is dat wordt aangegeven dat in juni 2022 79 GWh geproduceerd wordt en in de RES Twente monitor van juni 2023 wordt aangegeven dat 68 GWh wordt geproduceerd. In een jaar tijd is dus minder duurzame elektriciteit geproduceerd. Het verschil zit in de productie via zonnepanelen op daken en volgens het programmateam komt dit door de beschikbare data. In eerste instantie worden cijfers gerapporteerd aan de hand van toegekende subsidies voor zon op dak door RVO, later worden deze resultaten bijgewerkt met de cijfers van de daadwerkelijk aangemelde zoninstallaties. Er zit dus verschil tussen het aanvragen van de subsidie en het daadwerkelijk realiseren van het zonneproject. Netcongestie speelt een belemmerende factor in het realiseren van de pijplijn18. Voor het derde zonnepark is momenteel geen ruimte op het elektriciteitsnet, al is de verwachting dat dit voor 2026/2027 opgelost is. Voor de restopgave is (nog) geen ruimte op het net beschikbaar en de gemeente geeft aan dat netbeheerders niet genoeg rekening hebben gehouden met het opgestelde beleid en bestuurlijk moeilijk te bereiken zijn over dit onderwerp.

In de tussentijd heeft de gemeente een projectleider aangesteld om de gevolgen van netcongestie in beeld te brengen en wat de gemeente zelf kan doen om netverzwaring te versnellen of welke kansen andere oplossingen zoals waterstof en opslag bieden. Gemeente Almelo is hier niet de enige in, steeds meer gemeenten maken capaciteit vrij voor het oplossen van netcongestie. Ook netbeheerders zijn hard aan de slag met allerlei oplossingen en het is zaak voor deze partijen om elkaar hierbij niet uit het oog te verliezen. Gemeenten hebben netbeheerders nodig voor tijdige netverzwaring en netbeheerders hebben in veel gevallen grond en vergunningen nodig om dat uit te kunnen voeren. Lokaal eigenaarschap Uit de interviews blijkt dat bij de tot nu toe gerealiseerde zonnevelden weinig lokaal maatschappelijk rendement wordt gerealiseerd. Deze parken zijn voor een groot deel gerealiseerd met buitenlandse investeringen in plaats van lokale investeerders. De energiecoöperatie Almelo Energie heeft de hoop uitgesproken dat dit met een mogelijk ATT windpark anders aangepakt wordt. Dit is ook nodig om de doelstelling te halen van lokaal eigenaarschap. Opslag Almelo werkt momenteel al met een koudeopslag in de Leemslagenplas voor koelvermogen van het ziekenhuis.

In de interviews wordt aangegeven dat als de gemeente de regierol kiest in het ontwikkelen van het bronnet het belang van opslag nog actueler wordt. Ook vanwege de kans die opslag biedt in het oplossen van netcongestie. Opslag kan een uitkomst bieden in het leveren van elektriciteit op het moment dat het gevraagd wordt. Met de groei van het belang van opslag groeit ook het belang om dit te benoemen in de monitoringsrapportages.

17

In ambtelijk wederhoor is aangegeven dat het zonnepark al gerealiseerd is voordat er afspraken waren over lokaal eigendom.

18

Raadsinformatiebrief Maximale transportcapaciteit voor extra afname grootverbruik-aansluitingen op elektriciteitsnet bereikt, 27 juni 2023

31 / 51

Warmtetransitie De eerste effecten van het uitblijven van wijkuitvoeringsplannen voor de warmtetransitie worden langzaam zichtbaar. Richting inwoners wordt terughoudend gecommuniceerd over het aardgasvrij-klaar maken van een woning of het vervangen van de cv-ketel, omdat het warmte alternatief nog voor geen enkele wijk zeker is. De gemeente redeneert dat inwoners met een hybride warmtepomp altijd goed zitten, maar daarmee gaan zij voorbij aan de lange termijn impact van deze keuze. Het gaat namelijk niet om een investering voor de korte termijn, want de gemiddelde warmtepomp gaat ongeveer 15 tot 20 jaar mee, en betekent (voor sommige huishoudens) dus ook een flinke investering. Bovendien heeft het ook als gevolg dat deze inwoners daardoor zeer waarschijnlijk niet mee zullen doen als er een collectieve oplossing komt in hun wijk. De gemeente signaleert nu al dat inwoners voor een individuele oplossing kiezen en dat dit mogelijk niet in de pas loopt met de oplossing die de gemeente uiteindelijk kiest voor de wijk. Meer vaart achter het opstellen van de wijkuitvoeringsplannen is daarom noodzakelijk. Uitgangspunt betaalbaarheid: er wordt gestuurd op de laagst mogelijke kosten voor inwoners, ondernemers en instellingen om de energietransitie inclusief te maken.

Het bestrijden van energiearmoede is een van de belangrijkste aandachtspunten in Almelo en hier wordt hard aan gewerkt door het programmateam en de energiecoöperatie met een gedegen aanpak. In de interviews zijn de eerste resultaten benoemd. Zo zijn 268 keukentafelgesprekken gevoerd door bouwadviseurs. Gemiddeld komen zij bij 10 tot 14% van de huishoudens achter de voordeur. Deels weet de ambtelijke organisatie welke maatregelen de inwoners hebben getroffen, deels ook niet. Er zijn inwoners die na een 1e gesprek de verduurzaming met eigen middelen en eigen netwerk uitvoeren. Ook zijn er 118 aanvragen gedaan bij het revolverend fonds van de SVn. Er is een duidelijke link te zien tussen de wijken waar straatacties en keukentafelgesprekken zijn uitgevoerd en de inwoners die een aanvraag indienen. Diverse groepen inwoners weten de regeling te vinden, waaronder inwoners met een migratieachtergrond. Van de 118 aanvragen zijn er tot nu toe 21 toegekend. Uit deze resultaten zijn direct aandachtspunten gehaald, bijvoorbeeld hoe voorkomen kan worden dat inwoners afhaken bij het aanvragen van de lening of aanvragen worden afgewezen. Hiervoor is een pilot gestart waarin 10 dossiers door een financieel adviseur ondersteund worden om inzicht te krijgen in waar inwoners tegenaan lopen bij het indienen van de aanvraag.

Uit alle interviews blijkt de waarde die gemeente Almelo hecht aan het betaalbaar maken van de energietransitie voor haar inwoners. Deze waarde zetten zij ook daadwerkelijk om in acties en projecten. De aanpak voor energiearmoede is uitgewerkt en al voortvarend opgepakt in de uitvoering. Ook wordt er intensief samengewerkt met Hengelo en Enschede aan de TOF-regeling en pakken zij samen een actieve lobbyrol hiervoor op bij het Rijk. In de interviews is ook aangegeven dat Almelo – anders dan in andere gemeenten - verder gaat dan het verduurzamen van de woning, en ook kijkt naar woningverbetering. Als er bijvoorbeeld glas wordt vervangen, wordt ook gekeken naar de kwaliteit van de kozijnen. HR++ glas plaatsen in kozijnen die bijna uit elkaar vallen, draagt in hun ogen onvoldoende bij aan het bestrijden van energiearmoede. Dit wordt ook door de raad bevestigd in het verhogen van het revolverend fonds met €5 miljoen en het uitbreiden van de doelgroep die voor de lening in aanmerking komt. In de raadssessie wordt over betaalbaarheid aangegeven dat het Rijk hier ook een verantwoordelijkheid in heeft. Op lokaal niveau kan niet alles opgelost worden. De combinatie van verduurzamingsmaatregelen met woningverbetering biedt een goede kans om de warmtetransitie zo aantrekkelijk mogelijk te maken voor bewoners.

Over het algemeen is verduurzaming voor weinig mensen onvoldoende motivatie om hun woningen te verbeteren, maar wanneer er een duidelijk financieel voordeel is en het comfort in de woning verhoogd wordt, zijn mensen eerder geneigd om aanpassingen door te voeren (Onderzoek SCP, Kwestie meedoen aan woningverduurzaming). Mensen in beweging krijgen is één van de randvoorwaarden om beweging te creëren in woningverduurzaming. Hierbij helpt het om achter de voordeur te komen en persoonlijk contact te leggen. Als het lukt om met deze bewoners een ambassadeursnetwerk op te stellen, kan dat voor een olievlekwerking zorgen richting andere bewoners. 32 / 51

4.2. Toetsing aan het normenkader Groen: aan de norm is volledig of grotendeels voldaan. Oranje: aan de norm is gedeeltelijk voldaan. Rood: aan de norm is niet of nauwelijks voldaan. Norm 1.

De realisatie van de doelen en de ambities wordt periodiek gemonitord. (oranje)

2.

Inzichtelijk is dat de doelen en de ambities zijn bereikt of op koers liggen om bereikt te worden. (rood)

In de jaarverantwoording wordt per doel gerapporteerd op de resultaten voor de energietransitie. Er wordt geen aparte monitor uitgebracht over de doelen en ambities in de energietransitie. In de jaarverantwoording wordt op een aantal indicatoren gerapporteerd, aangevuld met kwalitatieve informatie. Gedurende het jaar worden raadsinformatiebrieven verstuurd, om de raad over specifieke projecten te informeren. De monitoring voor de warmtetransitie moet nog worden ingericht en ook de eerste resultaten van de energiebesparingsaanpak druppelen pas sinds het najaar van 2023 binnen. Vanuit de RES regio wordt er ook gemonitord, deze resultaten zijn openbaar toegankelijk via een website en worden niet apart aangeboden aan de raad. De ambtelijke organisatie ziet zelf mogelijkheden om de monitoring op de lange termijn te verbeteren. Aan de norm voor het periodiek monitoren van de uitvoering wordt gedeeltelijk voldaan. Uit de gerapporteerde resultaten ontstaat een wisselend beeld over de doelrealisatie. Als het gaat om het duurzaam opwekken van elektriciteit via zonne-energie dan ligt Almelo goed op koers om de doelen te halen. De vergunningen voor de 100 hectare zonnevelden zijn verleend en 80 hectare is ook al gerealiseerd. Het laatste zonneveld kan pas gerealiseerd worden nadat de netcongestie is opgelost. Kijkend naar wind op land zijn de resultaten minder ver gevorderd.

Uit de RES Twente monitor blijkt dat 2,9 GWh in de pijplijn zit, in de Jaarverantwoording 2022 wordt alleen aangegeven dat er potentie is voor windturbines in het zoekgebied van Almelo, Tubbergen en Twenterand. In totaal is voor de duurzame opwek van elektriciteit 68,8 GWh gerealiseerd, zit er 60,8 GWh in de pijplijn en resteert een opgave van 27,3 GWh. Over het doel voor lokaal eigenaarschap wordt niet gerapporteerd waardoor niet inzichtelijk is of dit op koers ligt. Voor energiebesparing wordt in de jaarverantwoording gerapporteerd over het gasverbruik en in de RES Twente monitor ook over elektriciteitsverbruik. Beide zijn gestegen in 2021 t.o.v. 2020, deels laat zich dit verklaren door het coronavirus waardoor veel meer mensen thuis waren. Het afgelopen jaar is de energiebesparingsaanpak uitgebreid naar heel Almelo en de eerste resultaten worden momenteel in beeld gebracht. Deze resultaten gaan tot nu toe vooral over het bereiken van huishoudens en nog niet over het nemen van energiebesparende maatregelen. Het bereiken van de doelgroep waar energiearmoede een grote rol speelt en waar met isolerende maatregelen veel bereikt kan worden, is een belangrijke stap richting het daadwerkelijk realiseren van energiebesparing.

Als dit stevig staat en een goed netwerk ontstaat van bereikte huishoudens kan de gemeente dit later ook inzetten om de stap te zetten naar het aardgasvrij maken van de woning. Ten slotte moet de monitoring voor het aardgasvrij maken van woningen nog ingericht worden. Tot nu toe is duidelijk dat het wijkuitvoeringsplan voor Aalderinkshoek nog niet gereed is conform planning en voor de andere twee wijken zijn de plannen nog minder ver uitgewerkt. Aan de norm over of het inzichtelijk is dat de doelen en ambities zijn bereikt of op koers liggen om bereikt te worden, is daarmee niet voldaan.

33 / 51

5. Kaderstellende en controlerende rol van de raad In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de kaderstellende en controlerende rol van de raad. Het hoofdstuk is opgedeeld in twee paragrafen: de analyse aan de hand van de interviews en raadssessie (§6.1) en de toetsing op de normen (§6.2). De feitelijke beschrijving van de normen is te vinden in bijlage 5.

5.1. Analyse Afspraken informatievoorziening In het bestuurlijke interview is aangegeven dat de raad tijdens het opstellen van de Duurzame Energieladder is betrokken via beeldvormende en oordeelsvormende beraden. Hierin is uiteindelijk het doel voor duurzame opwek van elektriciteit vastgesteld en deze is ook overgenomen in de RES Twente. Naast het doel heeft de raad zich hierbij ook uitgesproken over de verhouding tussen wind- en zonne-energie om dit doel te bereiken. Daarna is door de ambtelijke organisatie voortvarend ingezet op de realisatie van deze doelen, over verdere betrokkenheid van de raad zijn geen afspraken gemaakt. Ook blijkt dat de raad met name geïnformeerd wordt door raadsinformatiebrieven en dat er af en toe sessies georganiseerd worden over specifieke onderwerpen, zoals een windexcursie in relatie tot gezondheid. Ook benoemen de ambtenaren dat de raad zelf een sessie heeft georganiseerd met een eigen programma en sprekers, zonder input van de ambtelijke organisaties. In de interviews wordt erkend dat dergelijke sessies een goed middel zijn om de raad te betrekken, lopende projecten toe te lichten en dat dit eigenlijk vaker gedaan zou kunnen worden. Aan de andere kant gaat de gemeenteraad over de hoofdlijnen, het is zaak om hier een goede balans in te vinden.

Zo is afgesproken om na het opstellen van het wijkuitvoeringsplan Aalderinkshoek terug te komen bij de raad en niet pas bij het eindresultaat (wanneer het plan is uitgevoerd). In de raadssessie is bevestigd dat geen expliciete afspraken zijn gemaakt tussen het college en de raad over een periodieke informatievoorziening en over de betrokkenheid van de raad bij de uitvoering. Het college heeft een actieve informatieplicht bij nieuwe ontwikkelingen en kan daaraan invulling geven middels een raadsinformatiebrief of een beeldvormend beraad. Voor een aantal raadsleden zijn er daarom ook geen expliciete afspraken nodig, zij vertrouwen erop dat het college bij nieuwe ontwikkelingen de raad informeert. In het bestuurlijke interview is aangegeven dat het college ook inzet op een volledige informatievoorziening, maar dat zij zich ook realiseren dat je als dagelijks bestuur een informatievoorsprong hebt. Als voorbeeld wordt de actieve betrokkenheid benoemd bij de reactie van het college op de ontwikkelingen op provinciaal niveau voor het clusteren van windturbines 19 en het beperken van zonneparken op landbouwgrond. Hierin is de raad meegenomen in de positie van Almelo in dergelijke situaties. Vanuit het college wordt dit zo feitelijk mogelijk weergegeven, terwijl de raad hier (logischerwijs) meer vanuit een politiek oogpunt naar kijkt.

Raadsleden kijken dan niet zo zeer naar wat er gebeurt, maar meer naar hoe wenselijk de situatie is. Ook geven sommige raadsleden aan dat als de afspraak wordt gemaakt om bijvoorbeeld vier keer per jaar informatie aan te leveren, dit zal leiden tot een overvloed aan informatie. Aan de andere kant vinden sommige raadsleden de informatievoorziening momenteel erg versnipperd. Een deel wordt via de jaarverantwoording gerapporteerd, een deel is via RES Twente monitor beschikbaar en daarnaast worden raadsinformatiebrieven verstuurd en sessies

19

Raadsinformatiebrief Besluit provincie Overijssel uitvoering motie ‘Grip op wind’, 21 juli 2023

34 / 51

georganiseerd. Er is geen overzicht of bijvoorbeeld factsheet waarmee in één oogopslag te zien is wat de stand van zaken is voor de energietransitie. Bovendien wordt aangegeven dat op specifieke punten beloften worden gedaan over een terugkoppeling daarop. Hier worden meestal geen deadlines aan gekoppeld en deze beloften zijn daarom moeilijk in de gaten te houden. Inzicht in doelrealisatie Uit de raadssessie blijkt dat meerdere raadsleden de informatievoorziening als passief ervaren. Er is informatie over de voortgang beschikbaar, maar die wordt niet altijd (in de gewenste vorm) aangeboden aan de raad. Een voorbeeld is bijvoorbeeld het monitoringsdashboard die de RES Twente beschikbaar stelt. Deze link is gedeeld bij de stukken van de RES 1.0, maar wordt niet periodiek aangeboden aan de raad wanneer nieuwe data beschikbaar zijn. De informatie is er dus wel, maar wordt niet expliciet aan de aangeboden. Dit speelt bij meerdere dossiers en er wordt aangegeven dat met het raadsinformatiesysteem iBabs hier verbetering in is gekomen, maar het zoeken in dit systeem is nog steeds niet makkelijk. Ook over de gewenste vorm van de informatievoorziening is in de raadsessie gesproken. Als voorbeeld wordt genoemd dat een uitgebreid rapport wordt aangeboden aan de raad, waarbij niet duidelijk wordt aangegeven om welk doel het gaat.

De raad moet dan het hele rapport lezen en zelf bedenken welk doel hierbij past en of het daarmee gehaald wordt. Dit maakt het voor de raad lastig om haar controlerende taak goed uit te voeren. Raadsleden geven aan dat er veel informatie is, maar dat niet direct duidelijk is op welk doel de informatie betrekking heeft. Hier worden ook een aantal mogelijke oplossingen voor genoemd, zoals het voorbeeld van de gemeente Hengelo. Daar zorgt de griffie voor een verkorte versie van de stukken of geeft de griffie per raadsvergadering een duidelijk overzicht van de beschikbare informatie. Een andere oplossing zou kunnen zijn om bij een sessie van het college ook de voorgaande stukken te voegen of aan te geven waar deze te vinden zijn, met de huidige status van het onderwerp en de ontwikkelingen op andere lagen zoals de provincie en landelijk. Dan krijg je in één A4 inzicht in de belangrijkste informatie. Informatie voor inwoners In de raadssessie kwam ook aan bod dat niet alleen de informatievoorziening aan de raad versnipperd is, maar dat de informatie voor inwoners ook nog beter toegankelijk kan worden gemaakt. Ook hier is veel informatie beschikbaar, maar niet voor alle inwoners goed toegankelijk of duidelijk wat het op individueel niveau voor iemand betekent. De gemeente kan beter duidelijk maken waar een bewoner aanspraak op kan maken.

In aanvulling hierop werd benoemd dat in Almelo onder sommige inwoners een negatief imago bestaat van de energietransitie. Deels komt dit doordat het een complex onderwerp is, dat er verandering wordt gevraagd van inwoners en dat het geld kost. Dit imago kan verbeterd worden door meer te benadrukken welke kansen de energietransitie biedt, in besparing van energie, en daarmee geld, en in comfortverbetering.

5.2. Toetsing aan het normenkader Groen: aan de norm is volledig of grotendeels voldaan. Oranje: aan de norm is gedeeltelijk voldaan. Rood: aan de norm is niet of nauwelijks voldaan. Norm 1.

Duidelijk is afgesproken op welke momenten en op welke wijze de raad wordt geïnformeerd over en wordt betrokken bij de uitvoering van de energietransitie. (rood)

2.

De informatievoorziening aan en de betrokkenheid van de raad zijn conform de gemaakte afspraken. (rood)

35 / 51

3.

De informatievoorziening aan de raad is zodanig dat de raad tijdig kan zien of de ambities en de doelen behaald gaan worden en bieden inzicht in eventuele bijsturingsmogelijkheden. (rood)

De raad heeft aangegeven dat expliciete afspraken ontbreken over de informatievoorziening en betrokkenheid van de raad in de energietransitie. In de praktijk wordt de raad geïnformeerd over de voortgang door de jaarverantwoordingsstukken, raadsinformatiebrieven en raadssessies. In deze sessies worden toezeggingen of beloften gedaan om de raad op specifieke punten op de hoogte te houden. Doordat concrete deadlines hiervoor ontbreken, is het moeilijk om te achterhalen of deze beloften worden nagekomen. In de raad bestaan wisselende beelden over de wenselijkheid van expliciete afspraken over de informatievoorziening en in welke vorm dit zou kunnen. Zowel aan de eerste als aan de tweede norm is daarmee niet voldaan. Op basis van de huidige informatievoorziening is het voor de raad niet goed inzichtelijk of de doelen worden behaald, en waar of hoe bijsturing nodig is. Er is veel informatie beschikbaar over de voortgang van de energietransitie. Bovendien wordt er voor het relatief nieuwe programma Klimaat en Milieu in de volgende jaarverantwoording op een aantal indicatoren gemonitord waardoor de doelrealisatie beter inzichtelijk wordt. Ook voor de warmtetransitie wordt nog gewerkt aan de inrichting van de monitoring om de doelrealisatie inzichtelijk te maken. Echter kan de raad op basis van de huidige informatievoorziening onvoldoende sturen en zijn controlerende rol vervullen.

Aan de derde norm is daarmee niet voldaan.

36 / 51

Bijlage 1 | Overzicht van geïnterviewde personen Ambtelijke organisatie Adviseur milieu en duurzaamheid Beleidsadviseur Klimaat en Milieu Programmamanager Klimaat en Milieu Senior adviseur Klimaat en Milieu Strategisch adviseur duurzaamheid College van burgemeester en wethouders Wethouder duurzaamheid (huidige en voormalige bestuursperiode) Samenwerkingspartners Beter Wonen Cogas Energiecoöperatie Almelo Energie Sint Joseph Waterschap Vechtstromen

37 / 51

Bijlage 2 | Beschrijving Het Almelose beleid B2.1. Ambities en doelen Lokale ambities en doelen De coalitie besloot in 2022 een programma Klimaat en Milieu op te stellen vanwege de enorme omvang van de energietransitie opgave. Dit programma loopt van 2023-2026, met de intentie om daarna de uitvoering van de energietransitie te beleggen in de lijnorganisatie. De visie van het programma is dat Almelo in 2030 55% minder CO2 uitstoot en in 2050 een robuuste energie neutrale stad is. Hier werkt de gemeente aan in samenwerking met bedrijven, (kennis)instellingen, woningcorporaties, inwoners, stichtingen en andere overheden. Daarnaast worden de volgende ambities benoemd: 1) tot 2030 wordt 0,157 TWh duurzame energie opgewekt en na 2030 minstens gelijke hoeveelheid en 2) tot 2050 moeten jaarlijks ongeveer 1200 woningen van het aardgas af20. In het programma Klimaat en Milieu wordt onderscheid gemaakt tussen strategische doelen (ambities) en operationele doelen. De strategische doelen zijn als volgt: 1. In Almelo wordt jaarlijks meer fossiele energie bespaard. 2. In 2026 wordt meer duurzame energie opgewekt. Duurzame energie wordt deels lokaal opgeslagen. 3. In Almelo zijn meer woningen aardgasvrij of gereed om van het aardgas af te gaan. 4.

In Almelo worden minder grondstoffen gebruikt en meer materialen hergebruikt om te komen tot een circulaire economie (circulariteit valt buiten scope van dit onderzoek). Hieruit zijn de volgende operationele doelen voortgekomen21: Inwoners en ondernemers gaan aan de slag met verduurzamen en wij ondersteunen hen; In 2026 zijn tenminste 2.000 woningeigenaren ondersteund met isoleren; In 2026 zijn (om in 2030 te voldoen aan de vastgestelde RES-opgave) relevante vergunningen afgegeven en bestemmingsplanprocedures t.b.v. duurzame energieopwekking voor zon- en windenergie afgerond; Minimaal 50% lokaal eigenaarschap bij nieuwe duurzame energieopwekking; In 2026 zijn er drie wijkuitvoeringsplannen (WUP) vastgesteld en is de uitvoering gestart. In de Warmtevisie Almelo zijn de drie gebieden waarvoor WUP’s worden opgesteld verder toegelicht. Bovendien is in het raadsbesluit aangegeven dat het uitgangspunt is dat in deze gebieden uiterlijk in 2030 geen aardgas meer gebruikt wordt voor verwarming van ruimte, water en koken. Naast het programma K&M heeft de gemeente in de Warmtevisie Almelo de eerste stappen aangegeven tot 2030 om uiteindelijk naar een aardgasvrije gebouwde omgeving in 2050 te komen22. Het gaat dan om: 1. het aardgasvrij-ready maken van woningen door particulieren en woningbouwcorporaties; 2.

het aardgasvrij maken van woningen in Aalderinkshoek, Windmolenbroek en het bedrijventerrein Bornsestraat. In de interviews is aangegeven dat inmiddels ook gewerkt wordt aan een Warmtevisie Almelo 2.0. Hierin wordt onder andere gekeken naar de rol die Almelo kan nemen in realiseren van de warmtetransitie, bijvoorbeeld door een expliciete regierol in de ontwikkeling van een bronnet.

20

Programma Klimaat en Milieu 2023-2026, vastgesteld 13 juli 2023

21

Programma Klimaat en Milieu 2023-2026, vastgesteld 13 juli 2023

22

Warmtevisie Almelo, vastgesteld 1 september 2020

38 / 51

Lokale uitgangspunten Naast de strategische doelen is in het Programma K&M ook een aantal algemene principes (uitgangspunten) gedefinieerd: De schaal van de ontwikkelingen moet passen bij de schaal van de omgeving waar deze wordt toegepast. De oplossingen moeten daadwerkelijk het effect hebben dat we van fossiele energie omschakelen naar duurzame energie - en niet fossiele oplossingen efficiënter maken. Er wordt gestuurd op de laagst mogelijke kosten voor inwoners, ondernemers en instellingen om de energietransitie inclusief te maken. Flexibiliteit is nodig binnen beleid en binnen de beschikbare ruimte – ontwikkelingen vinden doorlopend plaats en het is geen optie om te wachten tot de ultieme techniek ontwikkeld en toepasbaar is. Betrokkenheid en diversiteit in betrokkenheid is belangrijk om voldoende verschillende perspectieven mee te laten wegen in processen. Ook in de Warmtevisie Almelo zijn uitgangspunten benoemd, dat zijn de volgende: Energievoorziening die betaalbaar en toegankelijk is voor alle inwoners; Aandacht voor de herkomst van een warmtebron en hoe deze efficiënt ingezet kan worden; Aansluiten bij ‘koppelkansen’ en initiatieven in de wijk; Er is ruimte voor inbreng van inwoners en nieuwe ontwikkelingen - flexibel en samen aan de slag.

Regionale ambities en doelen Gemeente Almelo werkt samen met 13 andere gemeenten, het waterschap en de provincie samen in de RES Twente. Gezamenlijk zet deze RES regio in op het opwekken van 1,5 TWh duurzame elektriciteit en het realiseren van de koers uit de Regionale Structuur Warmte (RSW)23. Almelo draagt 0,157 TWh bij aan het opwekken van duurzame elektriciteit, dit is door de gemeenteraad vastgesteld in de Duurzame energieladder in april 202024. De RSW houdt in dat beschikbare duurzame bronnen die over gemeentegrenzen heengaan optimaal ingezet worden in de regio. Ook wordt het ontwikkelen van een Regionaal Warmtenet Twente verkend en de voorwaarden die nodig zijn voor het benutten van groengas. Almelo heeft geen afgebakende bijdrage in het realiseren van de RSW, maar ziet het als een kans om hogetemperatuurrestwarmte beschikbaar te stellen aan haar inwoners.

B2.2 Vertaling naar acties en maatregelen Uitwerking doelen in acties en maatregelen De operationele doelen zijn uitgewerkt in inspanningen om de doelen te realiseren. Deze variëren van compacte acties tot een project of meer het stimuleren en faciliteren van bepaalde gedragsveranderingen. Voor energiebesparing is een Plan van Aanpak Inclusieve Energietransitie opgesteld, die weer wordt uitgewerkt in een concrete uitvoeringsagenda. Daarnaast is een convenant gesloten om Almelose ondernemers te stimuleren om energiebesparende maatregelen in beeld te brengen en te nemen. Voor duurzame opwek wordt binnen de RES Twente samengewerkt. Voorafgaand hieraan is de Duurzame Energieladder vastgesteld waarin de randvoorwaarden voor de opwek van wind en zon zijn bepaald. Met de gemeenten Twenterand en Tubbergen worden de opties voor windturbines verkend omdat de zoekgebieden elkaar raken (ATT windverkenning)25. Voor opwek van zonne-energie wordt in de pilot Duurzaamheidsroute A35 de kansen voor zonnepanelen langs de A35 samen met Borne, Enschede, Hengelo,

23

Regionale Energiestrategie Twente 1.0, vastgesteld 22 juni 2022

24

Duurzame Energieladder Almelo, vastgesteld 7 april 2020

25

Raadsinformatiebrief Verkenning windenergie Almelo Twenterand Tubbergen, 9 november 2021

39 / 51

Hellendoorn, Wierden, provincie Overijssel, waterschap Vechtstromen en Rijkswaterstaat onderzocht26. Voor het aardgasvrij maken van woningen wordt gewerkt met wijkuitvoeringsplannen. Eén van de drie startwijken – Aalderinkshoek - is aangewezen als proeftuin aardgasvrije wijk (PAW)27. Ook zet de gemeente in op het aardgasvrij (ready) maken van een zestal maatschappelijk vastgoedobjecten, waarvoor gestart wordt met het opstellen van energieprestatieadviezen. Uitwerking uitgangspunten in acties en maatregelen Betaalbaarheid Om betaalbaarheid te bewerkstelligen is het Plan van Aanpak Inclusieve Energietransitie Almelo opgesteld 28. Dit is gebaseerd op de pilot in het Nieuwstraatkwartier waarin ervaring is opgedaan met het benaderen van inwoners en het gezamenlijk maken van een plan voor de verduurzaming van woningen. In het PvA is voor elke barrière die zich kan voordoen, aangegeven welke acties en maatregelen uitgevoerd worden om de barrières te slechten. De uitvoering wordt niet alleen door de gemeente gedaan, maar ook samen met partners die met de doelgroep in aanraking komen, zoals het energieloket en woningcorporaties.

De acties variëren van communicatie via verschillende kanalen in meerdere vormen, tot bewustwordingsacties waarom energie besparen belangrijk is, ondersteuning aan huishoudens om mogelijke energiebesparingsmaatregelen in beeld te brengen, financiering mogelijk te maken en het creëren van koppelkansen met andere initiatieven uit de samenleving. Naast het bovengenoemde PvA werkt Almelo ook samen in de regio met Hengelo en Enschede aan de TOF regeling: Twentse Ontzorging Financiering 29. Deze samenwerking heeft als doel om in een gebiedsgerichte aanpak de komende vijf jaar 13.772 huizen aardgasvrij te maken. In Almelo gaat het om 2.891 woningen in de wijken Nieuwstraatkwartier, Ossenkoppelerhoek en Wierdensehoek en daarnaast ook ondersteuning voor huishoudens in energiearmoede in heel Almelo. Overige uitgangspunten Een passende schaal, duurzame bronnen, flexibiliteit in ruimte en beleid, en betrokkenheid en diversiteit zijn uitgangspunten die niet expliciet zijn uitgewerkt in een plan van aanpak, maar een aantal komt wel terug in de verschillende stukken die zijn opgesteld. Het toepassen van een passende schaal blijkt o.a. uit de samenwerkingsovereenkomst tussen gemeente Almelo en de Coöperatie Almelo Energie 30. Daarin is aangegeven dat lokale energiecoaches worden ingezet om op kleine schaal huishoudens te begeleiden in het besparen van gas en elektriciteit.

De passende schaal komt ook terug in de randvoorwaarden die voor zonne- en windenergie worden gesteld in de Duurzame Energieladder Almelo. Bepaalde gebieden worden beperkt of uitgesloten voor de ontwikkeling van zonne- of windenergie. Bij de vaststelling van de RES Twente 1.0 is ook aangegeven dat de duurzame energieladder leidend is en dat niet meer duurzame opwek van elektriciteit gerealiseerd kan worden dan nodig. Wat betreft het omschakelen naar duurzame bronnen wordt in de Warmtevisie aangegeven welke duurzame alternatieven er zijn om gebouwen te verwarmen, en welk alternatief beoogd is voor de drie gekozen gebieden. Vanuit de Warmtevisie wordt aanvullend ingezet op het aansluiten bij koppelkansen en initiatieven in de wijk. Dit blijkt onder andere uit het verstrekken van een subsidie aan het buurtteam van Aalderinkshoek en de energiecoöperatie Duurzaam Almelo om een collectieve inkoopactie op te zetten voor isolatiemaatregelen.

26

Raadsinformatiebrief Pilot energieopwek A35, 9 juli 2019

27

Raadsvoorstel Aanvraag Rijksbijdrage Programma Aardgasvrije Wijken 2021, vastgesteld 26 oktober 2021

28

Raadsinformatiebrief Plan van aanpak voor een inclusieve energietransitie, 1 maart 2022

29

Raadsinformatiebrief Gezamenlijke aanpak energiearmoede Twentse steden, 15 mei 2023

30

Samenwerkingsovereenkomst gemeente Almelo en Coöperatie Almelo Energie U.A., 21 november 2022

40 / 51

B2.3. Financiële kaders en planning Financiële kaders In het programma Klimaat en Milieu 2023-2026 is aangegeven dat jaarlijks € 400.000 beschikbaar is voor de uitvoering. Voor deze middelen is een globale begroting opgesteld. Dit bedrag is opgenomen in de Perspectiefnota 2024-2027 en de Programmabegroting 202331. Daarbovenop ontvangt de gemeente jaarlijks € 1,3 mln. vanuit een specifieke uitkering voor uitvoeringskosten en vanuit de subsidie Nationaal Isolatie Programma. Dit leidt tot een totaalbedrag van € 1,7 mln. dat van 2023 tot en met 2026 jaarlijks beschikbaar is32. Het Plan van Aanpak Inclusieve Energietransitie wordt gefinancierd vanuit de specifieke uitkering aanpak energiearmoede van het Rijk. De gemeente Almelo ontvangt € 974.942 en in het PvA is hiervoor een globaal bestedingsoverzicht opgenomen. Per categorie maatregelen is bepaald welk budget daar grofweg voor nodig is. Voor de eerste fase van de verkenning van ATT windenergie tot najaar 2022 is een budget van € 70.000 begroot in het bijbehorende Plan van Aanpak. In de Warmtevisie Almelo is geen budget opgenomen voor de uitvoering, echter is in de globale inschatting in het programma Klimaat en Milieu € 25.000 gereserveerd voor de warmtevisie en € 130.000 voor het opstellen van de wijkuitvoeringsplannen in Windmolenbroek en Bornsestraat.

Voor het opstellen van het wijkuitvoeringsplan in Aalderinkshoek en het leren in deze wijk over het aardgasvrij maken van woningen is een specifieke uitkering van bijna € 4,3 miljoen ontvangen binnen het landelijke Programma Aardgasvrije Wijken (PAW). Planning In de Perspectiefnota 2023 is bij een aantal activiteiten grofweg ingeschat wanneer gestart wordt met een actie of project of wanneer een beleidsstuk afgerond wordt, maar meestal ontbreken concrete mijlpalen en deadlines. Een overzicht van planningen die zijn gedeeld met de gemeenteraad volgt in onderstaande tabel. Beleidsstuk, projectplan of plan van aanpak Programma Klimaat en Milieu 2023-2026 PvA Inclusieve Energietransitie Energiebesparingsconvenant Verkenning windenergie ATT Duurzaamheidsroute A35 RES Twente 2.0 Opstellen wijkuitvoeringsplannen