5 Wijkplan Duurzaan Windmolenbroek

50

Bijdrage aansluitkosten

€

4.000,00

Aansluitkosten, ISDE subsidie

€

3.775,00

Tabel: Kostenvergelijking CV, Hybride warmtepomp en Warmtenet 50

51

Conclusies (bevindingen, aanbevelingen en vervolgacties) Bevindingen • De elektrificatie van de warmtevoorziening met (hybride) warmtepompen levert een flinke CO2-reductie op vanwege het grote (en snel stijgende) aandeel duurzame opwekte elektriciteit en vermindering van gebruik van aardgas, zelfs in de winter. • Gemeente Almelo heeft/krijgt te maken met een serieuze congestie op het elektriciteitsnet. De netverzwaring die benodigd is om met hybride warmtepompen de buurt Kanaalzijde van warmte te voorzien is echter beperkt en lijkt beheersbaar – zeker ook van belang voor de korte termijn: - Netcongestie is met name een probleem op hoogspannings-niveau (vooral door aanleg van nieuwe grote zonneparken) en het kan nog 10-15 jaar duren voor dit echt opgelost is. - Het laagspanningsnetwerk zal ook verzwaard moeten worden om de groei aan te kunnen die de komende 10 jaar verwacht mag worden. De benodigde uitbreiding is met name fors als heel Kanaalzijde overschakelt op all-electric warmtepompen (6 km extra leidingen). Bij overschakeling op hybride warmtepompen is de benodigde verzwaring aanzienlijk lager (1 km extra leidingen). - Netbeheerders houden kleinverbruikers tot dusverre buiten schot en mogen (nu) nog aansluiten op het net.

Onze indruk is dat netbeheerders de benodigde verzwaring bij overschakelen op een hybride warmtepomp aan kunnen, tenminste voor laag- en midden-spanningsniveau. Mogelijke problemen op hoogspanningsniveau, door de extra elektriciteitsvraag in het stookseizoen, kunnen beperkt worden door lokaal windenergie toe te voegen (bij voorkeur op een netaansluiting gedeeld met een zonnepark). Het is onwenselijk om extra zonneparken te ontwikkelen om in deze gestegen elektriciteitsvraag te voorzien, zolang de daarvoor benodigde netverzwaring niet is of kan worden gerealiseerd. - Het is noodzakelijk dat netbeheerders in hun verzwaringsplannen rekening houden met de extra zonnepanelen die bewoners waarschijnlijk zullen gaan installeren bij de overschakeling op hybride warmtepompen, om zo zelf de extra kosten voor het gestegen elektriciteitsverbruik op te vangen. 52

• Een warmtenet lijkt voorlopig niet erg kansrijk en realiseerbaar binnen de planperiode van de voorloopwijk Windmolenbroek (2030): - De warmtevraagdichtheid is niet bijzonder hoog (nagenoeg allemaal laagbouw) en de bodem lijkt niet geschikt voor (seizoens-)opslag van warmte/ koude. - De kosten van het leidingnet (voordeligste variant: aansluiten op bestaande warmtenet in Windmolenbroek) kunnen beneden de maximale ACM-tarieven blijven, dit vergt echter wel een erg hoog aansluitpercentage (>85%). Dit lijkt lastig haalbaar, mede gezien het feit dat 70% van de woningen in particuliere handen is, men vaak individueel aan de slag wil en het sentiment voor warmtenetten (nog) niet erg positief is. Dit wordt mede veroorzaakt door de negatieve berichten in de pers over stopzetten van de aanleg van warmtenetten en soms negatieve ervaringen met operationele warmtenetten in het land. - Een te realiseren warmtenet zal nogal hoge vaste lasten kennen. Om toch aantrekkelijk voor de bewoner te zijn, zullen de warmtetarieven een stuk lager moeten zijn dan het huidige ACM-maximum. Bij welk warmtetarief een warmtenet aantrekkelijk wordt verschilt per woning. Voor woningen met een lage warmtevraag wordt een warmtenet pas aantrekkelijk als het warmtetarief ca. 60% lager is dan het huidige ACM-maximum.

Om het benodigde aansluitpercentage (85%) te halen, zal een warmtenet echter aantrekkelijk moeten zijn voor alle bewoners (niet alleen voor bewoners met een hoger energieverbruik) - Het kan zijn dat, door grootschaliger toepassing in Almelo en door nieuwe komende technische ontwikkelingen (o.a. geothermie), een warmtenet op termijn interessant kan gaan worden. Gezien de benodigde kostenreductie voor deze woningen verwachten we dat dit voor Kanaalzijde nog zeker meer dan 10 jaar zal gaan duren.

53

• De verwachting is dat duurzame gassen gedurende de komende 10-15 jaar niet voldoende beschikbaar zullen zijn (of worden) voor woningbouw: - Dit geldt zowel voor waterstof als voor groen gas dat dan als eerste prioriteit ingezet zal gaan worden voor de industrie. - Er wordt steeds meer groen gas toegevoegd aan het gas voor de gebouwde omgeving (20% vereist per 2030). Het gas wordt dus steeds duurzamer. In Twente is het potentieel groot en gebruik voor woningen middels hybride warmtepompen sluit aan bij de RES. Gemeenten zouden ervoor kunnen kiezen het bijgemengde groene gas grotendeels toe te rekenen aan prioritaire wijken waarvoor een hybride oplossing de beste keuze is. • Hybride warmtepompen en isolatie/ besparingsmaatregelen kunnen als spijtvrij worden beschouwd (no-regret maatregel): - Onze indruk is dat gemeente Almelo ernaar streeft dat Kanaalzijde in 2030 het gebruik van aardgas sterk verminderd heeft (aardgasvrij-ready). Zo lang er geen specifieke eis is, nemen we aan dat 50-60% aardgasreductie acceptabel is. - Omdat het lastig is om langer dan 10-15 jaar vooruit te kijken, en gezien de snelheid en diversiteit van de vele ontwikkelingen op dit gebied, is er een aantal mogelijke toekomstscenario’s geschetst. Voor de korte termijn worden hybride warmtepompen beschouwd als een goede (tijdelijke) warmteoptie voor deze periode.

Vervolgacties korte termijn (tot 2030) (Geadviseerde stappen voor gemeente en stakeholders om dit gezamenlijk mogelijk te maken): • Neem de hiervoor opgesomde aanbevelingen op in het wijkuitvoeringsplan (gemeente Almelo). • Maak de aanbevolen warmte-oplossing, die hier voor de aankomende 10-15 jaar wordt geadviseerd, mogelijk door de noodzakelijke (beperkte) netverzwaring tijdig te plannen & uit te voeren (voor hybride warmtepomp en zonnepanelen) . • Stimuleer windenergieprojecten nabij Almelo, zodat in het stookseizoen lokaal voldoende duurzame energie beschikbaar is (zodat het hoogspanningsnet kan worden ontzien). • Overweeg een vervolgonderzoek naar warmteopties die de impact op het elektriciteitsnet en/ of het gasgebruik verder kunnen beperken (o.a. gericht op zonthermie/ PVT). • Check of in het door Coteq uitgevoerde onderzoek naar netverzwaring voldoende rekening is gehouden met de extra zonnepanelen die bewoners installeren om het door warmtepompen toegenomen elektriciteitsverbruik af te dekken Vervolgacties langere termijn (na 2030-2035) • Doe verder onderzoek naar het verbeteren van de kansen voor een warmtenet, zowel qua haalbaarheid, betaalbaarheid alsook algemene aantrekkelijkheid voor bewoners.

Aanbevelingen • Voor de aankomende 10-15 jaar in te zetten op hybride warmtepompen in combinatie met isolatie/besparingsmaatregelen. Dit kunnen we beschouwen als spijtvrije maatregelen – de zogenaamde no-regret maatregelen. • De warmteoplossing voor de periode na 2030 voorlopig open te houden. Herzie de aanpak wanneer er meer duidelijkheid is over welke energievormen dan het meest aantrekkelijk zijn voor verwarming van de gebouwde omgeving (duurzame gassen, elektriciteit voor all-electric warmtepompen of een warmtenet)

54

55

6. Onderzoeksresultaten Huis & Haard spoor Introductie/werkwijze van het onderzoek

56

In het huis & haard is er verder onderzoek gedaan naar welke verduurzamingsopties/maatregelen het meest kansrijk zijn op weg naar een (grotendeels) aardgasvrije(ready) buurt Kanaalzijde. Welke spijtvrije maatregelen kunnen bewoners het beste zelf al gaan nemen (no-regret) in het licht van de toekomstige warmtebron/-drager? Dit onderzoek is gedaan langs de volgende stappen: • Allereerst zijn 10 typische (archetype) woningen bepaald, die karakteristiek zijn voor de buurt/wijk Kanaalzijde/ Windmolenbroek. • Vervolgens hebben we bewoners opgeroepen om mee te doen met het onderzoek. We zijn daarbij op zoek gegaan naar bewoners waarvan de woning nog grotendeels in originele staat is en die geïnteresseerd zijn in een bespaaradvies. Daarnaast hebben we bewoners die al stappen hebben gezet (de voorlopers) gevraagd om informatie te verstrekken, ervaringen te delen en om als voorbeeld te dienen. Goed voorbeeld doet volgen. • We zijn met een (groene) bus de wijk ingegaan om bewoners te werven en informatie over het project en het onderzoek te verstrekken (12- 13 Oktober 2023), maar ook om juist het verhaal van de bewoners zelf te horen. Wat zijn de beren op de weg, de (on)mogelijkheden maar ook de kansen. • Mede aan de hand van de aanmeldingen hebben we uiteindelijk 4 archetype woningen gekozen voor verder gedetailleerd onderzoek en besparingsadvies.

• Vervolgens hebben we de woningen in kaart gebracht o.a. aan de hand van bouwtekeningen en energielabel rapporten (indien die beschikbaar waren). • Via de voorlopers hebben we geïnventariseerd welke maatregelen zij al hebben genomen, wat de ervaringen waren en tevens woning-specifieke aspecten verzameld (uit gesprekken, offertes en verbruiksdata). • Hierna hebben we de warmteopties doorgerekend voor de 4 archetype woningen, waarbij we de eerder verzamelde informatie hebben gebruikt om de analyse aan te scherpen. • Het resultaat van de berekening is vervolgens doorgenomen met de bewoner die geselecteerd is voor een besparingsadvies. Mede aan de hand van persoonlijke mogelijkheden, voorkeuren en wensen is het advies aangepast. • De resultaten van het onderzoek zijn al gedeeld op buurtbijeenkomsten in een eerste conceptversie.

57

Vanuit deze onderzochte 4 archetype woningen is een eerste hoofdlijn samenvatting met conclusies en aanbevelingen te geven. Waarbij opgemerkt dient te worden dat voor elke woning in de wijk een maatwerkadvies noodzakelijk is om de juiste set aan ‘spijtvrije’ maatregelen te gaan nemen. In de bijlage kunt u de gedetailleerde informatie teruglezen die ten grondslag ligt aan de onderstaande samenvatting, conclusies en aanbevelingen.

Verduurzamingsadvies, algemeen De verduurzamingsadviezen voor bewoners van de 4 geselecteerd archetype woningen omvatten de volgende elementen: A. Inschatting van de huidige situatie (woning en verbruik) B. Indicatieve kosten/ baten analyse voor a) omschakelen naar een hybride warmtepomp, b) verdere isolatie/ besparingsmaatregelen en c) een warmtenet C. Aanpassing na verkenning van persoonlijke mogelijkheden en voorkeuren Voor elk van deze 4 woningtypes hebben we een algemeen advies opgesteld uitgaande van een gemiddeld verbruik en voor een woning waar nog geen verduurzamingsmaatregelen genomen zijn. Daarnaast hebben we voor specifieke bewoners van deze archetypes een aangepast advies gemaakt, waarin rekening is gehouden met hun specifieke situatie (verbruik, al genomen maatregelen, mogelijkheden en voorkeuren). We geven nu een voorbeeld van een algemeen advies voor één van de woningtypes. Alle 4 duurzaamheidsadviezen staan in bijlage 6.

FACTSHEET VOORBEELD: Verduurzamingsmogelijkheden tussenwoning aan De Ara/Alk Veel bewoners van Kanaalzijde hebben zich aangemeld voor een verduurzamingsadvies. Om u een idee te geven van de mogelijkheden hebben wij berekeningen gemaakt voor een viertal woningtypes die veel voorkomen in de wijk. U kunt deze informatie gebruiken bij het maken van een plan voor uw specifieke woning, rekening houdend met uw energieverbruik, voorkeuren en financiële situatie. Oftewel, voor elke woning is maatwerk nodig. De berekeningen geven een eerste indicatie van de kosten en baten. Uiteindelijk is het aan u om een aantal persoonlijk offertes op te vragen om een definitieve keuze te maken. Het Buurtteam help u natuurlijk graag bij het zetten van verdere stappen.

Woningschets Allereerst schetsen we de belangrijkste karakteristieken van de woning en geven we een indicatie van een typisch energieverbruik. We merken op dat de vloer slecht geïsoleerd lijkt waardoor vloerisolatie een flinke besparing op kan leveren. Schets tussenwoning aan De Ara/ Alk Bouwjaar

1980

Uw* raam, begane grond

2,8

Gemiddelde gebruiksoppervlakte

128

Uw raam, rest

2,8

Energielabel

C

Rc*-vloer

0,7

Woonlagen

3

Rc-dak

1,5

Woningtype

1

Rc-gevel

1,3

Electraverbruik, kWh/jaar

2000

Warmteopwekker

CV, HR-107

Gasverbruik, m3/jaar

1100

Warmteafgifte

Radiatoren

Gasverbruik, ruimteverwarming

810

Personen

2

Gasverbruik, koken

50

Gasverbruik, tapwater

240

*Uw geeft het warmteverlies van het raam aan (inclusief glasrand en kozijn). Hoe lager deze waarde, hoe beter. Rc geeft de isolatie aan.

De vier referentiewoningen van het verduurzamingsonderzoek en de verduurzamingsadviezen (archetypen) 58

Hoe hoger deze waarde, hoe beter. 59

Rekenvoorbeeld

Snel aan de hybride

Vervolgens geven we een globaal beeld van de kosten en baten van twee verschillende verduurzamingsopties, namelijk: • Snel aan de hybride warmtepomp en • Flink isoleren/ besparen Om rekening te houden met verschillende bewonersvoorkeuren hebben we daarbij 3 varianten berekend: Basis: Een instappakket voor bewoners die de investering zo laag mogelijk willen houden Euro: Een pakket voor bewoners die puur vanuit economisch perspectief handelen Groen: Een pakket voor bewoners die een maximale verduurzaming nastreven zolang de woonlasten niet hoger worden Deze woning is matig geïsoleerd. Om een hybride warmtepomp te gebruiken zijn niet heel veel maatregelen nodig, maar de investering rendeert wel beter als er meer maatregelen genomen worden. In onze berekening hebben we de volgende varianten doorgerekend:

Snel aan de hybride warmtepomp • Basis: kierdichting, HR++ (begane grond), hybride warmtepomp • Euro, naast basis ook: zonnepanelen, HR++ (rest), vloer • Groen, naast euro ook: ventilatie/ WTW (begane grond), dak

Flink isoleren/ besparen • Basis: kierdichting, HR++, vloer, ventilatie/ WTW (begane grond) • Euro, naast basis ook: zonnepanelen • Groen, naast euro ook: dak

Uitgangspunten bij de berekening Gas: 1,20/ m3, electra: 0,25/ kWh, aansluitkosten warmtenet € 4000 en warmtetarief 80% an huidig ACM-maximum Reële rente: 2,5% bij looptijd 20 jaar (particulier), 1,0% bij looptijd 30 jaar (warmtebedrijf)

Flink isoleren/ besparen

Basis

Euro

Groen

Basis

Euro

Groen

Investering (totaal)

3.850

11.029

16.645

5.635

8.611

12.117

Investeringskosten €/maand

24

63

93

30

46

65

Onderhoudskosten €/maand

7

7

7

-

-

-

Besparing €/maand

-32

-97

-105

40

-69

-75

Netto ± €/maand (groen= lager)

1

27

5

9

22

9

Gasverbruik (m3/jaar)

574

474

429

704

704

644

Electraverbruik (kWh/ jaar)

3012

-843

-1004

2000

-100

-100

In de volgende tabel vergelijken we de hybride warmtepomp (basispakket) met de typisch huidige situatie (CV) en met een warmtenet. CV (gas)

Hybride, basis

Warmtenet

Verwarming (m3/ GJ)

810

284

25,6

Verwarming (kWh)

0

1012

0

Tapwater (m3/ GJ)

240

240

5,7

Variabele kosten €/ maand (energie)

105

€ 73

€ 96

Vaste kosten €/ maand

45

€ 76

€ 68

Totaal €/ maand (excl. koken)

150

€ 149

€ 163

Investering €

2.380

€ 6.230

€ 225

Resulterend gasverbruik (excl. koken)

1050

524

0

Algemeen advies We beschouwen de hybride warmtepomp als de meest aantrekkelijke optie, die het aardgasverbruik flink kan verminderen en ook de maandlasten kan verlagen.

Kosten: kentallen van RVO (Digipesis) Baten na de looptijd zijn niet verrekend

60

61

Tenslotte

Afsluitende opmerkingen

De getallen zijn een schatting die een eerste indruk geven, vooral bedoeld om te helpen bij het maken van keuzes. Op de kosten zijn (ISDE) subsidies al in mindering gebracht, uitgaande van 2 maatregelen. Voor mensen met een inkomen beneden € 60.000 zijn de investeringskosten een stuk lager; zij kunnen namelijk geld lenen tegen een rente van 0% (energiebespaarlening, warmtefonds). Goede voorbeelden Enkele van uw buren hebben al goede stappen gezet: • Nieuw raam/ deurkozijn met HR++, gaf flinke verbetering (comfort) • Nieuwe slimme mechanische ventilatie-box • Radiatorventilator (op problematische radiator) en vervolgens succesvolle test met cvketel op 50° • Zonnecollector met boiler (voor tapwater) • Geen hybride warmtepomp bekend, wel airco die nauwelijks voor verwarming wordt ingezet

De aantrekkelijkheid van een besparingsmaatregel hangt van tal van zaken af. Sommige zaken hangen af van de actuele woningsituatie o.a. warmtevraag, investering, besparing. Andere zaken verschillen per bewoner (o.a. de rente) of per maatregel (o.a. investering, levensduur). Daarnaast zijn er algemene factoren als rente en energieprijzen die veel invloed hebben. Al met al is budgetneutraal verduurzamen lastiger voor een tussenwoning met een laag energieverbruik. Naast een kostenverlagende collectieve aanpak zijn voor deze woningen airco’s mogelijk interessant (vanwege de lagere kosten) als ook duurzame tapwateroplossingen o.a. zonnecollector (tapwaterverbruik is vaak gelijk aan andere woningen, voornamelijk bepaald door het aantal bewoners). Financiële aspecten zijn belangrijk, in het bijzonder voor mensen met een laag inkomen. Er zijn echter tal van andere zaken die ook bepalen of en welke verduurzamings-stappen mensen willen zetten. De volgende tabel vergelijkt de 3 warmteopties en beslaat diverse aspecten.

Vervolg Het Buurtteam wil de bewoners van buurt Kanaalzijde ondersteunen bij het verduurzamen van hun woning, afgestemd op de behoefte van de bewoners. Het Buurtteam wil bewoners ondersteunen met een energiescan en een gesprek met een deskundige adviseur. Het Buurtteam is ook van plan een spreekuur en workshops te organiseren, verhalen van goede voorbeelden (voorlopers) te delen en collectieve inkoopacties te organiseren. We verwijzen u graag naar: Buurtteam Duurzaam Windmolenbroek duurzaamwindmolenbroek@gmail.com www.duurzamewijkenalmelo.nl/windmolenbroek

62

63

Snel aan hybride warmtepomp

Flink isoleren/ besparen

Warmtenet

Flinke aardgasreductie (¬60%)

Flinke energiebesparing mogelijk

Volledig aardgasvrij

Gangbaar; al tal van voorbeelden

(~50%) Verregaande en budget-

Er is (ervaring met) warmtenet

neutrale renovatie innovatief Redelijke investering &

Forse investering & langere

Nauwelijks investering (voor

terugverdientijd

terugverdientijd (maar ook lange

bewoner) Alleen haalbaar bij

levensduur)

voldoende deelnemers Beperkte keuzevrijheid maar nieuwe wet beschermt bewoners (hoge winstmarges worden onmogelijk)

Individueel

Individueel, maar gezamenlijke

Collectief;

Ondersteuning: advies,

aanpak aantrekkelijk

Ontzorgd; warmtebedrijf regelt

voorbeelden/ voorlopers,

Dienstverlenende organisatie

alles

financiering, lokale uitvoerders

is optie, van financiering tot complete ontzorging

Positief voor woningwaarde

Hogere woningwaarde (courant/

-

toekomstbestendig, meer comfort, onafhankelijker van energieprijzen)

Conclusies (bevindingen, aanbevelingen en vervolgacties) Bevindingen • Voor de meeste woningen lijkt het mogelijk om het aardgasverbruik sterk te verminderen zonder de maandlasten te verhogen: - Deze forse aardgasreductie is te behalen door een combinatie van een hybride warmtepomp, spijtvrije duurzaamheidsmaatregelen en zonnepanelen.

64

- Dit gaat echter niet direct op voor woningen met een laag energieverbruik (ruimteverwarming). De besparingen zijn dan onvoldoende om de investeringskosten van maatregelen terug te verdienen. De bewoner krijgt daar dan uiteraard wel een verbeterd comfort in de woning voor terug. • Uit de analyse en rekenmodellen lijkt het erop dat bewoners momenteel meer worden aangemoedigd om het elektriciteitsnet extra te belasten dan om het aardgasverbruik te reduceren: - Zonnepanelen zijn momenteel nog steeds een erg aantrekkelijke maatregel, ervan uitgaande dat de opwek niet beperkt wordt door netcongestie. Zonnepanelen lijken meer op te leveren dan maatregelen die het aardgasverbruik reduceren zoals een hybride warmtepomp of isolatie. - Voor veel woningen leidt slechts een beperkt aantal isolatiemaatregelen tot een verlaging van de maandlasten. Dit komt deels omdat de baten die buiten de rekenperiode van 20 jaar vallen niet zijn meegeteld. - Hoewel het per woning en bewoner verschilt welke verduurzamingsmaatregelen goed scoren, komen de volgende vaak het beste uit de bus: zonnepanelen plaatsen, HR++ glas aanbrengen en vloerisolatie uitvoeren. Aanvullende maatregelen als ventilatie met Warmte TerugWinning (WTW), dakisolatie en Laag-Temperatuur (LT) radiatoren passen vaak ook in het budget neutrale pakket (en in een enkel geval zelfs gevelisolatie).

• Meer dan 80 bewoners hebben zich aangemeld voor een verduurzamingsadvies. Hoewel er dus behoorlijk wat animo lijkt te zijn, is onze indruk wel dat bewoners focussen op maatregelen die vooral de maandlasten verlagen, een snelle terugverdientijd hebben en niet te veel investeringsbudget vragen: - Het lijkt dus onwaarschijnlijk dat veel bewoners maatregelen zullen nemen die de maandlasten (iets) verhogen, puur vanwege het maatschappelijk belang en/of omdat er andere maatregelen tegenover staan die de lasten verlagen. Een welwillende bewoner zou bijvoorbeeld het positieve saldo van zonnepanelen kunnen gebruiken om een negatief saldo van LT-radiatoren te compenseren.

65

• Bewoners zijn vaak niet onwelwillend om te verduurzamen, maar zetten vaak geen stappen vanwege tal van andere hobbels, ook als ze weten dat er maatregelen zijn die de maandlasten aardig verlagen: - Zorgen over de benodigde investering, ook als men kan lenen met een zeer lage rente (Energiebespaarlening). Leeftijd en financiële mogelijkheden spelen daarbij een rol. - Zorgen over mogelijk komende problemen als vocht of verlies aan comfort, soms gevoed door negatieve verhalen die rondgaan. • Het samenstellen van een verduurzamingsadvies is maatwerk. Hoewel er een redelijk algemeen beeld te schetsen is, hangt het advies af van verschillen in gedrag, energieverbruik, financiële situatie, de huidige situatie en bewonersvoorkeuren. • Nadere bewonersfeedback op basis van enkele adviesgesprekken: - Bewoners zijn niet altijd bekend met subsidie- en financieringsmogelijkheden. Uitvoerders zijn niet altijd even behulpzaam waardoor soms kansen gemist worden. - Sommige bewoners zijn in principe geïnteresseerd om isolatiemaatregelen te nemen, maar twijfelen vanwege verhalen over mogelijk problemen, o.a. vocht. Er circuleren soms negatieve verhalen. Goed advies en ondersteuning, ook voor het zelf doen, zou deze hobbels weg kunnen nemen. - Er zijn soms aanloopproblemen met hybride warmtepompen door onjuiste instellingen. Installateurs zijn niet altijd behulpzaam en/of kundig.

Er zijn bewoners die hierover kennis en ervaringen delen. • De inzet van hybride warmtepompen zal waarschijnlijk leiden tot toename in het aantal zonnepanelen, wat kan leiden tot onvoorziene congestie op het laagspanningsnet. Aanbevelingen • Zet voor de planperiode van de voorloopwijk (tot 2030) of de komende 10-15 jaar in op een combinatie van een hybride warmtepomp, duurzaamheidsmaatregelen en zonnepanelen. • Overweeg de start van een (Coöperatieve) organisatie (ESCO – Energy Service Compagnie) vooral met als doel: - Financiering te regelen voor oudere en financieel minder daadkrachtige bewoners, ze mee te nemen en aan te zetten stappen te nemen – betaald vanuit de besparingen op de energierekening. 66

- Bewoners aan te zetten om een uitgebreider pakket van maatregelen te nemen om zo de maximale aardgasreductie te halen (terwijl het gehele pakket nog positief/ budgetneutraal is). • Stimuleer bewoners om verduurzamingsstappen te zetten onder andere door: - Het verspreiden van goede voorbeelden, om negatieve verhalen te doorbreken. - Het bieden van inhoudelijke ondersteuning over verduurzamingsmaatregelen, zowel technisch (maatwerk) als richting uitvoering (bij offerteaanvraag, zoeken naar lokale partijen en ook voor de doe-het-zelvers). - Ondersteuning bieden over subsidies en financiering. Vervolgacties korte termijn (tot 2030) • Borg en zorg dat bewoners een maatwerkadvies van een energiespecialist/-regisseur kunnen krijgen voor de eigen woning. • Onderzoek de invloed die congestie kan hebben op de baten van zonnepanelen (samen met het onderzoek naar congestie veroorzaakt door de extra zonnepanelen(zie Infraspoor). • Onderzoek de mogelijkheden van verregaande isolatie/ besparing middels een pilot voor een blok van rijwoningen.

Hierbij kan tevens verder ervaring opgedaan worden met de laatste technieken op het gebied van energieneutraal renoveren, projectmatige (contigenten) aanpak en het gebruik van prefab en bio-based materialen • Onderzoek de mogelijkheden, keuzes en voorwaarden om te komen tot een (coöperatieve) organisatie (ESCO) die de financiële (en soms technische) hobbels kan overbruggen.

67

7. Van duurzaamheidsadvies naar bewonersadvies In hoofdstuk 6 zijn de duurzaamheidsmaatregelen beschreven die passen bij de beschikbare warmtebronnen voor vier veel voorkomende woningtypes in de buurt. In dit hoofdstuk gaat het over de vraag hoe we bewoners kunnen ondersteunen zodat ze aan de slag gaan. In hoofdstuk 6 stelden we al vast dat dit vraagt om maatwerk. Het Buurtteam heeft de ambitie uitgesproken om de bewoners van de wijk, in het bijzonder die van de gekozen buurt Kanaalzijde, te ondersteunen bij het maken van keuzes voor energiebesparende maatregelen en het verduurzamen van hun woning. Het kennismakingsbezoek aan de buurt, begin oktober, leverde maar liefst ruim 160 reacties op. Daarvan gaven 80 bewoners aan graag hun woning open te stellen voor woningonderzoek. Het buurteam wil met deze geïnteresseerde voorhoede in 2024 concrete plannen maken en diensten organiseren.

Op basis van vragen en reacties van bewoners en ervaringen opgedaan in andere buurtinitiatieven heeft het Buurtteam besloten de volgende diensten en services aan te willen bieden:

Aanbod 1: Woningpaspoort in combinatie met verduurzamingsadvies door een deskundige energieadviseur Het Buurtteam organiseert voor elke bewoner een aanbod voor een energiescan van de woning. Dat levert een woningpaspoort op en een gesprek met een deskundige adviseur. Dit voorstel werd tijdens de laatste buurtbijeenkomst met grote instemming ontvangen.

Aanbod 2:

De tweede stap is daarna meestal: • Vraag advies, welke maatregelen je het beste kan kiezen.

Het Buurtteam organiseert services en diensten die aansluiten op de resultaten van het onderzoek onder de meest voorkomende woningtypes in de buurt/wijk. Het Buurtteam heeft een voorlopige keuze gemaakt van de soorten diensten en services die ze gaat aanbieden. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen a: zelf ontwikkeld aanbod b: drempelverlagende service om bestaand aanbod toegankelijker te maken

Voor deze twee stappen kan een bewoner uit meerdere manieren kiezen, zoals: 1. Vraag het aan een bekende, die je vertrouwt, die er verstand van heeft en kan spreken uit eigen ervaring. 2. Ga voor advies naar een installateur van een bedrijf dat goed bekend staat en vraag die om een offerte. 3. Ga naar de Vereniging Eigen huis, als je lid bent. 4. Kijk wat de gemeente Almelo je te bieden heeft aan energieadviseurs of energiecoaches. 5. Kijk wat je bank je te bieden heeft aan groene leningen, gratis huisscans of energiechecks. 6. Verdiep je er zelf in en vraag meerdere adviezen en offertes op.

Dit voorlopige aanbod bestaat uit: 1. Warmtescans maken 2. Workshops organiseren over thema’s als: a. Isolatie van vloer, dak, muur, zolder etc. b. Isolatieglas en kozijnen c. Verwarmen met warmtepompen d. Verwarmen en koelen met Airco’s e. Verwarmen met infrarood panelen f. Kleine isolatiemaatregelen zelf doen g. 25 tips voor energiebesparende maatregelen, etc.

De eerste stap daarbij is altijd: • Maak een energiepaspoort van je woning

68

Maar wat zou het Buurtteam voor alle bewoners van de buurt Kanaalzijde en voor de hele wijk kunnen betekenen bij het maken van keuzes en welke soort ondersteuning hebben zij het liefst?

69

3. Voorlopers inschakelen op het gebied van duurzaamheid; (die komen vertellen over hun ervaring en/of hun huis openstellen en/of informatie online delen via tekst en foto’s en/of filmpjes) 4. Gezamenlijke inkoopacties a. Zonnepanelen b. Isolatie c. Warmtepompen 5. Spreekuur op vaste tijden in ’t Noaberhoes met energiecoach 6. Bemiddelen bij afspraken voor energieadviseur Het Buurtteam zal in het komende voorjaar onder de bewoners van de buurt en wijk nader onderzoeken waaraan de meeste behoefte is. Om zowel Aanbod 1 als Aanbod 2 te realiseren zal het Buurtteam de opties voor elk aanbod eerst nader verkennen en keuzes maken. Ook moet met de gemeente overleg plaatsvinden over de kosten om dit aanbod te realiseren. Het Buurtteam heeft al wel een keuze gemaakt van de mogelijkheden die ze nader wil verkennen.

Opties voor Aanbod 1 Het Buurtteam organiseert voor elke bewoner een aanbod voor een energiescan van de woning. Dat levert een woningpaspoort op en een gesprek met een deskundige adviseur. Dat aanbod zou het Buurtteam op verschillende manieren kunnen organiseren of realiseren. We onderzoeken als Buurtteam op dit moment de volgende vijf opties: a. Verwijzen naar de diensten die de gemeente Almelo aanbiedt b. De aanpak van de Stichting Duurzaam Wierden overnemen c. Met het zogenaamde Hoom-dossier gaan werken d. Een aanpak volgen met een woningpaspoort dat het Buurtteam in eigen beheer ontwikkelt. e. Een aanpak volgen met een woningpaspoort dat door andere energiecoaches elders wordt gebruikt.

70

In bijlage 5 worden deze opties uitvoering beschreven. Het Buurtteam moet nog afspraken maken met partijen die op dat vlak de nodige ervaring hebben om de voor- en nadelen van elke optie te onderzoeken. Ook moet met elke partij die eigenaar is van één van de uiteindelijk gekozen opties een overeenkomst worden gesloten. Of er moeten samenwerkingsafspraken worden gemaakt, waarin een werkwijze is overeengekomen en de uitvoering is geregeld met betaalde krachten en/of vrijwilligers. Per optie moeten ook de kosten in beeld worden gebracht en de mogelijke financiering daarvan. Dat betekent dat het realiseren van dit ambitieuze aanbod ook een wijziging vergt in de juridische status van het Buurtteam. Zie daarvoor hoofdstuk 8

Een aanpak via een menukaart Bij het adviseren van bewoners over de aanpak van verduurzaming is elders gebleken dat daarbij een “menukaart” handig is, waarin bewoners (huur en koop) kunnen kiezen uit best passende opties voor hun situatie. Het sluit ook helemaal aan op het gebruik van de menukaart door ToekomstSterk zoals beschreven in hoofdstuk 6. Een prachtig voorbeeld van deze werkwijze biedt het “smart-pack concept” dat bouwbedrijf Hazenberg in Brabant heeft ontwikkeld en succesvol toepast in samenwerking met gemeente en woningcorporaties. https://www.hazenberg.nl/verduurzamen/smartpack

Een aanpak gericht op vermindering van energiearmoede In hoofdstuk 3 beschreven we dat alleen al in de buurt Kanaalzijde 50 van de 200 huishoudens in een huurwoning energiearmoede ervaren! Het gaat dan voornamelijk om huishoudens die wonen in een sociale huurwoningen van woningcorporatie Beter Wonen. Het Buurtteam wil een rol spelen in de aanpak van energiearmoede voor deze huishoudens, door in samenspraak met de gemeente en Beter Wonen in de periode tot 2030 stappen te zetten die het verschil maken.

71

Dat dit kan bewijst een succesvol project in Winterswijk. Daarbij is het vooral de combinatie van de energiecoaches (energiebespaarmaatjes) en de energiefixers (energieconcierges) die door goede onderlinge samenwerking en door goed overleg met de bewoner, veel succes oplevert! Ook deze aanpak gaan we nader verkennen. Ook hierover meer in bijlage 5.

Conclusies Het zal duidelijk zijn dat het Buurtteam nog er een flinke kluif aan zal hebben om een goed aanbod voor de bewoners te organiseren. Dat zal ongetwijfeld voor een groot deel bestaan uit doorverwijzen naar bestaande initiatieven en, als dat nodig is, daarvoor de drempel te verlagen. Ook zal het aanbod bestaan uit het kiezen van manieren van ondersteuning die in andere wijken en buurten van Nederland hun succes al bewezen hebben. Daarnaast zullen we zelf onze eigen weg moeten vinden in de ontwikkeling van een aanbod waarin we geloven en waarmee we bewoners echt helpen om aan de slag te gaan. De samenwerking met de gemeente en de woningcorporatie zal daarbij een cruciale factor zijn voor succes.

72

8. Van Buurtteam naar energiecoöperatie? In dit hoofdstuk willen we aan bewoners en gemeente onze opties voorleggen die we als Buurtteam zien om een steviger basis te leggen als organisatie. We werken nu een jaar als groep vrijwilligers in het Buurtteam, zonder formele status en zonder eigen budget. Die situatie maakt ons kwetsbaar, maar geeft ook weinig verplichtingen. Niemand kan van ons iets eisen, alles doen we vrijwillig. We zouden zelfs na de aanbieding van dit wijkplan als Buurtteam kunnen stoppen! Maar we willen niet stoppen met onze werkzaamheden na het publiceren van het gevraagde advies aan de gemeente, omdat we in dit jaar ontdekt hebben dat veel bewoners binnen buurt en wijk hulp nodig hebben bij deze ingewikkelde overgang naar een aardgasvrij energiegebruik. Ook hebben we ontdekt dat veel bewoners iets voor elkaar willen betekenen, of samen zaken aanpakken. In de wijk is veel individualisme, mensen leven erg op zich zelf. Die opmerking staat in de wijkanalyse van de gemeente die in 2023 is gemaakt. Er is ook geen wijkvereniging, maar er is wel belangstelling voor. Wijkopbouw en verduurzaming kunnen mooie combinaties vormen voor meer saamhorigheid en meer verbinding. In dat verband noemen we hier ook het Noaberhoes, dat in het afgelopen jaar een uitstekende uitvalsbasis voor het Buurtteam (en vele andere wijkactiviteiten) is gebleken.

73

Het Buurtteam zoekt naar de juiste vorm, voor de wijk en voor Almelo. In Almelo zijn organisaties actief op het terrein van duurzaamheid die willen samenwerken met het Buurtteam. We noemen hier Stichting Duurzaam Almelo, waarvan bestuursleden actief zijn in het Buurtteam. Ook noemen we hier Almelo Energie | Om. Almelo Energie is een energiecoöperatie ontstaan in Aadorp. Ze is aangesloten bij om. om noemt zichzelf het allergroenste energiecollectief van Nederland zonder winstoogmerk. Tientallen lokale energiecoöperaties door het hele land zijn er bij aangesloten en samen wekken die nu al genoeg stroom op voor honderdduizenden huishoudens. Die energie wordt lokaal opgewekt, samen met burgers in hun eigen buurt of regio. Het Buurtteam heeft daarom meerder keren contact gehad met Bram Reinders, onder wiens bezielende leiding onder de vlag van Almelo Energie tal van activiteiten en projecten worden uitgevoerd die voor het Buurtteam erg belangrijk en interessant zijn. Ook ToekomstSterk, het onderzoeksbureau dat het Buurtteam in de arm heeft genomen en onder meer gekozen is door haar visie op duurzaamheid is een partner die het Buurtteam hierbij zou kunnen ondersteunen. De directeur, Joost Kroes, heeft ons daar meerdere keren met groot enthousiasme over verteld.

In de visie van ToekomstSterk wordt verduurzaming eigenlijk gebruikt als smeermiddel voor het brengen van solidariteit en saamhorigheid in de wijk.

Buurtmakers, zo zouden we ons als Buurtteam ook kunnen of willen zien! Maar dan moeten we verbinding maken met wat er leeft in de buurt. Dennis Schutten, de wijkregisseur van de gemeente, bracht dat prachtig in beeld in de wijkanalyse 2022: “Kijk op de wijk” https://almelo.bestuurlijkeinformatie.nl Op basis daarvan werd ook een Wijkopgave vastgesteld, waarin Duurzaamheid een belangrijk onderdeel is: ”Wijkopgave Windmolenbroek” https://almelo.bestuurlijkeinformatie.nl

Maar welke organisatievorm en rechtsvorm past daar dan het beste bij? Het Buurtteam gaat hierover nog verschillende deskundigen raadplegen en gaat met de gemeente in gesprek. Over de organisatievorm of rechtsvorm die we kiezen is door het Buurtteam besloten dat we de opties in het wijkplan benoemen en we verder gaan met het verkennen daarvan maar we hierover op dit moment nog geen beslissing nemen.

Citaat Met de woorden van ToekomstSterk: Waar we leven, werken en wonen, in de gebouwde omgeving – dáár komen alle opgaven rond klimaat, mobiliteit, gezondheid, recreatie, voedsel en veiligheid samen. Als sociaal-betrokken en eigenzinnige Buurtmakers werken we aan toekomststerke wijken. Dit zijn vitale, veerkrachtige en inspirerende buurten waar je graag wilt wonen en die klaar zijn voor de toekomst.

74

75

9. Omgevingsfactoren en hun invloed op onze adviezen Het Buurtteam is in een jaar tijd onderdeel geworden van de lokale samenleving. Maar waar we steeds vaker en duidelijker achter kwamen is dat we ook onderdeel zijn van een groter geheel. Een groter geheel op het niveau van de gemeente Almelo, maar ook de Regio Twente, de Provincie Overijssel, de Rijksoverheid, de Europese Unie, ja zelfs de hele wereld, met haar Klimaatconferenties. Alles wat op die hogere niveaus besloten wordt over ons klimaat en milieu, over duurzaamheid en energie, heeft invloed op ons werk als Buurtteam. Soms helpen die het Buurtteam om zaken te versnellen of te verhelderen, soms ook betekenen ze een pas op de plaats of een streep door de rekening. We geven daarom per niveau, heel kort enkele voorbeelden van invloed van buiten. Voor een uitgebreidere beschrijving verwijzen we naar bijlage 4. We gaan daarbij van veraf naar dichtbij.

De wereldwijde VN-Klimaatconferentie (COP-28) (in 2023 in Dubai , in 2024 in Azerbeidzjan) Op deze 28ste klimaatconferentie was een van de heikele punten de vraag of de productie van olie en gas een halt zou worden toegeroepen. In Nederland wordt de roep om te stoppen met overheidssubsidies voor deze fossiele brandstoffen, die schadelijk zijn voor het klimaat en het milieu. Denk ook aan de acties van bijvoorbeeld Greenpeace en Extinction Rebellion. Tijdens deze conferentie kwam demissionair minister Jetten met het voorstel voor een internationale coalitie die de subsidies op fossiele brandstoffen wil gaan afschaffen. Dit initiatief heeft directe gevolgen op allerlei plannen van landen en bedrijven in de energiesector. Voor het Buurtteam een steun in de rug, want het betekent dat de ingeslagen weg van de Nederlandse overheid naar een aardgasvrije warmtevoorziening in 2050, steun krijgt in de wereld. Nederland kan dat immers alleen nooit voor elkaar krijgen. Er is geen weg terug, aardgasvrij is het doel, aardgasvrij-ready is de weg er naar toe.

76

77

De Nederlandse overheid De uitslagen van de recente verkiezingen voor een nieuwe volksvertegenwoordiging in de Tweede Kamer hebben geleid tot een enorme verschuiving in het politiek landschap. De verhoudingen van voor- en tegenstanders op het gebied van duurzaamheidsbeleid zijn flink veranderd. De vraag welke regering we krijgen en wat die gaat betekenen voor versnelling of vertraging van wetten en subsidies zorgt nu al bij tal van partijen voor onzekerheid en vertraging. Het Buurtteam blijft geloven in continuïteit van beleid, vanwege de stevige meerderheid die door wil, maar helemaal gerust zijn we er ook niet op! Anderen juichen deze ontwikkeling toe, ook onder bewoners van de wijk, vooral uit angst voor nog hogere energielasten die voor velen nu al niet op te brengen zijn. Voor hen is uitstel of vertraging een welkome ontwikkeling. Daarom wil het Buurtteam zich voor deze bewoners inspannen om hun energielasten snel omlaag te brengen en tegelijkertijd te verduurzamen. Een belangrijke wet voor het thema duurzaamheid die vertraging zouden kunnen oplopen is bijvoorbeeld de Wet Collectieve Warmte, die de oude Warmtewet van 2014 moet vervangen.

De provincie Overijssel Het nieuwe provinciebestuur van Overijssel heeft, als gevolg van de grote verkiezingswinst door de BBB, een andere samenstelling die voor een koerswijziging heeft gezorgd als het gaat om het stimuleren van windenergie en zonne-energie.

Een direct gevolg van deze nieuwe regels is dat gemeenten en regio’s hun plannen voor de plaatsing van windmolens moeten aanpassen als deze niet aan de regels van de provincie voldoen. (Het ATT-gebied is het gezamenlijk gekozen gebied voor een windpark of voor windmolens in de drie gemeenten Almelo, Tubbergen en Twenterand) De provincie wil dat de gemeente Almelo, Tubbergen en Twenterand in het gezamenlijke gekozen zoekgebied meer windenergie opwekken dan de drie afzonderlijke gemeenten tot nu toe hadden voorgesteld in hun Regionale Energie Strategie Twente (RES). Hiermee wordt de druk op gemeenten flink opgevoerd.

Regio Twente Binnen de regio Twente hebben de 14 gemeenten gezamenlijk taken voor de Regionale Energie Strategie. (RES) Deze taken vloeien voort uit het klimaatakkoord van de regering. In Twente worden deze taken uitgevoerd door RES Twente met een eigen website met de naam Energiestrategie Twente Momenteel werkt RES Twente aan haar tweede Regionale Energiestrategie, RES 2.0 genoemd. De 14 gemeenten willen hun krachten bundelen met als doel: Op weg naar RES Twente 2.0 is de samenwerking met de omgeving nóg belangrijker. Om processen te versnellen en verbinding te leggen met andere opgaven die ook om ruimte vragen, is een brede samenwerking cruciaal. We gaan aan de slag met koppelkansen en thema´s, zoals biogas/groengas, biomassa, waterstof, aquathermie, geothermie en opslag. https://energiestrategietwente.nl

Zo geldt voor zonnevelden dat die bij uitzondering nog worden toegestaan op agrarische grond.

RES Twente vormt zo dus een belangrijke schakel tussen Provincie en gemeenten. Ook de Provincie zelf en het Waterschap Vechtstromen maken deel uit van RES Twente!

Ook voor windmolens heeft de provincie nieuw regels vastgesteld, die de gemeenten en regio’s dienen te volgen.

78

79

De gemeente(n)

De VNG (Vereniging Nederlandse Gemeenten)

De lokale overheid is voor het Buurtteam de aangewezen partner bij uitstek, omdat de gemeenten de regie over de energietransitie hebben gekregen. De gemeente is ook direct verantwoordelijk voor het ontstaan van het Buurtteam en verschaft ons financiële, inhoudelijke en organisatorische ondersteuning via Buurkracht en ToekomstSterk. Het spreekt dan ook vanzelf dat het Buurtteam de gemeentelijke kaders goed verkent en de ontwikkelingen daarin goed volgt.

Alle gemeenten samen hebben, via hun koepel de VNG, een belangrijke stem bij het uitwerken van het Klimaatakkoord. De nieuwe Omgevingswet, die per 1 januari 2024 van kracht is, geeft de gemeenten wettelijke bevoegdheden om in wijken en buurten beslissingen te nemen en vergunningsaanvragen goed of af te keuren. Bijvoorbeeld over het afsluiten van gasaansluitingen in een buurt. Mag dat zomaar? De rechten en plichten van burgers en burgerinitiatieven zijn daarover in deze wet duidelijk omschreven.

De gemeente heeft in het afgelopen jaar eenmaal een bijeenkomst belegd waarin alle bij de energietransitie van de gemeente betrokken partijen waren uitgenodigd, waaronder het Buurtteam. Daar werd door de gemeente geschetst hoe er wordt gewerkt aan een nieuwe beleidsnota, die de eerste gemeentelijke beleidsnota over de energietransitie (Warmtevisie 2020) zal vervangen en Warmteprogramma zal gaan heten.

Er een speciale website gemaakt om met de nieuwe wet te leren werken: Het Buurtteam kan hier ook terecht voor antwoorden op vragen van de bewoners. Tussen de gemeente Almelo en het Buurtteam is structureel overleg. Ook heeft het Buurtteam een vaste contactambtenaar die goed bereikbaar is en de activiteiten van het Buurtteam regelmatig bijwoont. Verder kan het Buurtteam een beroep doen op de gemeentelijke dienst Communicatie. De publiekscommunicatie van het Buurtteam, waarbij de rol van de gemeente ter sprake komt, wordt onderling afgestemd. Op deze wijze leren we elkaar steeds beter kennen.

Voor het Buurtteam was die informatie aanleiding om aan de gemeente te vragen of de aangewezen voorloopwijken, die status zouden behouden. Die vraag werd opgeroepen omdat de gemeente te kennen gaf in alle wijken van de gemeente aan de slag te willen. Bij het kennismakingsgesprek met de wethouder Duurzaamheid, mevrouw Margreet Overmeen-Bakhuis, werd ons ter geruststelling bevestigd dat de status van voorloopwijk, zoals vastgesteld, niet zal veranderen. Ook werkt de gemeente aan een nieuwe overlegstructuur met de stakeholders (Cogas, Waterschap Vechtstromen, Woningcorporaties, etc. waar het Buurtteam ook deel van zal uitmaken. Het is de ambitie van de wethouder Duurzaamheid om het nieuwe Warmteprogramma in 2024 vast te stellen.

Tenslotte We hebben hier de verschillende invloeden geschetst die inwerken op ons vrijwilligerswerk. Dat maakt het soms ingewikkeld, maar het is verbazingwekkend hoeveel informatie voor iedereen beschikbaar is, als er interesse is of als er behoefte is aan specifieke informatie en je de plek weet waar deze kan worden gevonden. Daar maken we als Buurtteam dan ook dankbaar gebruik van. Naast de invloeden die we hier beschreven hebben is natuurlijk voor het Buurtteam en de bewoners de kernvraag; wat hebben wij voor invloed? De angst dat dit wijkplan ergens in een la verdwijnt is meerdere keren door leden van het Buurtteam en bewoners uitgesproken. We hopen en vertrouwen op de reactie van de wethouder tijdens ons kennismakingsgesprek. In dat gesprek verklaarde de wethouder dat de reactie vanuit de gemeente op dit wijkplan niet hoeft te wachten op vaststelling van het Warmteprogramma. Ze heeft toegezegd snel met een reactie op ons wijkplan te zullen komen en het Buurtteam perspectief te zullen bieden voor een vervolg.

80

81

10. Van wijkplan naar uitvoeringsplan In dit hoofdstuk verkennen we het proces waarover de gemeenten de regie voeren, namelijk de overgang, per wijk of buurt, van aardgas naar een duurzame vorm van warmte en energie: de energietransitie. Hoe moet een gemeente deze regietaak uitvoeren? Daarvoor zijn door de regering verplichtingen vastgelegd. Dat proces is in 2019 begonnen, toen moest elke gemeente een visienota vaststellen; de Transitievisie Warmte, door de gemeente Almelo Warmtevisie genoemd. Daarin moest de gemeente op hoofdlijnen aangeven welke voorloopwijken ze had aangewezen die in principe al in 2030 aardgasvrij moesten zijn. Ook moesten daarin de uitgangspunten van het gemeentelijk beleid worden beschreven en een eerste verkenning van kansrijke alternatieven voor aardgas in de gemeente en regio. Verder moest worden aangegeven hoe de bewoners bij dit hele proces zouden worden betrokken: het participatieproces. Nu we 4 jaar verder zijn hebben de gemeenten van de rijksoverheid een nieuwe opdracht gekregen, namelijk het opnieuw vastleggen wat nu de inzichten zijn en wat nu het beleid is dat de gemeente voorstaat, in een nieuwe nota die Warmteprogramma gaat heten. De ambtenaren van de afdeling Klimaat en Milieu en de wethouder Duurzaamheid van de gemeente werken nu aan de opstelling van dit Warmteprogramma Almelo.

Nog niet bekend is wanneer het zover is dat dit Warmteprogramma door het college wordt vastgesteld en in de gemeenteraad wordt geagendeerd. Zelfs niet of dat nog dit jaar, 2024, gebeurt. In de tussentijd blijft de Warmtevisie van kracht als richtinggevend kader. Een van de spelregels waartoe de rijksoverheid de gemeenten verplicht is dat de inwoners betrokken worden bij dit overgangsproces naar duurzame warmtebronnen. 82

83

Hoe pakt de gemeente dat aan? Voor de twee voorloopwijken Aalderinkshoek en Windmolenbroek heeft de gemeente er voor gekozen, een Buurtteam te gebruiken als middel om de bewoners te laten deelnemen aan het advies- en besluitvormingsproces per wijk. Daarvoor schakelde de gemeente de organisatie Buurkracht in, die landelijke bekendheid geniet bij het begeleiden van bewonersinitiatieven. Het verzoek van de gemeente aan het Buurtteam was: stel een advies op in de vorm van een wijkplan, dat met zoveel mogelijk bewoners in de wijk tot stand is gekomen. Daarin moet worden beschreven wat de ideeën zijn die in de wijk leven over kansrijke alternatieven voor aardgas en de daarbij passende verduurzaming van de woningen in de wijk. Om dat goed te kunnen doen, werd budget beschikbaar gesteld om als Buurtteam zelf een onderzoeksbureau te kiezen. Het Buurtteam heeft de zogenaamde uitvraag gedaan (een offerteverzoek) waarin gevraagd werd, onderzoek te doen naar realistische en betaalbare warmtebonnen voor de wijk. Daarbij werd door het Buurtteam van het onderzoeksbureau speciale aandacht gevraagd voor het toetsen van de haalbaarheid en betaalbaarheid van de warmtebronnen die de gemeente in de Warmtevisie noemt.

Citaat Uit de Warmtevisie: Er zijn kansen voor een uitbreiding van het bestaande warmtenet in de wijk. Dit warmtenet wordt nu gevoed door verbranding van biomassa (regionaal snoeiafval), stortgas (restproduct afvalverwerking) en 12% aardgas als piekvoorziening.

84

De alternatieve kansrijke warmtebronnen voor dit uit te breiden warmtenet zouden volgens de warmtevisie zijn:

Citaat 1. De warmte die vrij komt bij de rioolwaterzuivering ‘De Sumpel’ (RWZI) gelegen ten noorden van het gebied. 2. Het Twentekanaal dat langs de westelijke rand van de woonwijk loopt. Door middel van thermische energie uit oppervlaktewater kan hier warmte uit gehaald worden. 3. Restwarmte van (huidige en toekomstige) bedrijven op het XL businesspark, ten zuiden van de wijk Windmolenbroek. 4. Regionaal warmtenet: dit gebied, en eventueel een groter deel van de wijk kan mogelijk worden aangesloten op het toekomstige regionale warmtenet

In hoofdstuk 5 is daarover gerapporteerd door ToekomstSterk. De conclusies zijn daar beschreven; voor 2030 is er vooralsnog geen zicht op een betaalbaar en haalbaar warmtenet. Nadat dit wijkplan met conclusies en adviezen is aangeboden aan de gemeente en bewoners, zal de gemeente daarop snel reageren, zo is toegezegd door de wethouder. De gemeente zal aan het Buurtteam perspectieven bieden voor het werken aan aardgasvrije oplossingen die nu wel haalbaar zijn. Ook aardgasvrij-ready oplossingen maken deel uit van onze adviezen. De wethouder heeft verklaard dat de gemeente op korte termijn zal reageren op de adviezen in het wijkplan. De gemeente werkt zelf verder aan het nieuwe Warmteprogramma en de Uitvoeringsplannen voor de Almelose wijken. Het Uitvoeringsplan vormt de basis voor het daadwerkelijk aardgasvrij maken van een buurt of wijk. Bij het proces van opstelling van het Uitvoeringsplan Windmolenbroek zal het Buurtteam opnieuw gevraagd worden een rol te spelen. 85

De rijksoverheid heeft een speciale website gemaakt, namelijk het Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie (NPLW) waarmee ze de rol van gemeenten bij de warmtetransitie ondersteunt, met veel uitleg, praktische voorbeelden en hulpmiddelen. Meer hierover is te vinden in bijlage 3

Samengevat: wat wil het Buurtteam. • Het Buurtteam wil verder werken aan de concretisering en uitvoering van de adviezen in dit wijkplan. • Het Buurtteam denkt in 2024 verder na over haar taakstelling en de daarbij meest passende organisatievorm • Het Buurtteam wil een bijdrage leveren aan de uitwerking van het Wijkuitvoeringsplan en het nieuwe Warmteprogramma voor Almelo Wat hebben we daarvoor nodig? Als vervolg op het wijkplan werkt het Buurtteam een programma 2024 uit. Op basis daarvan wordt een begroting gemaakt, waarvoor een vervolgopdracht en een bijdrage zal worden gevraagd aan de gemeente Almelo. Op dit moment worden de volgende posten voorzien: • Capaciteit voor het verrichten van vervolgonderzoek; • Uren projectmanagement voor het coördineren van de uitvoeringsfase • Budget voor uitvoeren van warmtescans (voor en na het treffen van maatregelen); • Voortzetten van ondersteuning door Buurkracht • Budget voor houden van wekelijkse spreekuur in het Noaberhoes • Organisatiekosten (vergaderkosten Buurtteam, communicatie naar bewoners, buurtbijeenkomsten) • Opleidingskosten vrijwilligers • Collectieve inkoopacties

86

11. Conclusies en aanbevelingen Per hoofdstuk worden hier de conclusies en aanbevelingen opgesomd.

Hoofdstuk 1 - Voorwoord 1.1. Op de enquête die het Buurtteam in de buurt Kanaalzijde Noord heeft verspreid zijn veel positieve reacties gekomen. Deze groep bewoners is onze voorhoedegroep; ze mogen rekenen op onze warme belangstelling. Wij zullen hen in de eerste plaats graag betrekken bij de vervolgplannen! 1.2. De adviezen in dit wijkplan zijn bedoeld voor het gemeentebestuur van Almelo. Ze verdienen daarom alle aandacht van het college van B&W, de gemeenteraad en andere betrokken partijen. Samen met betrokken organisaties en de bewoners van buurt en wijk werken we in 2024 verder aan het gestelde doel voor 2030 en daarna, op weg naar een steeds duurzamere wijk Windmolenbroek!

Hoofdstuk 2 - inleiding en verantwoording 2.1. We benadrukken twee belangrijke uitgangspunten uit de Warmtevisie, namelijk de aanwijzing van voorloopwijken (w.o. de wijk Windmolenbroek) en ‘bewoners denken en praten mee’ als belangrijk uitgangspunt. 2.2. Het feit dat de gemeente de wijk Windmolenbroek heeft aangewezen als voorloopwijk heeft een beweging op gang gebracht en verwachtingen gewekt bij de bewoners. Om die reden is het van groot belang dat de gemeente al in 2024 samen met het Buurtteam en andere stakeholders concrete uitvoeringsplannen voorbereidt mede gebaseerd op adviezen in dit wijkplan. 2.3. Het Buurtteam heeft de ambitie om na aanbieding van het wijkplan door te gaan en een actieve rol te spelen bij de uitvoering van het wijkplan en de totstandkoming van het (wijk)uitvoeringsplan.

87

Hoofdstuk 3 - Wijk en buurt 3.1. In de tabel is te lezen dat van ongeveer 40% van de woningen geen label bekend is (245 woningen). Hier is nog veel winst te halen: het grote aantal huizen dat nog geen definitief label heeft moet met voorrang worden onderzocht! Maar ook de grote groep van bijna 300 huizen dat label C heeft, vraagt om actie. Zeker als voor een scenario wordt gekozen waarvoor minimaal label B is vereist. 3.2. Het is jammer dat in de statistieken van CBS en VNG de leeftijdscategorie van 65 jaar en ouder niet verder wordt uitgesplitst. In de buurt wonen namelijk relatief veel hoogbejaarden. Zeker die situatie verdient meer specifieke aandacht. Vanwege hun levensverwachting is hun bereidheid tot investeren gering, maar hun energielast vaak hoog. Het Buurtteam gaat de bereidheid tot investeren nader onderzoeken. 3.3. Op de vraag naar de bereidheid van bewoners van de buurt Kanaalzijde om mee te werken aan de verduurzaming, met het oog op het doel in 2030 aardgasvrij dan wel aardgasvrij-ready te zijn, moeten we het antwoord nog schuldig blijven. Weliswaar bleek de interesse voor het onderwerp op basis van o.a. de uitgevoerde enquête groot, maar onbekend is wie bereid en in staat zal zijn om daadwerkelijk maatregelen te treffen. Deze vraag gaat het Buurtteam nader onderzoeken in de volgende fase.

Hoofdstuk 5 - Infra-spoor

Advies voor vervolgacties op de korte termijn (tot 2030). (Geadviseerde stappen voor gemeente en stakeholders om dit gezamenlijk mogelijk te maken): 5.4. Neem de hiervoor opgesomde aanbevelingen over in het wijkuitvoeringsplan (gemeente Almelo). 5.5. Draag er zorg voor dat bij onze geadviseerde warmteoplossing tot 2035, de daarvoor benodigde netverzwaring tijdig wordt gepland en gerealiseerd. Die netverzwaring komt voort uit de toename van elektriciteitsgebruik van hybride warmtepompen en zonnepanelen. 5.6. Stimuleren van windenergieprojecten nabij Almelo, zodat in het stookseizoen lokaal voldoende duurzame energie beschikbaar is (waarmee het hoogspanningsnet kan worden ontzien). 5.7. Check of in het door Coteq uitgevoerde onderzoek naar netverzwaring voldoende rekening is gehouden met de extra toename van zonnepanelen om het extra elektriciteitsverbruik van warmtepompen zelf op te wekken. Advies vervolgacties op de langere termijn (2030-2035): 5.8. Verder onderzoek doen naar het verbeteren van de kansen voor een warmtenet, zowel qua haalbaarheid, betaalbaarheid alsook algemene aantrekkelijkheid voor bewoners.

Onze aanbevelingen: 5.1. Voor de aankomende 10-15 jaar in te zetten op hybride warmtepompen in combinatie met isolatie/besparingsmaatregelen. Dit kunnen we beschouwen als spijtvrije maatregelen – de zogenaamde no-regret maatregelen. 5.2. De warmteoplossing voor de periode na 2030 voorlopig open te houden. Herzie de aanpak wanneer er meer duidelijkheid is over welke energievormen dan het meest aantrekkelijk zijn voor verwarming van de gebouwde omgeving (duurzame gassen, all-electric/elektriciteit voor HT-warmtepompen of een warmtenet) 5.3. Geadviseerd wordt om in vervolgonderzoek verdere aandacht te besteden aan warmteopties die de impact op het elektriciteitsnet kunnen beperken of het gasgebruik omlaag brengen (met name zon-thermie).

88

89

Hoofdstuk 6 – Huis en haard spoor Onze aanbevelingen: 6.1. Zet tot 2030 in op een combinatie van een hybride warmtepomp, besparingsmaatregelen en zonnepanelen. 6.2. Overweeg de start van een (Coöperatieve) organisatie (ESCO – Energy Service Compagnie) vooral met als doel: • Financiering te regelen voor oudere en financieel minder daadkrachtige bewoners, ze mee te nemen en aan te zetten stappen te nemen – betaald vanuit de besparingen op de energierekening. • Bewoners aan te zetten om een pakket van maatregelen te nemen dat een maximale aardgasreductie oplevert en als geheel nog positief/ budgetneutraal is. 6.3. Neem belemmeringen weg door: • Het verspreiden van goede voorbeelden, om negatieve verhalen te nuanceren. • Het bieden van inhoudelijke ondersteuning over verduurzamingsmaatregelen, zowel technisch (maatwerk) als richting uitvoering (bij offerteaanvraag, zoeken naar lokale partijen en ook voor de doe-het-zelvers). • Ondersteuning bieden m.b.t. subsidies en financiering. 6.4. De te verwachten installaties van hybride warmtepompen zal ongetwijfeld ook aanleiding geven tot installatie van meer zonnepanelen. Dat heeft gevolgen voor de belasting van het stroomnet. Die extra netbelasting kan leiden tot problemen met teruglevering van opgewekte stroom uit zonnepanelen. Het is wenselijk om dit in het onderzoek naar netverzwaring mee te nemen.

Advies voor vervolgacties op de korte termijn (tot 2030): 6.5. Onderzoek de mogelijkheden, keuzes en voorwaarden om te komen tot een (coöperatieve) organisatie (ESCO) die de financiële (en soms technische) hobbels kan overbruggen. 6.6. Doe een nader onderzoek naar de bewonersvoorkeuren in de buurt/wijk, om te zorgen dat de belangrijkste aanbevelingen en vervolgacties worden gedragen door de wijk. 6.7. Borg en zorg ervoor dat de bewoners de mogelijkheid krijgen om een maatwerkadvies van een energiespecialist/-regisseur te kunnen krijgen voor de eigen woning. 90

Hoofdstuk 7 - Van duurzaamheidsadvies naar bewonersadvies 7.1. Het Buurtteam heeft de ambitie uitgesproken om de bewoners van de wijk, in het bijzonder die van de gekozen buurt Kanaalzijde, te ondersteunen bij het maken van keuzes voor energiebesparende maatregelen en het verduurzamen van hun woning. Het Buurtteam zal onder de bewoners van buurt en wijk nader onderzoeken waaraan de meeste behoefte is qua ondersteuning. 7.2. Dat aanbod zal voor een groot deel bestaan uit doorverwijzen naar bestaande initiatieven en, als dat nodig is, daarvoor de drempel te verlagen. Ook zal het aanbod bestaan uit het kiezen van manieren van ondersteuning die in andere wijken en buurten van Nederland hun succes al bewezen hebben. Naast het gebruikmaken van initiatieven van anderen denkt het Buurtteam ook verder na over de rol die ze zelf kan spelen om bewoners te helpen daadwerkelijk aan de slag te kunnen gaan. Het voortzetten van de goede samenwerking van het Buurtteam met de gemeente, de woningcorporaties en andere stakeholders is daarbij een cruciale factor voor het behalen van succes.

Hoofdstuk 8 - Van Buurtteam naar energiecoöperatie 8.1. Over de organisatievorm of rechtsvorm die we kiezen heeft het Buurtteam besloten het in dit wijkplan nog te laten bij een opsomming van mogelijkheden. In 2024 willen we deze opties verder verkennen en daarover besluiten nemen. We baseren ons daarbij op de uitkomsten van het verkennende onderzoek naar behoeftes van bewoners enerzijds en het reeds aanwezige, plus aanvullend te organiseren ondersteuningsaanbod zoals bedoeld in hoofdstuk 7.

91

9. Omgevingsfactoren en hun invloed op onze adviezen 9.1 Voor het Buurtteam en de bewoners de kernvraag; wat hebben wij voor invloed? • De angst dat dit wijkplan ergens in een la verdwijnt is meerdere keren door leden van het Buurtteam en bewoners uitgesproken. • We hopen en vertrouwen op de reactie van de wethouder tijdens ons kennismakingsgesprek. In dat gesprek verklaarde de wethouder dat de reactie vanuit de gemeente op dit wijkplan niet hoeft te wachten op vaststelling van het Warmteprogramma. • Ze heeft toegezegd snel met een reactie op ons wijkplan te zullen komen en het Buurtteam perspectief te zullen bieden voor een vervolg.