5 Wijkplan Duurzaan Windmolenbroek

Gemeente Almelo

Raadsbrief ter informatie

Postadres: Gemeente Almelo Postbus 5100 7600 GC Almelo

Aan de raad van de gemeente Almelo Bijlage wijkplan Duurzaam Windmolenbroek, uitgaande brief.

Doorkiesnummer 541134

Behandeld door L.H. Plant

Datum 19 maart 2024

Onderwerp wijkplan Duurzaam Windmolenbroek

Geachte leden van de raad, De gemeente Almelo werkt samen met maatschappelijke partners in de stad en inwoners aan plannen voor duurzame aardgasvrije wijken. In de Warmtevisie (vastgesteld door de raad in september 2020) zijn delen van Aalderinkshoek en Windmolenbroek en het bedrijventerrein aan de Bornsestraat beoogd om voor 2030 aardgasvrij(ready) te zijn. Dit zijn de eerste gebieden van Almelo waar we werken aan wijkuitvoeringsplannen voor een aardgasvrije wijk. Een belangrijk onderdeel van het wijkuitvoeringsplan is de betrokkenheid van inwoners. Daarom is onder andere in Windmolenbroek een participatieproces gestart. In het participatieproces worden inwoners geïnformeerd en gevraagd om mee te praten en mee te doen met activiteiten in de wijk rondom het thema ‘verduurzaming’. Ter ondersteuning is een buurtprocesbegeleider van stichting Buurkracht ingezet om een buurtteam op te zetten. Het buurtteam bestaat momenteel uit een groep gedreven inwoners. Zij hebben de afgelopen maanden een technisch onderzoek begeleid. Het technisch onderzoek beschrijft enerzijds de mogelijkheden om te verduurzamen en anderzijds de mogelijkheden voor de overgang naar een duurzame warmtebron voor de wijk.

Op basis van het technisch onderzoek en op basis van hun activiteiten en gesprekken in de wijk heeft het buurtteam een wijkplan Duurzaam Windmolenbroek opgesteld (zie de publieksversie in de bijlage). Het wijkplan is haar advies aan de gemeente voor het wijkuitvoeringsplan, en dit wordt dan ook als zodanig meegenomen. Het college is het buurtteam dankbaar voor hun inzet en geeft een inhoudelijke schriftelijke reactie op het wijkplan. Wij verwijzen u graag naar de bijlage voor de inhoud van de uitgaande brief. Voor meer informatie over het buurtteam, de uitgebreide versie van het wijkplan en de activiteiten verwijzen wij u naar de website www.duurzamewijkenalmelo.nl.

Hoogachtend, Burgemeester en Wethouders van Almelo, de secretaris, de burgemeester,

J. Dijkstra

Pagina 1 van 1 Raad - 2408193 DCS - 2487475

M.M. van ’t Veld

Wijkplan Duurzaam Windmolenbroek Buurtteam Duurzaam Windmolenbroek Almelo, 26 februari 2024

Inhoudsopgave

Het Buurtteam

1.

Voorwoord 4

2.

Inleiding en verantwoording 7

3.

Wijk en buurt 27

4.

Inleiding Infra-spoor en Huis & Haard spoor

5.

Onderzoeksresultaten infra-spoor 41

6.

Onderzoeksresultaten Huis & Haard spoor

57

7.

Van duurzaamheidsadvies naar bewonersadvies

68

8.

Van Buurtteam naar energiecoöperatie

73

9.

Omgevingsfactoren en hun invloed op onze adviezen

77

10. Van wijkplan naar uitvoeringsplan

83

39

11. Conclusies en aanbevelingen 87 12. Slotwoord 93

Bijlagen

2

1 Bijlage 1: Begrippenlijst over het thema Duurzaamheid

96

2 Bijlage 2: Afkortingen aardgasvrije Nederland in 2050

104

3 Bijlage 3: Handreiking Uitvoeringsplan NPLW

108

4 Bijlage 4: Opties voor aanpak van advisering toegelicht

112

5 Bijlage 5: Omgevingsfactoren en hun invloed op onze adviezen

122

6 Bijlage 6: Verduurzamingsadviezen 4 referentiewoningen

132

7 Bijlage 7: Aanbevelingsbrief van de wethouder Duurzaamheid

149

3

1. Voorwoord Het is zover! Het Buurtteam Duurzaam Windmolenbroek biedt de inwoners van de wijk en het gemeentebestuur van Almelo het Wijkplan Duurzaam Windmolenbroek aan. Nauwelijks een jaar nadat het Buurtteam van start ging is het klaar. Een prestatie waar we trots op zijn omdat het voor ons als groep vrijwilligers niet meeviel om binnen de termijn van een jaar dit wijkplan te schrijven. Het had heel wat voeten in de aarde! Een groep vrijwilligers die elkaar in het Buurtteam voor het eerst ontmoetten. Een buurtbegeleider voor wie de werkwijze vertrouwd en bekend is, maar die nog niet kon rekenen op een ingewerkt Buurtteam. Dat bestond alleen nog maar uit een groep van betrokken wijkbewoners, ieder met zijn eigen visie, ervaring en inbreng, maar nog lang geen hecht team. Een buurt, de Kanaalzijde en een wijk, Windmolenbroek, die vooraf niet door de gemeente waren geïnformeerd dat deze wijk als voorloopwijk was aangewezen, laat staan wat dat inhield!

Onze contactpersoon bij de gemeente, Anja ter Beek, was steeds snel bereikbaar voor vragen en overleg, samen met andere leden uit het team Duurzaamheid van de gemeente. Ook de afdeling Communicatie van de gemeente stond ons terzijde met de website van het Buurtteam www.duurzamewijkenalmelo.nl/windmolenbroek en het ondersteunen bij de communicatie. De wethouder duurzaamheid, mevrouw Overmeen-Bakhuis, geniet het vertrouwen van het Buurtteam na een geslaagde kennismaking. Een zeer geslaagde en goed bezochte buurtbijeenkomst eind oktober, en een intensieve meepraatavond tijdens de buurtbijeenkomst van 18 december, gaf het Buurtteam het vertrouwen dat bewoners van buurt en wijk de activiteiten van het Buurtteam als een steun in de rug ervaren. De adviezen zijn bedoeld voor het gemeentebestuur van Almelo. Ze verdienen daarom alle aandacht van de gemeente Almelo, de gemeenteraad en betrokken partijen. Het Buurtteam wil verder: de gemeente wil dat ook!

Een kennismakingsactie gepland in juni 2023, gericht op alle bewoners van de buurt Kanaalzijde, die op het laatste moment moest worden afgeblazen vanwege het ontbreken van de instemming van de woningcorporatie Beter Wonen. Het gevolg was een vertraging van drie maanden! Wat volgde was een zeer geslaagde kennismaking met de bewoners, zowel huurders als woningeigenaren, begin oktober.

Samen met betrokken organisaties en de bewoners van buurt en wijk, werken we in 2024 verder aan het gestelde doel voor 2030 en daarna. Op weg naar een steeds duurzamere wijk Windmolenbroek!

De resultaten waren versterking van het Buurtteam en het wijkpanel en een groot aantal bewoners die hun huis aanmeldden voor woningonderzoek!

Rest ons tenslotte de vrijwilligers te bedanken van ons thuishonk, het Noaberhoes, voor hun flexibiliteit en gastvrijheid, waarop we ook volgend jaar kunnen rekenen!

Deze groep bewoners is onze voorhoedegroep, ze mogen rekenen op onze warme belangstelling. Wij zullen hen in de eerste plaats graag betrekken bij de vervolgplannen! 4

Wij, als Buurtteam, prijzen ons gelukkig dat Buurkracht in de persoon van buurtbegeleider Rutger ter Horst, ons steeds terzijde stond. Ook het door ons ingeschakelde onderzoeksbureau ToekomstSterk bedanken we voor hun gedegen onderzoek en de relatieopbouw met tal van betrokken organisaties in Almelo, regio en provincie.

Het Buurtteam Duurzaam Windmolenbroek 5

2. Inleiding en verantwoording

Contactgegevens: duurzaamwindmolenbroek@gmail.com

Het ontstaan van het Buurtteam

Het Buurtteam Jelle Bartraij

Erik Binnenpoorte

Ruud Baumgarten

Ernesto Bootsveld

Toon Bom

Hans Hoogeveen

(vanaf 1-11-23)

Reinier de Groot

Bart Huizinga

(vanaf 1-11-23)

Ron van Hutten

Joachim Leemhuis (tot 1-1-24)

Engelbert Knol

Het Buurtteam is ontstaan op initiatief van de gemeente Almelo in het kader van de zogenaamde “energietransitie”. De energietransitie is het proces waarbij Nederland overgaat van fossiele energie (zoals kolen, aardolie en aardgas) naar duurzaam opgewekte warmte en energie (wind, zon, water, restwarmte enz.). In de Klimaatwet van de overheid is vastgelegd dat gemeenten de regie hebben over dit proces. Elke gemeente moest daarvoor in 2019 aan de slag om haar “Transitievisie” vast te leggen in een beleidsnota. Op 1 september 2020 heeft de gemeenteraad haar beleid vastgesteld voor verduurzaming van woningen en gebouwen binnen de gemeente Almelo. Dat beleid is vastgelegd in de beleidsnota met de titel “Warmtevisie Almelo” (juli 2020). (Bron 1) Bron: Rapport Warmtevisie Almelo https://duurzamewijkenalmelo.nl/assets/img/uploads/Almelo-Warmtevisie-LR.pdf

Marinus Trommel

(tot 8-1-24)

Sander Veldkamp

Rutger ter Horst

(vanaf 8-1-24)

Buurtteambegeleider Buurkracht

Bas van Wijngaarden 6

7

We citeren hier uit deze nota twee belangrijke besluiten, namelijk de aanwijzing van voorloopwijken en één van de uitgangspunten van de gemeente Almelo: bewoners denken en praten mee.

Citaat Over de voorloopwijken: In te stemmen met het opstellen van wijkuitvoeringsplannen, zoals op kaart weergegeven in de Warmtevisie Almelo, voor delen van de wijken: • Bedrijventerrein Bornsestraat • Aalderinkshoek • Windmolenbroek met als uitgangspunt in deze gebieden uiterlijk in 2030 geen aardgas meer te gebruiken voor ruimteverwarming, warm tapwater en koken.

Citaat Over het uitgangspunt dat bewoners meedenken en meepraten (bewonersparticipatie) Vast te stellen dat inwoners en belanghebbenden kunnen participeren in het opstellen van het wijkuitvoeringsplan voor hun wijk, volgens de uitgangspunten van de Warmtevisie Almelo: • inwoners en belanghebbenden praten en denken mee bij de wijkuitvoeringsplannen • maatwerk en persoonlijke aandacht staan voorop • houd rekening met onzekerheden in de uitvoering • een stapsgewijze aanpak

Uit beide citaten blijkt dus dat Windmolenbroek voorloopwijk is en bewoners kunnen participeren.

8

Beide besluiten vormen de reden voor de gemeente Almelo om de organisatie Buurkracht eind 2022 in te schakelen en die te vragen om in de wijk Windmolenbroek een bewonersinitiatief te ontwikkelen en te begeleiden. Met als doel aan dit bewonersinitiatief te vragen een wijkplan te maken. De buurtbegeleider van Buurkracht, Rutger ter Horst, slaagde er in najaar 2022 in, een groep bewoners bijeen te brengen die de schouders er onder wilde zetten. Hun eerste actie was het organiseren van een “Energie-bespaar-markt” in wijkcentrum Möll’nwiek, die plaatsvond op 18 januari 2023. Tijdens die bijeenkomst vertelde een wijkbewoner uit het buurteam in oprichting over de taak van het Buurtteam en het wijkpanel: Een wijkplan schrijven voor de bewoners, • dat tot stand komt in samenspraak met bewoners • en door zoveel mogelijk bewoners gedragen wordt • over de wijze waarop • uiterlijk in 2030 • de wijk aardgasvrij zou kunnen worden gemaakt. Ook de buurtbegeleider gaf in een korte presentatie de aanpak en planning van dit proces aan. Hij moedigde daarbij bezoekers aan om zich te melden als lid van het Buurtteam of als lid van het wijkpanel. Op 30 januari 2023 kwamen de belangstellende bewoners in het Noaberhoes bijeen en werd het Buurtteam duurzaam Windmolenbroek opgericht.

9

Ons werk als Buurtteam voor de wijk was begonnen! Maar waar waren we eigenlijk aan begonnen?

Waarom koos de gemeente de wijk Windmolenbroek als voorloopwijk? De motieven van de gemeente om onze wijk Windmolenbroek te kiezen vinden we ook in de nota Warmtevisie Almelo.

Citaat We citeren: Samenwerking Bij het opstellen van de Warmtevisie van Almelo werkte de gemeente intensief samen met netwerkbedrijf Cogas en de woningbouwcorporaties Beter Wonen en Sint Joseph. Omdat rioolwaterzuiveringsinstallaties een belangrijke warmtebron zijn, is ook waterschap Vechtstromen betrokken. en verder:

Citaat Windmolenbroek is gebouwd in de jaren ’80 en ‘90. Bij de bouw is in het noordwestelijke deel van de wijk een warmtenet aangelegd. Dit warmtenet wordt nu gevoed door verbranding van biomassa (regionaal snoeiafval), stortgas (restproduct afvalverwerking) en 12% aardgas als piekvoorziening. Er zijn ongeveer 900 woningen aangesloten op het huidige warmtenet. In het gebied waar het warmtenet ligt, zijn ook woningen die niet zijn aangesloten op het warmtenet. Ook zijn er woningen die wel aangesloten zijn op het warmtenet, maar daarnaast ook aardgas gebruiken om te koken. Met een kleine aanpassing kunnen deze woningen aardgasvrij gemaakt worden. Verder kan het bestaande net mogelijk uitgebreid worden. Het bestaande warmtenet biedt daarom aanknopingspunten om in dit gebied aan de slag te gaan.

10

Bij de start van het Buurtteam was de keuze voor Het Windmolenbroek (zoals de wijk officieel heet) als een van de twee voorloopwijken voor de verduurzamingsaanpak van de gemeente dus al gemaakt. We hadden daar veel vragen over. Waarom koos de gemeente juist voor deze wijk? Daar kwam nog bij dat de gemeente er ook voor koos om de aanpak van verduurzaming van woningen in de wijk, voorlopig te beperken tot één buurt van deze wijk, namelijk de buurt Kanaalzijde. De opgave om te zoeken naar alternatieven voor aardgas waren wel vanaf het begin gericht op de hele wijk. Waarschijnlijk koos de gemeente er voor om te starten in de buurt Kanaalzijde van de Windmolenbroek, vanwege het bestaande warmtenet en de genoemde warmtebron, één van de rioolwaterzuiveringen aan de rand van de wijk. Hoewel de woningcorporatie Beter Wonen vanuit de rijksoverheid de opdracht heeft om eerst de woningvoorraad in wijken met de laagste energielabels te gaan verduurzamen, (E, F en G) waar de wijk Windmolenbroek niet bij hoort, is de wijk toch als voorloopwijk benoemd. In de allereerste contacten met bewoners kreeg het Buurtteam al signalen dat bewoners ongerust waren over de plannen van de gemeente voor een warmtenet. Ook de eerste contacten van het Buurtteam met woningcorporatie Beter Wonen waren niet hoopvol.

Beter Wonen gaf aan nog lang niet toe te zijn aan plannen voor verduurzaming van hun woningbezit in deze wijk. Hoe het ook zij, het Buurtteam stond voor een voldongen feit en ging aan de slag. Het feit dat de gemeente de wijk Windmolenbroek heeft aangewezen als voorloopwijk heeft een beweging op gang gebracht en verwachtingen gewekt bij de bewoners. Om die reden is het van groot belang dat de gemeente al in 2024 samen met het Buurtteam en andere stakeholders concrete uitvoeringsplannen voorbereidt mede gebaseerd op adviezen in dit wijkplan. 11

Welke faciliteiten krijgt het Buurtteam van de gemeente? De gemeente Almelo biedt aan het buurteam verschillende faciliteiten en vormen van ondersteuning. Ondersteuning in de eerste plaats via de inzet van een buurtbegeleider van Buurkracht.

Dat gaf richting aan ons werk, maar riep tegelijk ook tal van vragen op als: Wat hebben we onze wijkbewoners eigenlijk te melden? Wat is eigenlijk onze visie op duurzaamheid? Welke uitgangspunten hebben we als Buurtteam? Voor welke precieze benadering kiezen we?

Daarnaast werd ons de mogelijkheid geboden tot de inhuur van deskundigheid op het gebied van verduurzaming van de woningen en de overstap naar alternatieve energiebronnen. Op basis van vergelijking van een aantal onderzoeksbureaus heeft het Buurtteam gekozen voor bureau ToekomstSterk uit Deventer.

Deze discussies binnen het Buurtteam hadden als gevolg dat het Buurtteam steeds meer een team werd met gemeenschappelijke opvattingen.

Verder ontvangt het Buurtteam via de overeenkomst met Buurkracht, gratis faciliteiten voor vergaderingen en wijkbijeenkomsten en andere initiatieven in de buurt of wijk. Daarnaast biedt de gemeente ons ondersteuning via onze vaste contactpersoon, Anja ter Beek, waarmee het Buurtteam regelmatig overleg heeft. Zij bemiddelt ook in ondersteuning van andere medewerkers binnen de gemeente, zoals een wijkregisseur en de afdeling Communicatie.

De ontwikkeling die het Buurtteam doormaakt. Zoals in het voorwoord al is beschreven, begon het Buurtteam niet als team, maar als een toevallige groep bewoners, van wie de meesten elkaar niet kenden. We hebben ons in het begin dus ook erg laten leiden door onze buurtbegeleider en de vaste werkwijze van Buurkracht. In het proces dat Buurkracht bij dergelijke projecten hanteert staan aan het begin twee zaken centraal:

Bij het onderwerp Kennismaking met bewoners stonden we meteen al voor een dilemma, moesten we direct al kiezen voor een benadering van bewoners uit de hele wijk, of ons voorlopig alleen richten op bewoners van de buurt Kanaalzijde, waarop het onderzoek zich concentreerde? We besloten onze buurtbijeenkomsten te richten op bewoners van de hele wijk en hen te benaderen via posters, onze website, flyers en berichten in de huis-aan-huis bladen en de sociale media. Verder besloten we om de bewoners van de buurt Kanaalzijde persoonlijk te benaderen, door aan te bellen en een mailing te overhandigen, waarin informatie over het Buurtteam zat, een aanbevelingsbrief van de gemeente en een korte vragenlijst De vragenlijst was vooral gericht op kennismaking met vragen als: Hoe wilt u worden geïnformeerd? Per post of digitaal? Wilt u meedoen met het Buurtteam of het wijkpanel? Wilt u uw huis openstellen voor woningonderzoek door Toekomst Sterk (het door ons gekozen onderzoeksbureau). Heeft u vragen of tips?

1. De kennismaking met bewoners. 2. Het kiezen van een onderzoeksbureau. In de maanden januari tot april waren we daar dan ook erg druk mee. Tijdens de regelmatige vergaderingen van het Buurtteam kregen we de agenda met werkzaamheden aangereikt door Buurkracht. 12

13

Deze benadering had veel succes! Het leverde van ongeveer 160 bewoners een ingevulde vragenlijst op, meerdere bewoners gaven te kennen mee te willen werken als Buurtteamlid of lid van het wijkpanel. Ook gaven ruim 80 bewoners aan graag hun woning beschikbaar te stellen voor woningonderzoek door ToekomstSterk, het onderzoeksbureau dat we ondertussen ook hadden gekozen. Een bemoedigende start! Zoals verwacht, gezien de leeftijdsopbouw van de buurt, waren er van de 160 reacties, 70 bewoners die de voorkeur aangaven voor informatie per post in plaats van digitaal. Zij worden dan ook per brief uitgenodigd voor buurtbijeenkomsten en krijgen per brief informatie en eventuele Nieuwsbrieven.

Planning en realiteit In de planning van Buurkracht stond al vroeg het punt “kennismaking met bewoners” op de agenda. We hadden dit na een grondige voorbereiding klaar in juni. Maar in ons enthousiasme en naïviteit hadden we onderschat dat we de woningcorporatie Beter Wonen te laat hadden betrokken in onze plannen. Omdat er toen meer tijd nodig was om dit goed af te stemmen leek het verstandig om het kennismakingsbezoek over de zomer heen te tillen. In september hadden we overeenstemming met Beter Wonen dat onze mailing ook naar de huurders van Beter Wonen zou gaan. Beter Wonen wilde namelijk voorkomen dat onze mailing verwachtingen zou wekken bij de huurders die Beter Wonen voorlopig niet waar kan maken, omdat de corporatie prioriteit geeft aan het verduurzamen van woningen met een E-F-G-label. De meeste huurwoningen in Windmolenbroek hebben een C-label en zijn voorlopig dus nog niet aan de beurt voor grootschalige verduurzamingsaanpak door de woningcorporatie. Deze opgelopen vertraging heeft het Buurtteam flink parten gespeeld. Het was ook aanleiding om ook als Buurtteam voortaan structureel overleg met de gemeente te hebben, in plaats van indirect via onze buurtbegeleider.

14

Deze ervaring leerde ons ook dat de relatie met belanghebbenden (stakeholders) zorgvuldig moet worden opgebouwd. De stakeholders bleken door de gemeente niet te zijn geïnformeerd over het bestaan van het Buurtteam en de vraag die bij haar was neergelegd. In de periode na de zomervakantie werd de eerste grote kennismakingsactie van het Buurtteam met de bewoners voorbereid en uitgevoerd. Die werd gevolgd door een tweede wijkbijeenkomst op 30 oktober. Op de tweede en derde buurtbijeenkomst heeft het Buurtteam Beter Wonen steeds uitgenodigd om haar beleid met betrekking tot de huurwoningen toe te lichten. De corporatie heeft er echter steeds voor gekozen om niet deel te nemen om – het is eerder gezegd – geen verwachtingen te wekken bij de huurders die ze niet kan waarmaken. In de laatste bijeenkomst van 18 januari j.l. van een delegatie van het Buurtteam, de gemeente Almelo en Beter Wonen heeft Beter Wonen nog eens uiteen gezet, waarom ze tot die aanpak heeft besloten. Van het Buurtteam verwacht Beter Wonen dat als bewoners/huurders met vragen bij ons komen, wij hen naar Beter Wonen doorverwijzen zodat men hen kan informeren over de mogelijkheden op de korte en langere termijn. Een verdere rol van het Buurtteam naar huurders wordt vooralsnog niet op prijs gesteld. De opstelling van de corporatie zorgt voor een dilemma voor het Buurtteam.

De gemeente heeft ons immers gevraagd een wijkplan te maken voor de hele wijk, zowel koop als huur. Het Buurtteam heeft vastgesteld dat dit beleidsstandpunt van Beter Wonen ook grote gevolgen heeft voor de activiteiten van het Buurtteam in de volgende fase. We gaan daarover in overleg met de gemeente als regievoerder van de warmtetransitie.

15

Beleid van Beter Wonen Hieronder geven we zonder verder commentaar weer wat het beleid is van Beter Wonen, zoals dat letterlijk te vinden is op verschillende pagina’s van de website:

Planning verduurzaming door Beter Wonen

https://www.beterwonen.nl/nieuws/planning-verduurzaming-door-beterwonen/?q=verduurzamen

Planning verduurzaming door Beter Wonen Sinds 2017 hebben wij bijna 1.000 woningen verduurzaamd. De komende jaren staan wij voor een grote uitdaging, omdat wij nog veel woningen willen én moeten verduurzamen. Wij leggen graag uit wat onze planning is voor het verduurzamen van onze woningen.

Maar eerst… Waarom verduurzamen we woningen? Wij verduurzamen woningen om drie belangrijke redenen: • Door woningen te verduurzamen, is het fijner wonen voor onze huurders. Dat vinden wij erg belangrijk. • Door woningen te verduurzamen, kunnen huurders het energieverbruik verlagen. Dat komt doordat een verduurzaamde woning goede isolatie heeft en dus warmte beter vasthoudt. • Door woningen te verduurzamen, dragen wij bij aan een beter klimaat. Dat is niet alleen belangrijk voor onze huurders en onszelf, maar voor iedereen op de wereld!

Welke woningen verduurzaamt Beter Wonen als eerste? De komende jaren moeten wij nog veel woningen verduurzamen. Hierbij richten wij ons eerst op woningen met een laag energielabel. Het gaat om woningen met een energielabel E, F of G. Wij verduurzamen deze woningen eerst, omdat deze woningen voor het einde van 2028 een beter energielabel moeten hebben. Dat heeft de overheid besloten. Wij willen hier graag aan bijdragen.

16

Wij moeten nog best veel woningen met energielabel E, F of G verduurzamen. Het gaat om bijna 1.000 woningen. Het is mogelijk om deze woningen voor eind 2028 te verduurzamen. Maar dat is wel een grote uitdaging. Daarom richten wij ons de komende jaren vooral op deze woningen.

Pl anning

Heeft Beter Wonen een planning voor de verduurzaming? Wij weten op dit moment welke woningen wij het komende jaar verduurzamen. Het is voor ons erg lastig om nu een planning te maken voor over enkele jaren. Dat komt door de grote veranderingen in bouwkosten en andere middelen. Wij begrijpen dat u precies wilt weten wanneer wij uw woning verduurzamen. Dat is helaas niet mogelijk. Als wij woningen gaan verduurzamen, laten wij dat minimaal een halfjaar van tevoren weten. Zo weet u op tijd waar u aan toe bent en hebben wij genoeg tijd om alles voor te bereiden met u.

Hoe zorgt Beter Wonen dat zij zo snel en goedkoop mogelijk werken? Wij doen er alles aan om zo snel mogelijk woningen te verduurzamen. Dat is waarom wij woningen per straat verduurzamen. Wij verduurzamen dus geen ‘losse’ woningen. Door straat voor staat te verduurzamen, kunnen wij goedkoper en sneller werken. Zeker nu de bouwmaterialen en het personeel beperkt zijn, is dit een goede manier van werken.

Wat kan Beter Wonen wél doen, nu ik weet dat mijn woning nog niet wordt verduurzaamd? Als wij uw woning nog niet verduurzamen, staan wij op andere manier voor u klaar. Hieronder noemen wij een aantal voorbeelden: • Ook als wij uw woning nog niet verduurzamen, voeren wij reparaties uit. Heeft u een reparatieverzoek? Neem dan contact met ons op. Wij helpen u graag.

17

• Samen met Avedan, Ontplooj, Gemeente Almelo en Sint Joseph werken wij met Energiefixers. Energiefixers bieden eerste hulp bij hoge energiekosten. Zij brengen kleine, isolerende maatregelen aan en geven tips om energie te besparen. Dit doen zij vooral in woningen met een laag energielabel. • Wij delen geregeld tips op onze website over het besparen van energie. Zo delen we tips over manieren om gratis energie te besparen en wijzen we huurders op subsidies die zij kunnen aanvragen. • De komende tijd voeren wij veel technische onderzoeken uit in woningen. Zo weten we alvast wat de technische staat van onze woningen is. Dit helpt ons om te bepalen wat we met de woningen kunnen doen. Let op: als wij een woning technisch onderzoeken, betekent dit nog niet dat wij de woning verduurzamen.

Vragen of opmerkingen? Wij staan voor u klaar Wij kunnen ons voorstellen dat u vragen of opmerkingen heeft. Neem gerust contact met ons op. Wilt u uw eigen energielabel inzien? Dat kan! Ga hiervoor naar uw persoonlijke pagina in ‘Mijn Beter Wonen’.

Woningverbetering door Beter Wonen

https://www.beterwonen.nl/nieuws/woningverbetering-door-beter-wonen/ Vanaf 1 januari 2023 kunt u geen woningverbeteringen voor isolatieglas aanvragen. Dat geldt ook voor het aanbrengen van isolatie in het dak, de gevel en de vloer.

18

Waarom veranderen wij de mogelijkheden voor woningverbetering? Vanaf 1 januari 2023 vragen woningcorporaties geen huurverhoging meer voor het isoleren van woningen. Dit geldt voor isoleren bij grote projecten, maar ook voor isoleren bij individuele aanvragen. Wij gaan vanaf 1 januari 2023 alleen ‘complexmatig’ isoleren. Dit betekent dat we alleen isoleren als onderdeel van een project. Een individuele aanvraag voor isoleren is dus niet mogelijk. Wij nemen deze beslissing, omdat wij zo snel mogelijk willen isoleren. Dit lukt in onze ogen alleen als we ‘complexmatig’ isoleren. Op die manier kunnen we namelijk geld besparen en sneller werken. We kunnen alle middelen (bouwmaterialen, geld en personeel) zo goed mogelijk inzetten. Dit geldt ook voor de partijen waar we mee samenwerken, zoals aannemers. Bovendien geeft dit onze huurders duidelijkheid wat wij wel/niet isoleren. Wij krijgen namelijk regelmatig individuele aanvragen voor isoleren binnen, die wij om technische redenen niet kunnen uitvoeren.

Wat betekent dit voor ZAV-aanvragen? Huurders kunnen ook zelf hun woning verduurzamen. Hiervoor kunt u een ZAV-aanvraag indienen. Dit is ook mogelijk in 2023. Als wij de aanvraag goedkeuren, kunt u zelf uw woning verduurzamen. U betaalt de kosten dan zelf.

Wat betekent dit voor verduurzamingsprojecten? Het belangrijkste is dat we vanaf 1 januari 2023 geen huurverhoging meer vragen voor het nemen van isolatiemaatregelen. Voor installaties, zoals zonnepanelen en warmtepompen, vragen we wél huurverhoging.

19

Vragen of opmerkingen? Neem gerust contact op! Wij hopen dat u begrijpt dat wij keuzes moeten maken hoe wij onze middelen besteden. Helaas kunnen we niet alles tegelijk doen. Door deze beslissing hopen we meer grip te krijgen op het isoleren van woningen. Ook hopen we dit proces te versnellen. Als u toch vragen of opmerkingen heeft, kunt u gerust contact opnemen. Dat kan via (0546) 54 64 64 of info@beterwonen.nl. Wij helpen u graag.

Woningverbetering in de zomerperiode

https://www.beterwonen.nl/nieuws/woningverbetering-door-huurders/

Zelf Aangebrachte Voorziening Een woningverbetering door huurder wordt ook wel een Zelf Aangebrachte Voorziening (ZAV) genoemd. Wanneer u als huurder zelf een aanpassing wilt aanbrengen in of aan de woning, heeft u hiervoor eerst toestemming van ons nodig. In de zomerperiode worden er bijvoorbeeld veel aanvragen gedaan voor airco’s, veranda’s, overkappingen en zonneschermen.

Beter wonen in de wijk

https://www.beterwonen.nl/ik-huur/huurdersbelangen/?q=sociaal%20wijkbeheerder Wij hebben verschillende wijkteams. Een wijkteam bestaat uit een sociaal wijkbeheerder en één of meerdere buurtbeheerder(s). Heeft u iemand van het wijkteam nodig? Neem dan telefonisch contact op met ons via (0546) 54 64 64.

Verduurzaming

Beter Wonen wil zo veel mogelijk woningen verduurzamen. In de video hieronder leggen we uit waarom en hoe we uw woning willen verduurzamen. https://www.beterwonen.nl/projecten/verduurzaming/

Hoe kunt u een aanvraag doen? Een aanvraag voor een woningverbetering kunt u het makkelijkst zelf doen via Mijn Beter Wonen. Ook kunt u het formulier “Aanvraag Formulier Woningverbetering” door huurder zelf invullen en per mail naar ons sturen. Heeft u nog vragen of wilt u meer informatie? Ga naar www.beterwonen.nl

Twee formulieren voor aanvragen van woningverbetering en reparaties https://www.beterwonen.nl/ik-huur/reparaties/

• Formulier woningverbetering door huurder • Formulier woningverbetering tegen huurverhoging 20

21

Organisatie en werkwijze van het Buurtteam Deze ontwikkelingen gaven ook aanleiding om de taken anders te organiseren. Er werden werkgroepen ingesteld die meer verantwoordelijkheid kregen voor de diverse taken die op het Buurtteam afkwamen. Ook werd een coördinatiegroep gevormd, bestaande uit twee kernleden, onze buurtbegeleider en twee personen vanuit ToekomstSterk. Deze groep bereidde de vergaderingen voor zowel intern als extern en begeleidde het hele proces. Daarnaast werd t.b.v. het te maken wijkplan een redactiegroep geformeerd. Al deze ontwikkelingen ten spijt legt het Buurtteam echter nog steeds een onevenwichtige werkdruk en tijdsdruk op slechts enkele Buurtteamleden.

Communicatie naar bewoners door Buurtteam en stakeholders Betrokkenheid van wijkbewoners heeft van begin af aan hoog op de prioriteitenlijst gestaan. Het Buurtteam is gestart met het voorleggen van een aantal vragen via een enquête aan de bewoners van de buurt Kanaalzijde Noord. Het onderzoek naar verduurzamingsmogelijkheden van de woningen richtte zich specifiek op dit gedeelte van de wijk. Het op te stellen wijkplan voor verduurzaming van de wijk heeft alleen kans als de bewoners zich erin kunnen vinden en de voorgestelde maatregelen haalbaar en betaalbaar zijn. De respons op deze enquête was indrukwekkend. Een kwart van de benaderde huishoudens stuurde de ingevulde enquête retour. Maar liefst 80 gezinnen stelden hun huis in het kader van het onderzoek beschikbaar in ruil voor een gratis duurzaamheidsadvies. Verschillende buurtbewoners gaven zich op voor het Buurtteam of het wijkpanel, een groep bewoners die tussen de bewonersavonden door werd bijgepraat en gevraagd om advies over de te volgen aanpak.

22

Na de eerste Energie-bespaar-markt van het Buurtteam in oprichting zijn er In het afgelopen jaar nog twee bewonersavonden georganiseerd waarop de bewoners werden bijgepraat over de vorderingen van de onderzoeken en de gelegenheid werd geboden om vragen te stellen. Voor beide buurtbijeenkomsten werd de groep van ruim 160 personen die op de mailing reageerden, persoonlijk uitgenodigd, hetzij via een brief, hetzij via de mail. Andere buurt- en wijkbewoners werden via posters en flyers uitgenodigd die opgehangen, c.q., neergelegd waren op bekende ontmoetingsplaatsen in de wijk. Ook via berichten op sociale media en in de huis-aan-huis bladen werd men uitgenodigd. Het duurzaamheidsonderzoek onder woningeigenaren in de buurt Kanaalzijde door ToekomstSterk intensiveerde de contacten ook sterk, zij het met een beperkt aantal bewoners, waaronder ook voorlopers, die al erg ver waren met het verduurzamen van hun woning.

Visie en uitgangspunten Buurtteam Bij de ontwikkeling die het Buurtteam doormaakte in haar eerste jaar van bestaan, hoort ook haar visieontwikkeling. Aanleiding daarvoor was de titel van de beleidsnota van de gemeente Almelo, namelijk “Warmtevisie Almelo”. Er ontstond discussie over het doel van het advies dat aan ons werd gevraagd. Ging het primair over “van het aardgas af” of ging het om duurzaam leven en wonen in de wijk. Het Buurtteam kwam tot de conclusie dat het Klimaatakkoord in de eerste plaats bedoeld was om de klimaatcrisis het hoofd te bieden, dus moest het Buurtteam daar op blijven focussen. Toch was er meer aan de hand. Door het stopzetten van de Nederlandse gaswinning in Groningen en de oorlog in de Oekraïne was er naast een klimaatcrisis ineens ook sprake van een energiecrisis, die ernstige energiearmoede met zich mee bracht. Het Buurtteam besloot in haar adviezen ook daar aandacht voor te vragen.

23

Nadat in het najaar de agenda van het Buurtteam meer en meer werd beheerst door de opdracht om een wijkplan te schrijven, werden een aantal uitgangspunten geformuleerd die de visieontwikkeling van het Buurtteam markeren: We noemen ze hier: 1 Het wijkplan is een plan dat een buurtaspect heeft en een wijkaspect. 2 Het wijk/buurtplan moet in de eerste plaats voor de bewoners worden geschreven, ook al is het de gemeente die aan het Buurtteam het verzoek richt om een plan te maken. 3 Het Buurtteam moet dan ook extra investeren in het kennismaken met de bewoners en het communiceren over hun zorgen, wensen, suggesties en alternatieven, parallel aan het schrijfproces. 4 In het wijkplan worden, zo mogelijk per hoofdstuk, conclusies geformuleerd als advies aan de gemeente die als bouwstenen voor het uitvoeringsplan worden aangedragen. 5 Om het buurtplan voor de bewoners van de Kanaalzijde zo waardevol mogelijk te maken is het van groot belang om het format van een verduurzamingsadvies per referentiewoning (archetype) zorgvuldig te kiezen. De daarin opgenomen informatie moet concreet genoeg zijn voor het nemen van beslissingen over de aanpak van een woningspecifiek verduurzamingssplan. 6 Het Buurtteam moet zich inspannen om de mogelijkheden voor financiering en voor advisering zo toegankelijk mogelijk te maken voor die groep bewoners die minder redzaam zijn.

Ook voor de groep bewoners die ernstige energiearmoede kent moet beleidsmatige aandacht vanuit de gemeente zijn en mogelijke facilitering van de gemeente voor het Buurtteam om hierin van betekenis te zijn. 7 Het Buurtteam moet een toekomstperspectief formuleren voor de rollen die ze voor zichzelf ziet, na deze eerste fase. Ze gaat adviezen formuleren voor de facilitering daarvoor door de gemeente in het kader van de (verplichte) participatie van bewoners binnen de Omgevingswet. Een ontwikkeling richting energiecoöperatie behoort daarbij tot de opties.

24

Website Tenslotte heeft het Buurtteam na een verkennende fase er voor gekozen om de website die Buurkracht aan het Buurtteam beschikbaar stelt, niet te gebruiken, maar gebruik te maken van de website die de gemeente Almelo beschikbaar stelt onder naam https://duurzamewijkenalmelo.nl/windmolenbroek/ Deze website is zodanig ontworpen, dat in principe elke wijk van Almelo, daarop een eigen wijkwebsite kan inrichten. Deze keuze heeft met zich meegebracht dat in het ontwerp een aantal vaste elementen zitten, die de beheerder van een Buurtteam niet kan wijzigen. Dat heeft als gevolg dat deze website nog niet optimaal functioneert. Het Buurtteam en de afdeling Communicatie van de gemeente werken er samen aan om dit te verbeteren, in overleg met het bureau die de website voor de gemeente heeft gebouwd en beheert. Op de vierde bewonersavond op 26 februari 2024 zal dit wijkplan worden aangeboden aan de wijk en aan de gemeente. Het Buurtteam heeft de ambitie om na deze datum door te gaan en een actieve rol te spelen bij de uitvoering van de aanbevelingen uit het wijkplan en de totstandkoming van het (wijk)uitvoeringsplan.

25

3. Wijk en buurt In dit hoofdstuk beschrijven we een aantal kenmerken van de wijk Windmolenbroek en de buurt Kanaalzijde. Het technisch onderzoek door ToekomstSterk was gericht op de woningen in de buurt Kanaalzijde. De resultaten daarvan zijn breder toepasbaar want dezelfde woningen komen ook elders in de wijk voor. Voor het onderzoek naar verschillende warmte opties en de consequenties voor de infrastructuur is een groter gebied bekeken, namelijk de hele wijk. In het onderzoek voor verduurzaming van de woningen zijn de reguliere grenzen van de CBS-indeling van de buurt Kanaalzijde aangehouden (608 adressen, exclusief RWZI). Bij het bewonersonderzoek zijn voor De Vogelweide en De Bonte Specht ook de straatkanten meegenomen die formeel buiten buurt kanaalzijde vallen.

Kaart van de buurt Kanaalzijde 26

27

Allereerst geven we een korte schets van de wijk, voornamelijk aan de hand van het VNG wijkpaspoort.

Bouwjaar, isolatie en energielabel De buurt Kanaalzijde telt 611 woningen. • Het gaat om 192 huurwoningen en 414 woningen van particuliere eigenaars. • De woningen zijn uit in de periode 1974-1991 en dus matig geïsoleerd. Ze vallen daarmee onder bouwvoorschriften van de periode 1983 tot 1992: overal is sprake van een matige spouwmuur- en dakisolatie met een dikte van slechts 5-7 cm. • Het woninglabel is daarmee maximaal C, als na de bouw geen isolatiemaatregelen hebben plaatsgevonden. • Het grootste deel zijn tussenwoningen. • Dit betekent dat de keuze voor een grootschalige aanpak van isolatie van de woningen in deze buurt dringend en nauwkeurig moet worden onderzocht. Zeker als wordt gekeken naar het energieverbruik in deze woningen, afgezet naar het inkomen van de bewoners. Daarover meer bij sociale kenmerken

28

Aantal woningen per bouwjaar en type buurt Kanaalzijde

Woningtypes en energieverbruik • Aan de Bonte Specht zijn er woningen met een nogal laag gasverbruik, waarschijnlijk omdat een aantal woningen is aangesloten op het warmtenet. Let wel dat verbruiksgegevens gemiddeld worden over alle woningen met dezelfde postcode. • Het gasverbruik is over algemeen lager dan wat we volgens het PBL mogen verwachten. • Kijken we naar de woningen in de buurt dan valt op dat dit bij de huurwoningen vrijwel allemaal rijtjeshuizen zijn, ofwel hoekwoning ofwel tussenwoning. De buurt kent ook nauwelijks appartementen en vrijstaande woningen. • Rijtjeswoningen zijn kansrijk voor collectieve acties. Meerdere straten met rijtjes “gemengd bezit” (Huur en Particulier in één straat/rijtje) bieden ook kansen. Gemiddeld gas en elektriciteitsverbruik per type woning

29

Energielabel In de tabel is te lezen dat van ongeveer 40% van de woningen geen label bekend is. (245 woningen) • Daarbij komt nog dat de labels van een groot deel van de woningen van matige kwaliteit zijn; ze dateren van voor 2021. • Hier is nog veel winst te halen; het grote aantal huizen dat nog geen label heeft moet met voorrang worden onderzocht! Maar ook de grote groep van bijna 300 huizen dat label C heeft, vraagt om actie. Zeker als voor een scenario zou worden gekozen waarvoor minimaal label B is vereist. Van de 7 woningen met label A is 50% een huurwoning en van de 43 woningen met label B is 100% huurwoning. • Woningen met beter label hebben vaak nagenoeg hetzelfde gasverbruik; ze zijn over algemeen iets groter.

30

Verdeling Energielabels in buurt Kanaalzijde

31

ALMELO DOET WAT

Welke warmteoplossingen het meest haalbaar zijn voor de woningen in Kanaalzijde is de belangrijkste onderzoeksvraag, die het Buurtteam aan ToekomstSterk heeft gesteld. De antwoorden zijn te lezen in hoofdstuk 4 en 5.

WAT ZIJN OP BASIS VAN DE OPLOSSINGSRICHTING (ALVAST) PASSENDE MAATREGELEN VOOR UW WONING?

TYPE SYSTEEM

HANDELINGSPERSPECTIEF

De volgende figuur komt uit de Warmtevisie van de gemeente (Bijlage 3 daaruit). Hierin worden zes mogelijke warmteoplossingen aangegeven met de bijbehorende verduurzamingsmaatregelen en het daarbij benodigde energielabel vermeld. Deze informatie is weliswaar uit 2020 en moet daarom herijkt worden naar de actuele stand van zaken, maar ze geeft een goede indruk van de soort beslissingen die gemaakt moeten worden.

LT WARMTENET

MT WARMTENET

HT WARMTENET

ALLELECTRIC

HYBRIDE MET DUURZAAM GAS

NOG ONBEKEND

Collectief

Collectief

Collectief

Individueel

Individueel

Individueel

B

B

B

C

C

A

A

C D

A

D

D

B

B

E

B

E

E

AANPAK WONINGSCHIL

Extra isoleren tot label A-B

Extra isoleren tot label A-B

Rendabel isoleren tot label E-B

Extra isoleren tot label A-B

Rendabel isoleren tot label E-B

Rendabel isoleren tot label E-B, optioneel tot A-B

WARMTEOPWEKKING

Warmte pomp nabij voordeur

Warmtepomp nabij voordeur t.b.v. tapwater

Afleverset warmteleverancier

Warmtepomp op buitenlicht of bodem

Ketel+hybride warmtepomp

HR-gasketel

WARMTEAFGIFTE

Vloerverwarming

Vloerverwarming

Leidingwerk in huis aanpassen

Vloerverwarming

Geen aanpassingen

Geen aanpassingen óf vloerverwarming

KOKEN

Inductiekoken

Inductiekoken

Inductiekoken

Inductiekoken

Bij voorkeur inductiekoken

Bij voorkeur inductiekoken

Sociale kenmerken van de buurt Er zijn veel sociale kenmerken te noemen van een buurt. Wij staan hier stil bij: • inkomen • leeftijdsopbouw • type huishoudens

Handelingsperspectief uit Warmtevisie Almelo Bijlage 3

32

33

33

Inkomensverdeling Kanaalzijde Hoe zit het met de verdeling van inkomens in de buurt? Uit de C.B.S. statistiek blijkt dat: 10% 20% 37% 40%

van de huishoudens in de buurt Kanaalzijde behoort tot de landelijke met het hoogste inkomen. van de huishoudens in de buurt Kanaalzijde behoort tot de landelijke met het laagste inkomen.

Het percentage van 37% van huishoudens die tot de laagste 40% van alle huishoudens in Nederland behoren is veelzeggend! De buurt is zeker niet rijk te noemen, ook al wonen er ook genoeg huishoudens met een gemiddeld inkomen; niet te ontkennen valt dat er ook veel arme huishoudens wonen. De concrete verhalen die bewoners ons toevertrouwden tijdens het busbezoek aan de buurt, begin oktober, onderstrepen dit feit. Ook veel van hun vragen gingen over de (investerings-) kosten die verduurzaming ongetwijfeld met zich mee brengt; dat wijst ook op veel onrust en kopzorgen hierover onder bewoners. Het uitgangspunt van betaalbaarheid dat de rijksoverheid noemt en de gemeente heeft vastgelegd in de Warmtevisie, wordt door de bewoners niet zomaar vertrouwd.

Citaat Uit de Warmtevisie blz. 11 De warmtetransitie kost geld. Ons uitgangspunt is een energievoorziening die betaalbaar en toegankelijk is voor alle inwoners, ondernemers en andere gebruikers. Het nationale Klimaatakkoord stelt woonlastenneutraliteit als uitgangspunt: investeringen die nodig zijn voor verduurzaming worden gefinancierd vanuit de besparing op de energierekening. Maak dat uitgangspunt maar eens waar! 34

Voor huurders zou dat op de volgende manier kunnen: Laat zonnepanelen en een hybride warmtepomp installeren, zonder huurverhoging. Betaal de investeringskosten voor de panelen en warmtepomp uit de besparing op de stroom- en gasrekening! Een kleine 10 % van de huishoudens hoeft zich daarover geen zorgen te maken gelet op hun inkomen en kan volop investeren of heeft dat voor een belangrijk deel al gedaan.

Laag inkomen en hoog energieverbruik leidt tot energiearmoede We spreken van energie-armoede als een huishouden te maken heeft met een laag inkomen in combinatie met een te hoge energierekening en/of een woning bewoont van (zeer) slechte kwaliteit als het gaat om het energieverbruik. (energetische kwaliteit) Hoe scoort de buurt hierop? Kijken we naar bovenstaande tabel dan lezen we daarin dat bijna 27% van alle bewoners van een huurhuis in de buurt Kanaalzijde te maken heeft met een groot inkomensprobleem, hun energierekening is in verhouding tot hun inkomen, veel te hoog! Dit zijn onrustbarende cijfers! Bij bijna 27% van alle huurders is dus sprake van energiearmoede, dat zijn in deze buurt alleen al 50 huishoudens! Een actieplan voor huurwoningen is dus urgent, ondanks het gegeven dat andere wijken in Almelo nog slechter scoren!

Percentage huishoudens met laag inkomen en hoge energierekening.

35

Leeftijdsopbouw en type huishouden

Wat betekent dit alles voor de bereidheid tot investeren in verduurzamen? Wat we tijdens het busbezoek meerdere keren hoorden waren opmerkingen als:

Bewonerskenmerken

Buurt Kanaalzijde

Wijk Windmolenbroek

1440

14080

“ik weet echt niet hoe lang ik hier nog blijf wonen” ‘ik heb geen zin om zoveel kosten te maken als ik hier nog maar een paar jaar woon”

0-15 jaar

220=15%

17%

15-25 jaar

180=12,5 %

14%

25-45 jaar

295=20%

23%

45-65 jaar

445=30

32%

In buurt wonen veel bewoners die rond moeten komen van een A.O.W-pensioen, niet het spaargeld hebben voor investeringen en bang zijn om verplichtingen aan te gaan, zoals een lening. Maar ook een groep bewoners (50%) van 25-65 jaar, die een heel ander perspectief heeft en wellicht meer open staat voor goede plannen om hun energierekening omlaag te brengen en/of bij willen dragen aan het milieu.

65 en ouder

300=20

14%

Type huishoudens

605 huishoudens,

5580

Leeftijdsopbouw

waarvan: Eenpersoons

155=25%

23%

Zonder inwonende kinderen

200=34%

31%

Met inwonende kinderen

245 =41

45%

Afgezet naar de hele wijk heeft de buurt duidelijk meer bewoners in de leeftijdscategorie van 65 jaar en ouder. Ook zijn er minder gezinnen met inwonende kinderen en zijn er meer eenpersoons huishoudens. Het is jammer dat in de statistieken van CBS en VNG de leeftijdscategorie van 65 en ouder, niet verder wordt uitgesplitst. In de buurt wonen namelijk relatief veel hoogbejaarden. Zeker hun situatie verdient meer specifiek aandacht. Vanwege hun levensverwachting is hun bereidheid tot investeren gering, maar hun energielast vaak hoog! Het Buurtteam gaat de bereidheid tot investeren nader onderzoeken.

36

Want ook zij bezochten de bus en reageerden op de vragenlijst. Maar liefst 50% van de mensen die de vragenlijst invulden willen hun huis openstellen voor duurzaamheidsonderzoek, dat zijn meer dan 80 huizen! Met en voor deze voorhoedegroep wil het Buurtteam in 2024 plannen maken en zo mogelijk in datzelfde jaar ook ten uitvoer brengen. Beide groepen met heel verschillende wensen. Dat vraagt dus om een maatwerk-aanpak! Op de vraag naar de bereidheid van bewoners van de buurt Kanaalzijde om mee te werken aan de verduurzaming, met het oog op het doel in 2030 aardgasvrij dan wel aardgasvrij-ready te zijn, moeten we het antwoord nog schuldig blijven. Deze vraag gaat het Buurtteam nader onderzoeken in de volgende fase, nu we concrete adviezen kunnen geven aan bewoners vanuit het door ToekomstSterk uitgevoerde onderzoek waardoor we hun bereidheid beter kunnen peilen. Daarover meer in de hoofdstukken 4, 5 en 6.

37

4. Inleiding Infra-spoor en Huis & Haard spoor Het Buurtteam heeft in maart 2023 een offerte gevraagd aan ToekomstSterk voor een technisch onderzoek.

Citaat Wij citeren uit het antwoord op ons offerteverzoek aan ToekomstSterk: Hartelijk dank voor uw offerteaanvraag, waarin u ons gevraagd heeft om een offerte uit te brengen voor een: “gedegen en onderbouwd technisch onderzoek naar de mogelijkheden om CO2 te besparen (in de volksmond aardgasvrij maken) en mogelijke andere verbeteringen”

Hierin vraagt het Buurtteam dus om een onderbouwd onderzoek naar de volgende ‘technische’ alternatieven: • Energie-alternatieven voor aardgas in de buurt Kanaalzijde (CO2-reductie) – nieuwe warmtebron/-drager voor de toekomst (ons zogenaamde ‘Infra-route spoor’); • Voorbereiden van woningen voor deze energie-alternatieven (stappenplan per archetype) – welke verduurzaming is minimaal noodzakelijk in relatie tot de mogelijke warmtebron/-drager (ons zogenaamde ‘Huis en Haard Spoor’).

Veelgebruikte afkortingen in hoofdstuk 4, 5 en 6 ESCO Energy Service Compagnie LS LaagSpanning LT Lage Temperatuur PVT Photo-Voltaische en Thermische panelen (zonnepanelen die naast elektriciteit ook warm water produceren) WTW Warmte TerugWinning WEQ Woning Equivalenten 38

Dit moet uiteindelijke gaan resulteren in een gedragen buurtplan voor de buurt Kanaalzijde dat de gemeente kan gebruiken bij het totale wijkuitvoeringsplan voor de wijk het Windmolenbroek. Joost Kroes ToekomstSterk Himke van der Velde ToekomstSterk

39

Afspraken over de beperkingen van het onderzoek: • Energie-alternatieven voor de buurt - Alle opties bespreekbaar c.q. graag toelichten, om richting bewoners een onafhankelijk en gefundeerd advies te kunnen geven - Aandacht voor maatschappelijke kosten en kosten/opbrengst per woning(eigenaar) - Advies voor meest wenselijke/haalbare alternatief/alternatieven - maximaal 2. • Voorbereiden van woningen richting aardgasvrij - Onderverdeling van de buurt in 4-8 representatieve archetypen - Per archetype woning een stappenplan richting aardgasvrij - Kostenindicatie van totaalpakket/per onderdeel per archetype Op basis van deze offerte is ToekomstSterk zijn onderzoek gestart in samenwerking met het Buurtteam. Er zijn intensieve gesprekken met elkaar gevoerd om tot een rapportage te komen waarmee goede adviezen naar de bewoners kunnen worden gegeven In de volgende hoofdstukken zal er kort worden ingegaan op de resultaten vanuit het onderzoeksrapport naar de aardgasvrije oplossing; het zogenaamde Infra-spoor, waarna in een volgend hoofdstuk wordt ingegaan op de meest verstandige verduurzamingsmaatregelen voor de individuele woningen – zogenaamde no-regret maatregelen. In dit wijkplan en deze 2 hoofdstukken rapporteren wij vooral de conclusies, aanbevelingen en de mogelijk te nemen vervolgstappen.

Daarnaast ontvangt het Buurtteam en de gemeente het technische onderzoeksrapport, waar de gedetailleerde onderbouwing van het onderzoek en de resultaten kunnen worden teruggelezen. Dit rapport komt ook als pdf beschikbaar op de website van het Buurtteam.

40

5. Onderzoeksresultaten Infra-spoor Momenteel wordt ongeveer 20% van de energie in Nederland geleverd in de vorm van elektriciteit en 80% in de vorm van aardgas of vloeibare fossiele brandstof (benzine, diesel). Vanwege de klimaatafspraken gaat dit de komende jaren nogal veranderen. Het aandeel elektriciteit, geproduceerd door wind en zon, zal sterk toenemen. Zowel voor de momenten dat het windstil en bewolkt is, alsook om de seizoensverschillen te overbruggen, is er sterke behoefte aan grootschalige opslag. Duurzame gassen kunnen daar een rol bij spelen. Voor een aantal toepassingen zoals zwaar transport, hoge temperatuur processen in de industrie en de luchtvaart, is er geen goede elektrische oplossing beschikbaar. Ook voor deze sectoren zullen daarom vooral duurzame gassen een belangrijke en noodzakelijke rol gaan spelen. Momenteel wordt in Nederland nog maar een klein deel van de energiebehoefte voorzien door warmtenetten, maar de overtuiging is dat het potentieel groot is. Zo was het project WarmingUp (www.warmingup.info) in 2020 opgezet om te zorgen dat er per 2030 750.000 extra woningen zijn aangesloten op een duurzaam collectief warmtenet.

41

Introductie/werkwijze van het onderzoek Tal van stakeholders vooral uit (regio) Almelo zijn betrokken geweest bij het onderzoek naar de mogelijke warmte-opties om de buurt Kanaalzijde per 2030 aardgasvrij(-ready) te maken. Uit het overleg met deze stakeholders is een voorlopig beeld verkregen over zaken als: • de huidige situatie, de eventuele beperkingen die er zijn, • de mogelijke impact op het elektriciteitsnet (Coteq), • de mogelijkheden van warmtenetten en geothermie (Cogas), • de potentie van lokale warmtebronnen als aquathermie (Waterschap, Rijkswaterstaat), • de verwachtingen over het gebruik van duurzame gassen (Cogas, H2 Hub en BEON) • de mogelijkheden om samen te werken (ZGT). • Ook is er gekeken naar een coöperatieve aanpak en initiatieven (Almelo Energie, Cogas).

De volgende warmte-opties zijn breed onderzocht: 1. Elektrificatie warmtevoorziening door individuele warmtepompen 2. Duurzame gassen (waterstof, groen gas) 3. Warmtenet In ons onderzoek hebben we achtereenvolgens het elektriciteitsnetwerk bij toepassing van warmtepompen, het omschakelen naar duurzame gassen en de toepassing van een warmtenet, geanalyseerd, onderzocht en op hoofdlijnen doorgerekend. Bij een onderzoek als dit spelen vaak tal van onzekerheden en afhankelijkheden een rol. Waar mogelijk zijn aannames geformuleerd, aanbevelingen gedaan voor verder onderzoek of een aantal mogelijke scenario’s geschetst (toekomstverwachtingen), mede ook omdat er niet altijd de beschikking was over de recente gegevens, cijfers en ontwikkelingen. In het onderzoeksrapport kunt u de gedetailleerde informatie teruglezen die ten grondslag ligt aan onderstaande samenvatting, conclusies en aanbevelingen.

Betrokken stakeholders bij het Infra-spoor 42

43

Elektriciteitsnet, netcongestie en impact warmtetransitie Windmolenbroek is aangesloten op het overbelaste onderstation Mosterdpot. De congestie wordt vooral veroorzaakt door de snelle groei van zonneparken, wat vooral problemen geeft in het hoogspanningsnet. Tennet onderzoekt de mogelijkheden om een extra onderstation nabij Almelo aan te leggen omdat uitbreiding van de bestaande onderstations ontoereikend lijkt. Een structurele oplossing zal hierdoor zeker 10- 15 jaar duren.

De volgende afbeelding illustreert waar en hoeveel de netspanning af gaat wijken van de vertrouwde 220V als heel Kanaalzijde overschakelt op all-electric warmtepompen.

Coteq heeft onderzocht hoe het laagspanningsnetwerk in Kanaalzijde verzwaard moet worden om de groei aan te kunnen die de komende 10 jaar verwacht mag worden. Er is gekeken naar 3 scenario’s: a) groei van zonnepanelen en elektrische auto’s, b) naast de groei in a) schakelen bewoners over op hybride warmtepompen c) als b) maar in dit geval gaan bewoners over op all-electric warmtepompen. De resultaten in onderstaande tabel illustreren dat er in alle gevallen verzwaring nodig is maar ook dat bij all-electric warmtepompen veel meer straten opgebroken moeten worden om extra kabels te leggen. Optie

Belasting

Opwek

LS kabels

Trafo’s

Trafo’s

Kosten

Kosten

+kW

+kW

+km

+#

verzw

€/ WEQ

€/ WEQ

Warmtenet

1,7

2,3

1

Hybride

2,7

2,3

4

3,7

2,3

6

3

500

1

2

1500

300

2

1

2300

800

Warmtepomp All electric Warmtepomp

44

Laagspanningsnetproblemen bij all-electric warmtepompen

De kosten van netverzwaring op midden- en hoogspanningsniveau zijn niet onderzocht, maar de algemene ervaring is dat de kosten voor laagspanningsniveau ongeveer twee tot vier keer zo groot zijn dan op midden- en hoogspanningsniveau. De kosten van deze netverzwaring vallen niet toe aan bewoners van de buurt Kanaalzijde, maar worden verdeeld over alle Coteq klanten. Het is waarschijnlijk dat in veel wijken netverzwaring nodig is, waardoor bewoners van Kanaalzijde waarschijnlijk toch met extra vastrecht voor electra te maken krijgen. 45

Duurzaam gas Op het gebied van waterstof zijn er tal van interessante ontwikkelingen, initiatieven en pilots, ook in de regio zoals H2Hub, de pilot in Lochem waarbij waterstof gebruikt wordt voor het verwarmen van 12 woningen en plannen voor een onderzoeksproject in Aadorp. De algemene verwachting is echter dat, vanwege beperkte beschikbaarheid, waterstof tot 2030 vooral zal worden ingezet voor industrie en zware mobiliteit. Ofwel, tot 2030 zal waterstof geen significante rol spelen voor de verduurzaming van de gebouwde omgeving. Voor groen gas is de situatie vergelijkbaar maar enigszins gunstiger. Zo geeft de RES Twente aan dat er voor biogas in Twente unieke kansen zijn voor grootschalig gebruik o.a. vanwege de grote beschikbaarheid van biomassa, aanwezigheid van technologische kennis (o.a. verenigd in cluster Bio- energie cluster Oost-Nederland) en uitgebreid netwerk van ongebruikte gasleidingen. Dezelfde RES geeft ook aan biogas gebruikt kan worden om een groot deel van de woningen in Twente te verwarmen, ofwel via CV of middels hybride warmtepompen. Cogas en Gasunie zijn een joint venture aangegaan om een gasnetwerk te ontwikkelen waarmee biogas getransporteerd wordt van producenten naar een centrale installatie. Daar wordt het opgewerkt naar groen gas wat in het reguliere gasnetwerk kan worden bijgemengd.

De landelijk overheid eist dat per 2030, voor de gebouwde omgeving, gasleveranciers 20% groengas bijmengen. Cogas heeft in 2022 ca. 20 miljoen m3 groen gas bijgemengd en denkt dat 65 Mm3 haalbaar is in 2030, zelfs als landbouw krimpt met zeg 20%. De landelijk productie van groengas blijft echter achter. Commerciële partijen (o.a. Shell) proberen groen gas op te kopen om daarmee hun verduurzamingsdoelen te realiseren. Het is niet ongebruikelijk dat voor groen gas significant hogere prijzen worden geboden dan voor aardgas.

46

Kiezen voor hybride warmtepomp sluit dus goed aan bij de RES, waarbij we ook mogen hopen dat het gas steeds duurzamer wordt. Gemeenten zouden er bijvoorbeeld voor kunnen kiezen dat het bijgemengde groene gas grotendeels toegekend wordt aan prioritaire wijken waarvoor een hybride oplossing de beste keuze is.

Warmtenet De warmtevisie van gemeente Almelo geeft aan dat voor heel Windmolenbroek een warmtenet het beoogde/ meest kansrijke alternatief voor aardgas is. Het is volgens Cogas mogelijk de buurt Kanaalzijde eenvoudig aan te sluiten op het bestaande warmtenet. We hebben met name de volgende zaken onderzocht: 1. Is een warmtenet voor Kanaalzijde kansrijk puur op basis van algemene kentallen? (QuickScan) 2. Is de aanleg van een leidingnet haalbaar; is dit mogelijk gegeven de maximale tarieven die ACM voorschrijft? 3. Wanneer is een warmtenet een aantrekkelijke optie voor bewoners? We hebben met name gekeken bij welk warmtetarief een warmtenet kan concurreren met andere warmteopties. We zijn daarbij uitgegaan van de ACM-maxima voor vaste kosten. (o.a. leidingnet, huur aansluitset) De Quick scan roept vraagtekens op over de haalbaarheid van een warmtenet voor Kanaalzijde. De warmtevraagdichtheid in deze buurt is namelijk beduidend lager (ca. 390 GJ/ ha2) dan de minimale waarde die veel partijen aanhouden voor een aquathermie gebaseerd warmtenet (700 GJ/ha2). We merken op dat de kansrijkheid verder afneemt als de woningen besparingsmaatregelen nemen.

47

Als eerste hebben we voor Kanaalzijde bepaald hoe het benodigde warmte-leidingnet er uit zou kunnen zien, zoals aangegeven in de onderstaande kaart. Deze kaart laat het leidingnet zien in geval van Aquathermie uit oppervlaktewater van het Twentekanaal.

Kosten

Bedrag

Uitgangspunten

Investering/ WEQ

€ 10.463

Reeele rente

1,0%

Investeringskosten

€ -250

Looptijd

30

Onderhoud

€ -188

Onderhouds%

1,8%

Energie

€0

Energiekosten klein & onbekend

Beheer

€ -44

Beheer % van totaal (capex &

10%

opex) Totaal

€ -483

Aansluit% nodig voor ACM

78%

ACM maximum

€ -619

max

Vervolgens hebben we gekeken naar de kosten vanuit het perspectief van de bewoner. In onze berekeningen gaan uit van een warmtetarief van 80% van het huidige ACMmaximum, wat past bij de gasprijs die we hanteren. Voor de onderzochte woningen blijkt dat het warmtenet dan vaak de duurste optie is. De volgende tabel geeft aan dat bij een warmtetarief van 71% van het ACM-maximum de kosten voor een voorbeeldwoning overeenkomen met die van de hybride warmtepomp. Deze voorbeeldwoning betreft een semi-vrijstaande woning met een wat grotere warmtevraag. Dit percentage hangt af van de warmtevraag en verschilt daarmee per woning. Mogelijke loop van leidingen voor een warmtenet in buurt Kanaalzijde.

Gezien de resultaten van de QuickScan hebben we onze pijlen echter gericht op de optie met de laagste kosten: aansluiten op het bestaande Windmolenbroek-warmtenet (20% lagere kosten, vanwege kortere leidingen). Onze analyse geeft aan dat het voor deze optie mogelijk is beneden het ACM-maximum te blijven, maar dat dit wel een erg hoog aansluitpercentage vereist: 78%. Een dergelijk percentage lijkt moeilijk haalbaar, mede gezien het feit dat 70% van de woningen in particuliere handen is.

48

49

CV

Hybride

Warmtenet

Verwarming (m3/ GJ)

990

350

31,3

Verwarming (kWh)

0

1249

0

Tapwater (m3/ GJ)

360

360

8,6

Variabele kosten/ maand (energie)

€ 135

€

97

€

122

Vaste kosten/ maand

€

45

€

78

€

68

Totaal (excl koken)

€

180

€

175

€

189

Investering

€

2.380

€

6.563

€

225

Resulterend gasverbruik (excl koken)

1350

Indicatie huidige maandlasten

185

710

0

Tabel: Kostenvergelijking CV, Hybride warmtepomp en Warmtenet

Hierbij zijn onderstaande uitgangspunten gebruikt: Uitgangspunten CV rendement (verwarming/ tap)

90%

Max ACM tarief (verwarming/ tap)

46,69

Tarief tov ACM max

80%

Tarief (gas/ elektra)

€

Hybride (gasreductie/ SCOP) Reele rente, bewoner/ warmtenet Gasverbruik, koken (m3)

1,20

68% €

€

42,06

0,25

60%

3,7

2,73%

1,0%

Zoals aangegeven is een hoog aansluitpercentage (78%) vereist voor de haalbaarheid van een warmtenet. Dat vereist dat deze optie aantrekkelijk moet zijn voor alle bewoners en niet alleen voor bewoners met een hoger energieverbruik. Om dat te bereiken zal een kostenreductie nodig zijn. Door grootschaliger toepassing en nieuwe technische ontwikkelingen (o.a. geothermie) kan een warmtenet op termijn aantrekkelijk worden. Gezien de benodigde kostenreductie, is onze verwachting dat dit nog zeker 10 jaar zal duren.

Toekomstscenario’s en spijtvrije maatregelen Het is nagenoeg onmogelijk om in te schatten hoe de wereld er in 2050 uit zal zien. Onze focus is daarom op de komende 10 -15 jaar. We schetsen hier drie mogelijke scenario’s die in 2040 mogelijk zouden kunnen zijn: A. Duurzame stroom is volop beschikbaar in het stookseizoen en is aantrekkelijk geprijsd o.a. door windenergie en kernenergie* B. Duurzaam gas is volop beschikbaar (waterstof, groen gas) en is aantrekkelijk geprijsd C. Nieuwe generatie warmtenetten & duurzame bronnen als geothermie worden grootschalig toegepast en zijn aantrekkelijk geprijsd Alleen in het eerste scenario is volop investeren in netverzwaring spijtvrij. We denken daarom dat inzetten op all-electric warmtepompen geen verstandige keuze is. Inzetten op hybride warmtepompen en besparingen behoeven slechts beperkte netverzwaring en lijken daarmee een verstandiger keuze. *Dit scenario impliceert niet dat het Buurtteam kernenergie als optie ziet en evenmin dat kernenergie door het buurteam als duurzaam wordt beschouwd.