Eindrapport BRE Noord-Holland Noord (achtergrondinformatie)

Daarnaast geven ook • De (bestuurlijke en ambtelijke) samenwerking tussen de gesprekspartners uit Friesland aan dat urgentie en een verschillende samenwerkingsverbanden in de subregio’s is evident belang nodig zijn voor een daadkrachtige regionale niet structureel georganiseerd en ook niet vanzelfsprekend. samenwerking. Hier wordt momenteel wel in de verschillende subregio’s in geïnvesteerd. Interne verhoudingen: de regio en de provincie. Bij alle • Regionale bestuurders treffen elkaar veelvuldig in casusregio’s komt naar voren dat de verhouding met de verschillende samenwerkingsverbanden in NHN verband. provincie wisselend wordt gewaardeerd. Daarbij vallen de Er zijn ‘veel dezelfde gezichten’. grenzen van de provincie in casusregio Fryslân samen met • Verbinding tussen verschillende ecosystemen kunnen de grenzen van het BRE, wat de provincie een bijzondere gemaakt worden door zogenaamde ‘boundary-spanners’: positie geeft. De provincie (1) is het BRE, maakt (2) onderdeel organisaties of individuen die actief de grenzen van uit van het BRE en heeft zich (3) ertoe te verhouden. sectoren/gebieden overstijgen om tot een overkoepelend netwerk te komen. Ook kunnen deze individuen of

21

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

2.3 Deelvraag 3: Hoe ziet het maatschappelijk ecosysteem eruit?

Met het maatschappelijke ecosysteem bedoelen we ten eerste, het gebied dat vanuit het perspectief van inwoners doorgaat als ‘de regio’. Oftewel, waar speelt het leven van mensen zich af? Dit meten wij door op basis van OViN data vervoersverplaatsingen van inwoners van Noord-Holland Noord in kaart te brengen (Daily Urban System). Een tweede onderdeel van het maatschappelijk ecosysteem is het geheel aan maatschappelijke actoren (zowel inwoners als maatschappelijke organisaties) dat zich inzet voor het realiseren van maatschappelijke opgaven. Hierbij kijken wij naar de elementen voor een sterk maatschappelijk ecosysteem zoals de aanwezigheid van onderwijs-, zorg en culturele instellingen (en hun onderlinge verbondenheid), sociale cohesie (mate van vrijwilligerswerk en opkomst bij verkiezingen).

2.3.1 Leefgebied inwoners Maar liefst 88% van alle bewegingen van inwoners van en naar gemeenten in Noord-Holland Noord blijft binnen de regio. Het Figuur 11. Verplaatssingsstromen van en naar gemeenten in grootste deel van deze verplaatsingen in de regio (74%) vindt Nederland vanuit NHN

binnen een gemeente plaats, wat ook elders in Nederland vaak het geval is. Inwoners van de regio NHN bewegen zich dus Als we enkel kijken naar verplaatsingen tussen gemeenten zien overwegend binnen de grenzen van hun eigen woongemeente. we dat 65% binnen de regio blijft. In de verplaatsingsstromen Verplaatsingen tussen gemeenten betreft 26% van alle binnen regio NHN zien we de drie (bestuurlijke) subregio’s vervoersstromen. duidelijk terugkomen14:

• Subregio Alkmaar: Alkmaar is een belangrijke hub voor de gemeenten in de subregio Alkmaar. Daarnaast • ook voor inwoners van de gemeente Schagen. Verplaatsingen van en naar Alkmaar vinden m.n. – in volgorde van stroomgrootte – plaats naar Heerhugowaard, Bergen en Schagen. Voor de gemeenten Uitgeest en Castricum lijkt er eveneens een oriëntatie richting het zuiden van de provincie. • Subregio Westfriesland: Hoorn is de belangrijkste centrumkern binnen de subregio Westfriesland, waar er verder over en weer verbindingen tussen de gemeenten lopen. De grootste verplaatsingsstromen zijn er tussen Hoorn enerzijds en Medemblik en Drechterland anderzijds. • Subregio Kop van Noord-Holland: In de subregio Figuur 10. Verplaatsingsstromen tussen gemeenten in NHN Kop van NH is geen duidelijke centrumkern. De verplaatsingsstromen tussen Hollands Kroon, Schagen en Den Helder zijn nagenoeg even groot. De vervoersstromen van en naar Texel zijn relatief beperkt in omvang.

14 De verplaatsingsstromen binnen de subregio’s Westfriesland en Kop van Noord-Holland zijn kleiner dan binnen de subregio Alkmaar. Dat is logisch: subregio Alkmaar is een dichtbevolkter gebied.

22

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

We zien vanuit maatschappelijk oogpunt geen hele duidelijke De opkomst voor de Tweede Kamerverkiezingen en de mate van gemeente die een centrumfunctie voor de hele regio NHN vrijwilligerswerk is in Noord-Holland Noord gemiddeld iets vervult. Alkmaar en Hoorn vervullen dit gedeeltelijk voor de hoger dan in de rest van Nederland, wat ook staat beschreven beide subregio’s. Wat eveneens opvalt is dat de onderlinge in deelvraag 1. stromen tussen Hoorn en Alkmaar beperkt zijn. Zij oriënteren zich beide sterker op Amsterdam dan op elkaar. Onderwijs Binnen het onderwijsveld zien we dat de VO-scholen De grootste stromen in Noord-Holland Noord en van primair op het gemeentelijke of subregionale schaalniveau gemeenten buiten de regio zijn van en naar Amsterdam zijn georganiseerd (zoals OSG de Hogeberg, SIVO, Stichting (in volgorde van stroomgrootte m.n. verplaatsingen tussen Scholen aan Zee). Met de VO-scholen en de gemeenten en Amsterdam en Alkmaar, Hoorn, Castricum en Bergen). Ook lokale actoren zijn nauwe verbindingen. Op het vlak van het tussen Alkmaar en Haarlem en Zaanstad vinden relatief veel aantrekken van leraren werken alle besturen van de VO- bewegingen plaats. scholen in Noord-Holland Noord samen in het Regionaal Platform Onderwijsarbeidsmarkt VO Noord-Holland Noord

0% 20% 40% 60% 80% 100% (RPOA-NHN). Friesland

Groningen Het MBO en het HBO richten zich meer op het regionale niveau van NHN. Binnen het MBO zijn ROC Kop van Noord- Noord-Holland Holland, het Clusius College en het Horizon College de drie Drenthe instellingen, voor het Hbo is dit Inholland Alkmaar. Het ROC Noord-Brabant en Clusius College gaan binnenkort fuseren tot de coöperatie Verplaatsing binnen woongemeente Verplaatsing naar andere regiogemeente Onderwijsgroep Noordwest-Holland om zich nog robuuster te Verplaatsing buiten de regio kunnen richten op een passend onderwijsaanbod voor de regio.

Figuur 12. Verplaatsingen vanuit regio’s Over het algemeen zijn gesprekspartners positief over de wijze waarop het onderwijs binnen de regio NHN is georganiseerd. Box 5. Vergelijking BRE NHN met casusregio’s Groningen, Zij zijn goed aangetakt op initiatieven zoals de Kop Werkt! en Drenthe, Friesland en Noord-Oost Brabant de Regiodeal Maritiem Cluster. Ook wordt de samenwerkingen Vergeleken met de andere casusregio’s zijn er in Noord- met het bedrijfsleven lokaal, subregionaal en regionaal als Holland Noord gemiddeld iets meer verplaatsingen naar positief ervaren. andere regiogemeenten, iets minder verplaatsingen binnen de eigen woongemeente en iets minder verplaatsingen Wonen buiten de regio (figuur 12). In elk van de subregio’s zijn woningcorporaties georganiseerd, vaak ook op subregionale schaal. Zij weten elkaar op het niveau 2.3.2 Maatschappelijke actoren van NHN goed te vinden. Daarbij worden zij goed betrokken Maatschappelijke initiatieven in de gemeenten waar zij actief zijn. De woningcorporaties zijn Een groot deel van de gesprekspartners karakteriseert NHN als dominant lokaal en subregionaal aangesloten in termen van een samenleving met een sterke maatschappelijke veerkracht afstemming en strategievorming.

Bij de woonvisie NHN zijn zij waar inwoners voor elkaar klaarstaan en daar ook samen niet direct betrokken geweest, dat is via het subregionale niveau met maatschappelijke organisaties (los van de gemeente) in verlopen. optreden.

Deze burgers organiseren zich steeds vaker in burgercoöperaties, bijvoorbeeld rondom de RES of rondom het tegengaan van vergrijzing in de gemeente Stede Broec. De burgercoöperaties, dorpsraden en andere maatschappelijke organisaties vinden veelal oorsprong in de gemeente.

23

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

Cultuur en sport Sociaal domein en zorg Veel van de maatschappelijke infrastructuur op het vlak van Maatschappelijke organisaties op het vlak van het sociaal cultuur en sport (in termen van vrijwilligers, voorzieningen en domein en zorg zijn veelal bovengemeentelijk georganiseerd. maatschappelijke organisaties) is op het lokale schaalniveau Soms op het niveau van subregio’s (zoals jongerenloket georganiseerd. Dit betreffen bijvoorbeeld theaters, musea Westfriesland, Jongerenwerk BUCH en in 2022 ook het en sportverenigingen. De maatschappelijke kracht van participatiebedrijf Regio Alkmaar), maar in veel gevallen ook op sportverenigingen en culturele voorzieningen zijn vaak in de het niveau van NHN (zoals Omring, Gezond NHN, Netwerk kernen sterk aanwezig in termen van maatschappelijke en Dementie NHN, Geriant, Noordwest-Ziekenhuisgroep). Die economische betrokkenheid. Qua culturele voorzieningen bovengemeentelijke organisatie komt ook voort uit het feit wordt aangegeven dat deze in NHN relatief hoog is. Daarbij dat veel van deze organisaties werkzaam zijn in meerdere heeft Noord-Holland het grootse podiumkunstenaanbod van gemeenten en daardoor een bovengemeentelijke organisatie van Nederland. 15 de aansturing een logisch schaalniveau vormt.

Naar het beeld van de meeste gesprekspartners zijn deze organisaties goed in Soms wordt er op subregionaal niveau ingezet op de organisatie staat om aan te sluiten op het lokale en sublokale (kernen) van (sport)events. Voorbeelden van bovenlokale samenwerking schaalniveau waarop zij lokaal succes boeken in het versterken op het vlak van sport betreft bijvoorbeeld Westfriesland van de maatschappelijke veerkracht en dit beleidsmatig en Events waarmee samen met de Westfriese gemeenten de Iron bestuurlijk proberen te verbinden aan het bovenlokale niveau. Man wordt georganiseerd of het Europees Kampioenschap Wielrennen in de regio Alkmaar. Dit soort events vinden tot Ook is het beeld van de samenwerking tussen deze dusver incidenteel plaats. partijen redelijk positief. In de afgelopen jaren nemen deze maatschappelijke partijen samen ook initiatieven om tot Op bovenlokaal niveau zien we dat maatschappelijke samenwerking te komen op het niveau van NHN. Een organisaties op het vlak van sport en cultuur veelal sectoraal voorbeeld hiervan is Holland Gezond, een initiatief van GGZ samenwerken. Zo vinden culturele instellingen (zoals theaters NHN, Omring en de Ziekenhuizen in de regio. Dat initiatief is en bibliotheken) elkaar goed. Sectoroverstijgende samenwerking uiteindelijk verbreed naar de verschillende gemeenten.

vindt op bovenlokaal (subregio en regio NHN) niveau naar het beeld van de meeste gesprekspartners niet georganiseerd plaats. Op het regionale niveau is de GGD als onderdeel van het bestuurlijk ecosysteem aangesloten op het maatschappelijke Natuur en recreatie ecosysteem van zorgpartijen. Verdere verbinding met het De mooie natuur en de ruimte in Noord-Holland Noord bestuurlijke ecosysteem vindt veelal op het niveau van worden in veel gesprekken genoemd als belangrijke de individuele gemeenten plaats. Dit heeft, zeker na de kenmerken van de regio. De recreatieschappen houden zich decentralisaties in het sociaal domein, in de ogen van o.a. bezig met de toegankelijkheid van het landschap en maatschappelijke gesprekspartners tot een gefragmenteerde de natuurontwikkeling. Over het algemeen weten zowel de aanpak geleid, waarbij met elke individuele gemeente gemeenten als de economische partners de recreatieschappen afzonderlijke afspraken gemaakt moesten worden. Dit wordt goed te vinden. Lokale en soms subregionale initiatieven beschreven als tijdrovend, inefficiënt en, ook met oog op komen vanuit die verbindingen voldoende goed tot stand. Wel de lange termijn continuïteit van de zorginfrastructuur, als wordt aangegeven dat een regionale visie ten aanzien van de kwetsbaar.

Maatschappelijke organisaties geven aan een ontwikkeling van natuur en recreatie mist maar dat dat wel positieve ontwikkeling te zien in termen van partnerschap met toegevoegde waarde kan hebben. (sommige) gemeenten.

15 Een gedetailleerde uitsplitsing op het gebied van podiumkunsten is te vinden via www.boekman.nl/regionale-cultuurindex/sectoren/podiumkunsten/

24

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

Schaalniveau Maatschappelijk regional ecosysteem • Zien we hier verschillen in tussen de subregio’s. Bovenregionaal Sociaal domein In Westfriesland is de subregio de belangrijkste • Holland Gezond gesprekspartner voor het maatschappelijk veld, voor de Regio Alkmaar en Kop van NH zijn dit de afzonderlijke Regionaal Arbeidsmarkt en onderwijs gemeenten of ambtelijke samenwerkingsverbanden (zoals • Onderwijsgroep Noordwest-Holland de BUCH). • Regionaal Platform Onderwijsarbeidsmarkt VO NHN • Gesprekspartners vanuit het maatschappelijk ecosysteem • InHolland Alkmaar geven over de breedte aan dat betrokkenheid bij een Sociaal domein heldere (langetermijn) visie ten aanzien van sociaal- • GGZ NHN maatschappelijke vraagstukken zoals leefbaarheid, • Crisisdienst Jeugd NHN • Noordwest-Ziekenhuisgroep voorzieningen en (houdbaarheid van) gezondheidszorg – en • Geriant de collectieve investeringen die daarvoor nodig zijn - in • Omring het gebied op (sub)regionaal niveau op dit moment niet • Netwerk Dementie NHN • Omring of nauwelijks aanwezig is. Dat belemmert de gezamenlijke

Subregionaal Sociaal Domein innovatiekracht. Ook voor natuur en recreatie ontbreekt er • Jongerenloket Westfriesland een breder regionaal perspectief op de ontwikkeling van het • Jongerenwerk BUCH gebied. Wonen • Woonmatch West-Friesland • Succesverhalen in de verbinding tussen bestuurlijk en • Woonmatch Kop van Noord-Holland maatschappelijk ecosysteem betreffen veelal óf lokale • Wonen Plus Welzijn Kop van NH voorbeelden waar casuïstiek integraal wordt aangepakt óf Economie en toerisme • West Friesland Events bovenlokale voorbeelden waarin er vanuit een gezamenlijke Arbeidsmarkt en Onderwijs visie en perspectief wordt opgetrokken. Bijvoorbeeld waar • Intergemeentelijke Stichting Openbaar het gaat om het begeleiden van leerlingen die in aanraking Basisonderwijs (ISOB) komen met leerplichtambtenaren. De begeleiding wordt Lokaal Particuliere aanbieders (denk aan verenigingen op het gebied van sport en/of muziek; zorgaanbieders lokaal georganiseerd, maar vanuit de onderwijsinstellingen die al dan wel of niet lokaal verbonden zijn; primair zijn goede verbindingen met regionale verbanden zoals de onderwijs al dan wel of niet georganiseerd in lokale koepels etc.). GGD die waar nodig kan inspringen op het lokale niveau.

Tabel 5. Samenwerkingsverbanden en organisaties MRE

Box 6. Vergelijking verbinding tussen MRE en BRE met 2.3.3 Verbinding tussen het MRE en het BRE Groningen, Drenthe, Friesland en Noord-Oost Brabant Wanneer we kijken naar de verbinding tussen het Van een maatschappelijk regionaal ecosysteem is in Noord- maatschappelijk regionaal ecosysteem en het bestuurlijk Oost Brabant eigenlijk geen sprake. Ook in Groningen is dit regionaal ecosysteem dan valt op dat: beperkt aanwezig. Maatschappelijke verbindingen vinden overwegend lokaal plaats. Op onderdelen en momenten is • De verbindingen van de maatschappelijke actoren met er in Friesland sprake van een maatschappelijk regionaal het bestuurlijke ecosysteem sectoraal én lokaal zijn ecosysteem. vormgegeven en op NHN schaal niet aanwezig. Het Pact van Westfriesland vormt hier een uitzondering op. De aantakking van maatschappelijke organisaties met het bestuurlijk ecosysteem verloopt overwegend individueel via de gemeente en/of de provincie (wethouder en/of gedeputeerde). In het sociaal domein

25

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

2.4 Deelvraag 4: Hoe ziet het 2.4.2 Systeemelementen economisch ecosysteem eruit? In Noord-Holland Noord is het aandeel hoogopgeleiden (29.19%) iets hoger dan in de rest van Nederland, en het De economische kenmerken brengen wij met behulp van open aantal laagopgeleiden iets lager (28.61% ten opzichte van data (CBS) in beeld op basis van de entrepreneurial ecosystems- 28.92%). Ook hier zien we dat de regio Alkmaar een andere benadering16. Wij zoomen in op de regionaliteit van het structuur kent, met veruit de meeste hoogopgeleide mensen van ecosysteem (locatie van bedrijven en sectorstructuur). Daarnaast Noord-Holland Noord (gemiddeld boven de 30%). Vanuit deze beschrijven we systeemelementen (talent, nieuwe kennis, zakelijke regio is er bovendien een dagelijkse werkpendel naar de MRA dienstverlening) en randvoorwaarden (formele instituties, van 50.000 mensen per dag. In de Kop van Noord-Holland ondernemerschapscultuur, fysieke infrastructuur en vraag gemeten ligt het aandeel hoogopgeleiden het laagst, gemiddeld onder de door de groei in het bruto regionaal product). 25%.

2.4.1 Regionaliteit De investeringen in Research & Development (‘nieuwe kennis’) De meeste bedrijven zijn in de regio Alkmaar gevestigd, zoals te liggen in de regio Noord-Holland Noord lager dan landelijk zien is in figuur 11. Als we het aantal bedrijven afzetten tegen gemiddeld (7,8%), waarbij COROP-regio Alkmaar en omgeving het aantal inwoners, heeft Den Helder met 17,4 vestigingen per (7.2%) meer investeert dan COROP-regio de Kop van Noord- inwoner het hoogst aantal bedrijfsvestigingen per inwoner. Holland en Westfriesland (5,7%).

Qua aantal banen per gemeente in 2020 steken de steden 2.4.3 Randvoorwaarden Alkmaar (59.030), Hoorn (33.290) en Den Helder (26.400) De stabiliteit van formele instituties in de regio wordt onder erboven uit. De gemeenten met de minste hoeveelheid meer bepaald op basis van het aantal wisselingen in het lokaal banen zijn Uitgeest (3.930), Opmeer (4.910) en Stede Broec bestuur en integriteitsschendingen. Tussen 2015 en 2020 zijn er (5.900). 17 verspreid over de gemeenten in de regio in totaal 47 wethouders opgestapt. Dit is een groot aantal, namelijk een kleine 7% Opvallend aan de sectorstructuur in Noord-Holland Noord van het totaal aantal opgestapte wethouders in Nederland. ten opzichte van de rest van Nederland is het relatief grote Gemiddeld stappen in Nederland 3,9 wethouders op per aandeel van de nijverheid en energiesector (o.a. door de haven gemeente. Wel is er een wisselende dynamiek in motieven in Den Helder en inzet op windenergie). Het aandeel zakelijke waarneembaar: het aantal opgestapte wethouders was in de dienstverlening is daarentegen kleiner dan landelijk gemiddeld. periode 2015-2017 hoger dan tussen 2018-2020. Veelal stapten wethouders op vanwege politieke redenen, echter zien we sinds 2019 ook persoonlijke motieven die aanleiding kunnen zijn.

Qua fysieke infrastructuur zien we dat gemeenten in Noord- Holland Noord met een gemiddelde afstand van 2 km tot een hoofdverkeersweg gemiddeld zijn ontsloten (met uitzondering van Texel). De afstand tot een treinstation is voor het midden en noorden van de regio kleiner dan voor Den Helder en het zuiden van de regio. De woon-werkafstand in Noord-Holland Noord is met 22 km iets korter dan gemiddeld in Nederland. Over het algemeen kan gesteld worden dat de gemeenten in het zuiden van de regio en Den Helder beter ontsloten zijn dan de andere gemeenten.

Figuur 13. Spreiding bedrijfsvestgingen (2020)

16 Bron: Cloosterman, Stam & Van der Starre (2018). De Kwaliteit van Ecosystemen voor Ondernemerschap in Nederlandse regio’s 17 Bron: ‘LISA’, 2020. www.lisa.nl/data/gratis-data/overzicht-lisa-data-per-gemeente

26

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

De data wijst op een actieve ondernemerscultuur in Noord- 2.4.4 Structuur van het economisch regionaal Holland Noord, waar meer nieuwe bedrijven (970 per 1000 ecosysteem vestigingen) worden opgericht dan gemiddeld in Nederland Het economisch ecosysteem in Noord-Holland Noord, (908 per 1000 vestigingen). Binnen Noord-Holland dat wil zeggen het bedrijfsleven zelf, is sterk georganiseerd Noord laat de data wel grote verschillen zien: de nieuwe op subregionaal niveau en lokaal niveau met diverse bedrijfsoprichtingen concentreren zich in de meer stedelijke ondernemersverenigingen. Op het regionale niveau van gemeenten (Den Helder, Hoorn, Heerhugowaard en Alkmaar). NHN zien we dat het Ontwikkelingsbedrijf, Greenport NHN en RPA NHN belangrijke partijen zijn die langs specifieke Het BRP (Bruto Regionaal Product) in de regio is 0.75%, inhoudelijke lijnen zijn georganiseerd, maar niet altijd daarmee ligt het lager dan gemiddeld in vergelijking met de sterk op elkaar zijn aangesloten. Het Economisch Forum, provincie en Nederland. NHN scoort dus lager op de potentiële dat als belangenbehartiger een (verbindende) rol speelt bestedingsruimte ten opzichte van de provincie en Nederland. in de samenwerking van het bedrijfsleven op regionale schaal, speelt nog de grootste rol maar bevindt zich in de Op basis van de data kunnen we in het algemeen stellen dat opbouwfase.

De drijvende kracht in deze opbouwfase is voor de systeemkenmerken en randvoorwaarden voor een florerend een groot deel persoonsgebonden en daarmee afhankelijk van economisch ecosysteem in subregio Alkmaar over het algemeen wisselingen. Het forum is een samenwerkingsverband van sterker ontwikkeld zijn dan in de andere subregio’s. Vergeleken subregionale ondernemerskoepels, brancheverenigingen en met het Nederlands gemiddelde zien we dat de regio NHN werkgeversorganisaties. Thema’s waar het Economisch Forum gemiddeld scoort, soms iets boven het landelijk gemiddelde en zich op richt zijn lobby richting provincie, het Rijk en Brussel, soms er iets onder, maar niet met grote uitschieters omhoog zijn werklocaties, verduurzaming van energie, bereikbaarheid, of omlaag. De systeemkenmerken en randvoorwaarden lijken arbeidsmarkt en toerisme. Er bestaan wisselende beelden daarmee in de basis redelijk op orde. over de effectiviteit van het Economisch Forum, waarbij met name het signaal is afgegeven dat het forum zich sterker kan profileren zodat het bij spelers binnen en buiten de regio meer aansluiting vindt. Ook zijn de subregionale ondernemerskoepels niet in alle drie de subregio’s dermate georganiseerd dat de inbreng de inzet van het bedrijfsleven in de subregio vertegenwoordigt.

Men ziet wel potentie van het forum om op regionale schaal de samenwerking tussen het bedrijfsleven te versterken.

Daar waar het Economisch Forum zich richt op de lobby op regionaal en bovenregionaal niveau, richten de ondernemerskoepels op subregionaal niveau zich op de binding met het lokale bedrijfsleven. Tussen de subregio’s is een verschil te zien in de mate van organisatie. Daarbij geven enkele gesprekspartners aan dat de opbouw van het economisch regionaal ecosysteem voor een deel persoonsafhankelijk is.

Westfriesland wordt door veel gesprekspartners als een

Figuur 14. Aantal bedrijfsoprichtingen per 1.000 vestigingen (2019) voorbeeld genoemd in hoe een subregio het bedrijfsleven sterk kan organiseren, samen met de overheid. De Westfriese Bedrijvengroep heeft zich subregionaal georganiseerd en fungeert als koepelorganisatie voor het Westfriese bedrijfsleven, ook richting bestuurders. De governance en uitvoering van het Pact van Westfriesland worden door velen beschouwd als succesvol. Op dit moment wordt gewerkt aan Pact 7.1 waarbij vanuit de ondernemers en overheden wordt ingezet om de maatschappelijke organisaties meer te betrekken.

27

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

De structuur in de Kop van Noord-Holland wordt gekenmerkt Schaalniveau Economisch regional ecosysteem

door kleinere bedrijven, die zich niet op subregionaal Bovenregionaal Algemeen • Omgevingsberaad Waddengebied (ook BRE) niveau hebben verenigd in koepelorganisaties. Zij hebben zich wel lokaal georganiseerd, zoals bijvoorbeeld de Bereikbaarheid • Provinciale Verkeer- en Vervoer Beraden Ondernemersvereniging Schagen of TOP Texel. Een beeld wat Natuur, energie en duurzaamheid daarbij wordt gegeven is dat er weinig gedeeld belang onder • Landbouwportaal (ook BRE) de bedrijven wordt ervaren om subregionaal meer samen te • Groen Kapitaal (ook BRE) werken. Wel wordt gezocht naar manieren om in bijvoorbeeld Economie en toerisme het Economisch Forum een vertegenwoordiging van het • VNO-NCW West • LTO Noord bedrijfsleven in de Kop van Noord-Holland te organiseren. Regionaal Economie en Toerisme Desalniettemin heeft de Kop van Noord-Holland met het • Economisch Forum programma De Kop Werkt! een heldere visie en ambitie • Greenport NHN (ook BRE) geformuleerd die onder meer heeft geresulteerd in de RegioDeal • Seed Valley • Ontwikkelingsbedrijf NHN (ook BRE) Maritiem Cluster. Belangrijke economische actoren in de Kop Subregionaal Economie en Toerisme zijn de haven van Den Helder, de marine en de ontwikkelingen • Westfriese Bedrijvengroep van windenergie en datacenters. Een sector die in De Kop van • Stichting Ondernemend Regio Alkmaar

Noord-Holland verder wordt onderzocht is waterstof. Lokaal Lokale samenwerkingsverbanden, zoals diverse ondernemersverenigingen (bijvoorbeeld in de Kop van NH de Helders ondernemers vereniging, In de Regio Alkmaar is het bedrijfsleven georganiseerd binnen Ondernemersvereniging Schagen en TOP Texel) de koepelorganisatie Ondernemend Alkmaar. Ondernemend Alkmaar heeft 500 leden, met name bedrijvenverenigingen, en Tabel 6. Samenwerkingsverbanden ERE zet zich in voor belangenbehartiging zowel binnen de subregio Alkmaar en binnen het Economisch Forum. 2.4.5 Verbinding tussen het ERE en BRE Op het niveau van Noord-Holland Noord is de verbinding Vanuit verschillende gemeenten en subregio’s wordt de tussen het economisch en bestuurlijk regionaal ecosysteem verbinding gezocht voor economische samenwerking buiten formeel georganiseerd via het Bestuurlijk Afstemmings Overleg de regio, maar dit is niet in een dergelijke mate georganiseerd (BAO). Hier zijn economische partijen uitgenodigd om vanuit de subregio’s of regio Noord-Holland Noord. Een aan deel te nemen. Echter ziet het bedrijfsleven nog weinig uitzondering hierop betreft Seed Valley, die voor Westfriesland meerwaarde van het BAO, anders dan het uitwisselen van en regio Alkmaar ook een groot onderdeel van de economische informatie, wat ook gefragmenteerd gebeurt.

De behoefte ligt activiteiten vormt en een duidelijk onderscheidende factor juist in aansluiting bij het bestuurlijk overleg op strategisch (met uitstraling naar heel NHN), zowel binnen als buiten de niveau. De recente ontwikkeling, dat ter voorbereiding van het regio heeft. Naast Seed Valley zetten de grotere steden Alkmaar, BAO mogelijk thematische werkgroepen worden georganiseerd Hoorn en Den Helder wel nadrukkelijker in op samenwerking met het bedrijfsleven, werd aangegeven als een positieve buiten de regio. Dit geldt eveneens voor enkele grote bedrijven ontwikkeling. in de regio. Andere verbindingen op Noord-Holland Noord niveau zijn Kortom: er zijn binnen het economisch regionaal ecosysteem georganiseerd via het Ontwikkelingsbedrijf, Greenport NHN en duidelijke schakels tussen de niveaus binnen het ERE, van de het RPA NHN. Vanuit bestuurders wordt de komst van de ROM lokale bedrijvenkringen naar de koepelorganisaties (Westfriese ook gezien als een nieuwe impuls voor economische activiteit in Bedrijvengroep en Ondernemend Alkmaar). Dit verschilt Noord-Holland Noord. wel sterk per subregio. In alle drie de subregio’s zien we een beweging naar verdere organisatie en professionalisering van Een speler die op regionaal niveau een verbindende rol speelt de samenwerking tussen bedrijven, in verschillende fasen. voor het bedrijfsleven is InHolland.

Op NHN schaal is triple De aansluiting tussen de subregionale ERE’s en het regionale helix samenwerking niet echt gerealiseerd en daar ligt volgens ERE kan in ogen van de meeste gesprekspartners nog steviger veel gesprekspartners wel een rol om slagvaardig en samen op worden ingevuld. te treden.

28

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

De aansluiting van het bedrijfsleven op de overheid is op Box 7. Vergelijking economisch regionaal ecosysteem subregionaal niveau het sterkst georganiseerd. Vanuit de Groningen, Drenthe, Friesland en Noord-Oost Brabant programma’s zoals De Kop Werkt!, focusagenda regio Alkmaar Systeemelementen. In vergelijking met de andere en het Pact van Westfriesland wordt op subregionaal niveau casusregio’s heeft Noord-Holland Noord een gemiddeld actief de aansluiting gezocht met het bedrijfsleven. aantal hoog- en laagopgeleiden. Er wordt relatief minder geïnvesteerd in Research & Development. Het bedrijfsleven ervaart een verschil in houding van de provincie en de gemeenten, waarbij de gemeenten veel op Randvoorwaarden. In Noord-Holland Noord zijn sinds zichzelf zijn gericht. Een aantal gesprekspartners sprak de wens 2015 veruit de meeste wethouders opgestapt, ongeveer uit dat de overheden meer voortouw zouden nemen op die twee keer zo veel als in de andere casusregio’s. Dit zegt regionale samenwerking, omdat dat ook de samenwerking van iets over de stabiliteit van formele instituties. Voor de het bedrijfsleven op die schaal vereenvoudigt. Op dit moment randvoorwaarde fysieke infrastructuur geldt dat de zijn ook nog veel verbindingen vanuit bedrijven op individuele gemiddelde afstand tot een hoofdverkeersweg overal basis of via bedrijvenkringen met de gemeenten georganiseerd.

ongeveer hetzelfde is. De gemiddelde woon-werkafstand is ongeveer gelijk in Noord-Oost Brabant en lager dan Andersom ervaren bestuurders ook onduidelijkheid in hoeverre de andere casusregio’s. De gemiddelde afstand tot een koepelorganisaties een vertegenwoordiging zijn van het treinstation is in Noord-Holland Noord het laagst. bedrijfsleven in de regio. Bestuurlijke respondenten gaven aan waardering te hebben voor de inbreng en aanwezigheid van het BRP en nieuwe bedrijven. Noord-Holland Noord is de bedrijfsleven bij het BAO en binnen Greenport NHN. enige casusregio waar meer nieuwe bedrijven worden opgericht dan gemiddeld in Nederland. Het Bruto Regionaal Product is over het algemeen wel lager dan in de andere casusregio’s.

ERE en BRE. Het economisch regionale ecosysteem is in Noord-Oost Brabant in sterke mate gedomineerd en aangejaagd door het BRE in termen van oprichten, financieren en agendering. Daarbij is de samenhang tussen de ecosystemen niet in balans door het ontbreken van een MRE. In Fryslân weten economische partijen elkaar binnen een aantal sectoren te vinden waar in een deel van de gevallen wordt gekozen voor financiering vanuit het BRE. In Groningen is het economisch netwerk veelal opgebouwd uit verschillende verbanden die zich afhankelijk van de opgave en/of bestuurlijke indeling bevinden op lokale, subregionale of bovenregionale schaal.

29

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

2.5 Deelvraag 5: Welke publieke in kaart brengen. Voordat we de ontwikkelingen op COROP- waarde wordt er in de regio niveau uitlichten, is het interessant om de scores van de regio gerealiseerd? te vergelijken met andere regio’s.

Publieke waarde gaat over de korte en lange termijneffecten van Het Coöperatief Convenant van RaboResearch heeft onderzoek het handelen door (samenwerkende) overheidsorganisaties. Of gedaan naar geografie van brede welvaart. Ze hebben de scores die effecten van waarde zijn, bepaalt het publiek: individuele van alle regio’s op de regionale brede welvaart index in een burgers die handelen vanuit hun eigen overtuiging over wat goed vergelijk over tijd (2013 en 2019) onderzocht, zie figuur 11. en rechtvaardig is. In maatschappelijke processen besluiten zij In het kwadrant linksonder staan de COROP-regio’s Kop van collectief (middels volksvertegenwoordiging, maar ook door zich te Noord-Holland & West-Friesland en Alkmaar en omgeving. verenigen in maatschappelijke organisaties of burgerinitiatieven) In het kwadrant linksonder staan de regio’s met een gemeten welke publieke waarde de overheid moet nastreven, en of ze dat beneden gemiddelde brede welvaart in de jaren 2013 en 201919. goed doet. Wij beschrijven publieke waarde aan de hand van brede Wat betreft de groei in de regio tussen 2013 en 2019 zien we welvaartsindicatoren18 en de ambities die de regio zichzelf stelt. dat beide COROP regio’s e.o. hoger dan gemiddeld is gegroeid. Deze bevindt zich namelijk boven de diagonaal.

De COROP- Het realiseren van publieke waarde beschrijven we aan de regio Alkmaar en Omgeving scoort iets hoger dan Kop & West- hand van 7 brede welvaartsindicatoren: Welzijn & gezondheid, Friesland. Beide regio’s hebben een bovengemiddelde brede veiligheid, wonen, materiële welvaart, arbeid, milieu en welvaart score in 2019. Een belangrijke kanttekening is dat de samenleving. Daarvoor gebruiken we de cijfers vanaf 2015 tot berekeningen met de cijfers uit 2019 zijn gemaakt. Anno 2021 de meest recente cijfers. Hiermee kunnen we de ontwikkelingen zou het BRE NHN mogelijk een andere plek krijgen, dit kunnen we in deze rapportage alleen niet met cijfers bekrachtigen.

0,72 NL = 0,645

0,71 Het gooi en Utrecht Vechtstreek

0,70 ZW-Friesland

M-Limburg N-Overijssel 0,69 O-Zuid-Holland N-Drenthe Alkmaar e.o. Veluwe Kop van Noord holland Overige Zeeland ZO-Friesland ZW-Overijssel Leiden-Bollenstreek Brede welvaart 2019

0,68 Z-Vlaanderen ZW-Drenthe N-Limburg Zuid-holland Aggl. Haarlem Twente NO-Brabant 0,67 Flevoland N-Friesland Delft en Westland ZW-Gelderland ZO-Brabant Overige Groningen 0,66 NL = 0,665 W-Brabant

Arnhem/ Nijmegen ZO-Drenthe Z-Limburg 0,65 O-Groningen

Zaanstreek Groot-Amsterdam

0,64 Groot-Rijnmond Delfzijl e.o.

0,63 Aggl. Den Haag en o nd

0,62 er w

0,60 0,61 0,62 0,63 0,64 0,65 0,66 0,67 0,68 0,69 ijs

Brede welvaart 2013 Figuur 15. Scores van alle regio’s op de regionale brede welvaart index in een vergelijk over tijd (2013 en 2019), Coöperatief Convenant van RaboResearch (17 mei 2021), gemeten op COROP-niveau 18 Vergelijkingsscores zijn gebaseerd op de Regionale Monitor Brede Welvaart van het CBS, waar Noord-Holland wordt vergeleken met de andere provincies (12 in totaal) en de 2 COROP-regio’s die binnen Noord-Holland Noord vallen, worden vergeleken met elkaar en de andere COROP-regio’s (40 in totaal). 19 Het coöperatief convenant voor Nederland 30

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

Welzijn & Gezondheid Materiële welvaart Monitor Noord-Holland Noord scoort wisselend op de brede Monitor In Noord-Holland Noord is materiële welvaart wisselend: brede welvaartsindicator welzijn. Op het thema gezondheid brede de omvang van de economie in Noord-Holland Noord welvaart scoren de Kop van Noord-Holland en Westfriesland welvaart is beperkt, maar inwoners hebben een gemiddelde tot gemiddeld. Regio Kop van NH heeft wel relatief veel bovengemiddelde bestedingsruimte en vermogen. Op inwoners met overgewicht. De regio Alkmaar heeft relatief alle indicatoren doet Regio Alkmaar e.o. het beter dan weinig inwoners met overgewicht, maar relatief veel de COROP-regio Kop van Noord-Holland. Regio Noord- inwoners met langdurige ziekten/aandoeningen. In Regio Holland Noord is gedaald op de ranglijst met de andere Alkmaar e.o. is een daling in de ranking te zien op het COROP-regio’s wat besteedbaar inkomen betreft in 2018 gebied van welzijn, al blijft deze bovengemiddeld. t.o.v. 2015. Het vermogen van huishoudens in Alkmaar e.o. laat juist een relatieve stijging zien. Beelden De vergrijzing van de regio is in veel interviews een terugkerend vraagstuk: inwoners worden steeds ouder Beelden In gesprekken komt naar voren dat de economische en krijgen dus meer gezondheidsproblemen. Daarbij opgaven per subregio verschillen.

Zo zijn de haven van wordt aangegeven dat de financiering van de zorg door Den Helder en de ontwikkeling van datacenters en decentralisatie alleen nog maar lastiger is geworden. windenergie belangrijk in Kop van Noord-Holland, spelen bedrijven als Seed Valley een grote rol in Westfriesland en Ambities De GGD heeft ambities geformuleerd om de zijn de meeste bedrijven gevestigd in Regio Alkmaar e.o. gezondheid en veiligheid in Noord-Holland Noord te bewaken, beschermen en bevorderen. Daarnaast zijn Ambities Op het gebied van materiële welvaart zijn er ambities zorgorganisatie Omring, het Dijklander Ziekenhuis, de m.b.t. een toekomstbestendige Agribusiness (Greenport Noordwest Ziekenhuisgroep, GGZ Noord-Holland Noord NHN). Het Ontwikkelingsbedrijf NHN heeft het doel en de huisartsorganisaties gaan samenwerken met VGZ gesteld om de samenwerking tussen ondernemers voor betere zorg die voor de patiënt toegankelijk en en onderwijs- en kennisinstellingen te versterken en betaalbaar blijft. om een positief vestigings- en ondernemersklimaat te ontwikkelen. Daarnaast streeft de Destinatiemarketing- organisatie Holland Boven Amsterdam naar meer bezoekers die meer besteden en vaker terugkomen.

Wonen Arbeid Monitor De regio Noord-Holland Noord scoort gemiddeld tot Monitor Op het thema arbeid en vrije tijd scoort Noord-Holland brede bovengemiddeld t.o.v. de andere COROP-regio’s op brede Noord over het algemeen gemiddeld, maar tussen de welvaart het thema wonen. Daarbij scoren subregio’s Kop van welvaart indicatoren en tussen de subregio’s zien we aanzienlijke Noord-Holland en Westfriesland beter dan Regio Alkmaar verschillen. Alkmaar e.o. scoort bovengemiddeld op bruto- e.o. Wel valt op dat de tevredenheid met de woning en en netto arbeidsparticipatie en werkloosheid. Over de woonomgeving – hoewel relatief gezien nog steeds groot reistijd voor woon-werk verkeer is men er zeer ontevreden, – fors gedaald is in 2018 t.o.v. 2015. waar de Kop van Noord-Holland en Westfriesland juist weer goed scoren. De Kop van Noord-Holland en Beelden Uit de interviews komt vaak naar voren dat er in de regio Westfriesland scoren bijzonder laag op hoogopgeleide Noord-Holland Noord een grote woningbouwopgave ligt, bevolking. Noord-Holland Noord laat sinds 2015 een met name in Regio Alkmaar e.o. Enkele gesprekspartners dalende lijn zien in de scores op de indicatoren op het geven aan dat niet alleen de grotere steden, maar thema arbeidsmarkt. ook een aantal kleinere gemeenten meer woningen willen bouwen.

Daarnaast is de huisvesting van Beelden In gesprekken worden door veel bestuurders en overige arbeidsmigranten in een aantal interviews genoemd als stakeholders zorgen geuit over de arbeidsmarkt. Deze belangrijk onderdeel van die opgave. zorgen richten zich op het vasthouden van (jonge) hoogopgeleide mensen en van mensen die willen werken Ambities In de Woondeal Noord-Holland Noord hebben de in de agrarische sector. Zij hopen dat de trek vanuit de provincie, 18 gemeenten en marktpartijen met elkaar randstad en met name de MRA hier compensatie voor afgesproken om 40.000 extra woningen te bouwen biedt, ook om krimp en vergrijzing het hoofd te bieden. Er in Noord-Holland Noord voor 2030. Ondanks de wordt vanuit het onderwijs ingezet op meer contact met verschillen in de woningbouwopgaven hebben de bedrijven voor stagemogelijkheden om de aansluiting op gemeenten in Noord-Holland Noord elkaar gevonden de arbeidsmarkt te verbeteren. in een gezamenlijk verhaal naar buiten. Met name Alkmaar, Heerhugowaard en Hoorn zullen een deel Ambities Met de komst van de Regionale van de grote woningvraag opvangen als onderdeel Ontwikkelingsmaatschappij (ROM) kunnen ondernemers van het Daily Urban System van Amsterdam. Het doel in Noord-Holland efficiënter aanspraak maken op is om de woningen op binnenstedelijke locaties en budgetten vanuit het Rijk.

De RPA NHN heeft als doel zoveel mogelijk in de buurt van trein- en busstations te gesteld iedereen aan het werk te krijgen en een duurzame, bouwen. Daarnaast wordt in Den Haag lobby gevoerd ontwikkelingsgerichte en inclusieve arbeidsmarkt te op o.a. het thema bereikbaarheid. Hierin is de ambitie creëren. vastgelegd om bestaande infrastructuur te optimaliseren en de bereikbaarheid van de haven van Den Helder te verbeteren.

31

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

Milieu Samenleving Monitor Regio Noord-Holland Noord scoort wisselend op Monitor Noord-Holland Noord scoort niet hoog op de brede brede het thema milieu. De Kop van Noord-Holland en brede welvaartsindicator samenleving. In Regio Alkmaar e.o. welvaart Westfriesland scoren laag op natuurgebied per inwoner welvaart heeft men relatief veel vertrouwen in landelijke instituties maar hoog op broeikasgasemissies per inwoner (wat en in anderen, maar er is relatief weinig contact met wil zeggen dat deze relatief laag zijn per inwoner) en familie, vrienden of buren. Ook scoort Alkmaar e.o. natuur- en bosgebieden. Regio Alkmaar e.o. scoort gemiddeld op vrijwilligerswerk. In de Kop van Noord- bovengemiddeld op afstand tot openbaar groen en Holland en Westfriesland is de situatie andersom: er is een broeikasgasemissies per inwoner, maar laag op de andere gemiddelde hoeveelheid contact met familie, vrienden of indicatoren. buren, en ook het vertrouwen in anderen is gemiddeld. Castricum scoort op alle indicatoren relatief hoog. Beelden Respondenten bestempelen vraagstukken rondom het thema milieu vaak als belangrijk waaronder stikstof Beelden Uit de gevoerde gesprekken ontstaat het beeld dat er uitstoot, duurzaamheid (circulaire economie) en de voornamelijk sprake is van sociale cohesie op lokale en energietransitie. Daarbij zien veel gesprekspartners subregionale schaal.

Daarbij is er druk op de leefbaarheid veel kansen in de regio voor de transitie naar een door de vergrijzing en ontgroening. Daarnaast werd in waterstofeconomie. een enkel gesprek gesteld dat de solidaire cultuur en samenhang groter is in rurale gebieden, ondanks de Ambities Het is de ambitie van de GR Omgevingsdienst NHN om afstanden. in 2022 de leefomgevingsautoriteit te zijn, met focus op milieu, duurzaamheid en natuurtaken. De Regio Ambities Er zijn weinig regionale ambities naar voren gekomen die Deal Maritiem cluster Kop van Noord-Holland focust erop gericht zijn de samenleving als welvaartsindicator te zich naast kennis- en talentontwikkeling en maritieme versterken. opkomende technologieën ook op de energietransitie- waterstofeconomie. Vanuit de overheid zijn de recreatieschappen een belangrijke actor op het vlak van Vanuit de Regionale Monitor Brede Welvaart en de gesprekken natuur, toerisme en recreatie. Daarbij ligt enerzijds de focus richting de gemeente- en provinciebesturen en hebben we onvoldoende beeld over de veiligheid in de regio. De anderzijds richting de ondernemers die actief zijn in- en ambitie van de Veiligheidsregio Noord-Holland Noord richt rondom het recreatieschap. zich op het verkleinen van risico’s en het beperken van leed en schade bij incidenten.

32

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

Opgavenprofiel Noord-Holland Noord Op basis van de beantwoording van de voorgaande deelvragen komen we samengevat tot het volgende opgavenprofiel gerelateerd aan de wijze waarop het BRE, MRE en ERE is georganiseerd als fundament om die opgaven aan te pakken. We schetsen de voornaamste opgaven op (boven)regionaal en subregionaal niveau. Het opgavenprofiel bevat dus geen uitputtende weergave van alle opgaven voor de regio.

Sociaalmaatschappelijke opgaven Dominant schaalniveau

Demografische opgave Regionaal <--> subregionaal <--> lokaal Bevolkingskrimp is voor de subregio Kop van Noord-Holland een belangrijke opgave. Hier De demografische opgave en de aanpak daarvan krimpen alle gemeenten licht tot aanzienlijk Ook voor een deel van de gemeenten in de subregio heeft in algemene zin gevolgen voor de ruimtelijke, West-Friesland ligt hier een uitdaging (Medemblik en Koggenland). Voor de regio Alkmaar en economische en andere sociaalmaatschappelijke een deel van de gemeenten in de regio West-Friesland verwacht men een lichte tot behoorlijke opgaven die we hieronder schetsen. bevolkingsgroei. In Noord-Holland Noord is er een bovengemiddelde vergrijzing en een hoge grijze druk, met name aan de kustgemeenten. In de gemeenten Alkmaar, Heerhugowaard, Uitgeest en Hoorn is de grijze druk iets lager.

Sociaal domein en gezondheid Subregionaal <--> lokaal In de regio NHN zien we dat de gezondheid van inwoners over het algemeen gemiddeld is. In de aanpak van de opgaven in het sociaal domein De sociale problematiek in de grotere steden is gemiddeld genomen iets groter dan in de kan NHN bouwen op een sterk georganiseerd MRE plattelandsgemeenten. De toenemende vergrijzing gaat voor alle gemeenten in de regio naar met een goede verbinding met het BRE op lokale en verwachting leiden tot een groeiende zorgvraag. De financiering van de (toenemende) zorg en subregionale schaal. Op regionale schaal is er geen het realiseren van innovatie om de zorg op het gewenste kwaliteitsniveau te kunnen (blijven) verbinding tussen het MRE, het BRE en het ERE. bieden is een belangrijke opgave voor alle gemeenten in de regio NHN.

Leefbaarheid en welzijn Lokaal Als we kijken naar de leefbaarheid en welzijn in brede zin van inwoners in het gebied van NHN In de aanpak van de leefbaarheidsopgave kunnen dan zien we dat over de linie de tevredenheid met de sociale en fysieke leefomgeving gemiddeld de NHN gemeenten bouwen op een sterk MRE en tot goed is. De materiële welvaart is gemiddeld tot bovengemiddeld in de hele regio. De ERE op lokaal schaalniveau, die overwegend goed in leefbaarheidsopgave richt zich op het behouden en versterken van de het gebied als regio waar verbinding staan met het lokale BRE. Dat vormt een het goed wonen, werken, leven en recreëren is. krachtig fundament. Ook subregionaal krijgen deze De leefbaarheidsopgave raakt aan de andere sociale, ruimtelijke en economische opgaven. We verbindingen steeds sterker vorm. zien dat op die opgaven meer druk de komende jaren komt te staan, wat van invloed kan gaan De verbinding tussen het BRE, ERE en MRE ten zijn op de bredere leefbaarheid in het gebied. aanzien van de integrale opgave leefbaarheid komt op het niveau van NHN niet zichtbaar tot stand.

Ruimtelijke opgaven Dominant schaalniveau

Wonen Bovenregionaal <--> regionaal <--> subregionaal Het is over het algemeen goed wonen in de regio Noord-Holland Noord. De komende jaren ligt De aanpak van de woonopgave is in sterke mate er zeker in de Regio Alkmaar en Hoorn er een sterke druk op het bouwen van nieuwe woningen op het niveau van het subregionaal en lokaal BRE (als overloopgebied van de MRA). In de Kop van NH en andere meer landelijke gemeenten ligt er georganiseerd. Daar vindt besluitvorming plaats en een belangrijke opgave om het aanbod en de bereikbaarheid van woonvoorzieningen voor alle de afstemming tussen het BRE-ERE-MRE plaats. doelgroepen te verbeteren om zo de uitstroom van jongeren en hoger opgeleiden te remmen De aansluiting van het regionale BRE met het maar ook om thuiswonen mogelijk te blijven maken. Voor de Kop en delen van West-Friesland bovenregionale BRE is nog niet stevig vormgegeven. ligt er een belangrijke opgave in de verwachte bevolkingskrimp.

Bereikbaarheid Bovenregionaal <--> regionaal Bereikbaarheid binnen de subregio’s Kop van NH en West-Friesland is voor woon-werkverkeer Het bovenregionale BRE is belangrijk in de aanpak beter dan in de regio Alkmaar. Bereikbaarheid van landelijke gemeenten en voorzieningen in van de bereikbaarheidsopgave. De verbinding tussen kleine kernen is een aandachtspunt. Voor de regio Alkmaar en Hoorn ligt er een grote opgave het bovenregionale en het BRE op het schaalniveau in het verbeteren van de bereikbaarheid en de ontsluiting richting het zuidelijk deel van de NHN beginnend wordt vormgegeven. provincie (MRA), waar veel woon-werkverkeer tussen plaatsvindt (o.a. de A7, spoor). Met oog op We zien dat afstemming ten aanzien van de de woningbouwopgave brengt dit ook opgaven ten aanzien van bereikbaarheid met zich mee. bereikbaarheidsopgave vanuit het lokale en subregionale BRE het sterkst is vormgegeven, maar dat de verbinding naar regionaal en bovenregionaal nog niet krachtig is vormgegeven.

33

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

Natuur(recreatie) en toerisme subregionaal <--> lokaal De regio NHN beschikt over veel landschappelijke kwaliteiten. Voor veel gemeenten en Op het vlak van natuur is het BRE, en het samenspel subregio’s wordt de opgave geformuleerd om dit breder te profileren. De groeiende vraag naar met het MRE en ERE, subregionaal en lokaal vrijetijdsvoorzieningen leidt tot een toenemende behoefte aan ruimte en druk op het landschap vormgegeven. Tegelijkertijd ligt er een grote opgave om de kwaliteit van de natuur te behouden. Deze Een verbinding met het regionale BRE, ERE en MRE komt steeds meer onder druk te staan. De biodiversiteit neemt in sterke mate af en er is een is niet zichtbaar. meervoudige wateropgave (vasthouden en bufferen zoetwater, op peil houden kwaliteit en tegengaan verziliting). Dit verhoudt zich in sterke mate tot de klimaatopgave.

Energie en klimaat Regionaal <--> subregionaal <--> lokaal Ten aanzien van energie en klimaat moeten er in de verschillende subregio’s flinke stappen De energietransitie wordt opgepakt en aangepakt worden gezet om te voldoen aan de eisen van het deltaprogramma, klimaatakkoord en de vanuit het BRE elk schaalniveau, waarop de energietransitie. Zo ligt het aandeel hernieuwbare energie bij veel gemeenten nog onder het verbinding met elkaar is georganiseerd. De landelijk gemiddelde. Er moet ruimte worden geboden voor de grootschalige innovatieve samenhang met andere domeinen is minder energieontwikkeling en verduurzaming van het (landelijk) gebied. zichtbaar.

Economische opgaven

Arbeidsmarkt en onderwijs Regionaal <--> subregionaal <--> lokaal Op het vlak van arbeidsmarkt ligt er een grote opgave in de regio NHN. De arbeidsparticipatie in We zien dat het BRE ten aanzien van de brede zin neemt af. Met name in Westfriesland en Kop van NH ligt een opgave ten aanzien van arbeidsmarkt en het onderwijs sterk subregionaal en een krimpende potentiële beroepsbevolking, een hoog percentage inactieven en een krappe regionaal is georganiseerd en goed is aangesloten op arbeidsmarkt. De regio NHN staat in brede zin voor de opgave om voldoende gekwalificeerd het ERE. personeel te behouden en aan te trekken, werklocaties te bieden en de aansluiting/mismatch met onderwijs te verbeteren. Daarin ligt een specifieke opgave richting technische beroepen. De opgave is eveneens om duurzame afstemming te faciliteren tussen arbeidsmarkt en onderwijs, die goed kan inspelen op veranderingen.

Economie en innovatie (boven)regionaal <--> subregionaal De regio NHN staat qua economie de komende jaren voor verschillende opgaven. We zien een Ten aanzien van de economische opgave zien we relatieve daling van het BBP, de arbeidsparticipatie en het besteedbaar inkomen wat op zijn dat NHN kan bouwen op een sterk ERE op lokale beurt weer impact heeft op de ontwikkeling van het gebied. en subregionale schaal die elkaar ook beginnend op regionale schaal vinden. Het BRE is sterk De economische sectoren in NHN staan ook voor specifieke opgaven. Dit betreft onder meer subregionaal georiënteerd. de verduurzaming en innovatie in de agrosector, om traditionele landbouw om te zetten naar duurzamere voedselsystemen en een natuurinclusieve bedrijfsvoering. Daarnaast ligt er een belangrijke opgave in de toekomstbestendigheid van bedrijven en ruimte te bieden voor innovatie en ervoor te zorgen dat ondernemers toegang hebben tot kennis, middelen en netwerk voor innovatie. Meer lokaal en subregionaal liggen er opgaven ten aanzien van de (overcapaciteit) aan detailhandelsoppervlakte, bedrijventerreinen en (economische en toeristische) profilering.

34

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

heid Wo baar ne n reik Be Bovenregionaal

Regionaal

So cia e mi

al d Subregionaal no

om Eco

ein Lokaal

h eid A rb e en o

aar i d s wijs nd

e fb ma er

Le rk t

N t at aa uu m r( r n k li e cr ea t i e ) ie e E n e rg Figuur 16. Opgaveprofiel NHN in relatie tot schaalniveaus

De capaciteit om op regionale schaal te acteren als BRE moet 2.6 Deelvraag 6: Welke actief georganiseerd worden. Bijdragen daaraan worden geleverd organisatorische capaciteit is er? door partijen zoals het Ontwikkelingsbedrijf NHN, RPA NHN, Greenport NHN, de provincie en de gemeenten. In het Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem wordt gewerkt aan het realiseren van publieke waarde. Hiervoor is capaciteit nodig; Binnen het BAO wordt de regionale afstemming georganiseerd. dat wil zeggen input in de vorm van mensen en (financiële) Respondenten ervaren dat de opvolging van afspraken of middelen welke worden ingezet voor het versterken van ambities die in dit gremium worden gemaakt moeizaam regionale samenwerking. Het ontbreekt aan harde data over verloopt, voornamelijk door een gebrek aan capaciteit. Ook regionaal beschikbare capaciteit. Onderstaande informatie ziet men een gebrek aan capaciteit in de voorbereiding van het komt voornamelijk voort uit de interviews en focusgroepen. BAO, terwijl gedegen ambtelijke voorbereiding in de ogen van respondenten ook zou leiden tot een effectiever overleg. Het BRE kent een aantal uitvoeringsorganisaties zoals de Veiligheidsregio, GGD en Omgevingsdienst.

De Als oorzaak voor de beperkte capaciteit voor regionale uitvoeringsorganisaties in Noord-Holland Noord lijken geen samenwerkingsverbanden zoals het BAO wordt onder meer capaciteitsproblemen te ervaren voor de huidige taken. gegeven dat gemeenten al zeer beperkte capaciteit en middelen hebben voor hun lokale taken, dat het vrijmaken van capaciteit Veel respondenten signaleren dat het moeizaam is om binnen voor regionale taken niet als prioriteit wordt gezien. Een het BRE capaciteit beschikbaar te maken voor het werken aan deel van de benodigde capaciteit wordt ingevuld door het meer strategische regionale opgaven of projecten die niet direct Ontwikkelingsbedrijf (en de provincie), die hierin een grotere horen tot de (wettelijke) taak van samenwerkingsverbanden. rol dan oorspronkelijk bedacht op zich nemen. Overigens wordt Noord-Holland Noord wijkt hierop niet af van andere regio’s. ook aangegeven dat er niet veel ambtelijke capaciteit nodig is voor NHN, maar dat zelfs het vrijspelen van een beperkt aantal uren en mensen al een opgave is.

35

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

Box 8. Vergelijking organisatorische capaciteit Groningen, Ook in Groningen leunen veel samenwerkingsverbanden Fryslân en Noord-Oost Brabant op de inzet (in termen van mensen en middelen) van Met de RNOB kent Noordoost Brabant een regiobureau de provincie Groningen. Daar speelt de broze financiële met enige capaciteit voor de regionale samenwerking. positie van Groningse gemeenten een rol in, waardoor De RNOB heeft geen eigen personeel in dienst en werkt zij minder mogelijkheden hebben om (sub)regionaal te op basis van inhuur. Dit wordt aangevuld met capaciteit investeren. Door de herindelingsgolf is de afhankelijkheid vanuit gemeenten. Het regiobureau in Noordoost Brabant van de provincie Groningen wel minder geworden. Wat in wordt gefinancierd door de deelnemende gemeenten en termen van organisatorische capaciteit heeft geholpen is de door extra gelden die vanuit de provincie of het Rijk naar financiering van subregionale samenwerkingsverbanden de regio komen. Daarnaast is er in Noordoost Brabant voor door het Rijk (Nationaal Programma Groningen). gekozen om de keten rondom agrifood, de economische en maatschappelijke signatuur van de regio, als verbindend thema te nemen. Stichting AgriFood Capital, een publiek- private ontwikkelmaatschappij, is hier de uitkomst van.

2.7 Deelvraag 7: In hoeverre is er Het is een door de overheid geïnitieerde stichting waarin draagvlak voor het BRE? het RNOB, ondernemers en onderwijs met een gelijke hoeveelheid bestuurders in het stichtingsbestuur zijn Bij draagvlak voor het BRE gaat het erom in hoeverre het BRE vertegenwoordigd. Stichting AgriFood Capital stuurt de legitimiteit geniet in de ogen van stakeholders (politiek-bestuurlijk, uitvoeringsorganisatie AgriFood Capital BV aan, waar inwoners, maatschappelijke organisaties en bedrijven). We kijken ongeveer 25 projectleiders actief zijn. AgriFood Capital BV daarbij naar fundamentele legitimiteit voor het BRE (steun voor ontvangt het overgrote deel van haar financiering uit de het BRE omdat wordt geloofd in de meerwaarde) en instrumentele publieke sector, voornamelijk uit het RNOB. legitimiteit (steun voor het handelen en de uitkomsten van het BRE). Het BRE NoordOost Brabant heeft bewust gekozen voor vormgeving van de netwerken RNOB en AgriFood Capital Politiek-bestuurlijke legitimiteit door middel van zogeheten Netwerk Administrative Uit interviews komt naar voren dat de fundamentele Eenheden20: er zijn kleine organisaties ingericht met de legitimiteit voor het BRE op het niveau van Noord-Holland enkele functie om het netwerk te laten functioneren. Ze Noord niet zonder meer aanwezig is.

Daarmee wordt bedoeld hebben een agenderende, ondersteunende en najagende dat bestuurders en politici niet allemaal overtuigd zijn van de functie. meerwaarde van samenwerking op het schaalniveau van NHN. Een gedeelte van de bestuurders ziet deze meerwaarde juist heel Dit ligt anders in de regio’s Fryslân en Groningen, waar sterk, maar dit wordt niet door alle bestuurders en politici in de provincies een prominentere taak innemen bij het dezelfde mate gedragen. versterken en onderhouden van het regionale netwerk. Ten aanzien van verdere samenwerking op de subregio’s is Dit heeft er onder meer mee te maken dat de schaal van deze fundamentele legitimiteit hoger. Het merendeel van de BRE Fryslân gelijk valt met de schaal van de provincie. Er is bestuurders en politici ziet hier een sterke meerwaarde voor daarmee een organisatie beschikbaar die werkzaamheden samenwerking. kan uitvoeren voor de regio. Daarnaast is er met Leeuwarden een centrumgemeente die capaciteit kan Op basis van de enquête blijkt dat het belang van regionale leveren en daarin ook haar verantwoordelijkheid pakt. Het samenwerking wel gedragen wordt door raadsleden: 82% van de effect daarvan is dat de regio voor de inzet van capaciteit respondenten geeft aan dat samenwerking tussen overheden in grotendeels afhankelijk is van de wil en bereidheid van de regio nodig is om maatschappelijke vraagstukken op te lossen.

provincie en grotere gemeenten.

20 Kenis en Provan (2008), Modes of network governance: Structure, management, and effectiveness. Journal of Public Administration Research and Theory, 18(2), 229-252.

36

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

Uit de enquête (figuur 13) blijkt dat driekwart van de In veel interviews wordt aangegeven dat duurzame relaties raadsleden in de basis wel (erg) geïnteresseerd is in de regionale belangrijk zijn voor de steun voor het BRE NHN. Juist in een samenwerkingsverbanden en dat meer dan 40% ook actiever netwerksamenwerking is het van groot belang om onderling betrokken wil zijn bij de samenwerkingsverbanden in de regio. vertrouwen, gedeeld draagvlak en gedeelde urgentie op te Slechts 14% geeft aan niet meer betrokken te willen zijn. bouwen. Wisselingen van wethouders en bestuurders zijn hierin Daarmee zien we dat er wel fundamentele legitimiteit is voor een belemmerende factor geweest, eveneens in het opbouwen samenwerking in de regio. Tegelijkertijd zien we ook dat in het van duurzame relaties met het maatschappelijk middenveld (en onderzoek vanuit volksvertegenwoordigers de betrokkenheid vice versa). Deze wisselingen kwamen in Noord-Holland Noord van raadsleden met een responsratio van 15,7% op de BRE relatief een stuk vaker voor dan in de andere casusregio’s. NHN enquête relatief laag is geweest21. Er was eveneens weinig Ook de politieke fragmentatie in gemeenteraden werkt niet animo voor de focusgroep voor raadsleden. bevorderend. Daarnaast wordt het gebrek aan ambtelijke capaciteit door veel gesprekspartners als een obstakel ervaren.

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Daarbij wordt aangegeven dat de doorloop bij ambtenaren hoog Ik zou actiever betrokken willen zijn bij regionale samenwerking. is en er niet altijd even goed wordt overgedragen.

De inbreng van mijn gemeenteraad/Provinciale Staten/het AB van Instrumentele legitimiteit het waterschap heeft invloed op de regionale besluitvorming. Ten aanzien van instrumentele legitimiteit (steun voor het handelen en uitkomsten van het BRE) zien we een aantal Ik ben geïnteresseerd in de regionale samenwerkingsverbanden terugkerende obstakels: men wil eerst het resultaat (1) van de waaraan mijn gemeente/provincie/waterschap deelneemt. regionale samenwerking zien, voordat ze erin investeert. Ook wordt het draagvlak kleiner zodra geld of zeggenschap (2) in Over het algemeen zijn de procedures voor besluitvorming bij regionale samenwerking mij helder. het geding lijken te komen. Daarin zien we dat er een sterke(re) focus ligt op het realiseren van lokale ambities (3), welke voorrang krijgen op regionale ambities. Hieronder lichten we Ik heb voldoende zicht op wat zich in regionale samenwerkingsverbanden afspeelt. elk van deze obstakels nader toe.