Eindrapport BRE Noord-Holland Noord (achtergrondinformatie)

EINDRAPPORT

Het BRE Noord-Holland Noord

BRE casusonderzoek

15 december 2021

EINDRAPPORT

Het BRE Noord-Holland Noord BRE casusonderzoek

Sofie Dreef Judith van Niekerk Anne van Heerwaarden Eleonore Stockmann Caspar van den Berg

15 december 2021

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

Inhoudsopgave

1. Inleiding.......................................................................4 4. Conclusie................................................................... 46 1.1 Vergelijkend onderzoek naar Bestuurlijk Regionale Ecosystemen............................................................................................. 4 1.2 BRE onderzoek in Noord-Holland Noord............................5 5. Uitzicht: handelingsperspectief ..................... 49 1.3 Aanpak............................................................................................................6 5.1 Op weg naar de volgende fase van 1.4 Leeswijzer......................................................................................................7 het regionaal ecosysteem NHN...............................................50 5.2 Stel gezamenlijk de focus en prioriteiten voor de ‘NHN’ schaal vast............................................................... 51 2. Overzicht: deelvragen 1 t/m 7.............................. 8 5.3 Investeer in de balans tussen en 2.1 Deelvraag 1: Wat zijn specifieke kenmerken binnen de ecosystemen.................................................................

52 van de regio?..............................................................................................9 5.4 Zonder capaciteit kun je bovenstaande 2.2 Deelvraag 2: Hoe ziet het BRE eruit?.................................. 12 niet realiseren; maak daar expliciete afspraken 2.3 Deelvraag 3: Hoe ziet het maatschappelijk over..................................................................................................................54 ecosysteem eruit?...............................................................................22 5.5 Investeer in politieke ontmoeting; 2.4 Deelvraag 4: Hoe ziet het economisch met urgentie en gericht op draagvlak en trots .......... 55 ecosysteem eruit?...............................................................................26 2.5 Deelvraag 5: Welke publieke waarde wordt er in de regio gerealiseerd?.........................................................30 2.6 Deelvraag 6: Welke organisatorische capaciteit Bijlagen: is er?................................................................................................................ 35 2.7 Deelvraag 7: In hoeverre is er draagvlak Het BRE Noord-Holland Noord.................................58 voor het BRE?.........................................................................................36 Aanpak vergelijkend onderzoek..............................59

3. Inzicht: hoe functioneert het BRE NHN? Stuurgroep en begeleidingsgroep..........................61 Deelvragen 8 t/m 10............................................. 40 3.1 Deelvraag 8: (Hoe) draagt het samenspel binnen Respondenten.................................................................62 het BRE bij aan publieke waarde creatie?........................41 3.2 Deelvraag 9: (Hoe) draagt het samenspel tussen Geraadpleegde documenten................................... 64 de drie ecosystemen bij aan publieke waardecreatie?.......................................................................................42 Overzichtstabel samenwerkingsverbanden.......66 3.3 Deelvraag 10: Hoe verhouden draagvlak en publieke waarde creatie zich tot elkaar?.................. 44 Resultaten enquête inwoners..................................69

3

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

HOOFDSTUK 1

Inleiding

1.1 Vergelijkend onderzoek Wat is een Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem? naar Bestuurlijk Regionale De Nederlandse staatsinrichting lijkt op het eerste gezicht Ecosystemen overzichtelijk: Rijk, provincies en gemeenten, aangevuld met waterschappen, elk met hun eigen taken en bevoegdheden. Het kabinet Rutte-III zette de schijnwerper op de De praktijk is echter veel complexer. Naast de drie formele regio. Het kabinet wilde niet inzetten op grootschalige bestuurslagen wordt er veelvuldig samengewerkt in ‘de structuurveranderingen in het binnenlands bestuur, maar regio’: op het schaalniveau boven de gemeente en onder de legde stevig de nadruk op ‘de regio’ en ‘regionale afspraken’, provincie. Dit netwerk van bestuurlijke op tal van beleidsterreinen. Dit past in een trend die al eerder samenwerkingsverbanden in een regio noemen wij het is ingezet. Met de decentralisaties in het sociaal domein, Bestuurlijk Regionale Ecosysteem (BRE). Het aantal maar ook met andere complexe maatschappelijke opgaven samenwerkingsverbanden verschilt per BRE (hoe donkerder die hoog op de agenda staan. Denk aan de energietransitie, de lijn in de figuur, hoe meer samenwerking tussen twee het stikstofdossier, de woningbouwopgave, de toekomst gemeenten). Ook de mate van congruentie in van de landbouw, klimaatadaptatie en mobiliteit. Stuk voor samenwerking binnen BRE’s loopt sterk uiteen.

stuk onderwerpen met zowel een ruimtelijke als een sociale dimensie, waarvan de oplossing in ‘de regio’ wordt gezocht.

Maar wat is ‘de regio’ eigenlijk? Welke resultaten behaalt de regio en hoe meten we die? Aan volksvertegenwoordigers, bestuurders en ambtenaren de taaie opgave om, zonder helderheid over deze concepten, kaders en meetinstrumenten, het succes van hun regio te vergroten en te zorgen voor meer publieke waarde.

Om meer grip te krijgen op ‘de regio’ en de factoren die bijdragen aan het realiseren van publieke waarde in die regio, doen de Rijksuniversiteit Groningen en Berenschot hier onderzoek naar. We voeren in tien regio’s veldonderzoek uit, waaronder in Noord-Holland Noord. Het samenspel tussen het Bestuurlijk Regionale Ecosysteem (BRE), het economische ecosysteem en het maatschappelijke ecosysteem staat hierbij centraal. Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft zich financieel en inhoudelijk gecommitteerd aan het onderzoek.

4

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

1.2 BRE onderzoek in Noord-Holland 1.2.1 Scope van het onderzoek Noord Dit onderzoek focust zich op ‘de regio’, bestaande uit verschillende ecosystemen. Als we het begrip ecosysteem vanuit De decentrale overheden in Noord-Holland Noord staan een bestuurskundige bril bekijken, dan kan het worden gezien voor grote maatschappelijke opgaven: van het investeren als een min of meer afgebakend geografisch gebied (de regio), in wonen en bereikbaarheid tot klimaatadaptatie tot waarbinnen bestuurlijke, economische en maatschappelijke een sterke, innovatieve economie. Met de complexiteit actoren (de levensgemeenschappen) in wisselwerking met en van de opgaven neemt het belang van samenwerking onderlinge afhankelijkheid van elkaar, en met de bestaande in de regio – tussen gemeenten, het waterschap en de omstandigheden in het gebied (de biotoop), werken aan provincie én met maatschappelijke en economische de aanpak van maatschappelijke opgaven. De regio is dus partners – bij de totstandkoming van publieke waarde toe. opgebouwd uit verschillende levensgemeenschappen die In Noord-Holland Noord wordt daar vanuit verschillende onderling in meer of mindere mate met elkaar in contact staan samenwerkingsverbanden aan gewerkt in regionaal (Noord- en, in wisselwerking met de biotoop, maatschappelijke opgaven Holland Noord) en subregionaal verband (Kop van Noord- realiseren.

Schematisch ziet dit er als volgt uit: Holland, Westfriesland en Alkmaar en Omgeving). Daarnaast ontstaan er nieuwe, opgavegerichte samenwerkingen, zoals de In dit onderzoek ligt de focus op het functioneren van de Regiodeal Maritiem Cluster. Het goed vormgeven van al deze bestuurlijke levensgemeenschap, onderling en in interactie met samenwerkingen om te komen tot publieke waarde voor de de economische en maatschappelijke levensgemeenschappen inwoners en het gebied van Noord-Holland Noord, is de inzet (de rode pijlen in figuur 1) en met de biotoop. Tezamen waaraan gemeenten, hoogheemraadschap en provincie samen noemen wij dit het Bestuurlijk Regionale Ecosysteem (BRE). werken. Vanuit de empirie beschouwen wij de schaal van Noord- Holland Noord (d.w.z. de 18 gemeenten, de provincie en Bestuurlijke het hoogheemraadschap) als één BRE. Dit is dan ook de levensgemeenschap (BRE) geografische scope voor het onderzoek. We rapporteren in het Biotoop onderzoek zoveel mogelijk op het niveau van de regio Noord- (Gebiedskenmerken) Holland Noord. Daar waar relevant maken we een uitsplitsing naar de drie subregio’s Westfriesland, Kop van Noord-Holland en Regio Alkmaar en omgeving. Deze subregio’s zijn als volgt opgebouwd:

Bestuurlijk Regionale Ecosysteem Noord-Holland Noord (in totaal 679.499 inwoners) Maatschappelijke Economische • Subregio Westfriesland: Koggenland, Opmeer, levensgemeenschap levensgemeenschap Medemblik, Hoorn, Drechterland, Stede Broec en Enkhuizen. In totaal 213.951 inwoners. • Subregio Alkmaar en omgeving: Langedijk, Figuur 1. Visualisatie regionaal ecosysteem Heerhugowaard, Alkmaar, Castricum, Uitgeest, Heiloo en Bergen. In totaal 300.195 inwoners. • Subregio Kop van Noord Holland: Texel, Den Helder, Schagen en Hollands Kroon. In totaal 165.353 inwoners.

Binnen deze scope hebben wij aandacht voor de verbindingen met omliggende gebieden, in het bijzonder de MRA, de IJmond regio en de samenwerking van Texel met de Friese Waddeneilanden.

5

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

1.2.2 Onderzoeksvragen De centrale onderzoeksvraag voor Noord-Holland Noord luidt:

Hoe succesvol is het BRE Noord-Holland Noord in het realiseren van publieke waarde, welke factoren spelen hierin een rol en hoe kan de samenwerking worden verbeterd?

We beantwoorden deze onderzoeksvraag aan de hand van de volgende deelvragen:

Overzicht (beschrijvend) Inzicht (verklarend) UItzicht (handelingsperspectief)

1. Hoe ziet het BRE eruit? 8. (Hoe) draagt het samenspel binnen het 11. Hoe kan het BRE beter bijdragen aan 2. Hoe ziet het maatschappelijk ecosysteem BRE bij aan publieke waarde creatie? publieke waarde creatie? eruit? 9. (Hoe) draagt het samenspel tussen 12.Hoe kan de samenwerking binnen 3. Hoe ziet het economisch ecosysteem de drie ecosystemen bij aan publieke het BRE worden verbeterd? eruit? waarde creatie? 13.Hoe kan de samenwerking tussen 4. Wat zijn specifieke kenmerken van de 10.Hoe verhouden draagvlak en publieke het bestuurlijk, maatschappelijk en regio? waarde creatie zich tot elkaar? economisch ecosysteem worden 5. Welke publieke waarde wordt er in de verbeterd? regio gerealiseerd? 6. Welke organisatorische capaciteit is er? 7. In hoeverre is er draagvlak voor het BRE?

1.3 Aanpak

Het onderzoek bestaat uit zes fasen (zoals weergegeven in figuur begeleidingsgroep en de stuurgroep en opgenomen in de bijlage. 2) en wordt begeleid door een ambtelijke begeleidingsgroep en De ‘foto’ diende als startpunt voor de gesprekken met experts een bestuurlijke stuurgroep. De samenstelling van deze groepen uit de regio die in de fase daarna plaatsvonden. is te vinden in de bijlage. Op dit moment voeren we het BRE onderzoek eveneens uit in De eerste twee fasen van het onderzoek hebben als doel een viertal andere casusregio’s, te weten Groningen, Drenthe, feitelijkheden over het BRE Noord-Holland Noord - de Friesland en Noord-Oost Brabant. In dit rapport vergelijken we kenmerken van het gebied, de spelers in en verbindingen met het BRE NHN op een aantal punten met de andere casus-BRE’s. het maatschappelijk en economisch ecosysteem en de gewenste en gerealiseerde publieke waarde - in beeld te brengen. Deze Dit document is het (concept) eindrapport waarin de bevindingen zijn gebaseerd op data- en documentanalyse en centrale onderzoeksvragen worden beantwoord en waarin zijn geland in de ‘foto’ van BRE Noord-Holland Noord. Dit er aanbevelingen worden gedaan voor het versterken van de document is in augustus en september geverifieerd door de samenwerking in het BRE Noord-Holland Noord.

01 Startgesprek, 02 Cijfers, 03 Analyse 04 Interviews, 05 Analyse 06 (Concept) plannen documenten, enquêtes, rapport en activiteiten oriënterende focusgroepen presentatie interviews

Start Data- Analyse Data- Analyse Rapportage verzameling verzameling JUNI AUGUSTUS SEPTEMBER OKTOBER NOVEMBER DECEMBER

Start Dataverzameling en analyse Dataverzameling Analyse Rapportage en Presentatie

Figuur 2. Aanpak BRE onderzoek in Noord-Holland Noord

6

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

1.4 Leeswijzer

Hoofdstuk 2 begint met het beantwoorden van de beschrijvende deelvragen. Wat zijn de gebiedskenmerken en welke publieke waarde wordt er in de regio gecreëerd? Hoe zien de bestuurlijke, maatschappelijke en economische regionale ecosystemen eruit? In hoeverre is er capaciteit en draagvlak voor regionale samenwerking? Hoofdstuk 4 vat bevindingen samen en geeft een aanzet tot hoofdstuk 5, waarin het handelingsperspectief centraal staat. Hoe kan het BRE Noord-Holland Noord, uitgaande van de ecosysteemtheorie en rekening houdend met de contextfactoren, haar samenwerking verbeteren om zo meer publieke waarde te genereren? In de bijlage zijn alle onderliggende stukken te vinden waarop de analyse is gebaseerd.

7

HOOFDSTUK 2

Overzicht: deelvragen 1 t/m 7

In dit hoofdstuk beantwoorden we deelvragen 1 tot en met 7 van het onderzoek. We putten daarbij uit de onderliggende data (‘feiten’) zoals opgenomen in bijlage 1 en gespreksverslagen (‘beelden’). We volstaan in dit hoofdstuk met een bondige beantwoording van de deelvragen. Voor nadere onderbouwing verwijzen we naar de bijlagen.

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

Feiten en beelden Demografie De deelvragen beantwoorden wij op basis van feiten en • Er wonen ruim 670.000 mensen in Noord-Holland Noord. beelden. Het gebied vormt daarmee de zevende regio (van negenendertig regio’s1) van Nederland qua aantal inwoners. Onder feiten verstaan wij gebeurtenissen in het verleden, De prognose is dat in de periode 2020-2050 de beleid en de stand van zaken daarvan, data uit objectieve bevolkingsgroei sterk wisselt binnen Noord-Holland Noord. bronnen en reeds vastgestelde documenten. In subregio Alkmaar verwacht men een lichte tot behoorlijke bevolkingsgroei. Subregio Westfriesland kent Onder beelden verstaan wij de gedachten en meningen van een wisselend beeld en in subregio de Kop van Noord- onze interviewpartners. Met andere woorden: de beelden Holland krimpen de gemeenten licht tot aanzienlijk. die er leven over het ecosysteem van Noord-Holland Noord. • De verhouding 65-plussers ten opzichte van personen in In alle gevallen is sprake van een patroon en dus meer dan de leeftijdscategorie 20-65 (grijze druk) ligt met 40,8% het beeld van een enkeling. Steeds geven we daarbij aan of flink boven het Nederlandse gemiddelde (38,4%). In de het een beeld van alle respondenten betreft, of juist van een gemeenten aan de Noordzeekust is de grijze druk veruit het specifieke groep respondenten.

hoogst; in Heerhugowaard, Alkmaar, Uitgeest en Hoorn is deze het laagst. De analyse komt voor rekening van de RUG/Campus Fryslân • De groene druk in de regio is gelijk aan het landelijk en Berenschot. gemiddelde (38,6%). Dit percentage geeft inzicht in de verhouding van de jeugd (0-20 jaar) tot het werkende deel van de bevolking (20-65 jaar). Uitschieters naar boven zijn Heerhugowaard, Langedijk, Heiloo; uitschieters naar 2.1 Deelvraag 1: Wat zijn specifieke beneden zijn Texel en Den Helder. kenmerken van de regio? • Gesprekspartners maken zich doorgaans zorgen over de gevolgen die de vergrijzing en ontgroening hebben op de Een BRE acteert binnen een bepaalde context: naar analogie veerkracht van Noord-Holland Noord. van de ecosysteem-metafoor, de biotoop. Elke biotoop heeft bepaalde kenmerken die lastig te veranderen zijn. Deze hebben betrekking op de fysieke omgeving (hoe ziet het gebied eruit), de demografie (hoeveel inwoners heeft het gebied en wat zijn hun kenmerken) en identiteit van de regio. Bepaalde (combinaties) van gebiedskenmerken geven een BRE een meer of minder gunstige uitgangspositie en zijn daarmee van invloed op de publieke waardecreatie. De bevindingen zijn gebaseerd op open data (CBS), gesprekken en een vragenlijst onder volksvertegenwoordigers en inwoners.

Figuur 3. Prognose bevolkingsgroei 2020-2050

1 Regio-indeling op COROP-niveau. De regio NHN bestaat uit twee COROP-regio’s. Deze hebben we samengevoegd.

9

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

Geografie Wonen • In de regio Noord-Holland Noord zijn er gemiddeld • Het aandeel koopwoningen in Noord-Holland Noord 1.063 adressen/km². Dit zijn er iets minder dan landelijk (66%) ligt behoorlijk hoger dan het Nederlands gemiddelde gemiddeld (1.174 adressen/km²). Er is een duidelijk verschil (57%) en veel hoger dan het provinciaal gemiddelde tussen het platteland en het stedelijk gebied zichtbaar. (50%). Deze koopwoningen zijn gemiddeld gezien een • De ruimte in Noord-Holland Noord wordt door fractie duurder in Noord-Holland Noord dan in de veel gesprekspartners genoemd als een belangrijk rest van Nederland (circa 340.000 respectievelijk circa gebiedskenmerk waar veel waarde aan wordt gehecht. 335.000 euro). Het aandeel huurwoningen in het bezit van Daarbij moet worden opgemerkt dat dit niet betekent dat er woningcorporaties in Noord-Holland Noord (24%) ligt planologisch gezien een overschot aan ruimte bestaat. juist een stuk lager dan het landelijk gemiddelde (29%). • De gemeenten Alkmaar, Heerhugowaard, Hoorn en Den • Binnen de regio ligt het aandeel koopwoningen in de Helder zijn meer dichtbevolkt. Hoorn en Den Helder zijn minder verstedelijkte gebieden hoger dan in de steden. daarmee met afstand de meest verstedelijkte gemeenten in • In de periode 2018-2020 is de gemiddelde stijging van de hun subregio.

huizenprijzen in Noord-Holland Noord nagenoeg gelijk aan • Het aandeel binnen- en buitenwater van het totale het landelijke gemiddelde (20%). bodemgebruik is in Noord-Holland Noord fors hoger dan • Er bestaat een duidelijk verschil in woningbouwopgaven in het Nederlands gemiddelde (binnenwater: 18% vs. 9%; Noord-Holland Noord. Waar de Kop van Noord-Holland buitenwater: 26% vs. 10%). Het aandeel agrarisch terrein en Westfriesland een lichte daling in de bevolkingsgroei in de regio is hoger (72%) dan landelijk gemiddeld (66%). verwachten en inzetten op leefbaarheid, zet Regio Alkmaar Het aandeel bos en open natuurterrein is in de regio iets e.o. juist in op strategische samenwerking op wonen door lager dan het landelijk gemiddelde. de verwachte bevolkingsgroei. • Het bodemgebruik in de provincie is vergelijkbaar met de regio Noord-Holland Noord. Uitzondering is het aandeel Voorzieningen bebouwd terrein. Dit is significant lager met 5% ten • Binnen de regio Noord-Holland Noord zien we grote opzichte van 11% in de provincie. verschillen in de bereikbaarheid van voorzieningen als een supermarkt, basisschool of ziekenhuis. In subregio Alkmaar e.o. zijn voorzieningen over het algemeen veel dichterbij dan in de Kop van Noord-Holland of Westfriesland. • De afstand tot een grote supermarkt, basisschool en kinderdagverblijf is voor iedere inwoner gemiddeld ongeveer 1 kilometer.

Bioscopen zijn voor de gemeenten relatief dichtbij (gemiddeld 6 kilometer ten opzichte van 9 kilometer in de rest van Nederland), terwijl de afstand tot podiumkunsten gemiddeld een kilometer verder is. • De Boekmanstichting heeft met de regionale cultuurindex2 het culturele aanbod in kaart gebracht; deze data is alleen beschikbaar op provincieniveau. Figuur 5 laat zien dat er in Noord-Holland relatief veel culturele voorzieningen aanwezig zijn, met name wat de podiumkunsten betreft. Hierbij moet wel worden vermeld dat het gaat om de hele provincie, inclusief het grote aanbod in Haarlem en Amsterdam.

Figuur 4. Gemiddeld aantal adressen per km2

2 De indicator ‘capaciteit’ is opgebouwd uit 22 variabelen verspreid over vijf kunstdisciplines (podiumkunsten, beeldende kunst, letteren, erfgoed en film). Welke indicatoren dit zijn en hoe deze zijn gewogen is te vinden via www.boekman.nl/regionale-cultuurindex/pijlers/capaciteit/

10

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

• Ook ziekenhuizen zijn voor de bewoners gemiddeld een de subregio’s) verder bevestigd. Veel gesprekspartners gaven kilometer verder weg dan in de rest van Nederland. In aan dat voor zover er een identiteit van Noord-Holland 2018 was de huisartsendichtheid (aantal fte huisartsen Noord bestaat, deze met name is ontstaan als reactie op de per 10.000 inwoners) in Noord-Holland Noord 5,3. Het MRA. De regio Noord-Holland Noord bezit een functionele landelijk gemiddelde huisartsendichtheid was in dat jaar identiteit die ook wordt gebruikt om zich te kunnen 5,4.3 positioneren richting de provincie, het Rijk en Europa. 0 0,2 0,4 0,6 0,8 1 Deze functionele identiteit wordt bepaald door een aantal Friesland thema’s zoals wonen, economie en bereikbaarheid. Groningen • Wel kwam in interviews veelvuldig naar voren dat er een Noord-Holland aantal kenmerkende én gedeelde eigenschappen in Noord- Drenthe Holland Noord zijn. Zo kwamen nuchterheid, directheid, openheid, eerlijkheid en valse bescheidenheid veelvuldig Noord-Brabant naar voren. Podiumkunsten Erfgoed Film • Uit figuur 6 blijkt dat het karakteristieke landschap Beeldende kunst Letteren volgens de inwoners van Noord-Holland Noord het meest Figuur 5. Scores regionale cultuurindex op variabele cultureel bijdraagt aan de regionale identiteit.

De mooie natuur, aanbod, gecorrigeerd door aantal inwoners (Boekmanstichting, 2021) duinen en stranden worden vaak genoemd en dat Noord- Holland Noord wat landschap betreft een herkenbare, Maatschappelijke betrokkenheid duidelijk afgebakende regio is. Daarnaast is het gevoel van • In Noord-Holland Noord doet men iets vaker saamhorigheid en verbondenheid een bijdragende factor. vrijwilligerswerk dan de rest van Nederland (+1%). Met Onder ‘anders’ hebben veel respondenten ingevuld dat zij name in landelijkere gemeenten zoals Koggenland, Hollands ook de nabijheid van vrienden en familie een belangrijke Kroon en Opmeer wordt veel vrijwilligerswerk gedaan . In 4 factor vinden voor de identiteit van Noord-Holland Noord. de steden ligt het aandeel inwoners dat vrijwilligerswerk In welke mate dragen de volgende zaken voor doet gemiddeld genomen iets lager. Het percentage u bij aan de identiteit van Noord-Holland Noord? inwoners dat vrijwilligerswerk doet zegt iets over de sociale 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% cohesie. Dit geeft namelijk aan dat mensen bereid zijn om Een streektaal en/of dialect 1% hun vrije tijd te wijden aan een ander en/of een collectief 17% 20% 26% 28% 9%

Een geschiedenis van de gemeenschap goed. 2% 6% 9% 30% 37% 15% • Het opkomstpercentage bij de Tweede Kamerverkiezingen Gezamenlijke rituelen en symbolen 1% van 2021 is met 82,3% hoger dan het landelijk gemiddelde 6% 9% 31% 36% 16%

(78,7%). Een karakteristiek landschap 0% 2% 3%

17% 42% 35%

Saamhorigheid en verbondenheid Regionale identiteit5 7% 23% 38% 26% 3%

3%

• Zowel uit de inwonersenquête als uit de enquête onder Anders 24% 18% 24% 28% 3% 3%

volksvertegenwoordigers komt naar voren dat men zich niet zozeer identificeert met de regio Noord-Holland Noord Draagt helemaal niet bij Draagt niet erg bij Draagt helemaal niet bij

maar vooral met de drie subregio’s. Vooral in Westfriesland Draagt redelijk bij Draagt sterk bij Geen mening Figuur 6. Antwoord op de vraag: in welke mate dragen de volgende is er sprake van een duidelijke, subregionale identiteit. In zaken voor u bij aan de identiteit van Noord-Holland Noord?6 gesprekken werd het beeld van de enquête (identificatie met

3 Jaarcijfers beroepsgroepen in de zorg | Nivel 4 Zie ook de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020 van CBS en het RIVM. Hieruit komt naar voren dat Koggenland met 37,5% het hoogste aantal vrijwilligers van de provincie kent. 5 In de literatuur wordt onderscheid gemaakt tussen regio’s met een ‘dikke’ of ‘dunne’ regionale identiteit. Een dikke regionale identiteit ontwikkelt zich gedurende vele generaties en is vaak terug te voeren op een historie van conflict met de natiestaat over regionale, politieke autonomie, taal of de regionale verdeling van overheidsgelden. Bovendien kan een sterke regionale identiteit worden gevoed door de fysieke kenmerken van een regio en stereotypen van haar bevolking. Een ‘dunne’ regionale identiteit kan de samenwerking dan ook compliceren, al kunnen ook binnen een regio culturele verschillen bestaan die een uitdaging vormen voor succesvolle samenwerking. Groenleer, M. & Verheul, W.J. (2017), Regiovorming: tussen inhoud en institutionalisering. Bestuurskunde (26)2. 6 Uit enquête volksvertegenwoordigers.

11

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

Box 1. Vergelijking regiokenmerken Noord-Holland Noord 2.2 Deelvraag 2: Hoe ziet het BRE met Groningen, Drenthe, Friesland en Noord-Oost Brabant eruit? Demografie en geografie. In Noord-Holland Noord wonen de meeste inwoners van de casusregio’s, gevolgd door Onder het BRE (Bestuurlijk Regionaal Ecosysteem) verstaan wij Noord-Oost Brabant met ruim 660.000 inwoners. Daarbij het geheel aan gestructureerde interbestuurlijke samenwerking heeft Noord-Holland Noord de hoogste gemiddelde binnen een gebied. Landelijke samenwerkingsverbanden (zoals de adressendichtheid. De grijze druk is in Noord-Holland Noord Vereniging Nederlandse Gemeenten) en niet-regionale, thematische ongeveer even hoog als in Friesland en Groningen, in Noord- samenwerkingsverbanden (zoals de G40 of P10) vallen buiten de Oost Brabant is deze een stuk lager en in Drenthe een stuk scope van het onderzoek. hoger. De groene druk is overal ongeveer hetzelfde, al is deze in Groningen iets lager. 2.2.1 Structuur van het bestuurlijk regionaal ecosysteem NHN Wonen. Het aandeel koopwoningen is ongeveer hetzelfde Samenwerkingsverbanden gemeenten binnen het als in Friesland en Noord-Oost Brabant en een stuk groter BRE Noord-Holland Noord dan in Groningen.

Het aandeel huurwoningen in het De 18 gemeenten, provincie en het hoogheemraadschap in bezit van woningcorporaties is daarentegen het laagst de regio Noord-Holland Noord nemen in totaal deel aan 90 in Noord-Holland Noord. De gemiddelde huizenprijs regionale samenwerkingsverbanden. Aan 73 hiervan (81%) van koopwoningen ligt net als in Noord-Oost Brabant nemen tenminste twee gemeenten uit Noord-Holland Noord en Drenthe iets boven het Nederlands gemiddelde. De deel. Aan 17 hiervan neemt slechts 1 gemeente uit Noord- huizenprijs in Groningen ligt daar ver onder. Holland Noord deel (19%). Gemiddeld nemen 6,1 gemeenten deel aan een samenwerkingsverband in Noord-Holland Noord. Voorzieningen. De afstand tot voorzieningen als de supermarkt, basisschool en kinderdagverblijf zijn We zien dat de bestuurlijke samenwerking binnen het BRE over het algemeen hetzelfde in de casusregio’s. De Noord-Holland Noord zich dominant afspeelt op twee huisartsendichtheid in Noord-Holland Noord is ongeveer schaalniveaus: het schaalniveau NHN en het schaalniveau gelijk aan de huisartsendichtheid in Groningen en Friesland. van de drie subregio’s. Elk van deze schaalniveaus duiden we In Drenthe is deze een stuk hoger en in Noord-Oost Brabant hieronder kort. iets lager.

Maatschappelijke betrokkenheid. In de casusregio’s wordt ongeveer evenveel aan vrijwilligerswerk gedaan, met Friesland als uitschieter naar boven. Hetzelfde geldt voor de opkomst bij de Tweede Kamerverkiezingen.

Regionale identiteit. Ook in Noord-Oost Brabant zien we een dunne regionale identiteit met sterke subregio’s. Men vindt het lastig de Noord-Oost Brabantse identiteit te definiëren. Friesland kent daarentegen een dikke regionale identiteit.

Figuur 7. Samenwerkingsverbanden waaraan alléén gemeenten uit NHN deelnemen

12

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

Schaalniveau Noord-Holland Noord Regio Noord-Holland Noord Algemeen Op de schaal van Noord-Holland Noord werken overheden • Bestuurlijk Afstemmingsoverleg (BAO) NHN samen in de verplichte samenwerkingsverbanden GGD • Grote Kring van Gemeentesecretarissen Hollands Noorden, Veiligheidsregio NHN en Omgevingsdienst • H2A-overleg: Bestuurlijk Lobbyoverleg

NHN. Daarnaast zijn er op dit niveau enkele semi-verplichte Bereikbaarheid samenwerkingsverbanden ingericht ten behoeve van de • Provinciaal Verkeer en Vervoer Beraad (PVVB) NHN

Regionale Energiestrategie (RES), de Arbeidsmarktregio (RPA Economie en toerisme NHN) en het Zorg en Veiligheidshuis NHN. • Ontwikkelingsbedrijf NHN • Greenport NHN

Binnen het BRE NHN zijn er verschillende vormen van Arbeidsmarkt en onderwijs vrijwillige samenwerkingsverbanden die niet hiërarchisch • RPA NHN • Werkgeversservicepunt NHN (WSP) aan elkaar verbonden zijn. Dit betreft bijvoorbeeld (o.a.) het Ontwikkelingsbedrijf NHN, dat zich richt op de regionaal Wonen economische ontwikkeling en profilering van het gebied. • Woningmarktregio NHN

Voor de overkoepelende (strategische) samenwerking en Natuur, energie en duurzaamheid afstemming op het niveau van Noord-Holland Noord is er op • Convenant RES NHN • Omgevingsdienst NHN het niveau van wethouders het Bestuurlijk Afstemmingsoverleg (BAO) ingericht en is er topambtelijk een grote Kring van Sociaal domein gemeentesecretarissen. Daarnaast is er een Bestuurlijk • GGD Hollands Noorden

Lobbyoverleg waarin de burgemeesters van Hoorn, Den Helder Veiligheid en Alkmaar zitting hebben (H2A-overleg). • Veiligheidsregio NHN • Zorg- en Veiligheidshuis NHN

Bestuurlijke, maatschappelijke en economische sleutelfiguren geven over de hele linie aan dat de regio Noord-Holland Tabel 1. Overzicht samenwerkingsverbanden BRE op regionaal schaalniveau Noord in de vrijwillige samenwerkingsverbanden nog niet structureel optrekt en functioneert als een eigenstandig De samenwerking op NHN-schaal is voor de vrijwillige bestuurlijk regionaal ecosysteem. Gezamenlijke strategische samenwerkingsverbanden los georganiseerd en het is visievorming – zeker over beleidsdomeinen heen – is de ook niet voor alle (betrokken) partijen bekend dat deze afgelopen jaren moeilijk tot stand gekomen. Recent zijn wel samenwerkingsverbanden er zijn en wat deze realiseren. Een een aantal domeinspecifieke visiedocumenten opgesteld, voorbeeld hiervan is het BAO, wat niet onder alle bestuurders zoals de Woondeal NHN en de bereikbaarheidsvisie. Op het bekend is. De gesprekspartners geven eveneens het beeld schaalniveau NHN lukt het (vervolgens) nog niet goed om van een gefragmenteerd bestuurlijk regionaal ecosysteem op deze visies gezamenlijke uitvoeringskracht te realiseren. op het niveau van Noord-Holland Noord, met een sterk Besluitvorming hierover vindt plaats op lokale schaal, waar nog domeingerichte focus. niet altijd de benodigde capaciteit wordt vrijgespeeld.

Dit vindt (zoals toegelicht in de volgende paragraaf) wel steeds vaker op Over het nut en de noodzaak van intensivering van subregionale schaal plaats. samenwerking op het schaalniveau NHN wordt door de gesprekspartners een wisselend beeld gegeven. Enerzijds Een voorbeeld van een visiedocument waarbij de gezamenlijke wordt een gedeelde noodzaak gezien in het samen optrekken uitvoering nog achterwege blijft is het ambitiedocument in de lobby naar Rijk en provincie en worden ook gedeelde Holland boven Amsterdam. Dit document is opgesteld als opgaven, zoals wonen en bereikbaarheid, gezien waarop visie voor de regio Noord-Holland Noord, maar deze wordt urgentie ontstaat om samen te acteren. Anderzijds geeft een niet gedragen door een gezamenlijke uitvoeringsagenda. De deel van de gesprekspartners aan dat de vraagstukken binnen subregio’s hebben ervoor gekozen eerst de eigen subregionale de opgaven tussen de gemeenten in de Regio NHN verschillen. agenda’s op orde te brengen als bouwsteen voor de De noodzaak en logica van het actief investeren in intensievere bovenregionale visie en uitvoering daarvan. De slagkracht samenwerking op schaalniveau van NHN wordt door hen in om tot visie en uitvoering te komen blijft op regionale schaal beperkte mate gezien. daarmee nog wat achter.

13

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

We constateren dat op het niveau van de NHN schaal er de Conform figuur 7 is te zien dat de subregio Westfriesland het afgelopen jaren veel is ingezet op de totstandkoming van die meest samenhangende cluster vormt op basis van het aantal gezamenlijke visies, maar in de beelden van gesprekspartners samenwerkingen. Na Westfriesland is de subregio Alkmaar het er nog (te) weinig sprake geweest van zichtbare regionale meest samenhangende cluster, gevolgd door de Kop van Noord- besluitvormings- en uitvoeringssuccessen. Gesprekspartners Holland7. De samenhang binnen de subregio’s waar we hier geven aan dat de regio op dit vlak wel in een opwaartse spiraal over spreken is een kwantitatief oordeel en zegt nog niets over zit. de kwaliteit van de samenwerkingen. Binnen Westfriesland is de samenwerking kwantitatief het meest intensief tussen Subregio’s binnen NHN de gemeenten Enkhuizen en Medemblik, Enkhuizen en Stede In het BRE Noord-Holland Noord zien we drie sterke clusters Broec en Koggenland en Opmeer8, waar de SED-organisatie een van subregionale samenwerking: Kop van Noord-Holland, voorbeeld is van een kwalitatief intensieve samenwerking door de Westfriesland en Alkmaar en Omgeving. Op het niveau van ambtelijke fusie tussen Stede Broec, Enkhuizen en Drechterland. deze subregio’s vindt de meest intensieve samenwerking plaats tussen de gemeenten.

Dit betreffen samenwerkingsverbanden Ook in de ogen van de bestuurlijke, maatschappelijke en op vrijwillige basis. economische sleutelfiguren zijn de subregio’s het dominante schaalniveau waarop de overheid in regionaal verband • Westfriesland. Samenwerkingsverbanden op het is georganiseerd. Op het niveau van de subregio’s vindt subregionale niveau van Westfriesland betreffen onder meer strategische visievorming plaats (Focusagenda Alkmaar, Pact van Westfriesland, Regionale Raadsledenbijeenkomst Ambitiedocument Kop van NH, Pact van Westfriesland) en Westfriesland, MADIVOSA (Portefeuillehoudersoverleg wordt regionale afstemming en uitvoering georganiseerd op het Sociale Zaken), VVRE (Portefeuillehoudersoverleg niveau van het sociaal domein en arbeidsmarkt (MADIVOSA, Verkeer en Vervoer, Volkshuisvesting, Ruimtelijke Hal te Werk, De Kop Werkt!). Ordening en Economische Zaken), GR WerkSaam Westfriesland, GR Recreatieschap Westfriesland, GR Het beeld dat uit de gesprekken naar voren komt is dat Centraal Afvalverwijderingsbedrijf Westfriesland, GR individuele gemeenten zich dominant op deze subregio’s Westfries Archief, GR Shared Service Center De Som, GR oriënteren.

Over de mate waarin de samenwerking binnen elk Recreatieschap Westfriesland, Inkoop KOM en de GR SED- van deze subregio’s effectief functioneert komt geen eenduidig organisatie (ambtelijke fusie Stede Broec, Enkhuizen en beeld naar voren. Er zijn wisselende ideeën over de mate waarin Drechterland). Ook is er een tijdelijke samenwerking vanuit dat het geval is. Wel komen een aantal centrale elementen naar NS/Prorail voor een verkenning voor een Westfriese lijn. voren over de beelden samenwerking in de subregio’s: • Kop van Noord-Holland. Binnen de Kop van Noord- Holland wordt er onder meer samengewerkt in de Kop • In elk van de subregio’s is de afgelopen jaren geïnvesteerd Werkt!, de implementatie van de omgevingswet KOP, het in het verstevigen van de samenwerking op subregionaal Portefeuillehoudersoverleg Ruimte-Economie, Regionale niveau. Daar zijn positieve ervaringen mee. Het niveau van Raadscommissie Noordkop en de stuurgroepen Waddenbaai de subregio wordt als een logische schaal ervaren om de en Helderse Lijn. Daarnaast wordt samengewerkt in de verschillende bovenlokale vraagstukken aan te pakken. Regiodeal Maritiem Cluster. • De mate waarin de subregio met ‘één gezicht’ naar buiten • Alkmaar en Omgeving. Binnen Alkmaar en omgeving treedt verschilt per subregio en per (beleids)thema.

wordt onder meer samengewerkt in de Regio Alkmaar, • De subregio’s zoeken elkaar nog niet met veel succes op, HALteWerk, Werkvoorzieningsschap Noord-Kennemerland, door verschillende belangen en/of onderlinge concurrentie. Duurzame Energie Coöperatie Regio Alkmaar (DECRA), In een aantal gesprekken wordt de rol die het H2A- Recreatieschap Alkmaarder- en Uitgeestermeer (RAUM), overleg hierin speelt genoemd, maar verder is er weinig Intergemeentelijke Stichting Openbaar Basisonderwijs (georganiseerde) verbinding tussen de subregio’s. (ISOB)-raad, de werkorganisatie BUCH (Bergen, Uitgeest, • Binnen elk van de subregio’s worden lokale belangen Castricum en Heiloo) en de werkorganisatie Langedijk- genoemd als belangrijke reden voor haperende of niet Heerhugowaard. Daarnaast komt er in 2022 een slagkrachtige (sub)regionale samenwerking. Participatiebedrijf Regio Alkmaar. 7 Zie hiervoor ook de foto in de bijlage 8 Geodienst (CIT, Rijksuniversiteit Groningen), KWINK groep, PROOF adviseurs, eigen bewerking (2021).

14

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

West-Friesland Kop van NH Regio Alkmaar

Algemeen Algemeen Algemeen • Pact van Westfriesland • De Kop Werkt! • Regio Netwerkorganisatie Alkmaar • SED-Organisatie • Regionale Raadscommissie Noordkop • Werkorganisatie BUCH • Westfries Archief • Bereikbaarheid • Werkorganisatie Langedijk- • Shared Service Center (SSC) De Som • Stuurgroepen Waddenbaai, Helderse Lijn Heerhugowaard • Regionale Raadsledenbijeenkomst Westfriesland • Arbeidsmarkt en onderwijs • PHO Regio Alkmaar • Inkoop KOM • Stuurgroep huisvesting buitenlandse • Ondersteuning bestuurlijke samenwerking West-Friesland werknemers Kop van NH Arbeidsmarkt en onderwijs • Algemeen PHO ABZ • GR gesubsidieerde arbeid Kop van NH • HalteWerk • Noorderkwartier N.V. • Werkvoorzieningsschap Noord- Bereikbaarheid Kennemerland • Portefeuillehoudersoverleg Verkeer en Economie en toerisme • Intergemeentelijke Stichting VervoerVolkshuisvesting, RO, EZ (VVRE) • PHO Ruimte-Economie Openbaar Basisonderwijs (ISOB)- • Poort van Hoorn (ook ERE) • Regiodeal Maritiem Cluster Kop van NH raad (ook MRE)

Arbeidsmarkt en onderwijs Sociaal domein Natuur, energie en duurzaamheid • WerkSaam Westfriesland (ook sociaal domein) • Driehoek zorg en veiligheid Kop van NH • Duurzame Energie Coöperatie Regio • Stichting Leergeld West-Friesland • Portefeuillehoudersoverleg Sociaal Alkmaar (DECRA) Domein, Kop van Noord-Holland • Recreatieschap Alkmaarder- en Natuur, energie en duurzaamheid Uitgeestermeer (RAUM) • Recreatieschap West-Friesland (RSW) • GR Twiske-Waterland • Centraal Afvalverwijderingsbedrijf Westfriesland (CAW) • Recreatieschap Geestmerambacht

Sociaal domein Sociaal domein • WerkSaam Westfriesland (ook arbeidsmarkt en onderwijs) • Portefeuillehoudersoverleg Regio • MADIVOSA (PHO Sociale Zaken) Alkmaar (PORA)

Tabel 2. Overzicht samenwerkingsverbanden BRE op subregionale schaal

15

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

Aantal samenwerkingsverbanden met provincie De betrokkenheid van het Hoogheemraadschap loopt veelal Noord-Holland via specifieke opgaven en thema’s. De samenwerking is De provincie Noord-Holland neemt aan 29 van de 90 dan gericht op individuele gemeenten en/of subregio’s. Het samenwerkingsverbanden deel (32,2%). Voorbeelden van Hoogheemraadschap lijkt geen dominante structurele positie te samenwerkingsverbanden waaraan de provincie deelneemt hebben binnen het BRE NHN. zijn de Regiodeal Maritiem Cluster Kop van Noord-Holland, het Ontwikkelingsbedrijf NHN, RES NHN, Greenport NHN, Congruentie het Bestuurlijk Afstemmings Overleg (BAO) en het Bestuurlijk De congruentie van de samenwerking betreft de mate waarin overleg Kustvisie. de gemeenten in het BRE alleen met elkaar samenwerken in samenwerkingsverbanden. In het geval van het BRE NHN is dit Vanuit de gesprekspartners komt een wisselend beeld naar in 59% van de samenwerkingsverbanden het geval. Dit betekent voren over de rol die de provincie speelt in het bestuurlijk dat in 41% van de samenwerkingsverbanden er ook gemeenten regionaal ecosysteem in NHN. Uit deze gesprekken komen de van buiten het BRE NHN zijn betrokken.

volgende aandachtspunten naar voren: In de gesprekken met sleutelfiguren en uit de data komt • Er bestaat een duale houding tegenover de rol van de naar voren dat de verschillende regio’s binnen NHN niet provincie. Enerzijds geeft een deel van de gesprekspartners altijd congruent op elkaar zijn aangesloten op het niveau aan te ervaren dat de provincie weinig structurele aandacht van NHN en op het niveau van de subregio’s, wat in het heeft voor de regio NHN en sterker gefocust is op (het geval van samenwerking soms onhandig kan zijn. Zo is de faciliteren van) de MRA. Anderzijds wordt de rol die de arbeidsmarktregio niet congruent met de regio NHN, zijn de provincie speelt juist gewaardeerd zodra het om lastigere politieregio’s niet congruent met de Veiligheidsregio en de kwesties gaat, zoals bovenregionale belangen en overleggen. subregio’s. Daarnaast valt Uitgeest, onderdeel van de subregio Het stimuleren door de provincie van hotspots in het Alkmaar en de BUCH-samenwerking, formeel in een andere ecosysteem, zoals het Ontwikkelingsbedrijf en Greenport GGD & Veiligheidsregio. NHN, wordt dan ook doorgaans als positief ervaren door gesprekspartners. Samenwerkingsverbanden met partijen buiten • De aansluiting tussen de provincie en de verschillende het BRE NHN gemeenten is van twee kanten een aandachtspunt.

Door Door overheden binnen het BRE NHN wordt er, in wisselende gemeenten wordt ervaren dat de provincie op samenwerking samenstellingen, samengewerkt met overheden buiten het BRE. met individuele gemeenten en subregio’s stuurt in plaats van op het niveau van NHN, waardoor deelbelangen voorop In 41% van de gevallen kiezen Noord-Holland Noordse (blijven) staan. Door partners wordt gezien dat de provincie gemeenten ervoor om (ook) met gemeenten buiten de een sterkere rol binnen de regio ook niet altijd gegund regio samen te werken. De gemeenten uit Noord-Holland krijgt, doordat regionale initiatieven door gemeenten vanuit Noord werken in 23 samenwerkingsverbanden samen met een sterke focus op het lokale belang wordt aangevlogen en gemeenten buiten de regio. Met name gemeenten uit de regio er ook behoefte is aan lokaal eigenaarschap. Alkmaar (Heiloo, Castricum en Alkmaar) werken het meest samen met omliggende gemeenten (Zaanstad, Wormerland Aantal samenwerkingsverbanden met en Haarlem). Een gemeente uit NHN deelt maximaal 9 Hoogheemraadschap samenwerkingsverbanden met een gemeente buiten de regio. Het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier neemt deel Voor Uitgeest geldt dat deze wettelijk onder een andere aan 7 van de 90 samenwerkingsverbanden (7,8%). Dit betreft Veiligheidsregio, GGD en Omgevingsdienstregio behoren.

onder meer de Regionale Energie Strategie NHN, het Bestuurlijk Castricum valt eveneens onder een andere COROP-regio. Overleg Waddengebied, de stuurgroepen Waddenbaai en IJsselmeerkust en de ontwikkeling van het Maritiem Cluster in de kop van NH.

16

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

Bovenregionaal bestuurlijk ecosysteem De samenwerking met regio-overstijgende partners vindt veelal Algemeen (ook) plaats langs de lijnen van inhoudelijke opgave(n). Voor • Metropoolregio Amsterdam de gemeente Texel en de kustgemeenten in de regio NHN • Bestuurlijk Overleg Waddengebied (BOW) zijn eveneens verschillende samenwerkingsverbanden die • Omgevingsberaad Waddengebied (ook ERE) • Convenant samenwerking Waddeneilanden bovenregionaal zijn. Deze richten zich specifiek op de kust- en • Vereniging van Waddenzee gemeenten waddenopgaven. Zo werken de kustgemeenten samen in Green • GR De Waddeneilanden

Deals voor Schone Stranden, Visserij voor een Schone Zee. • Bestuurlijk overleg Kustvisie • Agenda IJsselmeergebied 2050

In de gesprekken met bestuurlijke, economische en Economie en toerisme • Regionale Ontwikkelingsmaatschappij (ROM) maatschappelijke sleutelfiguren wordt de Metropool Regio Amsterdam eveneens genoemd als relevante partij om zich als Bereikbaarheid

regio Noord-Holland Noord toe te verhouden. Daarin worden • MIRT Noord-West Nederland

twee invalshoeken naar voren gebracht: Natuur, energie en duurzaamheid • Omgevingsdienst IJmond • Green Deals voor Schone Stranden • De regio NHN ziet zichzelf vanuit haar nabije ligging voor • Visserij voor een Schone Zee de MRA als een belangrijk complementair gebied voor • Aardgasvrije Wijken opgaven (zoals woningbouw) waarmee verbinding kan • HVC-groep • Landbouwportaal Noord-Holland worden gezocht, ook vanuit de MRA worden met name • Groen Kapitaal (ook ERE) Alkmaar en Hoorn gezien als belangrijke overloopgebieden. Arbeidsmarkt en onderwijs Met name de zuidelijke gemeenten in de Regio Alkmaar • IJmond Werkt! geven aan richting de MRA een belangrijke (bestuurlijke) • Werkvoorzieningsschap Noord-Kennemerland oriëntatie te hebben, soms sterker dan met de regio Veiligheid NHN. Deze gerichtheid is logisch, gezien het feit dat dit • Regionaal Informatie en Expertise Centrum Noord-Holland (RIEC) aangewezen overloopgebieden van de MRA zijn. • Veiligheidsregio Kennemerland

• De regio NHN wil zich in de lobby richting Rijk en Tabel 3. Bovenregionale samenwerkingsverbanden provincie als eigenstandige regio positioneren ten opzichte van de MRA.

17

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

Box 2. Vergelijking structuurkenmerken BRE met

NO Brabant

Groningen Friesland

Drenthe Groningen, Drenthe, Friesland en Noord-Oost Brabant

NHN Aantal samenwerkingspartners en verbanden. De regio Element NHN is met 18 gemeenten in aantal de grootste casusregio. Aantal gemeenten 18 16 16 12 10 Qua aantal samenwerkingsverbanden waarin zij participeren Aantal samenwerkings­ 90 67 73 111 94 zien we dat Groningen en Drenthe, qua aantal gemeenten verbanden kleinere regio’s, in meer samenwerkingsverbanden opereren. Aantal gemeenten 6,1 6,8 9,7 7,26 5,9 Friesland en Noord-Oost Brabant, qua aantal gemeenten die deelnemen aan samenwerkingsverband vergelijkbaar met NHN, participeren in aanzienlijk minder Aantal samenwerkings­ 32,2% 29,8% 21,9% 50,5% 52,1% samenwerkingsverbanden. Nb. Kwantiteit zegt niets over verbanden waaraan kwaliteit. provincie deelneemt

Aantal samenwerkings­ 7,8% 22,3% 12,3% 30,6% 29,8% Aantal gemeenten in samenwerkingsverbanden. verbanden waaraan waterschap deelneemt Het gemiddeld aantal gemeenten waarmee in een Territoriale congruentie 59% 75% 39% 52% 53% samenwerkingsverband wordt opgetrokken is vergelijkbaar Minimum/maximum 5/22 13/25 4/20 24/33 11/19 met Groningen en Friesland. In Noord-Oost Brabant aantal gedeelde samen­ en Drenthe wordt gemiddeld genomen in grotere werkingsverbanden tussen samenwerkingsverbanden samengewerkt. twee gemeenten

Aantal sw-verbanden met 23 17 ? 46 34 partijen buiten het BRE NHN Aantal samenwerkingsverbanden met partners buiten Aantal sw-verbanden met 9 4 15 12 13 het BRE. Vergeleken met andere casusregio’s zien we dat gemeente buiten regio9 het BRE NHN minder samenwerkingsverbanden hebben met partijen buiten het BRE NHN dan bijvoorbeeld in Groningen, Tabel 4. Vergelijking structuurkenmerken BRE NHN met andere BRE casusregio’s Drenthe en Noord-Oost Brabant. In Friesland is het BRE meer ‘gesloten’, daar zijn minder samenwerkingsverbanden met gemeenten buiten het BRE dan in NHN. 2.2.2 Juridische vormen en domeinen van samenwerking Rol van de provincie in het BRE. De provincie is in ongeveer Juridische vorm een derde van de samenwerkingsverbanden in de regio In figuur 8 is te zien voor welke juridische vormen er wordt betrokken. Dit is vergelijkbaar met de regio Friesland. In gekozen bij samenwerking in Noord-Holland Noord en Drenthe en Groningen is de provincie bij ongeveer de helft Nederland. Als wordt gekeken naar de gestructureerde van alle samenwerkingsverbanden betrokken. In Noord- vormen van samenwerking dan kiezen gemeenten in NHN Oost Brabant is de provincie minder vaak betrokken in bovengemiddeld vaak voor (informele) samenwerking samenwerkingsverbanden, namelijk in een vijfde van de o.b.v. afstemming10 (50%). Voorbeelden van deze samenwerkingsverbanden.

afstemmingssamenwerking betreft de Regionale Energie Strategie NHN, de Green Deal Schone Stranden of het Rol van het waterschap in het BRE. Het Regionaal Platform Arbeidsmarktbeleid Noord-Holland hoogheemraadschap is in relatief weinig (7,8%) van de Noord). samenwerkingsverbanden betrokken. In Groningen, Drenthe en Friesland participeert het waterschap aanzienlijk vaker in samenwerkingsverbanden (22%-30%)

Congruentie van het BRE. De territoriale congruentie van de samenwerking in het BRE Noord-Holland Noord is gemiddeld vergeleken met andere casusregio’s (zie tabel 1). In Friesland is de territoriale congruentie aanzienlijk hoger. In Noord-Oost Brabant is deze lager. De congruentie van samenwerkingsverbanden in NHN is vergelijken met de 9 Samenwerking op basis van afstemming betekent dat betrokken partijen met elkaar afstemmen wat relevante problemen en verstandige oplossingen zijn, andere casusregio’s gemiddeld. maar dat de bevoegdheden bij de overheden zelf blijven liggen.

18

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

100% Domeinen samenwerking 80% In figuur 9 is te zien dat samenwerking in Noord-Holland Noord 60% zich – in lijn met het landelijke beeld – voornamelijk richt op het 40% domein ruimte13 (zoals de Green Deal Schone Stranden, de Regio 20% Alkmaar, de GR Twiske-Waterland en de Omgevingsdienst). Dit 0% betreft 26%. In de regio NHN richten samenwerkingsverbanden Friesland Groningen Drenthe Noordoost Noord-Holland Nederland Brabant Noord zich met 16% iets meer dan gemiddeld op thema’s economie en arbeidsmarkt. In vergelijking met Nederland heeft NHN Afstemming Zelfstandige organisatie privaat

Netwerkconstructie Zelfstandige organisatie WGR een iets lager aantal samenwerkingsverbanden dat zich richt op bedrijfsvoering, belastingen, veiligheid en volksgezondheid en het Figuur 8. Juridische vormen van samenwerkingsverbanden per casusregio sociaal domein.

Na afstemming wordt in Noord-Holland Noord het meest Samenwerkingsverbanden kunnen zich op meerdere samengewerkt op basis van een zelfstandige organisatie11 op basis beleidsdomeinen richten. Dat is in NHN in 39 van de 90 van de WGR (27%). Dit betreffen onder meer de Veiligheidsregio samenwerkingsverbanden het geval. Combinaties die het meest NHN, de BUCH, de Omgevingsdienst, de verschillende voorkomen zijn samenwerkingsverbanden op het gebied van recreatieschappen, maar ook HALte Werk of SSC deSom. economie en ruimte (zoals het Ontwikkelingsbedrijf NHN en Greenport NHN). Er wordt vergeleken met het landelijk gemiddelde relatief weinig in zelfstandige organisaties op basis van privaatrecht (BV/NV’s) Zoals ook al geconstateerd in paragraaf 2.2.1 is het een samengewerkt (14% t.o.v. 22%). Voorbeelden hiervan zijn de heersend beeld bij de gesprekspartners dat de verschillende HVC Groep, het Ontwikkelingsbedrijf NHN en de Duurzame samenwerkingsverbanden op het niveau van NHN Energie Coöperatie Regio Alkmaar (DECRA). gefragmenteerd zijn georganiseerd. Zo trekken het Ontwikkelbedrijf en het RPA NHN niet structureel met In 8% van de gevallen vindt samenwerking plaats op basis elkaar op en zijn er verschillende samenwerkingsverbanden van een netwerksamenwerking12.

Dit is daarmee het minst langs thema’s/domeinen georganiseerd zoals Greenport, voorkomende juridische construct dat in samenwerking wordt de Veiligheidsregio, de GGD en de Omgevingsdienst. Op gebruikt. Voorbeelden van netwerksamenwerking zijn de subregionaal niveau zijn de belangrijkste domeinoverstijgende Regionale Netwerkorganisatie Alkmaar en het bestuurlijk overleg samenwerkingen de Regio Alkmaar, Pact van Westfriesland Waddengebied. en de regiodeal Maritiem Cluster. Verbinding tussen domeingerichte subregionale samenwerkingsverbanden zoals In de beelden komt naar voren dat er over het algemeen HalteWerk, Werksaam en De Kop Werkt! komt in mindere een wil bestaat om regionaal samen te werken, met name mate van de grond. bij bestuurders. Toch wordt door verschillende bestuurlijke, Samenwerkingsverbanden over beleidsdomeinen economische en maatschappelijke respondenten (h)erkend dat 100% er in regionaal verband weinig besluitvormende en uitvoerende 80% slagkracht is. Veel van de besluitvorming (en uitvoering) dient immers in de afzonderlijke gemeenten plaats te vinden. Daar 60%

verschilt het regionale ambitieniveau per gemeente. Dit heeft 40% in bepaalde gevallen te maken met de hoeveelheid capaciteit en 20% middelen die gemeenten kunnen inzetten. Daarnaast zijn er veel gemeenten die eerst resultaten willen zien voordat zij bereid zijn 0% Nederland Noord-Holland Friesland Noordoost Groningen Drenthe Noord Brabant om mee te werken. Veel gesprekspartners geven aan dat regionale processen hierdoor traag kunnen verlopen. Ruimte Onderwijs, cultuur en sport Sociaal domein

Energie & duurzaamheid Economie Bedrijfsvoering

Veiligheid en volksgezondheid Belastingen 11 Samenwerking in een zelfstandige organisatie betekent dat bevoegdheden worden op- of overgedragen aan een zelfstandige entiteit. Dit kan publiek Figuur 9. Samenwerkingsverbanden over beleidsdomeinen rechtelijk worden vormgegeven, op basis van de Wet gemeenschappelijke vergeleken tussen BRE casusregio’s regelingen óf privaatrechtelijk. 12 Netwerksamenwerking betekent dat de ene overheid een taak voor de andere overheid uitvoert. Hier ligt dan vaak een privaatrechtelijke of publiekrechtelijke overeenkomst aan ten grondslag. 13 Dit betreft onder meer ruimte, mobiliteit, recreatie en landbouw.

19

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

Box 3. Vergelijking samenwerkingsverbanden Noord- • Een bestuurscultuur waar binnen en tussen subregio’s Holland Noord met Groningen, Drenthe, Friesland en elkaar niet altijd wat ‘gegund’ wordt, maar waar eigen Noord-Oost Brabant belangen vaak vooropstaan en er weinig vanuit gezamenlijk Juridische vormen van samenwerking. In Groningen, belang wordt geacteerd. Er bestaat bij de gemeenten(raden) Drenthe en Noord-Holland Noord is (informele) afstemming een sterke behoefte aan autonomie en het op de eigen op basis van samenwerking de meest voorkomende vorm manier willen doen. Wat er op (sub-)regionaal niveau van samenwerking. Ook in Friesland en Noord-Oost Brabant wordt afgestemd werkt daardoor moeilijk door op wordt er ook vaak gekozen voor afstemming, al komen gemeentelijk niveau. samenwerkingen op basis van een gemeenschappelijke • Gezamenlijke besluitvorming gaat hierdoor traag. Pas als regeling daar iets vaker voor. er de nodige urgentie en een evident belang is, weet men elkaar echt te vinden op regionaal niveau. Domeinen van samenwerking. In alle casusregio’s richten de meeste samenwerkingsverbanden zich op het Interne verhoudingen beleidsdomein ruimte. Daarnaast is het sociaal domein Wanneer we kijken naar de interne verhoudingen binnen de in de meeste casusregio’s een belangrijk beleidsdomein.

regio NHN dan valt op dat: Hier richten de samenwerkingsverbanden in Groningen en Noord-Holland Noord zich relatief minder op. • De totstandkoming van de bestuurlijke samenwerking Na Drenthe heeft Noord-Holland Noord de meeste op het niveau van NHN bevindt zich in een ‘jonge’ samenwerkingsverbanden die zich op meerde domeinen volwassenheidsfase. Op dit moment is de bestuurlijke richten. samenwerking op NHN schaal erop gericht om tot een gezamenlijke visie en lobby te komen op de thema’s 2.2.3 Bestuurscultuur en interne verhoudingen wonen, bereikbaarheid, energietransitie, economie en de binnen het BRE arbeidsmarkt. Dat dit de relevante thema’s zijn waarop Typering van de bestuurscultuur het schaalniveau van NHN meerwaarde heeft wordt niet Alhoewel de meeste gesprekspartners aangeven dat er op veel betwist. Dit heeft recent geleid tot een gezamenlijke het niveau van de regio NHN geen gezamenlijke identiteit woonvisie en bereikbaarheidsvisie. Op het niveau van de wordt ervaren, zien zij wel een aantal rode draden in de NHN schaal is er de afgelopen jaren veel ingezet op de bestuurscultuur in Noord-Holland Noord.

Deze vatten we als totstandkoming van die gezamenlijke visies, maar is er in volgt samen: de beelden van gesprekspartners nog (te) weinig sprake geweest van zichtbare regionale besluitvormings- en • Alhoewel er geen sterke gezamenlijke identiteit is in de uitvoerings-successen. Een aantal gesprekspartners geven regio NHN, wordt de bestuurscultuur wel vergelijkbaar aan dat de regio op dit vlak wel in een opwaartse spiraal zit. getypeerd binnen de hele regio. Dit wordt beschreven als Dit komt mede door het aantreden van nieuwe bestuurders een open, duidelijke, directe en eerlijke cultuur met korte die belang hechten aan regionale samenwerking. lijnen als dat nodig is. In Noord-Holland Noord is er een • De regionale schaal van NHN wordt niet door elke bestuurscultuur waarin men elkaar over het algemeen ‘zegt gemeente binnen het BRE NHN (h)erkend als de waar het op staat’ en waar het gaat om ‘niet lullen, maar relevante schaal om integraal overstijgende vraagstukken poetsen’. op te pakken. Zij wijzen erop dat de verschillende • Een bestuurscultuur waarin er veel bescheidenheid is over gemeenten en regio’s qua opgaven en profiel (te) sterk de regio (het calimero-effect) en haar potentie en waar er van elkaar verschillen.

Op verschillende domeinspecifieke weinig gezamenlijke ‘trots’ op de regio is (zeker naar buiten vraagstukken (zoals de Veiligheidsregio of de GGD) wordt toe) het regionale niveau wel gezien als relevant schaalniveau. Samenwerking is daarmee regionaal redelijk gefragmenteerd georganiseerd.

20

Het BRE Noord-Holland Noord | Eindrapport

• Er is geen duidelijk herkenbaar gezamenlijk profiel en organisaties de grenzen tussen de schalen (lokaal- identiteit op het niveau van NHN. De totstandkoming van subregionaal-regionaal) overbruggen. In Noord-Holland de samenwerking op BRE NHN schaal wordt deels gezien Noord vervult ongeveer 40% van de bestuurders een als tegenreactie op de MRA in de positionering naar Rijk en maatschappelijke nevenfunctie. Daarvan vervult het naar provincie (‘dat is wat ons bindt’). Gemeenten zijn qua grootste deel een maatschappelijke nevenfunctie op identiteit sterker op zichzelf of op de subregio georiënteerd. subregionaal niveau (23%) en maar een klein deel op Voor grensgemeenten in de regio Alkmaar is ook de regionaal niveau (4%). Het overige deel vervult een IJmond-regio en de MRA-regio een relevant regionaal maatschappelijke nevenfunctie buiten Noord-Holland niveau waartoe zij zich positioneren (in het geval van Noord (13%). Bestuurders die ook een economische Uitgeest is de IJmond regio ook de formele regio waartoe zij nevenfunctie vervullen (15%) doen dit vrijwel allemaal op behoren). lokaal niveau. • De rol die de provincie inneemt in het BRE NHN en de inzet vanuit de provincie in het Ontwikkelingsbedrijf en Box 4.

Vergelijking bestuurscultuur Noord-Holland Noord Greenport wordt gedeeltelijk wel gewaardeerd vanuit de met Groningen, Drenthe, Friesland en Noord-Oost Brabant sterke kwaliteitsimpuls. Gedeeltelijk wordt de rol van de Bestuurscultuur. Waar de bestuurscultuur van Noord- provincie nog niet altijd gewaardeerd door betrokkenen. Dit Holland Noord wordt getypeerd door directheid en betreft met name de gefragmenteerde aanpak/structuur die duidelijkheid lijkt deze in Noord-Oost Brabant juist sterk de provincie kent en wanneer de provincie op deelbelangen gericht te zijn op gemoedelijkheid en consensus. In Noord- samenwerkt met individuele gemeenten. Zoals eerder Oost Brabant wordt de bestuurlijke samenwerking door beschreven in 2.2.1. gesprekspartners doorgaans beschreven als een gekozen • Bestuurders geven aan dat met name de subregionale schaal samenwerking langs bedachte lijnen. De samenwerking in een goede schaal is om elkaar te vinden. De afgelopen jaren Friesland gaat meer uit van een gedeelde identiteit. is geïnvesteerd in de intensivering van de subregionale samenwerking op ambtelijk, bestuurlijk en politiek niveau. Interne verhoudingen: rol centrumgemeente.

In de Binnen Westfriesland is het Pact van Westfriesland en casusregio Noord-Oost Brabant is er ook geen duidelijke WerkSaam een belangrijke katalysator geweest voor de centrumgemeente wat sommige gesprekspartners zien als samenwerking. In de Kop van Noord-Holland is dit de een mogelijke verklaring voor de egalitaire bestuurscultuur. KopWerkt!, de Regiodeal Maritiem cluster en de Regionale In Friesland is Leeuwarden de centrumgemeente. Raadscommissie Noordkop. Voor de Regio Alkmaar geeft Doorgaans wordt de houding van Leeuwarden door de netwerksamenwerking en de bijbehorende focusagenda bestuurders als positief ervaren door een afwezigheid van een belangrijke impuls aan de intensivering van de dominantie. samenwerking. • Er is op het niveau van het BRE NHN geen duidelijke Interne verhoudingen: de regio en de gemeente. In centrumgemeente. Wel nemen per subregio de grotere zowel Friesland als in Noord-Holland Noord komt bij veel gemeenten (Alkmaar, Hoorn en Den Helder) op onderdelen gesprekspartners naar voren dat gemeenten een sterke een voortrekkersrol op zich binnen het BRE. behoefte hebben aan autonomie.