Bijlage 1. Erfgoedbeleid 2026-2036

46

47

Erfgoed boven de grond

6

Gemaakt voor de toekomst

Karakteristieke verkaveling in de Starnmeer. Zicht op de Middelweg gezien vanaf de Starnmeerdijk.

48

Erfgoed boven de grond. Gemaakt voor de toekomst Het gebouwd en landschappelijk erfgoed is door mensen gemaakt en vormt een belangrijke basis voor de identiteit, kwaliteit en herkenbaarheid van onze stad en dorpen. Zij vertellen het verhaal van de ontwikkeling van wijken, dorpskernen en het omringende polderlandschap, en geven richting aan hoe we toekomstige ruimtelijke opgaven vormgeven. Deze kwaliteiten willen we behouden, versterken en beter bekend en zichtbaar maken. Waarbij erfgoed wordt gezien als drager van ruimtelijke kwaliteit en als inspiratiebron bij vernieuwing en ontwikkeling: erfgoed als kans.

eigenaren bij onderhoud, restauratie en verbouwplannen, bieden vooroverleg en advies aan en bespreken complexe aanvragen integraal aan de intaketafel. Hiermee zorgen we dat ontwikkelingen zorgvuldig plaatsvinden en aansluiten op de cultuurhistorische kwaliteiten van de omgeving. We brengen niet-beschermd erfgoed beter in beeld. We markeren de waarden van landschappelijke tijdlagen van zandruggen en droogmakerijen tot groeikern, zodat historische structuren herkenbaar blijven bij ruimtelijke ontwikkelingen.

Historische gebouwen zijn van zichzelf toekomstbestendig. Veel panden zijn gebouwd met lokale, duurzame materialen en vakmanschap gericht op een lange levensduur. Door onderhoud, herstel, reconstructie en herbestemming blijven deze gebouwen functioneel en blijft de behoefte aan nieuwe grondstoffen beperkt. De overgang naar een toekomstig aardgasvrij Alkmaar vraagt om een zorgvuldige benadering. Verduurzaming moet passen bij de cultuurhistorische waarden, de opbouw van gebouwen en de samenhang met de omgeving. Bestaande kwaliteiten en bouwprincipes sluiten bovendien aan op de Agenda Duurzaam Alkmaar. Samen met eigenaren, partners en vakspecialisten werken we aan oplossingen die aansluiten bij de eigenschappen van ieder gebouw. Erfgoed wordt vroegtijdig betrokken bij plannen, zodat ontwikkelingen stapsgewijs en op een passende manier kunnen worden uitgevoerd.

Links: Voor het PEN transformatorhuisje in Graft worden de details gedocumenteerd voor de herbouw. Rechts: De stukadoor legt de laatste hand aan het plafond van het erkerkamertje van het Smalste huisje aan het Luttik Oudorp.

Daarnaast ondersteunen we herbestemming, zodat monumentale gebouwen voor de toekomst behouden blijven.

Links: Raamisolatie voor de Monumentale kerkramen van De Terp in Oudorp. Rechts: Monumentaal woonhuis De Arendshof aan de Geestersingel is duurzaam gerenoveerd.

Wat willen we bereiken?

We zetten in op het beschermen van historische stolpboerderijen en het borgen van hun ruimtelijke samenhang in het landschap. Ook streven we naar een laagdrempelige aanvraag van de gemeentelijke monumentenstatus, door een eigenaar of belangenvereniging, zodat waardevol erfgoed eenvoudiger kan worden beschermd.

We dragen bij aan gemeentelijke doelstellingen zoals de Agenda Duurzaam Alkmaar en de Omgevingsvisie 2040, door in te zetten op het verduurzamen van het gebouwd erfgoed en kwaliteiten te versterken door het denken in mogelijkheden.

We maken erfgoed bestand tegen de uitdagingen van deze tijd, zoals klimaatverandering, grondverzakking, geweldsdreiging en ontsiering. Hierdoor blijft het erfgoed van Alkmaar beleefbaar en toekomstbestendig.

Wat gaan we hiervoor doen? Om het gebouwd en landschappelijk erfgoed van Alkmaar duurzaam te behouden en te versterken, zetten we gericht in op ondersteuning, bescherming en kennisontwikkeling. We ondersteunen

We streven naar toekomstbestendig erfgoed en betrekken erfgoed vroegtijdig bij ruimtelijke ontwikkelingen door zorgvuldig te sturen op passende herbestemming en actief aandacht te hebben voor het aanpassingsvermogen van historische gebouwen en structuren.

50

51

Bij monumenten en beeldbepalende panden bieden we maatwerk met professionele begeleiding bij vergunningaanvragen, houden toezicht en handhaven wanneer dat nodig is. We bewaken de balans tussen bouwkundige ingrepen, gebruikswensen en duurzaamheidseisen. We gaan makelaars informeren over de beschermde status van een pand en zijn directe omgeving. Met mogelijkheden voor onderhoud, herstel, verbouw en verduurzamen. Dit doen we op basis van de wet en regelgeving (vergunningsplicht, onderhoudsplicht, onderhoudssubsidie). Zo ontzorgen we een volgende eigenaar aan de voorkant.

Links: De stolp Louise Hoeve in Oterleek is afgebroken voor nieuwbouw. Rechts: Een besneeuwd De Rijp van bovenaf.

Hoe gaan we dat doen? We inventariseren en waarderen bijzonder erfgoed, waaronder (cultuur)landschappelijk erfgoed, naoorlogs en post 65 erfgoed, sociale woningbouw en waardevolle structuren en bepalen per geval de best passende vorm van bescherming. We adviseren en beoordelen volgens de richtijnen van de Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg, zetten moderne technieken in voor technisch onderzoek en inspecties, en maken gebruik van digitale middelen om erfgoed veilig te stellen, zichtbaar te maken en breed te ontsluiten. Daarbij besteden we expliciet aandacht aan het behoud van gebouwgebonden kunst, in samenwerking met de ambtelijke werkvelden Cultuur en Vastgoed.

Zicht op de Schermer gezien vanaf de Noordervaart.

We werken actief samen in kennisnetwerken zoals de Federatie Grote Monumentengemeenten en het Steunpunt Cultureel Erfgoed Noord Holland. Ook stimuleren we het herstel van historische (winkel)puien en bieden we in 2026–2027 een subsidie voor gevelrenovatie in het kernwinkelgebied. We inventariseren en waarderen historische stolpboerderijen volgens de Noord-Hollandse waarderingssystematiek en onderzoeken hoe niet beschermde stolpen behouden kunnen blijven. Waar nodig wijzen we nieuwe gemeentelijke monumenten aan, waaronder stolpen in de Schermer.

Links: Uitzicht op de binnenstad gezien vanaf de waagtoren. Rechts: Gevelwand met beeldbepalende panden in de Nieuwpoortslaan.

52

53

7 Erfgoed is voor iedereen

Altijd veel belangstelling voor het stadhuis in de Langestraat op Open Monumentendag.

54

Erfgoed is voor iedereen Erfgoed gebruiken we dagelijks, meer of minder bewust. Het is meer dan iets wat we alleen maar bewaren. We halen brood bij een molen, we wonen of werken in een monument. We vinden een gevoel van thuis in kerktorens aan de horizon. De een geniet van het erfgoed om ons heen, een ander fietst er niets vermoedend langs of verdiept zich juist in het verleden. De een is er mee opgegroeid en trost op de historie, voor een ander betekent het broodwinning, bijvoorbeeld met rondvaarten, wandelingen of museumbezoek. Horeca en winkeliers hebben profijt van de aantrekkingskracht op recreanten en bezoekers. Zo is erfgoed voor iedereen, bewust of onbewust.

Links: Jongeren bezoeken het raadhuis in Graft. Rechts: Een jong gezin bekijkt monumenten via een VR bril.

Hoe gaan we dat doen? We richten de communicatie sterker op jongeren en betrekken hen actief, onder meer in samenwerking met Hogeschool Inholland, door praktijkstages en met plaats voor werkstudenten. We stimuleren kruisbestuiving met culturele makers en kennisinstellingen. Hun activiteiten kunnen kosteloos worden gepromoot in de Erfgoedagenda. We laten eigenaren en ambachtslieden aan het woord over restauratie of verduurzamen van een monument, zodat zij anderen kunnen inspireren. We blijven de subsidieregelingen hiervoor onder de aandacht brengen. We zetten erfgoed in als participatiethema bij ruimtelijke ontwikkelingen. Daarnaast zoeken we de samenwerking op met organisaties in buurgemeenten omdat de geschiedeins niet ophoudt bij de gemeentegrens. En we zetten de Open Monumentendag sterker op de kaart als een inclusief evenement waar iedereen welkom is. De uitvoering van het erfgoedbeleid doen we volgens de strategie van Hart van Noord-Holland: Authentiek, Aantrekkelijk en Ambitieus. Links: In het project Ik de kerk van kunstenaarsduo Fedde & De Carvalho ontmoet je door trilling en geluid erfgoed op een nieuwe manier. Rechts Silent Disco in de Grote Kerk Alkmaar door Cultuur Kartel.

Wat willen we bereiken? We delen het erfgoed met elkaar. We delen het plezier en de identiteit die het aan onze leefomgeving geeft, maar we delen ook de zorg. Ons erfgoed is ouder dan wij en zal er na ons ook nog zijn. Om het door te kunnen geven aan volgende generaties, moeten we er goed voor zorgen. Bekendheid met het erfgoed helpt om mensen hiervan beter bewust te maken. Want bekend maakt bemind.

Wat gaan we hiervoor doen? We vergroten de bewustwording en geven de kennis door. We blijven investeren in het behoud van gebouwd erfgoed en in het bekend maken van onze historie. We werken samen met vrijwilligers die helpen bij het verwerken van archeologische vondsten, die hun deur open zetten of rondleidingen geven op de Open Monumentendag. Ook werken we samen met vrijwillige en professionele erfgoedpartners aan publieksgerichte projecten en promoten deze gezamenlijk.

56

Links: Vive les Gueux voor Raadhuis De Rijp met muzikale historische verhalen. Rechts: Een informatiepunt over de kasteelverhalen van de Oudorperpolder.

57

Wat vinden erfgoedpartijen, inwoners en ondernemers? Voor de actualisatie van het erfgoedbeleid is een participatieplan opgezet. Omdat het om een bijstelling gaat van bestaand beleid, zijn alleen de ambtelijke beleidsvelden en externe erfgoedorganisaties gevraagd om een inhoudelijke reactie. Omdat het beleid gaat gelden voor een lange periode, is de kans benut om inwoners te vragen welke rol erfgoed speelt in hun leven. Ook ondernemers is gevraagd naar de invloed van het historische karakter van de gemeente op hun bedrijf. Het participatieplan en de uitgebreide verslagen zijn te vinden in de bijlagen. Hieronder in het kort de bevindingen. Erfgoedorganisaties Uit de aangedragen punten is een grote en inhoudelijk sterke betrokkenheid af te lezen. De nadruk ligt duidelijk op betere bescherming van het gebouwde erfgoed, aandacht voor het cultuurlandschap en voor de omgeving van erfgoed. Daarna volgen duurzaamheid, de effecten van klimaatverandering, weerbaarheid tegen bedreiging als bodemverzakking en oorlogsdreiging. Achteraan sluit de vraag om meer maatschappelijke betrokkenheid. Het grootste deel van de opmerkingen is verwerkt in de hoofdstukken in het beleidsdocument. Alle overgenomen punten zijn terug te vinden in de actielijst in de bijlagen. Niet overgenomen punten waren tekstueel of organisatorisch van aard, of deze vielen buiten het beleidsveld van erfgoed.

Links: Varen door de monumentale sluis tussen Graft en De Rijp. Rechts: Monumentale panden in de oude binnenstad.

binnenstad en de dorpen is de betrokkenheid het sterkst: bewoners daar spreken vaker over trots, identiteit en doorgeven. In nieuwere wijken zien inwoners historie vooral als iets dat sfeer en herkenning brengt. En terwijl oudere inwoners erfgoed en historie verbinden aan herinnering en behoud, overheerst bij jongeren nieuwsgierigheid: zij zien erfgoed als bron van verhalen of inspiratie. Een klein aantal mensen is iets minder betrokken en vinden historie leuk om te weten. Ondernemers Ondernemers konden hun ervaringen delen over ondernemen in een historische gemeente. Van de 37 respondenten is een meerderheid actief in een historisch gebied of pand en de meesten ondernemen hier langer dan 15 jaar. Veel ondernemers ervaren het historische karakter als meerwaarde: het trekt bezoekers aan door bekendheid van de kaasmarkt, de sfeervolle binnenstad en de aanwezigheid van ambachtelijke bedrijven en recreatie mogelijkheden. Voor sommige sectoren speelt het historische karakter geen rol (industrie, webwinkels en agrarische bedrijven), al merken zij wel dat klanten Alkmaar waarderen en een afspraak graag combineren met horeca, museumbezoek of winkelen. Een kleiner deel wijst op praktische beperkingen zoals bereikbaarheid.

Ondernemers dragen zelf bij aan een positief effect van erfgoed in de omgeving door onderhoud van panden, het verzorgen van de uitstraling, het organiseren van activiteiten en door promotie.

Links: Robonsbosmolen in de Munnikenboschpolder bij het sportpark in Alkmaar-West. Rechts: De klaroenblazer bovenop de Waagtoren.

Inwoners Inwoners van de gemeente Alkmaar konden hun mening geven over de rol van erfgoed in hun leven. Hierop zijn maar liefst 720 reacties ontvangen, wat veel is voor een peiling door de gemeente. Dit laat zien dat erfgoed hier leeft, maar het leeft niet overal op dezelfde manier. In de historische

58

59

Niet alleen de grote geschiedenis, maar ook de kleine verhalen uit de buurten mogen verteld worden

De oude gevels en verhalen geven kleur aan het alledaagse

Mooi als oude gebouwen een nieuwe bestemming krijgen, zodat ze blijven leven!

Het allemaal,is van ons d we er oo us moeten ks voor zorgamen en

Ik heb gemerkt dat de historische omgeving heel belangrijk is voor mijn woonplezier!

Erfgoed is ook wat we doorgeven aan elkaar

Als ik hier loop, voel ik letterlijk de geschiedenis onder mijn voeten

Historie is overal om ons heen

Historie leeft onder inwoners van de gemeente Alkmaar. Dat blijkt uit de peiling ‘Historie is overal om ons heen’ die in het najaar van 2025 werd gehouden. Meer dan zevenhonderd inwoners lieten weten welke rol erfgoed voor hun speelt.

Het zou mooi zijn als alles wat we weten over de historie, samenkomt op één website

Erfgoed is niet iets wat achter glas hoort, maar iets waar we samen in werken en leven

8 Financiën Tussen beurs en behoud

De voor- en achterzijde van één van de rekenpenningen, die naar boven kwamen bij de opgraving in het voormalige V&D-gebouw. Ze komen uit de zeventiende of begin achttiende eeuw en zijn gemaakt in de Duitse stad Neurenberg.

62

Financiën. Tussen beurs en behoud De uitvoering van het erfgoedbeleid vindt plaats binnen het bestaande gemeentelijke budget. De structurele taken zoals beleidsontwikkeling en -actualisatie, vergunningstoetsing en advisering, toezicht, kennisopbouw en publiekscommunicatie, aanvullend onderzoek en depot- en collectiebeheer worden hieruit bekostigd en kunnen zonder extra middelen worden voortgezet.

Links: Een nieuw strevig trappenstelsel voor de beklimming van de toren van de Grote Kerk Schermerhorn. Rechts: Dankziij de inzet van de dorpsbewoners en verschillende fondsen, waarnder gemeentelijke subsidie, kon de fundering van de Dorpskerk in Schermerhorn worden hersteld.

Subsidie

variëren van boeken of tentoonstellingen over de lokale geschiedenis tot culturele activiteiten met een erfgoedcomponent. Ook dit budget is jaarlijks volledig besteed. Behoud en betrokkenheid Met deze financiële instrumenten stimuleert de gemeente het fysieke behoud van erfgoed en het versterken van het historische aanzicht. Daarnaast draagt het bij aan de maatschappelijke waarde van erfgoed en de betrokkenheid van vrijwilligers, erfgoedinstanties en inwoners.

Links: Schatkist in de gang van het stadhuis in Alkmaar. Rechts: 17e-eeuwse rekenpenningen opgegraven in het voormalige V&D-gebouw.

De gemeente Alkmaar ondersteunt al langere tijd het behoud, gebruik en de beleving van erfgoed met twee structurele subsidiebudgetten. De grootste subsidie is gericht op onderhoud en instandhouding van monumenten en beeldbepalende panden. Hiermee kunnen eigenaren noodzakelijke onderhoudsmaatregelen treffen die bijdragen aan het behoud van de historische kwaliteit en aan een toekomstbestendig gebruik van het pand. Ook bouwhistorisch onderzoek kan worden gesubsidieerd. Deze subsidie wordt door de gemeente al jarenlang beschikbaar gesteld en eigenaren maken hier volop gebruik van. Het jaarlijkse budget van €750.000 wordt dan ook volledig benut. In de periode 2026-2027 is tijdelijk een extra subsidie beschikbaar voor het verbeteren van het gevelaanzicht in het kernwinkelbied. Enerzijds voor het verbeteren van de kwaliteit van het straatbeeld, anderzijds is het een stimulans voor het terugbrengen van het historisch straatbeeld. Voor dit doel is per jaar €200.000 beschikbaar. Daarnaast is jaarlijks €30.000 bestemd voor erfgoedinitiatieven. Hiermee worden projecten ondersteund die de bekendheid, kennis, zichtbaarheid en waardering voor erfgoed vergroten. Dit kan

64

65

Begrippenlijst - In alfabetische volgorde • Archeologievriendelijke fundering Aanpassingen in fundering en constructie (type, paalpositie, belastingspreiding) om bodemverstoring te minimaliseren en behoud in situ te bevorderen. Zie ook: Behoud in situ; Archeologische zorgplicht. • Archeologische aandachtsgebieden In het Omgevingsplan aangewezen zones waar archeologische belangen expliciet worden meegewogen bij plannen en vergunningen. Zie ook: Archeologische zorgplicht; Archeologische verwachtingskaart • Archeologische zorgplicht Wettelijke plicht om zorgvuldig met archeologische waarden om te gaan bij ruimtelijke besluiten en vergunningen. Zie ook: Besluit kwaliteit leefomgeving; Omgevingswet. • Archeologisch erfgoed / bodemarchief Sporen, structuren en vondsten in de ondergrond die inzicht geven in bewoning, gebruik en landschap door de tijd. De verwachtingskaart ondersteunt bij toetsing. Zie ook: Behoud in situ; Depot archeologie. • Beeldbepalend pand Historisch waardevol gebouw dat het straat- of dorpsbeeld mede bepaalt; kan onder aanvullende regels vallen die zijn vastgelegd in het omgevingsplan. Zie ook: Gemeentelijk monument; Dubbelbestemming cultuurhistorie. • Behoud ex situ Zorgvuldig opgraven, documenteren en duurzaam bewaren wanneer behoud in de bodem niet mogelijk is. Zie ook: Depot archeologie; Collectiebeheersysteem.

• Behoud in situ Voorkeursprincipe: archeologische waarden blijven zoveel mogelijk in de bodem behouden. Zie ook: Archeologievriendelijke fundering; Archeologische zorgplicht. • Besluit kwaliteit leefomgeving Uitvoeringsbesluit bij de Omgevingswet; bevat kwaliteits- en zorgplichtbepalingen, o.a. art. 5.130 (archeologie). Zie ook: Omgevingswet; Omgevingsplan. • Binnenboezem Intern waterstelsel binnen een droogmakerij voor aan- en afvoer (bijv. Noorder- en Zuidervaart in de Schermer). Zie ook: Ringvaart; Ringdijk; Droogmakerij.

66

• Biodiversiteit (in relatie tot erfgoed) De bijdrage van gebouwd en landschappelijk erfgoed aan soortenrijkdom (bijv. verblijfplaatsen voor kerkuil, boerenzwaluw, vleermuis, weidevogels). Zie ook: Cultuurlandschap; Verduurzaming. • Bouwhistorie Studie naar ontstaansgeschiedenis, bouwfasen, materiaalgebruik en waarden van gebouwen en structuren. Zie ook: Bouwhistorisch onderzoek; Waardestelling. • Bouwhistorisch onderzoek Onderzoek (met waardestelling) naar de bouwgeschiedenis van een gebouw. Vormt de basis voor afwegingen in planvorming, vergunningen en beheer. Zie ook: ERM richtlijnen; Bouwhistorische verwachtingskaart. • Bouwhistorische verwachtingskaart Kaart met concentraties en structuren waar bouwhistorische waarden aanwezig of te verwachten zijn. Zie ook: GIS kaartlagen; Waardestelling. • BRL SIKB 4000 (protocollen 4003/4004) Landelijke kwaliteitsnormen voor archeologisch onderzoek, uitvoering en depotbeheer. Zie ook: Opgravingsbevoegdheid; Depot archeologie. • Collectiebeheersysteem Digitaal systeem voor registratie, beheer en ontsluiting van vondsten, contextgegevens en documentatie. Zie ook: Collectieregistratie; Digitalisering. • Collectieregistratie Gestandaardiseerde vastlegging van objecten, herkomst, context, conservering en toegankelijkheid. Zie ook: Collectiebeheersysteem; Depot archeologie.

• Cultuurlandschap Door menselijk ingrijpen zichtbaar gevormd land- en watergebied (bijv. droogmakerijen), met hoge cultuurhistorische waarde. Bebouwing en dorpen zijn onderdeel van het landschappelijk ensemble. Zie ook: Droogmakerij; Verkaveling; Lintdorp. • DANS Europees en Nationaal platform/archief voor opslag en publicatie van onderzoeksdata en rapporten (o.a. bouwhistorie). Zie ook: Digitalisering; Collectieregistratie.

67

• Dendrochrologisch onderzoek Dateringsmethode voor hout waarbij het jaar waarin de boom is gekapt wordt vastgesteld door analyse van groeiringen. • Depot archeologie Gecertificeerde bewaarplaats voor vondsten en documentatie; zorgt voor duurzame conservering en toegankelijkheid. Zie ook: BRL SIKB 4000; Collectiebeheersysteem. • Digitalisering (erfgoed) Registreren, beheren en presenteren van gegevens en collecties in digitale vorm (foto, 3D, GIS). Zie ook: 3D fotogrammetrie; GIS kaartlagen. • Dubbelbestemming cultuurhistorie Planologische regeling die (mede) cultuurhistorische waarden beschermt binnen een gebied of perceel. Zie ook: Omgevingsplan; Beeldbepalend pand. • Duurzaam erfgoed Behoud, onderhoud en (her)gebruik als circulair uitgangspunt; behoud van bestaande kwaliteit is vaak de meest duurzame keuze. Zie ook: Monumentvriendelijke verduurzaming. • Erfgoed / cultuurhistorie Geheel van door mensen gevormde landschappen, structuren en objecten, inclusief verhalen en tradities, met betekenis voor heden en toekomst. Zie ook: Materieel erfgoed; Immaterieel erfgoed. • Erfgoedagenda Programmaoverzicht van erfgoedactiviteiten (lezingen, routes, educatie, presentaties). Zie ook: Publiekscommunicatie. • Erfgoedinitiatieven Projecten die kennis, zichtbaarheid en waardering voor erfgoed vergroten (publicaties, exposities, routes, culturele activiteiten).

Zie ook: Subsidie erfgoedinitiatieven. • Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg richtlijnen Landelijke kwaliteitsrichtlijnen voor restauratie, onderhoud en onderzoek van monumenten. Zie ook: Bouwhistorisch onderzoek; Gemeentelijk/rijksmonument.

• Fotogrammetrie Documentatiemethode waarbij via fotobeelden nauwkeurige 3D modellen van vondsten of structuren worden gemaakt ten behoeve van registratie, analyse en presentatie. Zie ook: Digitalisering; Collectieregistratie. • Gebiedsbiografie Gebiedsdekkende, verhalende en onderbouwde beschrijving van ontwikkeling, waarden en opgaven als basis voor integrale afweging. Zie ook: Cultuurlandschap; GIS kaartlagen. • Gebouwgebonden kunst Kunstwerken die onderdeel uitmaken van een gebouw, of plek. Deze vragen om specifieke zorg, registratie en behoudsafwegingen. Zie ook: Verduurzaming; ERM richtlijnen. • Gelaagdheid (historische) Het samengaan van tijdlagen (middeleeuwse kernen, waterstaatkundig landschap, 19e eeuwse infrastructuur, naoorlogse uitbreidingen) dat de identiteit vormt. Zie ook: Gebiedsbiografie. • GIS kaartlagen Digitale kaarten met thematische lagen (archeologie, bouwhistorie, waarden, biotopen) voor inzicht en besluitvorming. Zie ook: Digitalisering; Verwachtingskaarten. • Herbestemming Nieuwe, passende functie geven aan erfgoed met behoud van waarden (bijv. religieus erfgoed conform Kerkenvisie). Zie ook: Duurzaam erfgoed. • Historische geografie Vakgebied dat de ontstaans- en ontwikkelingsgeschiedenis van landschappen en nederzettingen onderzoekt en waardeert vanuit ruimtelijk historisch perspectief.

• Immaterieel erfgoed Niet tastbare gebruiken, rituelen, ambachten en tradities die door gemeenschappen worden doorgegeven. • Intaketafel (vergunningen) Integrale afstemmingstafel waar complexe aanvragen in samenhang worden bekeken. Zie ook: Omgevingsplan.

• Excessieve kostenregeling archeologie Gemeentelijk instrument om in uitzonderlijke gevallen buitensporige archeologiekosten voor initiatiefnemers te minderen (nadere uitwerking volgt). Zie ook: Financiering; Archeologische zorgplicht.

68

69

• Kerkenvisie Alkmaar Gemeentelijke strategie voor behoud en toekomstbestendig ander gebruik van religieus erfgoed. Zie ook: Herbestemming. • Lintdorp Langgerekte dorpsstructuur langs dijken/kaden of ontginningsassen, kenmerkend voor veenweidegebieden. Zie ook: Verkaveling; Cultuurlandschap. • Materieel erfgoed Tastbare elementen zoals gebouwen, stedenbouwkundige structuren, landschappen, kunstwerken en archeologische vondsten. Zie ook: Immaterieel erfgoed. • Molenbiotoop De omgeving die nodig is voor windvang en werking van een molen; vraagt om beschermende afstand/hoogte regels. Zie ook: Ringdijk; Ringvaart. • Monumentvriendelijke verduurzaming Passende energiemaatregelen (bijv. achterzetramen, dun isolatieglas, biobased isolatie) met behoud van waarden. Zie ook: Duurzaam erfgoed. • Omgevingsplan Juridisch bindende gemeentelijke regels (vervangt bestemmingsplannen) waarin o.a. archeologie en cultuurhistorie zijn geborgd. Zie ook: Omgevingswet; Dubbelbestemming cultuurhistorie. • Omgevingswet Integrale wet voor de fysieke leefomgeving; regelt o.a. Omgevingsplan, vergunningen en weging van erfgoedwaarden. Zie ook: Besluit kwaliteit leefomgeving; Archeologische zorgplicht. • Onderhoudssubsidie Structureel budget voor onderhoud en instandhouding van gemeentelijke monumenten en beeldbepalende panden. Zie ook: Subsidie erfgoedinitiatieven.

• Opgravingsbevoegdheid / opgravingsvergunning Certificering en bevoegdheid om archeologisch onderzoek en opgravingen uit te voeren (door gemeente of marktpartijen). Zie ook: BRL SIKB 4000.

70

• Participatie (Faro principe) Actieve betrokkenheid van bewoners, vrijwilligers en organisaties bij onderzoek, besluitvorming en betekenisgeving. Zie ook: Participatieplan / Participatievisie. • Participatieplan / Participatievisie Kaders en plan binnen de gemeente voor betrokkenheid van inwoners en stakeholders bij beleid en projecten, in lijn met het Faro gedachtegoed. Zie ook: Participatie. • Publieksbereik / ontsluiting Zichtbaar en begrijpelijk maken van erfgoed via open dagen, routes, digitale presentatie, lezingen en publieksactiviteiten. Zie ook: Erfgoedagenda; Publiekscommunicatie. • Publiekscommunicatie Inzet van kanalen zoals sociale media, Erfgoedalkmaar.nl, nieuwsbrief, gevelborden, Stadskrant en Alkmaar Prachtstad. Zie ook: Erfgoedagenda. • Ringdijk Dijk rondom een droogmakerij die bescherming en hoogteverschil waarborgt. Zie ook: Ringvaart; Droogmakerij. • Ringvaart Vaart rondom een droogmakerij voor aan en afvoer van water en peilbeheer. Zie ook: Ringdijk; Binnenboezem. • Rijksmonument / provinciaal / gemeentelijk monument Wettelijk beschermde objecten met bijzondere cultuurhistorische waarde (beschermd door rijk, provincie of gemeente). Zie ook: ERM richtlijnen; Beeldbepalend pand. • Sloopvergunningstelsel Mogelijke regeling om sloop van waardevol erfgoed te toetsen en te sturen. Zie ook: Dubbelbestemming cultuurhistorie.

• Stolpboerderij / stolp Iconisch Noord Hollands boerderijtype (piramidevorm) waarin wonen, werken en opslag samenkomen; beeldbepalend in polderlandschap. Zie ook: Cultuurlandschap; Verkaveling. • Subsidie erfgoedinitiatieven Structureel budget voor projecten die kennis, zichtbaarheid en waardering voor erfgoed vergroten. Zie ook: Onderhoudssubsidie.

71

• Verdrag van Faro Europees verdrag dat de maatschappelijke waarde van erfgoed en participatie van gemeenschappen centraal stelt. Zie ook: Participatie; Participatievisie. • Verdrag van Granada Europees verdrag over de bescherming van gebouwd erfgoed en de bevordering van kwaliteitsvolle restauratie. Zie ook: ERM richtlijnen. • Verdrag van Malta (Valletta) Europees verdrag over bescherming en beleid voor archeologie (preventie, kwaliteitsborging, beleidsintegratie). Zie ook: Archeologische zorgplicht. • Verkaveling Patroon van percelen en sloten dat de historische ontginning zichtbaar maakt (o.a. lange, smalle kavels). Zie ook: Lintdorp; Zandrug. • Verordening fysieke leefomgeving Gemeentelijke verordening met nadere regels voor activiteiten en kwaliteit in de openbare ruimte. Zie ook: Omgevingsplan; Omgevingswet. • Waardestelling Systematische beoordeling van cultuurhistorische, architectonische en ensemblewaarden (bijv. zeldzaamheid, gaafheid, representativiteit). Zie ook: Bouwhistorisch onderzoek. • Water- en bodemsturend Uitgangspunt bij ruimtelijke keuzes dat water en bodem de leidende randvoorwaarden vormen; onder meer relevant voor archeologie, cultuurlandschap en nieuwbouw. Zie ook: Cultuurlandschap; Archeologische zorgplicht.

• Zandrug Natuurlijke verhoging in het landschap die (historische) bewoning en routes beïnvloedde; vaak l eesbaar in structuren en verkaveling. Zie ook: Verkaveling; Gebiedsbiografie.

Colofon

Erfgoed is overal en voor iedereen Erfgoedbeleid 2026-2036 gemeente Alkmaar

Verantwoording beeldmateriaal Omslagfoto aerophotostock.com Pagina 13 Foto Rob Verhagen (moeder en zoon in molen) Pagina 15 Foto Rob Verhagen (molen met kinderen) pagina 15 Prentbriefkaart (De Omval) uit de collectie van Regionaal Archief Alkmaar Pagina 15 Foto Van der Aa & Chrispijn (Waagplein) uit de collectie van Regionaal Archief Alkmaar Pagina 16 Foto Joris van Lier, Schermer Molens Stichting (molens) Pagina 16 Tekening (zicht op Schermerhorn) uit de collectie van Regionaal Archief Alkmaar Pagina 19 Foto Ellen van Schravendijk (Omval) Pagina 21 Foto Rob Verhagen (Blauwdruk) Pagina 23 Foto Ronald Mallant (slechtvalk) Pagina 23 Foto Stadswerk 072, Erik Boschman (Molen van Piet) Pagina 24 Foto Rob Verhagen (beiaardier) Pagina 25 Foto Rob Verhagen (voorstelling Trijn Rembrands) Pagina 30 Foto Ritske Velstra (stadhuis) Pagina 37 Foto Stadswerk072 (Oudorp) Pagina 51 Foto Anna Groentjes (Starnmeer) Pagina 52 Foto Rob Verhagen (De Terp in Oudorp) Pagina 55 Foto Anna Groentjes (Schermer) Pagina 57 Foto Rob Verhagen (stadhuis) Pagina 58 Foto Arjen Dienske (silent disco Grote Kerk Alkmaar) Pagina 59 Foto Rob Verhagen (jonge bezoekers in Raadhuis Graft) Pagina 59 Foto Rob Verhagen (jong gezin) Pagina 59 Foto Rob Verhagen (Vive les Gueux) Pagina 59 Foto Rob Verhagen (kasteelverhalen) Pagina 64 Foto Janny Boerema (trap Grote Kerk Schermerhorn) Pagina 77 Brief uit de collectie van

Regionaal Archief Alkmaar Overig beeldmateriaal uit collectie vakgroep Erfgoed Alkmaar

Gemeente Alkmaar 2026.

72

73

Bijlagen

Brief uit 1848 aan Mr. H.J. Koenen geschreven door A.L.G. Toussaint

74

Bijlage 1 - Actiepunten De actiepunten zijn in het algemeen beschreven in het beleidsdocument. De daadwerkelijke actiepunten voor de komende periode zijn per hoofdstuk opgesomd in dit overzicht. Onderstreepte actiepunten worden onderschreven of zijn aangedragen door erfgoedinstanties, als inspraak op de actualisatie van het erfgoedbeleid. Sommige punten komen terug in meerdere hoofdstukken, maar vanuit een andere invalshoek. De actiepunten komen voort uit de hoofdstukken 2 tot en met 7. Hoofdstuk 2 Erfgoed is overal om ons heen • We behouden het erfgoed en bewaken de kwaliteit van de leefomgeving met het oog op een gunstig woon- en vestigingsklimaat, aantrekkingskracht voor bezoekers en het behoud van de karakteristiek en identiteit van de gemeente • We borgen erfgoed als integraal onderdeel bij ruimtelijke ontwikkeling • We maken een gebiedsbiografie (historische levensloop) van het gehele grondgebied • We zetten nieuwe maatregelen in vanwege klimaatverandering en voor verduurzaming met behoud van cultuurhistorische waarden • We leveren met het gebouwd en landschappelijk erfgoed een bijdrage aan duurzame instandhouding van de biodiversiteit zoals de grutto, kerkuil, boerenzwaluw, vleermuis •W  e stimuleren met subsidie de mix van culturele activiteiten en uitingen met een erfgoedelement.

• We inventariseren en digitaliseren, om erfgoed vast te leggen voor de toekomst en maken de kennis laagdrempelig raadpleegbaar op verschillende manieren. Zowel voor het tastbare als het immateriële erfgoed • We stimuleren maatschappelijke betrokkenheid en samenwerking door kennis te delen, inwoners en ondernemers te betrekken. Zo verbreden we het draagvlak • We borgen het luiden van losstaande klokken en losstaande carillons in de Verordening Fysieke Leefomgeving. Aansluitend bij bestaande regels voor het luiden van kerkklokken als religieuze uiting en het automatisch laten afspelen of live bespelen van carillons

• We onderzoeken de mogelijkheden voor planologische verruiming voor het splitsen van stolpen en bijgebouwen • We actualiseren het Ervenhandboek voor de inrichting van (historische) agrarische erven • We wijzen aan, en evalueren de regelgeving voor beeldbepalende panden en dubbelbestemming cultuurhistorie. We actualiseren en passen de regelgeving aan, indien dit nodig is. We onderzoeken daarbij de haalbaarheid van een sloopvergunningstelsel • We zorgen dat de subsidieregeling voor onderhoud aan monumenten en beeldbepalende panden blijft aansluiten bij de praktijk • We voldoen aan de wettelijke zorgplicht voor het behoud van cultureel erfgoed, zoals staat in artikel 5.130 Besluit kwaliteit leefomgeving • We zoeken van een passende beschermingsvorm voor te behouden erfgoed • We inventariseren en analyseren van de aanwezige en te verwachten cultureel erfgoed zoals staat in artikel 5.130 Besluit kwaliteit Leefomgeving (Bkl) met een gebiedsbiografie • We onderzoeken de mogelijkheden tot het beschermen en versterken van de omgeving van cultureel erfgoed met het oog op het functioneren, de belevingswaarde en de presentatiewaarde in de omgeving • We voorkomen binnen de mogelijkheden van de wettelijke kaders dat activiteiten in de omgeving van (rijks)monumenten het monument ontsieren of beschadigen.

(Volgens art 5.130 Besluit kwaliteit leefomgeving) • We onderzoeken hoe en hoever de invloedssfeer van monumenten kan worden bepaald, zoals zichtlijnen, belevingswaarde en molenbiotoop. Met het oog op het beschermen, verbeteren en functioneren van het erfgoed •W  e dragen zorg voor de bescherming van de molenbiotoop van alle molens op een eenduidige wijze • We onderzoeken de mogelijkheid om welstand- en gebruiksregels op te nemen voor omgevingsplanactiviteiten in de nabijheid van monumenten • We merken bij monumenten in het omgevingsplan het gehele kadastrale perceel aan als beschermd (in plaats van alleen het hoofdgebouw)

Hoofdstuk 3 Erfgoed in de wet •W  e anticiperen op een eventuele inwerkingtreding van de Wet kwaliteitsborging voor monumenten • We anticiperen op eventuele veranderingen in wetgeving voor monumenten en verduurzaming (zoals verplichte energielabels, aardgasvrij en energietransitie) • We harmoniseren de onderverdeling in categorieën (categorie 1 t/m 3) van gemeentelijke monumenten in de voormalige gemeente Graft-De Rijp voor de transitie naar het Omgevingsplan. • We maken de omgevingsplanteksten uniform • We bereiden het opnemen van bouwhistorie in het Omgevingsplan voor • We bereiden het opnemen van stolpboerderijen met een hoge cultuurhistorische waarde in het Omgevingsplan voor • We onderzoeken de mogelijkheden voor een passende bescherming, waaronder het aanwijzen van monumenten en stolpboerderijen met een hoge cultuurhistorische waarde • We onderzoeken de mogelijkheid voor het implementeren van de stolpenrichtlijnen van de provincie Noord-Holland

Hoofdstuk 4 Archeologie. Een bodem vol verhalen • We beschermen archeologische waarden, in situ of ex situ, op basis van een zorgvuldige en proportionele belangenafweging volgens de wettelijke kaders • We houden de archeologische verwachtingskaart actueel. We wijzen archeologische aandachtsgebieden aan en verwerken de verwachtingskaart in het omgevingsplan • We verwerken de archeologische verwachtingskaart in het omgevingsplan • We stellen een integrale onderzoeksagenda op met een publieksagenda in samenhang met bouwhistorie en de landelijke agenda’s • We behouden en behalen de juiste certificering om professionele normen te garanderen • We verkennen een proportionele voorziening voor situaties met onevenredige archeologiekosten; nadere uitwerking en besluitvorming volgen separaat. • We doen actief archeologisch onderzoek bij bodemverstoringen als gevolg van de energietransitie, met name bij vloerisolatie, warmtenet en energietracés • We spelen in op verandering van bodemgesteldheid door klimaatadaptatie • We hanteren de principes van water- en bodem sturende ontwikkeling • We adviseren pro-actief aan de hand van de archeologische verwachtingskaart

76

77

• We borgen duurzaam vondsten en opgravingen door digitalisatie en registratie. En we implementeren hiervoor een nieuw collectiebeheersysteem • We zetten moderne onderzoekstechnieken in om impact van de bodem te minimaliseren • We brengen kennis samen uit archeologisch, bouwhistorisch, historisch, landschappelijk en geologisch onderzoek • We gebruiken digitale middelen om opgravingen, vondsten en onderzoek zichtbaar en publiekelijk beschikbaar te maken • We doen aan actieve publieksvoorlichting en educatie via onder meer publieksactiviteiten tijdens opgravingen, educatieve programma’s voor scholen, publicaties, lezingen, rondleidingen en tentoonstellingen • We werken samen met vrijwilligers, amateurarcheologen en erfgoedorganisaties, in lijn met een participatieve benadering van erfgoedzorg Hoofdstuk 5 Bouwhistorie.

De onderste steen boven • We verankeren bouwhistorie in het Omgevingsplan, zodat bouwhistorische waarden standaard worden meegewogen bij planvorming, vergunningen en initiatieven in de fysieke leefomgeving • We werken volgens de landelijke richtlijnen voor het uitvoeren en beoordelen van bouwhistorisch onderzoek, zodat initiatiefnemers, eigenaren en adviesorganen helderheid hebben over de verwachtingen, diepgang en kwaliteitscriteria • We verkennen of een bouwhistorische onderlegger (zoals een bouwhistorische waardekaart) kan worden ontwikkeld voor gebieden met veel cultuurhistorische samenhang of transformatieopgaven.

Op deze wijze is snel en eenvoudig inzichtelijk of er bij ontwikkelingen rekening gehouden moet worden met bouwhistorische waarden • We zorgen voor actuele kennis binnen de gemeentelijke organisatie, zodat bouwhistorie effectief kan worden meegenomen in ruimtelijke afwegingen, vooroverleg en vergunningverlening, advisering en vergunningverlening • We stellen een bouwhistorische waarde- en verwachtingskaart op, die inzicht geeft in waardevolle structuren en (potentieel aanwezige) erfgoedwaarden • We stellen een onderzoeksagenda op en vervolgens het uitvoeren van onderzoek ten behoeve van deze agenda, om lacunes in kennis gericht aan te vullen • We onderzoeken hoe bouwhistorische informatie het beste toegankelijk en toepasbaar kan worden gemaakt, onder andere via bestaande databanken, waardekaarten, onderzoeksrapporten en moderne, digitale technieken • We zetten bouwhistorisch onderzoek in om leemtes in lokale, regionale en nationale kennis aan te vullen, zodat het gebouwde erfgoed, het verhaal en de identiteit van de gemeente behouden en liefst versterkt worden • We stimuleren het laten uitvoeren van bouwhistorisch onderzoek zodat het inspiratie en kansen biedt bij planvorming en ontwerp.

Zo dragen nieuwe ontwikkelingen positief bij aan de identiteit en gelaagdheid van de gemeente • We stimuleren dat bouwhistorische kennis wordt gedeeld met eigenaren, ontwerpers, ontwikkelaars en inwoners om bewustwording, zorgvuldigheid en draagvlak te vergroten • We doen bouwhistorisch onderzoek met waardestelling, als basis voor vergunningverlening van (potentieel) erfgoed • We documenteren bouwhistorische waarden bij bouwactiviteiten, indien verlies van deze waarden na zorgvuldige afweging niet zijn te voorkomen

78

• We voeren onderzoek uit van monumentaal vastgoed in gemeente bezit, zodat de gemeente haar voorbeeldrol kan vervullen • We schrijven bouwhistorisch onderzoek voor bij ingrijpende omgevingsplanactiviteiten • We stellen subsidie beschikbaar voor bouwhistorisch onderzoek bij restauratie, renovatie en sloop van waardevol erfgoed • We communiceren actief bouwhistorische vondsten en verhalen • We stellen een integrale onderzoeksagenda op, inclusief een publieksagenda en in afstemming met archeologie en landelijke agenda’s • We onderzoeken en beoordelen volgens de landelijke ERM-richtlijnen • We dragen bij aan landelijke activiteiten en kennnisontwikkeling van gemeentelijke bouwhistorici • We stellen bouwhistorische documentatie verplicht bij de sloop van waardevol erfgoed, waaronder stolpboerderijen • We zetten digitale middelen in om vondsten en onderzoeken zichtbaar en toegankelijk te maken • We gebruiken moderne onderzoekstechnieken om impact van het fysieke onderzoek te minimaliseren • We werken samen met interne en externe specialisten, zoals archeologen, historisch geografen, kleur- en materiaalspecialisten en dendrochronologen • We ontsluiten bouwhistorische informatie en de verwachtingskaart via GIS-kaartlagen • We laten bouwhistorisch onderzoek publiceren in de Europese database DANS • We registreren vondsten in het gemeentelijke collectiebeheersysteem,

zodat kennis duurzaam bewaard blijft Hoofdstuk 6 Erfgoed boven de grond. Gemaakt voor de toekomst • We zetten in op het behoud of versterken van collectieve samenhang in historische beeldkwaliteit en ensembles bij ruimtelijke ontwikkelingen • We maken het aanvragen van de monumentenstatus beter toegankelijk • We zetten in op het weerbaar maken van erfgoed, met het oog op klimaatverandering, (oorlogs) dreiging, verzakkingen en ontsiering • We inventariseren en waarderen onderbelicht en bijzonder erfgoed, waaronder (cultuur)landschappelijk, naoorlogse periode, post65 en sociale woningbouw (volkshuisvesting 1890-1990), en bepalen de beste vorm van bescherming • We stellen een gebiedsbiografie op voor het hele gemeentelijk grondgebied. Onder meer voor het in kaart brengen van cultuurhistorische waarden, vooruitlopend op nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen • We adviseren en beoordelen bouwplannen volgens de landelijke richtlijnen van de stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM) • We gebruiken digitale middelen om cultureel erfgoed veilig te stellen. • We geven aandacht aan behoud van gebouwgebonden kunst. We inventariseren gebouwgebonden kunst in bezit van de gemeente en behouden deze op de oorspronkelijke locatie. Als dat niet kan, wordt er pro-actief bemiddeld voor een nieuwe locatie die passend is bij het onderwerp van het kunstwerk.

We doen dit samen met de gemeentelijke vakgroepen Cultuur en Vastgoed • We zetten moderne onderzoekstechnieken in voor technisch onderzoek en inspecties. We verkorten hiermee de onderzoeksperiode in het voordeel van de monumenteneigenaar • We zijn onderdeel van kennisnetwerken op landelijk en regionaal niveau zoals Federatie Grote Monumentengemeenten (FGM) en Steunpunt Cultureel Erfgoed Noord-Holland

79

• We onderzoeken hoe we reconstructie van historische (winkel)puien kunnen stimuleren In 2026 en 2027 biedt de gemeente een subsidie voor gevelrenovatie van bedrijven in het kernwinkelgebied in de binnenstad • We inventariseren en waarderen historische stolpboerderijen volgens Noord-Hollandse waarderingskaart voor stolpboerderijen • We onderzoeken hoe historische stolpen die niet zijn beschermd als monument voor de lange termijn behouden kunnen blijven • We adviseren eigenaren van stolpen over de technische nadelen van overisolatie • We wijzen gemeentelijke monumenten aan, waaronder historische stolpen in de voormalige gemeente Schermer • We maken bewuste keuzes bij herinrichting van historisch groen. En benutten kansen op het versterken van de beleving ervan, met bijvoorbeeld routes, verhalen en kennisdeling • We gebruiken digitale middelen om cultureel erfgoed veilig te stellen. En zichtbaar en beschikbaar te maken voor publiek • We blijven toezicht houden bij monumenten en handhaven indien nodig • We ondersteunen eigenaren bij onderhoud, restauratie, verbouw en herbestemming met integraal vooroverleg en advies via de intaketafel • We stimuleren passende herbestemming en houden rekening met het aanpassingsvermogen van historische gebouwen en structuren. Bij de herbestemming van religieus erfgoed werken we volgens de Kerkenvisie.

We zetten in op behoud van niet-beschermde en beschermde cultuurhistorisch waardevolle kerkinterieurs waar dat mogelijk is. • We ondersteunen monumenteigenaren met subsidie en maatwerkadvies bij verduurzamen • We stimuleren herstel van historische (winkel)puien, onder meer door een tijdelijke subsidieregeling gevelrenovatie in 2026–2027 • We stimuleren circulair bouwen door goed onderhoud, repareren, reconstrueren en herbestemmen. Dit verlengt de levensduur van het gebouwd erfgoed en beperkt en minimaliseert de vraag naar nieuwe grondstoffen en reduceert afval • We stimuleren monumentvriendelijke producten, zoals achterzetramen, speciaal dun isolatieglas en bio-based isolatie • We dragen bij aan de gemeentelijke doelstellingen zoals de Agenda Duurzaam Alkmaar en de Omgevingsvisie 2040

• We onderzoeken de mogelijkheid voor een algemene website over de historie van de gemeente Alkmaar, samen met het Regionaal Archief Alkmaar, Het Museum in ’t Houten Huis en Stedelijk Museum Alkmaar. Onder meer volgens de uitkomsten van een inwonersonderzoek in 2025 • We voeren het erfgoedbeleid uit volgens de strategie van Hart van Noord-Holland: Authentiek, Aantrekkelijk en Ambitieus

Hoofdstuk 7 Erfgoed is voor iedereen • We promoten het erfgoed via de gemeentelijke erfgoed-communicatiekanalen. En we zetten in op het beter bereiken van een jongere doelgroep (momenteel vooral 50-plus) • We betrekken jongeren actief, onder meer in samenwerking met Hogeschool Inholland, door praktijkstages en met plaats voor werkstudenten • We organiseren Open Monumentendag inclusief, voor iedereen • We blijven de subsidieregelingen onder de aandacht brengen • We promoten het kosteloos gebruik van de Erfgoedagenda • We zetten erfgoed in als participatiethema bij ruimtelijke ontwikkelingen • We zoeken samenwerking op met organisaties in buurgemeenten omdat de geschiedeins niet ophoudt bij de gemeentegrens • We spelen in op de uitkomsten van onderzoeken over de rol van erfgoed onder inwoners en ondernemers uit 2025

80

81

Bijlage 2 - Participatieplan en evaluatie Wat is het participatiedoel Het doel van participatie op het erfgoedbeleid is om aan te sluiten bij de hedendaagse praktijk van trends, wet- en regelgeving en de actuele opgaven in het land en in de gemeente. Ook is het doel om aan te sluiten bij de huidige inzichten en wensen vanuit de maatschappij. Onderaan dit plan is een evaluatie opgenomen van het participatieproces. De beleidsdoelen blijven op hoofdlijn hetzelfde met nieuwe accenten. Onderwerpen die niet meer van toepassing zijn worden geschrapt en nieuwe worden toegevoegd. De bestaande opzet in de werkvelden archeologie, bouwhistorie en monumenten & landschap blijft hetzelfde. Daarnaast is de actualisatie vooral een verduidelijking in een beter toegankelijk en raadpleegbaar document. Erfgoed is overal en voor iedereen. Het speelt een belangrijke rol voor de identiteit van de gemeente Alkmaar.

We weten dat het een rol speelt in de samenleving, maar welke precies? Waar liggen op dit moment de aandachtspunten van trends en opgaven? Waar kunnen we deze verbinden met andere gemeentelijke beleidsvelden? Voor welke punten vragen erfgoedpartners aandacht? En welke rol heeft erfgoed voor inwoners en ondernemers? Om dit te onderzoeken wordt de participatie ingericht op deze vier invalshoeken: • Koppeling met andere beleidsvelden • Erfgoedbelang • Wonen • Ondernemen Wie zijn de gesprekspartners? Voor integraal beleid stemmen we vanuit Erfgoed af met deze gemeentelijke beleidsvelden: • Bodem en Ondergrond • Cultuur • Duurzaamheid • Economische zaken • Ruimtelijke Ontwikkeling • Ruimtelijke Plannen • Ruimtelijke vormgeving • Toerisme • Vastgoed • Wonen Voor het borgen van erfgoedbelangen houden we ruggespraak met relevante vrijwillige en professionele organisaties, die zich inzetten voor en bezighouden met het erfgoed binnen onze gemeente. Omdat het gaat om een bijstelling van bestaand beleid beperken we ons tot deze hoofdspelers: • Boerderijenstichting Noord-Holland • Cuypersgenootschap • Heemschut • Historische Vereniging Alkmaar • Historische Vereniging Koedijk

82

• Historische Vereniging Oudorp • Molenstichting Alkmaar • Oudheidkundige Vereniging Het Schermereiland • Schermer Molens Stichting Om te weten hoe erfgoed wordt beleefd in de maatschappij stellen we vragen aan inwoners. Deze stellen we op samen met de erfgoedpartners Regionaal Archief Alkmaar, Stedelijk Museum Alkmaar en Museum In ’t Houten Huis. Door bundeling van deze expertises kunnen gerichte vragen worden gesteld waarmee ieder eigen keuzes kan maken in de toekomst. Om inzicht te krijgen in de praktijk van het economisch effect van erfgoed, vragen we hiernaar bij ondernemers.

Wat is de werkwijze? Alle partijen worden actief benaderd. Na afloop wordt het participatieproces geëvalueerd met de participanten. Vanuit de beleidsvelden en erfgoedorganisaties kan worden gereageerd op een concept met de hoofdlijnen dat puntsgewijs is opgesteld. Daarin is bestaand beleid aangevuld met voorgestelde onderwerpen. Deze worden per email voorgelegd en behandeld per individuele partij. Er wordt gevraagd om een schriftelijke reactie. Als alternatief wordt een gesprek aangeboden. De afstemming met de gemeentelijke beleidsvelden wordt rechtstreeks verwerkt in het document. De aangedragen punten van de erfgoedorganisaties wordt bijgehouden in een schema dat aan allen wordt voorgelegd voor een reactie. Deze reacties worden in de beleidsnota herkenbaar weergegeven in een overzicht van actiepunten. Inwoners kunnen hun mening geven via een uitgebreide online vragenlijst op de website van de gemeente. Deze wordt actief onder de aandacht gebracht via pers, online kanalen en tijden Open Monumentendag. Een samenvatting van de reacties wordt gepubliceerd op dezelfde webpagina, de Stadskrant en op de online kanalen Erfgoedalkmaar. Ondernemers krijgen een korte online vragenlijst voorgelegd. Deze wordt verspreid via de online netwerkkanalen voor ondernemers.

Wat is de planning? •Q  2 2025 De beleidsvelden en erfgoedpartijen worden geïnformeerd over de planning en werkwijze. Zij ontvangen een concept op hoofdlijnen met een redelijke reactietermijn. Een conceptvragenlijst voor inwoners wordt besproken met de drie erfgoedpartners en voltooid. •B  egin Q3 2025 De reacties vanuit de beleidsvelden worden intern afgestemd. Voor de erfgoedorganisaties wordt een tussentijds verslag van alle reacties voorgelegd. De reacties worden verwerkt in een definitief verslag dat met hen wordt gedeeld. •M  edio Q3 2025 Voor inwoners komt een vragenlijst online van medio augustus tot en met oktober. Na afloop wordt een verslag online gepubliceerd en in de pers gedeeld. • Begin Q4 2025 Voor ondernemers komt een vragenlijst online (oktober). Een verslag hiervan wordt gedeeld via online kanalen waarmee de vragenlijst is verspreid.

83

Q4 2025-begin Q1 2026 Verwerking van de uitkomsten in een uitgeschreven beleidsdocument. De verslagen van de participaties worden toegevoegd. •Q  1 2026 Bestuurlijke besluitvorming.

Evaluatie van het participatieproces Hieronder volgt een terugblik op het verloop van het proces per doelgroep. Gemeentelijke beleidsvelden Vanuit de gemeentelijke beleidsvelden is een integrale afstemming als waardvol ervaren. Het uitwisselen van koppelkansen heeft bruikbare resultaten opgeleverd en deze zijn opgenomen in het beleid voor de komende jaren. Erfgoedorganisaties De participatie met de erfgoedinstanties verliep via email. Dit is grotendeels goed verlopen. Van enkele partijen is geen reactie ontvangen. Anderen bleken de email niet te hebben gezien. Bij deze partijen is actief contact gezocht, rechtstreeks èn via partijen waar al contact mee liep. Daarnaast hebben sommige erfgoedorganisaties onderling inhoudelijk afgestemd. Bij enkele reacties is aangeboden om mondeling toe te lichten, maar dit bleek verder niet nodig. Het voorleggen van een concept was voor beide kanten praktisch. De schriftelijke reacties konden overzichtelijk worden verwerkt in een schema, met een toelichting waarom punten zouden worden overgenomen en waarom niet. Vanuit dit schema zijn de uitkomsten herleidbaar verwerkt in de actiepunten die voortkomen uit het beleidsdocument. Inwoners Inwoners kregen een lijst met 20 vragen voorgelegd. Ondanks het hoog aantal vragen zijn hierop 720 reacties ontvangen. Een hoog aantal voor een gemeentelijke peiling.

Met deze groep kon niet gestructureerd worden geëvalueerd. Het hoge aantal reacties laat zien dat inwoners het belangrijk vinden om hun mening te geven over erfgoed. Veruit de meeste reacties waren positief, een klein deel voelde geen betrokkenheid, maar vulde wel de vragen in. Bij de meerkeuze vragen was een vrije toelichting mogelijk. Hier is veel gebruik van gemaakt wat interessante inkijkjes opleverde en soms verrassende persoonlijke uitspraken. Bij de laatste vragen (over website historie) haakten een deel van de respondenten af. Toch nog 642 mensen namen de moeite om alle vragen in te vullen. De reacties zijn waardevol voor meerdere beleidsvelden binnen de gemeente, Hart van Noord-Holland en voor de medeopstellers Regionaal Archief Alkmaar, Stedelijk Museum Alkmaar en Museum In ’t Houten Huis. Ook de vrijwillige erfgoedpartijen kunnen er hun voordeel mee doen. Ondernemers Ondernemers kregen een korte online vragenlijst, die snel en eenvoudig kon worden ingevuld. Deze werd rechtstreeks toegestuurd via een netwerkapp en netwerknieuwsbrief waar vele ondernemers gebruik van maken. Daarnaast is een oproep geplaatst in de Stadskrant. Met deze groep kon niet gestructureerd worden geëvalueerd. De vragen waren specifiek gericht op het effect van een erfgoedrijke omgeving op hun bedrijf. Omdat er weinig reacties binnenkwamen is de oproep nogmaals uitgezet.

Uiteindelijk zijn er maar 37 vragenlijsten ingevuld waardoor de uitkomsten geen representatief beeld geven. Evengoed geeft het inzicht in de rol die erfgoed speelt voor ondernemers.

84

Bijlage 3 - Verslag van participatie door erfgoedinstanties De actualisatie van het erfgoedbeleid is in concept voorgelegd aan erfgoedorganisaties die actief zijn in de gemeente Alkmaar. In bijna alle gevallen gaat het om vrijwilligersorganisaties. Omdat het een bijstelling van bestaand beleid zou zijn, zijn alleen de zogenaamde hoofdspelers uitgenodigd om mee te denken en in te spreken. De aangedragen punten laten een grote en inhoudelijk sterke betrokkenheid zien van de erfgoedorganisaties. De nadruk ligt duidelijk op bescherming van gebouwd erfgoed en aandacht voor het cultuurlandschap en de omgeving van erfgoed. Daarna volgen duurzaamheid, de effecten van klimaatverandering en weerbaarheid tegen bedreigingen en tot slot maatschappelijke betrokkenheid. Voor de actualisatie van het erfgoedbeleid is inspraak ontvangen vanuit • Boerderijenstichting Noord-Holland • Cuypersgenootschap • Groentjes agrarisch advies • Heemschut • Historische Vereniging Alkmaar • Molenstichting Alkmaar en omstreken • Oudheidkundige Vereniging Het Schermereiland • Schermer Molens Stichting

Wat nemen we over? Ruim twee derde van de voorstellen is overgenomen. Deze zijn grotendeels verwerkt in het beleid en ze zijn herkenbaar gemaakt in een overzicht met actiepunten, te vinden in de bijlagen. Daar zijn ze gesorteerd per hoofdstuk. De actiepunten die zijn onderstreept komen voort uit de inspraak. De onderwerpen die het vaakst zijn aangedragen betreffen hoofdstuk 6, Erfgoed boven de grond: • Betere bescherming van stolpboerderijen • Betere bescherming van beeldbepalende panden met een sloopvergunningstelsel • Bescherming van Post65 objecten • Aandacht voor gebouwgebonden kunst • Aandacht voor de omgeving van erfgoed (zoals molenbiotoop, zichtlijnen, omgeving van molens) • Beschermen van kerkinterieurs bij herbestemming • Aanwijzen van meer gemeentelijke monumenten, met name in de voormalige gemeente Schermer • Aandacht voor bedreigingen door bijvoorbeeld bodemverzakking of ontsiering

Wat nemen we niet over? Sommige punten zijn niet overgenomen, bijvoorbeeld omdat deze vallen buiten het beleidskader voor erfgoed, zoals de Welstandsnota of het Omgevingsplan. Of omdat deze vallen buiten de taken van de gemeente. Sommige suggesties beperken te sterk de beleidsruimte. Zo is de ‘harde’ wens om te beschermen overgenomen als onderzoek naar de mogelijkheden om te beschermen. Andere punten beperkten de mogelijkheid tot inspelen op actualiteiten, zoals het voorstel voor een prioritering voor de komende tien jaar. Een prioritering wordt wel gemaakt in jaarplannen voor erfgoed,

85

in afstemming met betrokken ambtelijke werkvelden. Daarnaast was een groot aantal reacties al op een andere plek of onder een andere noemer in het conceptbeleid opgenomen. Deze zijn alsnog genoteerd in het overzicht van actiepunten.

Bijlage 4 - Verslag participatie met inwoners Verslag van de 720 ingevulde vragenlijsten Historie leeft onder inwoners van de gemeente Alkmaar. Dat blijkt uit de peiling ‘Historie is overal om ons heen’ die dit najaar werd gehouden. Meer dan zevenhonderd inwoners vulden de vragenlijst in. Een verrassend hoog aantal in vergelijking met andere peilingen die de gemeente hield. Deelnemers zien de historie in stad en dorpen niet als iets van vroeger. Maar als iets dat kleur geeft aan het dagelijks leven. Of zoals iemand het omschreef: “Het verleden is niet voorbij, het ademt mee met vandaag.” Opvallend is het verschil in beleving onder ouderen en jongeren. De uitkomsten zijn meegenomen in de actualisatie van het erfgoedbeleid. Ook Regionaal Archief Alkmaar, Stedelijk Museum Alkmaar en Museum In ’t Houten Huis in De Rijp kunnen de resultaten goed gebruiken. Zij stelden samen met de gemeente de vragenlijst op. Van half augustus tot 1 november 2025 konden inwoners van de gemeente Alkmaar de vragenlijst invullen. De resultaten laten zien dat erfgoed voor veel mensen meer is dan een verzameling oude stenen of voorwerpen. Het is iets dat raakt aan identiteit, woonplezier en trots. In de woorden van een deelnemer: “Als je weet wat er vóór jou is gebeurd, voel je je meer thuis in waar je nu bent.” Er is grote waardering voor het bestaande erfgoed.

Inwoners willen dat er goed voor het erfgoed wordt gezorgd en zien dat als een gezamenlijke taak. Ze vragen om meer mogelijkheden om verhalen, foto’s en vondsten te delen. En ze vinden het belangrijk dat erfgoed ook digitaal beter zichtbaar wordt. Het idee voor een nieuwe website over de geschiedenis van Alkmaar wordt breed gesteund. Veel mensen willen daar niet alleen informatie vinden. Ze willen ook zelf bijdragen met verhalen uit hun buurt. De antwoorden helpen gemeente en erfgoedpartners om keuzes te maken voor het bewaren, delen en doorgeven van de geschiedenis. Ze bevestigen dat gemeente en erfgoedpartners al goed op weg zijn en geven mede richting aan toekomstige keuzes. Belangrijk voor woonplezier Meer dan driekwart van de deelnemers noemt de historie van hun omgeving belangrijk tot zeer belangrijk voor hun woonplezier. Vooral inwoners van de binnenstad en De Rijp geven aan dat de historische omgeving een wezenlijk onderdeel is van hun dagelijks leven. “De oude gevels en verhalen geven kleur aan het alledaagse”, schrijft een deelnemer. Of: “Als ik over de Mient loop, voel ik letterlijk de geschiedenis onder mijn voeten.” Typisch gemeente Alkmaar Er komen een paar dingen naar voren die typisch gemeente Alkmaar zijn (zie ook verderop de vergelijking met andere gemeenten).

• Victorie en 8 oktober dragen voor veel inwoners sterk bij aan de identiteit van hun woonplaats • Leeghwater en de droogmakerijen zijn belangrijke iconen voor de inwoners van de dorpen

86

87

• Ook de kaaskop-traditie en de kaasmarkt als cultureel icoon worden veel genoemd • Relatief veel inwoners zijn actief als vrijwilliger bij monumenten, erfgoedverenigingen en evenementen Een gezamenlijke verantwoordelijkheid Opvallend veel inwoners vinden dat er goed voor het erfgoed moet worden gezorgd. Zij zien dat niet alleen als taak van de overheid, maar ook als iets gezamenlijks. Veel deelnemers voelen zich medeverantwoordelijk: “Het is van ons allemaal, dus moeten we er ook samen voor zorgen.” Tegelijkertijd is er het bewustzijn dat behoud niet vanzelf gaat. Enkele deelnemers geven aan dat onderhoud en herbestemming van historische panden belangrijk zijn, “zolang de stad leefbaar blijft”. Ook toegankelijk maken Erfgoed leeft, maar het moet ook beleefbaar blijven, geven deelnemers aan. Veel inwoners vinden dat we als gemeente zuinig moeten zijn op het erfgoed. Daarbij vinden ze het belangrijk om erfgoed en historie nog beter toegankelijk te maken.