Document · PDF

Bijlage 1. Erfgoedbeleid 2026-2036

Gemeenteraad 16 april 2026, gemeente AlkmaarBij agendapunt: Raadsvoorstel Actualisatie Erfgoedbeleid 2026-203617.342 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Erfgoed is overal en voor iedereen Erfgoedbeleid 2026-2036 gemeente Alkmaar

Inhoud Inleiding

. ..............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

1 Venster naar het verleden

4 Archeologie. Een bodem vol verhalen

5 Bouwhistorie. De onderste steen boven

.......................................................................................................................................................................................

7 Erfgoed is voor iedereen

33 43

...............................................................................................................

6 Erfgoed boven de grond. Gemaakt voor de toekomst

8 Financiën. Tussen beurs en behoud Begrippenlijst

2 Erfgoed is overal om ons heen 3 Erfgoed in de wet

...........................................................................................................................................................................................................................................................................................................

Colofon en Fotocredits

Bijlage 1 Actiepunten

Bijlage 2 Participatieplan en evaluatie

. ...........................................................................................................................................

Bijlage 3 Verslag participatie erfgoedorganisaties Bijlage 4 Verslag inwonersonderzoek

Bijlage 5 Verslag ondernemersonderzoek

..............................................................................................................................................................................................

Inleiding

Leerlingen van basisschool De Zes Wielen begraven een tijdcapsule onder de stenen van de 750 jaar oude Munnikenweg, toen deze opnieuw werd bestraat. De weg is een beschermd gemeentelijk monument.

Inleiding Wat is erfgoed? Met erfgoed of cultuurhistorie bedoelen we alles wat te maken heeft met onze geschiedenis. Maar wanneer spreken we van geschiedenis en waar begint ‘onze tijd’? Het is niet altijd even duidelijk, want erfgoed beweegt mee met alle tijden en het is overal om ons heen. Het geeft identiteit aan de omgeving waarin we wonen, we fietsen erlangs, genieten ervan en bouwen erop voort. Zo is onze geschiedenis altijd verweven met vandaag. Met het begrip erfgoed, cultureel erfgoed of cultuurhistorie omschrijven we het geheel van historische landschappelijke, stedenbouwkundige en architectonische structuren en bouwwerken die zijn aangebracht door de mens, inclusief de archeologische resten in de bodem. Met de daarbij horende infrastructuur zoals waterlopen, sloten, wegen en de bebouwde omgeving.

Links: De Molen van Piet in de binnenstad. Rechts: Het interieur van Korenmolen ‘t Roode Hert aan de Frieseweg. De molen is twee keer na brand vervangen waardoor twee molens uit de Zaanstreek zijn gered van sloop. Nu koop je hier ambachtelijk gemaakt meel en brood.

Inwoners geven aan dat de historische omgeving bijdraagt aan hun woonplezier. En dat zij het belangrijk vinden om het erfgoed te behouden, door te geven en ervan te kunnen leren en genieten. Ondernemers laten weten dat het historische karakter van de gemeente in hun voordeel werkt, omdat het bezoekers aantrekt. Erfgoedinstanties vragen aandacht voor gebouwgebonden kunst. Ook willen zij meer en beter omgevingsgericht beschermen, zoals de molenbiotoop en landschappelijke zichtlijnen.

Zichtbaarheid en beleving versterken

Links: Het raadhuis in Grootschermer met daarnaast het oude rechthuis. Rechts: Archeologen leggen een bijzondere beerput bloot, vlak onder de straat bij De Waag.

Cultuurhistorie is aanwezig in individuele elementen, zoals de West-Friese Omringdijk en het raadhuis in Grootschermer. Archeologie vormt daarbij vaak de oudste en vaak onzichtbare laag. Maar cultuurhistorie zit ook in een samenhangende structuur zoals de droogmakerij De Schermer met molens, ringsloten en stolpen. De waarde herkennen we vooral aan de authenticiteit, de herkenbaarheid en de samenhang tussen de boven- en ondergrond en met de omgeving. Want waaróm, door wie en hoe is de omringdijk aangelegd, het raadhuis gebouwd en het Schermeer drooggelegd? Zo komen we bij de verhalen achter de zichtbare wereld. Want ook de niet tastbare, immateriële kant van ons verleden, zoals tradities, feesten en herdenkingen, ambachten en uitvindingen, valt onder de noemer erfgoed.

Daarom blijven we ons erfgoed zo goed mogelijk behouden. En blijven we de zichtbaarheid en de beleving versterken waar dat kan. Bij archeologie doen we dat met publieksactiviteiten tijdens onderzoek, digitale ontsluiting van vondsten en verhalen in de openbare ruimte. We doen onderzoek met nieuwe technieken en leren zo elke dag bij over onze geschiedenis. Ook in de ondergrond passen we wanneer mogelijk moderne, bij voorkeur niet destructieve onderzoeksmethoden toe. Voor het gebouwde erfgoed inventariseren we nog onderbelicht erfgoed, zoals post 65 architectuur. Al deze kennis blijven we benutten voor wetenschappelijke doeleinden. En al die vondsten en nieuwe inzichten maken we ook nu voor iedereen toegankelijk. We gebruiken daarvoor verbeterde en nieuwe digitale mogelijkheden, waaronder een professioneel collectiebeheersysteem, om de erfenis uit het verleden goed door te kunnen geven aan de volgende generaties.

Wat gaan we komende jaren doen? Deze beleidsnota is een actualisatie van het Erfgoedbeleid 2016-2026. Het roer wordt niet omgegooid, wel wordt op een aantal punten de koers bijgesteld. Ten eerste om te voldoen aan nieuwe wet- en regelgeving. Maar ook om te beantwoorden aan wat inwoners, ondernemers en erfgoedinstanties tegenwoordig belangrijk vinden. Daarnaast wordt integraal gewerkt aan andere doelen waar de gemeente voor staat, zoals het groenbeleid, klimaatbestendigheid en biodiversiteit.

Links: De eenmalige openstelling van voormalig V&D op Open Monumentendag 2024, met een expositie over de resultaten van de opgraving op deze plek. Rechts: Houtskeletbouwwijk De Vier Vierkanten in Alkmaar Noord. Sinds oktober 2024 gemeentelijk beschermd stadsgezicht.

Duurzaam erfgoed Net als onze voorgangers zijn ook wij passanten in de oeroude landschappen, de eeuwenoude dorpen, de binnenstad, de parken en de eeuwenoude gebouwen. Vanuit dat oogpunt gaan erfgoed en duurzaamheid als vanzelfsprekend samen. Er wordt actief ingespeeld op nieuwe regelgeving en landelijke opgaven zoals een verplicht energielabel voor monumenten en de energietransitie. Dit geldt ook voor het vastgoed in gemeentelijk bezit. Daarnaast gaan we bewust om met het versterken van biodiversiteit in gebouwen en op historische boerenerven.

Op steeds meer plekken in de gemeente zie je de nieuwe gevelbordjes verschijnen. Met een QR-code naar meer informatie en foto’s op website Erfgoed Alkmaar. Van links naar rechts: Het ophangen van het gevelbord aan Museum In ‘t Houten Huis en de onthulling van het bordje bij het hofje van Paling en Van Foreest.

Links: De dichtregels die in 1944 gebruikt werden als de aankondiging van D-Day, kregen tachtig jaar later een ereplek in de leuning en de zitting van de bank aan het Canadaplein. Rechts: De bewoners van Strijkmolen I in Oterleek wonen een stuk comfortabeler na restauratie en verduurzaming.

Deur naar de toekomst Om de identiteit van Alkmaar te behouden, zien we onze historie als een waardevolle bron voor vernieuwing en ontwikkeling. Het biedt kansen voor het versterken van de belevingswaarde van de lokale historie. Daarom wordt het cultureel erfgoed meegewogen bij herinrichting van de openbare ruimte en bij grootschalige ontwikkelingen. Op die manier is ons erfgoed niet alleen een venster naar het verleden maar ook een deur naar de toekomst.

Leeswijzer Het eerste hoofdstuk beschrijft in het kort de historie van de gemeente Alkmaar. In de volgende hoofdstukken zijn de doelen en hoe we die willen bereiken beschreven per specialisme: Archeologie, Bouwhistorie en Landschap & Monumenten. Elk onderdeel kijkt vanuit een eigen invalshoek naar de doelen. Hierdoor komen deze met de bijhorende actiepunten terug in de verschillende hoofdstukken. Een volledig overzicht van de actiepunten voor de komende jaren is opgenomen in de bijlagen. Hoofdstuk 7 gaat in op hoe erfgoed wordt ervaren door inwoners, ondernemers en erfgoedinstanties en wat zij belangrijk vinden. Afsluitend is een lijst opgenomen met de meest voorkomende termen uit het vakgebied en een overzicht van de herkomst van het beeldmateriaal.

1 Venster naar het verleden

Genieten van erfgoed tijdens Open Monumentendag.

Venster naar het verleden Om de toekomst te begrijpen, moeten we het verleden kennen. In Alkmaar is dat verleden niet alleen terug te vinden in archieven en vitrines, maar ook in het dagelijkse leven in stad, dorp en polder. De stad en het buitengebied zijn niet los van elkaar te denken. De marktstad Alkmaar dankt haar betekenis aan het achterland en de polders en dorpen hebben hun ontwikkeling mede te danken aan de vraag en de dynamiek uit de stad. Open Monumentendag, een uitgelezen kans om kennis door te geven, onder meer over hoe een molen werkt.

beleg af. Het Alkmaars ontzet op 8 oktober markeert “Van Alkmaar de victorie” en vormt tot vandaag een hoeksteen van de Alkmaarse identiteit en het stedelijk zelfbewustzijn. In de zeventiende eeuw wordt datzelfde water met veel kennis en volharding teruggedrongen. De vele droogmakerijen in de omgeving, met de Schermer als iconisch voorbeeld en de Achtermeer als oudst bekende droogmakerij in Nederland, leggen de basis voor een nieuw cultuurlandschap waarin dijken, vaarten, sluizen en molens samen een systeem vormen om het water actief te beheersen.

In het voorjaar van 2025 kwamen bij archeologisch onderzoek aan de Torenburg enkele kloostermoppen naar boven. Misschien van kasteel de Torenburg waaraan de straat zijn naam te danken heeft?

De stad investeert ondertussen in bereikbaarheid. Eerst via trekvaarten en overtomen, later via het Noord-Hollands Kanaal en het spoor. Deze infrastructuur verbindt land en water, stad en polder, producenten en markten. In de twintigste eeuw groeit Alkmaar door en krijgt zij een rol als groeikern. Er komen nieuwe wijken en voorzieningen bij, maar de dorpen in het buitengebied behouden hun eigen schaal en karakter. Zo ontstaat de gelaagdheid die tot vandaag herkenbaar is, met eeuwenoude kernen, een waterstaatkundig landschap, negentiende-eeuwse lijnen van kanaal en spoor en de naoorlogse stadsuitbreidingen die daar bovenop zijn gelegd.

Voortdurend vernieuwend Alkmaar begint vanaf de middeleeuwen gestaag te groeien en is een belangrijke uitvalsbasis voor de graven van Holland. In de twaalfde eeuw heeft Alkmaar zelfs een grafelijk hof en werd gestart met de bouw van kasteel Torenburg. In deze periode is er regelmatig strijd met de Westfriezen waardoor er meer verdediging nodig is. Vanaf de dertiende eeuw groeit Alkmaar uit tot een ommuurde stad met poorten, grachten, markten en ambachten en krijgt in 1254 stadsrechten. De strijd tegen de Westfriezen houdt aan en er worden nog twee kastelen in de Oudorperpolder opgericht.

Die gelaagdheid is nergens zo tastbaar als in de binnenstad. Het Waagplein ademt de marktfunctie die Alkmaar eeuwenlang heeft gedragen. De grachten en bruggen vertellen over scheepvaart,

Door de mens gemaakt land Terwijl binnen de muren handel en nijverheid opbloeien, verandert het landschap eromheen van natuur en water in door de mens gemaakt land. Later in de middeleeuwen ontstaan er door een combinatie van veeninklinking en stormvloeden grote meren die lange tijd het landschap domineren. Een stelsel van dijken wordt opgericht om het land verder te beschermen tegen het steeds verder oprukkende water. Ook in tijden van belegering bewees deze kennis haar nut. De waterbeheersing werd een bondgenoot in de verdediging. Sinds die tijd is de mogelijkheid om polders onder water te zetten ter vedediging van steden en regio’s vast onderdeel van ons collectieve geheugen. Mede dankzij het onder water zetten van de omgeving weerde Alkmaar in 1573 met succes het Spaanse

Links: Een prentbriefkaart van De Omval met op de voorgrond de overhaal. Circa 1919. Rechts: De Kaasmarkt op het Waagplein met schepen aan de kade in 1889.

overslag en uitwisseling. De vaak eeuwenoude panden vertellen het verhaal van de bewoners en gebruikers. In de bestrating zijn op sommige plekken archeologische sporen gemarkeerd, overblijfselen van de rijke ondergrondse historie. De stad vernieuwt voortdurend, maar doet dat met respect voor het geheugen dat in het stratenpatroon, de gebouwen en in de ondergrond besloten ligt. Het verleden is geen decorstuk, maar een referentie die richting geeft aan keuzes van nu.

Ontwatering van het natte veen De wortels van het huidige landschap liggen in de middeleeuwse veenontginning. Vanaf ongeveer de elfde tot en met de dertiende eeuw werd het natte veen stap voor stap ontwaterd door rechte sloten die haaks op een ontginningsas werden gegraven. Zo ontstond het patroon van lange, smalle kavels en een duidelijke richting in het landschap. Boeren vestigden zich op de kaden en dijken, waardoor langgerekte dorpen ontstonden langs de ontginningslijnen, de zogenaamde lintdorpen. In en rond Alkmaar is dat onder meer terug te zien in kernen als Graft, De Rijp, Grootschermer, Schermerhorn en Driehuizen, waar huiserven, waterlopen en percelen nog steeds dezelfde logica volgen. De Eilandspolder is in dit geheel een bijzonder overblijfsel van het oude veenland, een mozaïek van lage weiden, petgaten en sloten waar het water altijd dichtbij is en waar de verkaveling en het waternet van de middeleeuwse ontginning nog steeds leesbaar is. Op de veeneilanden liggen zelfs nog de archeologische resten van de middeleeuwse bewoning. De manier van wonen en werken die hieruit voortkwam, het leven langs het lint, het gebruik van de vaarten als verbinding en de oriëntatie op dijk en kade, vormt tot vandaag de basis onder de ruimtelijke identiteit van het buitengebied.

Molens en schapen in Schermerhorn.

Wie de polders in gaat, ziet hoe dat stedelijke verhaal ook verankerd is in het landschap van de grote droogmakerijen. In de Schermer is het binnenboezemsysteem met de Noorder- en Zuidervaart nog steeds intact, het tastbare bewijs van de innovatie van vele eeuwen geleden. De molens staan niet alleen als monumenten in het landschap, maar als schakels in een keten die water stapsgewijs afvoerden en daarmee het land droog maakte en hield. Dijken, sluizen en ringvaarten zijn geen losse elementen, maar onderdelen van een samenhangende orde waarin water, bodem, landbouw en bewoning op elkaar zijn afgestemd. Deze wijze van leven met water is actueel. Ze helpt bij het nadenken over klimaatadaptatie, bodemdaling en natuurontwikkeling. Wie weet hoe het systeem is gemaakt, kan beter bepalen hoe het de volgende generaties blijft werken.

Links: Het raadhuis van De Rijp van bovenaf gezien. Rechts: Gevelsteen van de walvisvaart op het raadhuis van De Rijp.

Maritieme ondernemingszin en rijkdom De dorpskernen in het buitengebied verdienen in dit verhaal een eigen plaats. De Rijp en Graft laten in hun straten en gebouwen zien hoe maritieme ondernemingszin en rijkdom het land in kwam. De haring en walvisvaart brachten kapitaal, kennis en handel, en stimuleerden ambachten en de bouwnijverheid. Dit laat zich terugzien in de onverwachte stedelijkheid die je ziet in een kern als De Rijp. In veel kernen zoals onder andere Schermerhorn, Zuidschermer, Grootschermer, Driehuizen en Stompetoren bepalen de linten, de waterlopen en de open ruimte het dorpsbeeld. De stolpboerderij moet niet slechts worden gezien als bouwtype. Gedurende vier eeuwen gold de stolpboerderij als het ultieme antwoord op de mogelijkheden en beperkingen van het wonen en werken in het Noord-Hollandse veenweidegebied. Deze iconische piramides van de polder herinneren nog tastbaar aan deze levenswijze.

Zicht op Schermerhorn uit circa 1850.

Erfgoed is in Alkmaar meer dan steen en hout. Het bestaat ook uit vaardigheden, rituelen en verhalen. Het molenambacht, de kennis van peilen, het omgaan met wind en water, de cultuur van markt en zuivel, de seizoenen van het land en de routes over water en dijk. Onze eigen stadsbeiaardier houdt door het bespelen van de carillons van de Sint Laurenskerk en de Waagtoren in Alkmaar en de Grote Kerk in De Rijp dit deel van ons erfgoed levend en in goede conditie. Musea, archieven en verzamelaars houden dit levend met collecties en verhalen. Vrijwilligers, verenigingen en bewoners doen dat in het alledaagse door te zorgen, te organiseren en over te dragen. Juist die combinatie van materieel en immaterieel maakt dat erfgoed geen stilstaand bezit is, maar een levende bron van trots, oriëntatie en vakmanschap. Ze geeft een beeld van wat we zijn en richting aan wat we willen doorgeven. Links: Stolp in Oterleek. Rechts: Het Zwarte Kerkje in Zuidschermer in de vorm van een stolpboerderij.

Binnen de Eilandspolder wordt een ander gezicht van hetzelfde verhaal verteld. Hier zijn de veenweiden, rietkragen en sloten bepalend. De stilte en de vele vergezichten laten voelen hoe zorgvuldige beheersing van water de basis vormde voor wonen en landbouw. Alle dorpen zijn volwaardige dragers van een geheel eigen identiteit en betekenis, met eigen verhalen en een eigen maat die bijdraagt aan het geheel.

De draad die stad en dorpen met elkaar verbindt Handel en uitwisseling vormen de draad die stad en dorpen met elkaar verbindt. In de stad organiseerden markt en overslag de stroom van goederen en mensen. In de dorpen werd geproduceerd, bewerkt en bewaard. Die nauwe relatie is door de eeuwen heen zichtbaar geweest in toegankelijke vaarten, oeverplaatsen, pakhuizen en later ook in de bedrijvigheid langs grachten, kanaal en spoor. De sporen ervan zijn nog altijd af te lezen aan de gebouwen, in straatprofielen en in de manier waarop kernen zich tot het water verhouden. Ze bieden aanknopingspunten om ook nu te werken aan passende herbestemming in oud vastgoed en aan levendige dorpscentra die voorzieningen, ontmoetingsplaatsen en identiteit vasthouden.

Zicht vanaf De Omval richting de binnenstad.

De waarde van dit alles is groot en moet behouden blijven. Een helder verhaal over de stad, het buitengebied en de dorpen helpt bij het maken van slimme keuzes. In de binnenstad gaat het om zorgvuldig omgaan met structuren, verhoudingen en materialen, om herbestemmen waar het kan en vernieuwen waar het moet, met behoud van samenhang en maat. In het buitengebied gaat het om het respecteren van openheid, het vrije zicht en de verkaveling, om het versterken van linten en ensembles, om ruimte geven aan landbouw en natuur binnen de waterhuishouding die het gebied al eeuwen draagt. In de dorpen gaat het om voorzieningen, toegankelijkheid en levendigheid die passen bij het eigen gezicht, met kleine ingrepen die veel betekenen. Denk aan onderhoud van stolpen, molens, monumenten en karakteristieke panden, passende nieuwbouw bij de bestaande dorpsstructuur, routes die verhaal, landschap en dagelijks leven verbinden.

Inspiratie voor toekomstgerichte oplossingen

Historisch landschap beleven tijdens een vaartocht door de Eilandspolder.

Op deze manier is erfgoed geen rem op de ontwikkeling, maar geeft het richting aan en inspiratie voor toekomstgerichte oplossingen. Het helpt om te herkennen wat wezenlijk is, om zorgvuldig te verbeteren wat onder druk staat en om met vertrouwen te bouwen aan wat nodig is. Stad en buitengebied blijven zo samenhangende delen van één geheel. De dorpskernen blijven volwaardige plekken om te wonen, te werken en te ontmoeten. En Alkmaar blijft herkenbaar en veerkrachtig, geworteld in een verleden dat niet op slot gaat, maar meegroeit met de tijd.

2 Erfgoed is overal om ons heen

Theatervoorstelling van Blauwdruk op het kasteelterrein van de Nieuwburg in Oudorp tijdens Open Monumentendag.

Erfgoed is overal om ons heen Erfgoed is overal om ons heen. Zichtbaar en niet zichtbaar. Erfgoed draagt bij aan een aantrekkelijke omgeving om hier te (komen) wonen en werken. Voor wetenschappers is erfgoed een bron die laat zien hoe onze omgeving in de loop van de eeuwen is ontstaan en hoe deze is uitgegroeid tot de wereld die we vandaag kennen. Voor inwoners geeft de historie identiteit aan hun woonplaats, hun thuishaven. Samenhang met de omgeving Een kerk, dijk, sloot, molen of dorp staat niet op zich. De Omgevingswet benadrukt de samenhang van al het erfgoed. De monumentenzorg verschuift van individuele zorg naar omgevingsgerichte zorg. Lokale erfgoedinstanties vragen dan ook aandacht voor de omgeving en geven tips voor het in kaart brengen en beschermen van samenhang in gebieden en wijken, landschappen en structuren zoals de droogmakerijen. Zoals ‘leg de waarden vast in een gebiedsbiografie voor locaties waar nieuwe ontwikkelingen komen’, of ‘bescherm stolpen in de buitengebieden’ en ‘meer aandacht voor de inrichting van de openbare ruimte in beschermde stadsgezichten’. In hoofdstuk 7 Erfgoed is voor iedereen, bespreken we de inbreng van de erfgoedinstanties meer uitgebreid.

aantrekkelijke plek waar ondernemers zich willen vestigen en bezoekers graag naar toe komen. Steeds vaker en met nieuwe accenten krijgt de relatie tussen erfgoed en cultuur verdieping. Eerder bood erfgoed vooral een karaktervol podium voor verhalen, tradities en culturele activiteiten. Nu worden vaker de verhalen en thema’s uit de geschiedenis zelf gebruikt voor een voorstelling of evenement. Ook locatietheater wordt meer en meer inhoudelijk verbonden aan een historische plek, met groots effect voor de belevingswaarde. Dit samenspel versterkt het unieke historische karakter van Alkmaar. Dit brede palet aan cultuur en historie wordt sinds jaar en dag gewaardeerd door inwoners en vele bezoekers. In 2024 heeft de Nationale Bezoekers Index maar liefst 26 miljoen passanten gemeten in de binnenstad, waaronder inwoners, werkenden en bezoekers van buiten de gemeente.

Samenhang met andere werkvelden Erfgoed heeft ook raakvlakken met verschillende andere beleidsvelden. Sommige lijken vanzelfsprekend, andere zijn minder zichtbaar. Door deze samenhang te benadrukken wordt erfgoedbeleving voor inwoners en bezoekers versterkt. En door de samenwerking op te zoeken kan het erfgoed worden ingezet voor andere doelen. Het is een voortdurend samenspel dat ook zorgt voor een natuurlijke balans tussen verandering en behoud. Recreatie, economie, toerisme en cultuur Erfgoed, recreatie en toerisme gaan als vanzelf samen. We recreëren en genieten in de omgeving, door te varen of fietsen door het oerhollandse landschap, door het bezoeken van een museum of oud gebouw of door te wandelen in de karakteristieke dorpen of de binnenstad. Goede kwaliteit van de historische gebouwen en openbare ruimte draagt bij aan een vitale en levendige binnenstad, een

Links: Slechtvalk op een speciaal gemaakt rooster aan de Grote Kerk in de binnenstad. Het glas in het raam is vervangen door een inwendige nestkast. Met een webcam is de groei van de kuikens te volgen. Rechts: Na flink snoeien, kappen en opnieuw inrichten staat de molen beter in het zicht.

Groen en biodiversiteit De grote transities van deze tijd vragen om een zorgvuldige balans tussen behoud en verandering. Klimaatadaptatie en verduurzaming moeten en kunnen hand in hand gaan met het behouden van de cultuurhistorische waarden.

Toerisme en recreatie in het landelijke gebied van de Schermer

De erfgoedwaarde van stedelijke groengebieden en parken is meegenomen in de toekomstvisie en kwaliteitsverbetering voor het bolwerk en victoriepark (2022-2025). Rencenter is deze opgenomen in de Parkenscan (2025). Het laatste onderzoek beveelt aan om bewust te zijn van de verschillende belangen rond molenbiotopen en bomen. Om bewuste en duidelijke afwegingen en keuzes te maken bij herinrichting. En wijst op kansen op het versterken van de beleving, zoals routes, verhalen en kennisdeling.

Daarnaast wordt samengewerkt met de stadsecoloog om meer kansen te benutten om met zowel gebouwd als landschappelijk erfgoed bij te dragen aan biodiversiteit. Zo kunnen soorten als de grutto, kerkuilen, boerenzwaluwen en vleermuizen beter floreren. Online erfgoed Zelfs online is erfgoed aanwezig. De digitale mogelijkheden maken het eenvoudiger om informatie duurzaam te bewaren in databases en om deze beschikbaar te maken voor een breed publiek. Sociale media bieden een snelle en laagdrempelige manier om kennis te delen en betrokkenheid te verkrijgen en houden. Inwoners blijken nieuwsgierig naar de vele verhalen en willen die onder meer via online kanalen leren kennen. Zo komen vraag en aanbod samen. De wensen en ideeën die inwoners hierover hebben komen uitgebreider aan bod in hoofdstuk 7, Erfgoed is voor iedereen.

én creëren ruimte voor nieuwe ontwikkelingen. Zodat erfgoed bijdraagt aan een gemeente waar historie, vernieuwing en innovatie hand in hand kunnen gaan.

Wat gaan we hiervoor doen? We brengen de cultuurhistorische waarden in kaart. Door deze te inventariseren, te documenteren en raadpleegbaar te maken voor wetenschappelijk onderzoek en voor publiek. Dit doen we zowel op gemeentebreed niveau als op kleinere schaal en houden daarbij de samenhang in het oog. Zo vergroten we de bekendheid van de tijdlagen en gebruikslagen van onze leefomgeving; zoals zandruggen, dijken, oude rivieren, veenweiden, droogmakerijen met ringvaarten, (molen)sloten, singels, parken, boerenerven, beplanting. Dit biedt verdieping bij het afwegen van de opname van cultuurhistorie bij grootschalige nieuwbouw en herinrichtingen. We stemmen af met gemeentelijke werkvelden voor een integrale aanpak van gemeentelijke opgaven en beleidsdoelen. We werken samen met erfgoedpartners, zowel met professionele instellingen als met vrijwillige organisaties. Dit doen we bijvoorbeeld bij inventarisaties van nog onderbelicht erfgoed. Maar ook bij archiefonderzoek naar verhalen achter gevels en bij het gezamenlijk organiseren van lezingen. Het gaat onder meer om oudheidkundige verenigingen, dorpsraden, de musea en het regionaal archief.

Veel belangstelling elk jaar op Open Monumentendag voor een beklimming van de Waagtoren inclusief live spel door de beiaardier.

Klinkend erfgoed Niet zichtbaar, wel hoorbaar zijn de uurwerken en carillons in de historische torens. De stadsuurwerkmaker zorgt voor onderhoud van de uurwerken en carillons in de binnenstad en voor het automatisch speelwerk van trompetter en ruiters in de Waagtoren. De carillons van de Grote Kerk in De Rijp, in de Grote Kerk in de binnenstad, in de Waagtoren en in de Kapelkerk spelen automatisch. Behalve de laatste worden deze elke week ook live bespeeld door de stadsbeiaardier. Door regelmatig onderhoud en gebruik blijven de uurwerken en carillons in goede staat en dragen zij bij aan de historische beleving van de omgeving.

Wat willen we bereiken? We willen onze historie zichtbaar en beleefbaar houden. We houden daarmee de betrokkenheid en de waardering levend bij inwoners en bezoekers. We bewegen mee met trends, actualiteiten en zorgen ervoor dat het belang van cultuurhistorische waarden meewegen bij ruimtelijke ontwikkelingen. We benutten we de uniciteit en zeggingskracht van bestaande cultuurhistorische waarden

Links: Voorstelling in het Huis met de Kogel Trijn Rembrands. Rechts: Binnenplaats van het hotel in de voormalige gevangenis Schutterswei.

Hoe gaan we dat doen? We brengen specifieke tijdgebonden architectuur of type bouw in kaart, zoals Post 65, sociale woningbouw en scholen. We maken een gebiedsbiografie, ofwel levensloop van het gehele grondgebied. Daarbij brengen we de cultuurhistorische gebieden in kaart, zoals landschappen, uitbreidingswijken, en structuren zoals de droogmakerijen en polders. Samen met de erfgoedpartners onderzoeken we de mogelijkheid voor het maken van een algemene website over de historie van Alkmaar waarin al deze kennis terug te vinden is. Met subsidie ondersteunen we culturele activiteiten met een erfgoedelement. Tot slot blijven we online en offline vertellen over ons unieke Alkmaarse erfgoed.

Aandacht voor de platforms van Erfgoed Alkmaar Inwoners geven aan onze historie te willen ontdekken via online kanalen. Dit verklaart de groei met 40.000 bezoekers op de website Erfgoed Alkmaar in de laatste drie jaar. Ook op de sociale media is de belangstelling bovengemiddeld als we deze vergelijken met lokale en nationale erfgoedplatforms.

Website en overige kanalen Cijfers van bezoekers in 2025

Overzicht van bezoekersaantallen van de Open Monumentendag Dit vindt jaarlijks plaats in het tweede weekend van september. Cijfers van bezoekers in de afgelopen 10 jaar. 2015-2019 (gemiddeld)

10.000

2020 (corona)

3.500

2021 (corona)

6.600

2022

9.500

2023

12.500

2024 (V&D open)

16.500

2025

14.000

Instagramvolgers op vergelijkbare accounts Cijfers van lokale en nationale accounts in 2025 Lokaal

Sociale media en nieuwsbrief Cijfers van volgers en abonnees in 2025

Nationaal

1 Stedelijk Museum Alkmaar

6.493

1 Erfgoed Alkmaar

4.806

2 Erfgoed Alkmaar

4.806

2 Grote verhaal van Apeldoorn

4.731

3 Je bent Alkmaarder als

4.157

3 Ons Amsterdam

3.925

4 Regionaal Archief Alkmaar

2.399

4 Erfgoed Leiden

3.089

5 Oneindig Noord-Holland

2.274

5 Verhaal van Utrecht

2.856

6 Museum in ’t Houten Huis

<1000

6 Erfgoed Haarlem

1.036

3 Erfgoed in de wet

Beeld van Prudentia met de spiegel in de ene hand en de slang in de andere hand op het raadhuis van Graft als teken van wijs bestuur.

Erfgoed in de wet Voor erfgoed zijn verschillende Europese en nationale wetten van toepassing. Op provinciaal en gemeentelijke niveau is regelgeving opgenomen in verordeningen en beleid. Het gemeentelijke erfgoedbeleid en de uitvoering ervan voldoen aan deze kaders.

Provinciale verordeningen en beleidskaders De provincie Noord Holland concretiseert nationale kaders in de Omgevingsverordening NH2022, waarin bijvoorbeeld cultuurhistorische structuren, beschermde landschappen en archeologische waarden zijn vastgelegd. Provinciale regelingen stimuleren instandhouding, herbestemming en onderzoek. Dit helpt gemeenten om richting te geven aan hun doelstellingen en bij de uitvoerbaarheid daarvan.

Wereldwijde en Europese wetgeving en verdragen Europese verdragen zoals Granada (bescherming van gebouwd erfgoed), Malta (archeologie) en Faro (maatschappelijke waarde en participatie) bepalen het fundament waarop lidstaten hun erfgoedbeleid inrichten. De wereldwijde UNESCO richtlijnen (Fort Markenbinnen) en Europese programma’s stimuleren zorgvuldige omgang met erfgoed, internationale kwaliteitsnormen en het actief betrekken van de samenleving. Deze afspraken vormen daarmee de basis waarop nationaal beleid wordt gebouwd. Nationale wetten en programma’s In Nederland vormen de Erfgoedwet en de Omgevingswet het wettelijke kader voor bescherming, verantwoordelijkheid en procedures. Ze regelen onder meer welke objecten beschermd zijn, hoe met vergunningen moet worden omgegaan, hoe archeologie wordt geborgd en welke rol gemeenten hebben in het ruimtelijke domein. Landelijke programma’s en subsidieregelingen ondersteunen restauratie, verduurzaming en innovatie. Hierdoor ontstaat een uniforme en zorgvuldige manier van werken in alle gemeenten.

Links: Raadzaal in het raadhuis van Grootschermer. Rechts: Bezoekers bij ‘t Regthuysje in Schermerhorn.

Gemeentelijke instrumenten Op lokaal niveau wordt dit alles uitgewerkt in het Omgevingsplan, het Erfgoedbeleid, de Verordening fysieke leefomgeving en aanvullende regelingen. Hier legt de gemeente vast hoe erfgoed wordt beschermd, hoe afwegingen in de ruimtelijke ontwikkeling worden gemaakt en hoe inwoners en initiatiefnemers worden betrokken. Deze gelaagde wet- en regelgeving zorgt niet alleen voor bescherming van erfgoed, maar biedt ook duidelijkheid, participatiemogelijkheden en ondersteuning. Zo vormt het juridische kader een stevige basis voor zowel behoud van erfgoed als voor een breed gedragen waardering ervan.

Wat willen we bereiken?

Links: Het stadhuis in de Langestraat. Rechts: Fort Markenbinnen, onderdeel van de Stelling van Amsterdam. Beschermd UNESCO werelderfgoed.

Het doel van regelgeving is om duidelijkheid te scheppen voor inwoners en eigenaren: wat kan niet en wat kan wel bij het behoud van ons erfgoed? Tegelijkertijd is het doel het behoud van de ruimtelijke kwaliteiten. Met de ingang van de Omgevingswet liggen er uitdagingen om cultureel erfgoed goed te borgen in het omgevingsplan.

We behouden en versterken de maatschappelijke betrokkenheid, in lijn met het Faro gedachtegoed. Hoe we dat doen is verwoord in hoofdstuk 8, Erfgoed is voor iedereen. Om ons cultureel erfgoed te behouden en te versterken werken we aan een zorgvuldig en toekomstbestendig erfgoedstelsel. Dat doen we door onze bestaande instrumenten te evalueren en te actualiseren en door nieuwe wettelijke kaders vroegtijdig te integreren. We spelen in op nieuwe inzichten, harmoniseren en passen aan waar het nodig is. Voor archeologie voldoen we volledig aan de wettelijke zorgplicht (artikel 5.130 Bkl). Dit doen we door de archeologische verwachtingskaart te verwerken in het Omgevingsplan, archeologische aandachtsgebieden aan te wijzen en uniforme planteksten op te stellen. Zo ontstaat één helder en werkbaar kader voor initiatiefnemers, onderzoekers en vergunningverlening.

We actualiseren het Ervenhandboek voor de inrichting van historische (agrarische) erven en evalueren de bescherming van beeldbepalende panden met de dubbelbestemming cultuurhistorie, inclusief de verkenning van een sloopvergunningstelsel. Verder zorgen we dat de onderhoudssubsidie blijft aansluiten bij de praktijk. Indien nodig passen we regelgeving aan. Tot slot onderzoeken we hoe de omgeving van erfgoed beter beschermd en beleefbaar kan worden gemaakt, onder andere door het bepalen van invloedssferen, zichtlijnen en het uniform beschermen van molenbiotopen. Daarbij kijken we naar aanvullende welstands- en gebruiksregels voor activiteiten in de nabijheid van monumenten en naar het opnemen van het volledige kadastrale perceel van een monument in het omgevingsplan.

We anticiperen op mogelijke wijzigingen in landelijke wetgeving, zoals de Wet kwaliteitsborging voor monumenten en de regels rondom verduurzaming, waaronder energielabels, aardgasvrij en energietransitie.

Wat gaan we hiervoor doen? Voor de transitie naar het omgevingsplan brengen we de drie soorten gemeentelijke monumenten in de voormalige gemeente Graft De Rijp onder in een uniforme gemeentelijke systematiek. Ook bereiden we de opname in het omgevingsplan voor van bouwhistorie en van stolpboerderijen met hoge cultuurhistorische waarde. Daarbij onderzoeken we welke beschermingsvormen passend zijn, inclusief de mogelijkheden voor aanwijzing als monument, toepassing van de provinciale stolpenrichtlijnen en het verruimen van planologische mogelijkheden voor splitsing.

Rijksmonument het hofje van Paling en Van Foreest. Van bovenaf gezien, met binnentuin.

4 Archeologie Een bodem vol verhalen

Tijdens het onderzoek in voormalig warenhuis V&D in 2024 kwamen de archeologen resten tegen van onder meer een woning uit de zeventiende eeuw.

Archeologie. Een bodem vol verhalen Wat willen we bereiken? De gemeente Alkmaar zet in op een toekomstbestendige omgang met het archeologisch erfgoed. Archeologie is een essentieel onderdeel van de identiteit van de stad en haar omgeving en maakt integraal deel uit van de fysieke leefomgeving. De zorg voor archeologisch erfgoed is zowel een wettelijke verantwoordelijkheid als een maatschappelijke opgave.

Publieksbetrokkenheid en gedeelde verantwoordelijkheid (Verdrag van Faro) De gemeente onderschrijft de uitgangspunten van het Verdrag van Faro, waarin cultureel erfgoed wordt beschouwd als een gedeelde maatschappelijke waarde. Archeologisch erfgoed krijgt meer betekenis wanneer inwoners, vrijwilligers en lokale organisaties actief betrokken zijn bij onderzoek, interpretatie en kennisdeling. Archeologie is erfgoed van en voor iedereen.

Links: Vrijwilligers zoeken in het Archeologisch Centrum de scherven van aardenwerk bij elkaar. Rechts: Bovenaanzicht opgravingslocatie: grasveld De Nijenburgh in Oudorp.

Een bijzondere beerput direct naast het Waaggebouw. Gemetseld met fijne schelpkalk van oranjerode bakstenen. Een stukje vijftiende-eeuws aardewerk is zojuist uit de put naar boven gehaald.

De gemeente richt zich daarbij op vier samenhangende ambities:

Behoud van archeologisch erfgoed Archeologische waarden worden zo veel mogelijk behouden voor toekomstige generaties. Behoud in situ heeft daarbij de voorkeur, omdat het bodemarchief intact blijft en toekomstige onderzoeksmogelijkheden behouden blijven. Waar behoud in situ niet mogelijk is, wordt ingezet op zorgvuldig en kwalitatief hoogwaardig behoud ex situ, gericht op kennisverwerving, documentatie en duurzame borging.

Wat gaan we hiervoor doen? Om deze ambities te realiseren zet de gemeente Alkmaar in op: • bescherming van archeologische waarden, in situ of ex situ, op basis van een zorgvuldige en proportionele belangenafweging; • het samenbrengen van kennis uit archeologisch, bouwhistorisch, historisch, landschappelijk en geologisch onderzoek; • actieve publieksvoorlichting en educatie via onder meer publieksactiviteiten tijdens opgravingen, educatieve programma’s voor scholen, publicaties, lezingen, rondleidingen, tentoonstellingen en het digitaal ontsluiten van het archeologisch depot; • samenwerking met vrijwilligers, amateurarcheologen en erfgoedorganisaties, in lijn met een participatieve benadering van erfgoedzorg.

Integratie van archeologie in de ruimtelijke ordening

Kastee l

Archeologie maakt een volwaardig onderdeel uit van de afwegingen in de fysieke leefomgeving. Archeologische kennis wordt vroegtijdig betrokken bij ruimtelijke ontwikkelingen en ingezet bij vergunningverlening, planvorming en ontwerp. Daarmee fungeert archeologie niet alleen als randvoorwaarde, maar ook als inspiratiebron voor ruimtelijke kwaliteit en gebiedsontwikkeling.

de Mid

delburg

Het kleins te Links en

onder: Tek ening en

Floris V kas teel of toc

h niet?

foto’s van de

opgravin

g door Pro fessor Re na

ud 1942

Synthese, kennisontwikkeling en bijdrage aan de geschiedschrijving Archeologisch onderzoek in Alkmaar draagt bij aan een samenhangend en verdiepend begrip van de ontstaans- en bewoningsgeschiedenis van de stad en haar omgeving. De gemeente stuurt actief aan op overkoepelend synthetiserend onderzoek en op de vertaling van archeologische kennis naar historische duiding en geschiedschrijving. Archeologie wordt daarmee niet alleen vastgelegd, maar ook betekenisvol gemaakt – voor wetenschap, beleid en publiek.

Kasteelt errein Mi dd

elburg van

Onderz oek me t Geofy sische te chnieke n

7 Links: grondradarmeting door Saricon in Oudorp op het kasteelterrein van kasteel De Middelburg. Rechts: Een informatieflyer bij het verhaal over het kasteel en uitleg over de onderzoeken tijdens Open 8 Monumentendag. Magneto

metrieme tin

MAGNE TOMET

RIE EMI/meti Een mag ng. netomet er regis van het treert de ELECTROM aardmag afwijking netisch AGNETI ijzerhoud en Bij veld, ve Grondrad SCHE IN ende ob ele roo armeting ctr rza DUCTIE om jecten, m akt door agnetisch (foto: Pau van ijzer (EMI) aar ook l van Be e inductie de gelei houden rkum). voorwe GRONDR dbaarheid de klei metinge rpen aardew zo ADAR (G n wordt gemete als stroompje erken pla bakstene n van ee PR) Door he vuizen n, da ro t daarvan. n ing t od elektrisc uitzend en puinc ebracht Dit stroo en en on h mag oncentrat wordt in m pje netische tvangen verstoo de bode ies ma van ele pu rt de aa m lse gnetisch . n ktrodradarsy kan een nwezige e velden steem inz zogeheten 9 electroen die ma wordt ve icht geve gronde bode rvolgens te van ve n in de op m en de gemete rstoring bouw va eventuee n. grondse n l aanwez structuren ige onde 10 . r-

uit de luc

ht.

Hoe gaan we dat doen? Wet- en beleidskaders De gemeente Alkmaar past de Erfgoedwet en de Omgevingswet toe om archeologische waarden juridisch te borgen binnen omgevingsplannen en vergunningverlening. De archeologische zorgplicht vormt het wettelijke uitgangspunt. De wet schrijft niet voor op welke wijze deze plicht moet worden ingevuld; binnen dit kader beschikt de gemeente over beleids- en uitvoeringsvrijheid. De gemeente adviseert proactief bij ruimtelijke ontwikkelingen op basis van de archeologische verwachtingskaart, gemeentelijke en landelijke onderzoeksagenda’s en voortschrijdend inzicht. De archeologische verwachtingskaart wordt actueel gehouden en inhoudelijk onderbouwd, zodat de wettelijke onderzoeksplicht zorgvuldig, uitlegbaar en proportioneel worden toegepast.

Dankzij de voortdurende actualisatie en verfijning van de archeologische verwachtingskaart kan in bijna alle gevallen direct een goed onderbouwde afweging worden gemaakt tijdens de vergunningverlening. Hierdoor is in circa 99% van de vergunningaanvragen geen aanvullend archeologisch bureauonderzoek nodig. Dit beperkt administratieve lasten en versnelt procedures, zonder afbreuk te doen aan de bescherming van archeologische waarden. Wanneer er archeologische maatregelen noodzakelijk zijn, worden deze proportioneel, locatiegericht en bij voorkeur gericht op behoud van de archeologische waarden geformuleerd. Op deze manier draagt de toetsing bij aan een zorgvuldige omgang met het bodemarchief én aan een efficiënte en voorspelbare vergunningverlening en rechtszekerheid voor de aanvrager.

Toetsing van omgevingsvergunningen en maatwerk Alle aanvragen voor een omgevingsvergunning waarbij sprake is van bodemverstoring worden door de gemeente Alkmaar inhoudelijk getoetst op archeologische aspecten. Deze toetsing is een vast onderdeel van de vergunningverlening en maakt integraal deel uit van de uitvoering van de archeologische zorgplicht. Bij de beoordeling wordt uitgegaan van maatwerk, waarbij de aard en omvang van de voorgenomen ingreep leidend zijn, de locatie en de actuele archeologische kennis. De gemeente maakt daarbij gebruik van de laatste stand van onderzoek, zoals deze is samengevat in de archeologische verwachtingskaart en aangevuld met voortschrijdend inzicht uit recent uitgevoerd onderzoek. Binnen dit maatwerk wordt actief gestuurd op behoud in situ en wordt er waar mogelijk samen met initiatiefnemers onderzocht of bouwplannen zodanig aangepast kunnen worden dat archeologische waarden in de bodem behouden blijven. Hierbij wordt onder meer gekeken naar archeologievriendelijke funderingswijzen, zoals aanpassingen in funderingstype, paalpositie of constructie, waarmee bodemverstoring wordt geminimaliseerd. Deze benadering sluit aan bij landelijke richtlijnen en praktijkvoorbeelden, zoals de handreiking Archeologievriendelijk bouwen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Archeologische vondsten, in bewaring in het depot van het Archeologisch Centrum aan de Bergerweg.

Gemeentelijke inzet en archeologisch onderzoek Archeologie is een publieke verantwoordelijkheid. In Alkmaar betekent dit niet alleen het stellen van regels, maar ook het zorgvuldig uitvoeren van maatregelen die nodig zijn om archeologische waarden te behouden, te documenteren en toegankelijk te maken. De gemeente beschikt over een lange traditie van eigen archeologische uitvoering en zet deze voort. De gemeente houdt haar opgravingsvergunning/opgravingsbevoegdheid in stand en behoudt de vereiste certificering conform de Erfgoedwet en de protocollen 4003 en 4004 van de BRL SIKB 4000, en blijft investeren in vakinhoudelijke expertise en professionele randvoorwaarden. Daarbij wordt steeds meer ingezet op een digitale manier van werken, waarbij analoge werkwijzen worden aangevuld met digitale middelen zoals digitaal tekenen en 3D fotogrammetrie en modellen.

Bij een stolpopgraving in de Schermer werd een waterput gevonden vlakbij de koestal. Ook werden er oude funderingen en diverse tegels gevonden.

De inzet van gemeentelijke archeologen vindt plaats in directe relatie tot vergunningverlening, toezicht, beleidsvorming en kennisopbouw. Ook bij onverwachte archeologische vondsten wordt gehandeld in overeenstemming met de wettelijke zorgplicht en geldende professionele standaarden. Door het blijven uitvoeren van opgravingen en onderzoek blijft archeologische kennis binnen de organisatie aanwezig en actueel. Dit draagt bij aan consistente besluitvorming, kwaliteitsborging en efficiënte processen.

Onderzoek, kennisontwikkeling en synthese Archeologisch onderzoek in Alkmaar wordt niet gezien als een reeks losse projecten, maar als onderdeel van een samenhangend kennisproces. De gemeente stelt een integrale onderzoeksagenda op, in samenhang met bouwhistorisch onderzoek, regionale en landelijke agenda’s en een expliciete publieksagenda. Gegevens uit verschillende onderzoeken worden samengebracht tot samenhangende inzichten in de ontstaans- en bewoningsgeschiedenis van Alkmaar. Deze kennis voedt beleid, verwachtingskaarten, vergunningverlening, geschiedschrijving en publieksactiviteiten. Waar mogelijk worden moderne en niet destructieve onderzoekstechnieken toegepast om de impact op het bodemarchief te beperken. Archeologisch onderzoek in een woning, het spoelen van scherven in het Archeologisch Centrum en het wassen van de duigen van een houten ton bij de opgraving bij het ziekenhuis.

Nadere uitwerking gemeentelijke inzet en kostenregelingen Met dit beleidskader worden de inhoudelijke uitgangspunten voor de omgang met archeologisch erfgoed vastgesteld. Voor enkele onderdelen die samenhangen met de wijze waarop de gemeente omgaat met kosten, mogelijke lasten en de inzet van gemeentelijke capaciteit bij projecten van derden is aanvullende uitwerking nodig. Deze onderdelen vragen om een zorgvuldige afweging en worden daarom op een later moment separaat uitgewerkt. Het is de intentie van de gemeente Alkmaar om: • de eigen opgravingsbevoegdheid voort te zetten en de inzet van het gemeentelijk archeologieteam als onderdeel van de publieke taak te behouden; • een passende voorziening beschikbaar te houden voor situaties waarin archeologische kosten voor initiatiefnemers excessief kunnen uitvallen; • deze voorziening zodanig vorm te geven dat deze op een transparante, doelmatige en zorgvuldige wijze aansluit bij de gemeentelijke verantwoordelijkheden. De uiteindelijke vormgeving, juridische verankering en organisatorische inrichting van deze voorziening worden separaat voorbereid en op een later moment ter besluitvorming voorgelegd aan college en raad. Totdat deze uitwerking is vastgesteld, geldt dit beleidskader als richtinggevend voor de uitvoering van de archeologische zorgplicht en de inzet van gemeentelijke expertise binnen het beschikbare instrumentarium.

Geofysisich onderzoek door Saricon naar de toren van De Terp in Oudorp. Daarmee kun je in de bodem kijken zonder te graven door het meten van contrastverschillen.

Synthese vormt daarbij een expliciete beleidsdoelstelling. De gemeente stuurt niet alleen op het uitvoeren van onderzoek conform wettelijke eisen, maar ook op het benutten van onderzoeksresultaten voor overkoepelende kennisontwikkeling, wetenschappelijke reflectie en publieksgerichte geschiedschrijving. Archeologische data worden actief verbonden met historische bronnen en bouwhistorisch onderzoek, zodat zij structureel bijdragen aan het historisch narratief van Alkmaar.

Depot archeologie, collectiebeheer en archiefzorg Een belangrijk speerpunt in het geactualiseerde beleid is het voortzetten en verder professionaliseren van het gemeentelijk archeologisch depot. Het depot vormt een essentiële schakel in de archeologische zorgketen en is onmisbaar voor het duurzaam veiligstellen van archeologische vondsten, documentatie en onderzoeksgegevens.

De kennis van het sorteren, determineren en analyseren van dierlijk bot en visresten is voorbehouden aan een select groepje specialisten. Onze archeologen beschikken over een grote vergelijkingscollectie en spannen zich in om deze kennis te behouden en uit te breiden.

De gemeente Alkmaar beheert het archeologisch depot in samenhang met de Erfgoedwet, de Omgevingswet en de Archiefwet. Archeologische vondsten en bijbehorende documentatie worden beschouwd als informatie van blijvende waarde en worden overeenkomstig deze kaders zorgvuldig geregistreerd, beheerd, bewaard, gemeld en toegankelijk gemaakt.

Publieksbereik, participatie en ontsluiting De gemeente streeft ernaar archeologie structureel zichtbaar en beleefbaar te maken voor een breed publiek. Dit gebeurt door het ontwikkelen van geschikte en eigentijdse vormen van ontsluiting, variërend van fysieke presentaties in de openbare ruimte tot digitale toepassingen, educatieve programma’s en samenwerking met culturele partners. Educatie en publieksbereik zijn geen bijproducten van archeologisch onderzoek, maar vormen een integraal onderdeel van de archeologische zorg en dragen bij aan betekenisgeving en maatschappelijke waardering van het archeologisch erfgoed.

Het archeologisch depot aan de Bergerweg.

Het depotbeheer vindt plaats conform het protocol depotbeheer uit de BRL SIKB 4000. De gemeente blijft deze werkwijze hanteren en zet tegelijkertijd in op verdere professionalisering, met bijzondere aandacht voor digitale collectie en registratiesystemen. Binnen de geldende kaders borgen we daarbij ook de benodigde capaciteit voor beheer, registratie en dienstverlening. In de komende periode investeert de gemeente in: •e en professioneel digitaal collectiebeheersysteem; • v olledige digitale registratie van vondsten en contextgegevens; •d uurzaam beheer van analoge en digitale informatie; •b orging van authenticiteit, betrouwbaarheid en vindbaarheid; • s tructurele digitale ontsluiting van collecties en onderzoeksresultaten. Door deze aanpak voldoet het depot zowel aan archeologische kwaliteitsnormen als aan de archiefrechtelijke zorgplicht om informatie ordelijk en duurzaam beschikbaar te houden voor de lange termijn.

Leerlingen uit het voortgezet onderwijs in de studiezaal in Regionaal Archief Alkmaar.

Naast behoud en beheer zet de gemeente in op actieve ontsluiting van archeologisch erfgoed door middel van digitalisering en publieksactiviteiten. Op deze wijze worden vondsten en onderzoeksresultaten toegankelijk gemaakt voor beleid, onderzoek, onderwijs en inwoners. Waar mogelijk worden gegevens ontsloten via een digitale beeldbank en gekoppeld aan landelijke systemen. De gemeente stimuleert de participatie van vrijwilligers, amateurarcheologen en erfgoedorganisaties en blijft investeren in publieksvoorlichting, educatie en kennisdeling, in lijn met een participatieve benadering van erfgoedzorg.

Duurzaamheid en archeologie Behoud in situ vormt het uitgangspunt voor een duurzame omgang met het bodemarchief. Archeologische afwegingen worden betrokken bij opgaven rond energietransitie, klimaatadaptatie en ondergrondgebruik, waaronder vloerisolatie, warmtenetten en infrastructuurtracés. Door tijdige afwegingen, voorwaarden en financiële prikkels wordt gestuurd op minimale verstoring en maximale behoudswaarde.

Tot slot Hiermee bouwt Alkmaar voort op de bestaande erfgoedpraktijk en verbindt zij wettelijke taken, professionele uitvoering, kennisontwikkeling, geschiedschrijving en publieksbetrokkenheid tot een samenhangend en toekomstbestendig archeologiebeleid.

Selectie van vondsten van dierlijk bot en hout in het depot.

5 Bouwhistorie De onderste steen boven

Dendrochronologisch onderzoek in het Noorderpolderhuis. Met een holle boor worden monsters genomen van houten balken. Aan de hand van de zichtbare jaarringen kan de leeftijd van het hout worden bepaald.

Bouwhistorie. De onderste steen boven Bouwhistorie is de discipline die zich bezighoudt met het materiële onderzoek van gebouwd erfgoed: waarom een gebouw staat waar het staat, waarom het eruitziet zoals het eruitziet en welke waarden deze heeft voor heden en toekomst. Bouwhistorie slaat een brug tussen archeologie en monumentenzorg. Centraal in bouwhistorisch onderzoek staat een bestaand gebouw of een ensemble van gebouwen. We ontrafelen de bouw- en gebruiksgeschiedenis en koppelen deze aan overgeleverde bronnen. Ook onderzoeken we de bouwmassa, gevels, constructie en het interieur. Voor meer diepgang doen we waar nodig een beroep op verwante vakdisciplines zoals archeologie, historische geografie, bewonersonderzoek en kleur- en materiaalonderzoek.

Bij verduurzaming van erfgoed streven we vanuit het oogpunt van monumentenzorg naar een evenwicht tussen toekomstbestendigheid en behoud van bouwhistorische waarden. Behoud van waardevolle bouwhistorische elementen en afwerkingen zien wij als een duurzaam uitgangspunt. Zo worden bouwhistorische waarden zorgvuldig en integraal afgewogen in de planvorming. Circulair gebruik van vrijgekomen materialen en elementen wordt gestimuleerd.

Wat willen we bereiken? We willen dat bouwhistorische kennis vanzelfsprekend wordt meegenomen bij ruimtelijke plannen en vergunningen. Daarom leggen we bouwhistorie vast in het Omgevingsplan en werken we volgens landelijke richtlijnen, zodat duidelijk is welke kwaliteit van onderzoek wordt verwacht. We verkennen of een bouwhistorische waardekaart of vergelijkbare onderlegger kan helpen om snel inzicht te geven in waardevolle gebieden. Daarnaast zorgen we dat binnen de gemeentelijke organisatie voldoende actuele kennis aanwezig is, zodat bouwhistorie goed wordt betrokken bij afwegingen en advisering. We zetten bouwhistorisch onderzoek in om de kennis over het lokale erfgoed aan te vullen en te versterken. Ook onderzoeken we hoe deze informatie het beste toegankelijk kan worden gemaakt, bijvoorbeeld via digitale databanken of waardekaarten. Verder stimuleren we het doen én delen van bouwhistorisch onderzoek. Dat helpt nieuwe ontwikkelingen beter aan te laten sluiten op de identiteit van Alkmaar en vergroot het bewustzijn en draagvlak bij eigenaren, ontwerpers, ontwikkelaars en inwoners.

Wat gaan we hiervoor doen? Om onze doelen te bereiken voeren we gericht bouwhistorisch onderzoek uit of laten dit uitvoeren, zodat we bij vergunningverlening goed onderbouwde keuzes kunnen maken. Wanneer bij bouwactiviteiten bouwhistorische waarden verloren dreigen te gaan, zorgen we ervoor dat deze waarden vooraf zorgvuldig worden gedocumenteerd.

Links: Onderzoek naar de wandschildering in Huize de Dieu aan de Langestraat. Rechts: Dendrochronologisch onderzoek in het Noorderpolderhuis.

Als resultaat van bouwhistorisch onderzoek maken we meestal een waardestelling. Dit kan gaan om een waardestelling van het onderzochte gebouw ten opzichte van andere vergelijkbare gebouwen, maar meestal gaat het om een waardestelling van de verschillende onderdelen van het gebouw zelf. Dat laatste is van wezenlijk belang voor het maken van plannen tot restauratie of herbestemming en voor de beoordeling ervan in het vergunningstraject. Bouwhistorisch onderzoek kan ook een bijdrage leveren aan waarde- en verwachtingskaarten van gebieden, inventarisaties ten behoeve van monumentenlijsten en cultuurhistorische waardeanalyses in het kader van gemeentelijke structuurvisies en omgevingsplannen. Daarmee zien we bouwhistorie als een essentieel instrument om de ruimtelijke kwaliteit, identiteit en historische gelaagdheid van de stad te begrijpen en te versterken.

Links: Dit zestiende-eeuwse plafondornament komt uit de ‘raadzaal’ van het Koning Willemhuis aan de Pieterstraat. Het is in de jaren negentig gerestaureerd en hangt nu in het stadhuis aan de wand. Rechts: Kleurhistorisch onderzoek naar oude verflagen in het voormalige Gulden Vlies.

Verder ontwikkelen we een bouwhistorische waarde- en verwachtingskaart die inzicht biedt in waardevolle structuren en mogelijke erfgoedwaarden. Ook stellen we een integrale onderzoeksagenda op en vullen we ontbrekende kennis systematisch aan door gerichte onderzoeken uit te voeren.

publiceren we in de Europese database DANS en alle vondsten registreren we in het gemeentelijke collectiebeheersysteem, zodat de kennis duurzaam bewaard blijft en zo kan bijdragen aan toekomstbestendig erfgoed.

Daarnaast onderzoeken we het gemeentelijke monumentale vastgoed zelf, zodat de gemeente haar voorbeeldrol waarmaakt in zorgvuldig omgaan met het eigen erfgoed.

Links: Het 3D model van het koorhek van de Grote Kerk Alkmaar. Zoveel mogelijk erfgoed wordt gedigitaliseerd. Rechts: Dit 3D model van de Grote kerk Alkmaar hielp om enkele van de mysteries op te lossen over de bouwgeschiedenis.

Hoe gaan we dat doen? We werken zorgvuldig, transparant en volgens landelijke kwaliteitsnormen. Daarom schrijven we bouwhistorisch onderzoek voor bij ingrijpende plannen die erfgoed raken en stellen we subsidies beschikbaar voor onderzoek bij restauratie, renovatie en sloop van waardevolle gebouwen. Wanneer tijdens werkzaamheden nieuwe inzichten of vondsten naar voren komen, dan documenteren we deze en brengen dit actief naar buiten. We stellen een onderzoeksagenda op, in samenhang met die voor archeologie en landelijke agenda’s. Daarin leggen we vast waar het onderzoek zich de komende jaren op richt. We doen zelf onderzoek of laten onderzoek doen volgens de landelijke ERM richtlijnen. Ook leveren we een bijdrage aan landelijke kennisontwikkeling rondom bouwhistorie. Bij sloop van waardevol erfgoed, zoals stolpboerderijen, schrijven we bouwhistorische documentatie voor. Daarnaast gebruiken we digitale middelen en moderne onderzoekstechnieken om onderzoek minder ingrijpend te maken voor het gebouw. Daarbij werken we samen met uiteenlopende externe specialisten, zoals historisch geografen, materiaaldeskundigen en dendrochronologen. Bouwhistorische informatie en verwachtingskaarten ontsluiten we via GIS kaartlagen. Onderzoeken

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/16704747/1