260115 Raadsinformatiebrief planning herziening gezondheidsbeleid - bijlage 1

Omzien naar elkaar Met het programma wonen, ondersteuning en zorg voor ouderen (WOZO, 2022) is gewerkt aan een sterkere sociale basis voor ouderen. Centraal staat het begrip samenredzaamheid: we zorgen voor elkaar, met een gedeelde verantwoordelijkheid van buren, naasten, overheid en private partijen. Als onderdeel van de actielijn ‘Samen vitaal ouder worden’ is onder andere de campagne ‘Praat vandaag over morgen’ ontwikkeld. Verschillende gemeenten geven op lokaal niveau invulling aan deze campagne. Deze campagne stimuleert dat jonge ouderen nadenken over wonen, fit blijven en omzien naar elkaar. Deze beweging wordt voortgezet in het Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg (HLO), waarmee WOZO als apart programma overbodig wordt.

46 Samen werken aan gezondheid | Landelijken nota gezondheidsbeleid 2025 - 2028

Eenzaamheid signaleren en doorbreken Om de toenemende eenzaamheid – ook onder ouderen – aan te pakken, loopt sinds 2018 het actieprogramma Eén tegen Eenzaamheid (2018–2025). Het richt zich op drie actielijnen: bewustwording vergroten, maatschappelijk initiatief stimuleren en gemeenten ondersteunen bij lokale aanpakken. Dit heeft geleid tot een breed netwerk van gemeenten, maatschappelijke organisaties, initiatieven, kennisinstellingen, bedrijven en het Rijk. Samen werken zij aan meer verbinding en ontmoeting in het dagelijks leven, door eenzaamheid tijdig te signaleren en mensen te helpen een stevig sociaal netwerk op te bouwen.

Vaccinaties voor volwassenen Om ernstige ziekte en sterfte door infectieziekten te voorkomen, biedt de Rijksoverheid kosteloos vaccinaties aan. Mensen van 60 jaar en ouder krijgen een griep-, pneumokokkenen COVID-19-vaccinatie. De griep- en pneumokokkenprik worden via de huisarts aangeboden, de COVID-19-vaccinatie via de GGD. Daarnaast komen specifieke risicogroepen onder de 60 in aanmerking voor de griep- en COVID-19-vaccinatie.

Valongevallen voorkomen Om valongevallen bij (thuiswonende) 65-plussers te verminderen, is in 2023 via het GALA de ketenaanpak valpreventie gestart. De invoering verloopt stapsgewijs en gemeenten zitten in verschillende fases. Daarbij werken het medisch domein (eerstelijnszorg, verzekeraars), het sociaal domein (gemeenten, ondersteuning) en sport- en beweegaanbieders (zoals buurtsportcoaches en verenigingen) duurzaam samen. De aanpak bestaat uit vier stappen, deels bekostigd door gemeenten en deels door zorgverzekeraars: 1. Opsporen van ouderen met verhoogd valrisico (bijv. via vitaliteitsmarkten). 2. Screenen op o.a. medicatiegebruik, zicht, valangst en spierkracht. 3. Zorg en ondersteuning op maat, inclusief erkende beweeginterventies. 4. Doorverwijzen naar structureel beweegaanbod gericht op balans, spierkracht en valpreventie. Gemeenten en zorgverzekeraars zorgen samen voor de organisatie en financiering. GGD’en bieden expertise en leernetwerken, terwijl VeiligheidNL en het RIVM praktische tools en toetsing van nieuwe interventies verzorgen. Het RIVM monitort jaarlijks de voortgang met input van gemeenten en verzekeraars.

Nieuwe werkwijze valrisicobeoordeling – regio Eindhoven-De Kempen In de regio Eindhoven-De Kempen is een nieuwe aanpak ontwikkeld voor de valrisicobeoordeling door huisartsen. Deze werkwijze benut klinisch redeneren en de bestaande kennis die huisartsen al over hun patiënten hebben. De aanpak verloopt als volgt: • Ouderen met een hoog valrisico krijgen een verwijsbrief voor de huisarts. • De huisarts beoordeelt op basis van het dossier of een consult nodig is. • Bij voldoende informatie volgt een telefonisch consult. Samen met de oudere bepaalt de huisarts de vervolgstap, zoals een beweeginterventie, podotherapeut of medicatiebeoordeling. • Bij onvoldoende informatie vindt een fysiek consult plaats. Met behulp van een checklist beoordeelt de huisarts of er sprake is van een hoog valrisico (en eventueel onderliggende problematiek). Samen met de oudere wordt gekeken naar passende vervolgstappen. • Afhankelijk van het consult verwijst de huisarts door naar een beweegtraject in het zorg- of gemeentelijk domein. Op de website Kennisaanbod Valpreventie | VeiligheidNL staan meer goede voorbeelden rond valpreventie.

Agenda ondervoeding Kwetsbare ouderen hebben een verhoogd risico op ondervoeding. Uit metingen in 2015 blijkt dat gemiddeld 15% van de ziekenhuispatiënten al bij opname ondervoed is; in verpleegtehuizen is dit percentage waarschijnlijk vergelijkbaar. Een studie uit 2023 (Zügül et al, 2023) laat zien dat 8,5% van de thuiswonende 65-plussers ondervoed is, oplopend tot 15% bij alleenwonenden met thuiszorg en 20% bij 85-plussers. Ondervoeding heeft grote gevolgen: ouderen verliezen spiermassa, vallen vaker, worden afhankelijker van zorg en overlijden eerder. Ook herstellen patiënten slechter van behandelingen, hebben ze vaker complicaties en is hun immuunsysteem verzwakt. Professionals in het zorg- en sociale domein hebben gezamenlijk een Agenda Ondervoeding NL opgesteld met als doel ondervoeding structureel terug te dringen in Nederland. VWS ondersteunt dit initiatief.

Samen werken aan gezondheid | Landelijke nota gezondheidsbeleid 2025 - 2028 47

Extra beleidsinzet vanuit het Rijk Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg Het Hoofdlijnenakkoord Ouderenzorg (HLO) Samen voor kwaliteit van bestaan benadrukt het versterken van de sociale basis als fundament voor goede ouderenzorg. Dit gebeurt via een integrale aanpak waarin zorg, wonen en welzijn samenkomen, met speciale aandacht voor de sociale netwerken van ouderen.113 Preventie richt zich niet alleen op fysieke gezondheid, maar ook op mentale veerkracht en sociaal welzijn. Het HLO stimuleert daarnaast het gebruik van ondersteunende technologie en investeert in de samenwerking tussen huisartsen, specialisten, wijkverpleegkundigen en gemeenten. Zo worden preventie en gezondheidsbevordering lokaal beter georganiseerd.

AZWA-inzet Met het AZWA wordt ingezet op vitaliteit en op de ontwikkeling van een basisfunctionaliteit dementie. Daarbij gaat het onder meer om een gezonde leefstijl met aandacht voor beweging, voeding en het voorkomen van eenzaamheid. Beweging is cruciaal om de kans op dementie, lichamelijke beperkingen en andere ziekten te verkleinen. Het Sportakkoord draagt hier al aan bij door te zorgen voor een (ook voor ouderen) toegankelijk en betaalbaar beweegaanbod.

Wettelijke taken gemeenten preventieve ouderengezondheidszorg Gemeenten hebben vanuit de Wpg een wettelijke taak op het gebied van preventie en vroegsignalering bij ouderen. De GGD monitort elke vier jaar de gezondheid van ouderen in de regio. Op basis daarvan kan de gemeente preventief gezondheidsbeleid voor ouderen ontwikkelen en maatwerk bieden, bijvoorbeeld extra aandacht voor groepen met verhoogde kwetsbaarheid. Op basis van onderzoek dat AEF heeft uitgevoerd in opdracht van VWS blijkt dat er op het gebied van ouderenzorg door gemeenten nog weinig inzet is op collectieve preventie en gezondheidsbevordering. Het aanbod is versnipperd en GGD’en krijgen niet altijd duidelijke opdrachten.114 VWS heeft daarom de taskforce Gezond Geweten gevraagd te verkennen hoe de publieke gezondheidszorg, ook voor ouderen, kan worden versterkt. Daarbij is aansluiting met huisartsenzorg, Wmo-voorzieningen en bestaande collectieve preventie, zoals volwassenenvaccinaties, cruciaal. Voor nieuwe gemeentelijke taken is bovendien een robuuste financiering noodzakelijk.

48 Samen werken aan gezondheid | Landelijken nota gezondheidsbeleid 2025 - 2028

Verkenning wettelijke borging valpreventieketen (Wpg) De middelen voor valpreventie zijn structureel beschikbaar. Omdat de SPUK-regeling (Specifieke Uitkering) afloopt wordt de komende jaren gewerkt aan een nieuw financieringsmodel, zodat gemeenten en zorgverzekeraars de ketenaanpak blijvend kunnen uitvoeren. Daarbij wordt ook wettelijke verankering in de Wpg verkend.

Structurele aanpak eenzaamheid Vanaf 2026 zet VWS het programma Eén tegen eenzaamheid voort. Gemeenten kunnen blijvend rekenen op ondersteuning, zoals toolkits met goede voorbeelden, tips en maatschappelijke initiatieven via eentegeneenzaamheid.nl. Daarnaast blijft VWS regionale (leer) netwerken faciliteren voor beleidsmedewerkers en uitvoeringsorganisaties. Ook zet het Rijk blijvend in op kennisdeling via Movisie, de jaarlijkse Week tegen Eenzaamheid en publiekscampagnes waar gemeenten bij kunnen aansluiten.

Vaccinaties voor volwassenen In het AZWA is afgesproken dat er vanaf 2027 structureel geld beschikbaar komt voor een vaccinatieprogramma tegen gordelroos. De beschikbare middelen zijn echter onvoldoende om alle mensen van 60 jaar en ouder een vaccinatie tegen gordelroos aan te kunnen bieden. In 2026 wordt bepaald hoe dit programma eruitziet en welke leeftijdsgroepen als eerste in aanmerking komen. De inzet daarbij is om gegeven de beschikbare financiële middelen een zo hoog mogelijke gezondheidswinst te realiseren. Nu worden vaccinaties voor volwassenen nog op verschillende plekken en door verschillende zorgprofessionals aangeboden. We werken aan een toegankelijk, samenhangend en toekomstbestendig vaccinatielandschap, dat ook aansluit bij andere preventieve interventies voor volwassenen. Nader onderzoek naar de functie van een gemeentelijk consultatiebureau voor ouderen wordt naar verwachting in 2026 gepubliceerd.

Verwachte extra beleidsinzet vanuit gemeenten

Acties en ambities voor de komende vier jaar

Bewustwording en preventie van dementie

Landelijk

Gemeenten en GGD’en spelen een belangrijke rol bij het vergroten van bewustwording over breingezondheid. Het Alzheimer Centrum Limburg biedt hiervoor gratis campagnematerialen aan, zoals posters, folders, reclamezuilen, lezingen en workshops. Deze richten zich op het voorkomen van dementie door een gezonde leefstijl te bevorderen.115

■

De campagne geeft drie kernadviezen: 1. Blijf nieuwsgierig – ontwikkel een hobby, leer iets nieuws of werk in de tuin. 2. Eet gezond – veel groente en fruit, olijfolie, geen alcohol en niet roken. 3. Beweeg regelmatig – wandelen, zwemmen of andere vormen van actief bewegen. Het RIVM heeft daarnaast een Wat werkt-dossier samengesteld met praktische informatie voor gemeenten en GGD’en over maatregelen om het risico op dementie te verkleinen.116

Gewenste uitkomsten op dit thema ➔ Stabilisering aantal eenzame ouderen ➔ Verlaging valincidenten

Het Rijk zet in op een integrale benadering die zorg, wonen en welzijn combineert, met bijzondere aandacht voor sociale netwerken van ouderen. ■ Het actieprogramma Eén tegen eenzaamheid wordt vanaf 2026 een structurele aanpak. ■ Het Rijk verkent de wettelijke borging van de valpreventieketen in de Wpg en een nieuw financieringsmodel. ■ Met partijen in de regio wordt de basisfunctionaliteit dementie uitgewerkt.

Lokaal Gemeenten zetten een langlopende lokale aanpak tegen eenzaamheid op. ■ Samen met partners voeren gemeenten de ketenaanpak valpreventie uit, met duurzame samenwerking tussen het medisch en sociaal domein en sport- en beweegaanbieders. Hierbij horen passende interventies en een beweegaanbod voor ouderen. ■ Gemeenten werken met zorgverzekeraars en andere partijen in de regio aan domeinoverstijgende samenwerking op het gebied van (preventie van) dementie. ■ Gemeenten maken digitaal inzichtelijk welke valpreventie-interventies en beweeg­ mogelijkheden lokaal en regionaal beschikbaar zijn, bijvoorbeeld via sociale kaarten of online platforms. ■ Samen met de GGD vergroten gemeenten de bewustwording over breingezondheid en dementiepreventie, afgestemd op de behoeften van verschillende groepen inwoners ■

Samen werken aan gezondheid | Landelijke nota gezondheidsbeleid 2025 - 2028 49

50 Samen werken aan gezondheid | Landelijken nota gezondheidsbeleid 2025 - 2028

Gezonde leefomgeving Een gezonde leefomgeving is onmisbaar voor het welzijn van mensen. Het is een omgeving die uitnodigt tot bewegen, ontmoeten en gezond gedrag, en die beschermt tegen risico’s zoals luchtvervuiling, geluidsoverlast, infectieziekten en hittestress. In Nederland staat de ruimtelijke ontwikkeling onder druk door woningbouw, klimaatverandering, de stikstofopgave, economische belangen en de energietransitie. Daardoor wordt het steeds complexer om een gezonde leefomgeving te behouden of te creëren. Juist daarom is het cruciaal dat beleidsmakers gezondheidskennis structureel meenemen in hun ruimtelijke besluiten. Niet alleen om schade aan de gezondheid te voorkomen, maar ook om actief bij te dragen aan het verkleinen van verschillen tussen wijken en het verbeteren van het dagelijks welzijn van inwoners.

Wat is de opgave? Het RIVM laat in de VTV-2024 en de Themaverkenning leefomgeving en klimaat zien hoe de leefomgeving de gezondheid beïnvloedt.117 De inrichting van de leefomgeving is bij uitstek een integrale opgave omdat diverse factoren in de leefomgeving onze gezondheid beïnvloeden.

Bewegen, ontmoeten en sporten De woon- en leefomgeving beïnvloedt in hoeverre mensen elkaar ontmoeten en gaan bewegen. Het ontwerp van een gebouw, park of wijk kan ontmoeting stimuleren. Dit vraagt om ruimte te creëren voor sporten, spelen en ontmoeten. Een extra brede galerij waar mensen een bankje kunnen neerzetten, maakt bijvoorbeeld dat buren elkaar meer ontmoeten. Ontmoetingen in de leefomgeving versterken de sociale cohesie en het gevoel van verbondenheid. Veiligheid speelt daarbij een grote rol: bewoners moeten zich prettig voelen in hun omgeving. Bij het ontwerpen van de buitenruimte is het daarom belangrijk om zorgen van bewoners over veiligheid mee te nemen, zodat bijvoorbeeld vrouwen en meisjes geen plekken gaan vermijden.

Voedselverleidingen De verleiding en toegang tot ongezond eten en drinken is in onze huidige voedselomgeving overweldigend groot. Reclame in straten, aanbod op stations en online marketing maakt gezonde keuzes moeilijk, zelfs voor gemotiveerde consumenten. Gezondheidswetenschappers zijn het erover eens dat een gezonde voedselomgeving essentieel is voor preventie en gezondheidsbevordering.118 De rijksoverheid ondersteunt gemeenten die maatregelen willen nemen in omgevingen waar veel kinderen en jongeren komen, zoals rond scholen, zodat zij gemakkelijker een gezonde keuze kunnen maken.

Groen Een groene en gezonde leefomgeving nodigt uit tot beweging en ontmoeting, bevordert mentale gezondheid en beschermt tegen risico’s. Het RIVM zet in het rapport ‘De maatschappelijke waarde van een gezonde en groene leefomgeving – een verkenning’ uiteen welke verschillende baten meer groen in de leefomgeving kan opleveren.119

Samen werken aan gezondheid | Landelijke nota gezondheidsbeleid 2025 - 2028 51

Gezondheidsrisico’s Nederland wil in 2050 een gezonde, schone en veilige leefomgeving realiseren. Dit betekent onder andere een betere luchtkwaliteit en minder geluidsoverlast, in lijn met Europese doelen.120 Ruimtelijke beslissingen moeten daarom niet alleen voldoen aan huidige normen, maar ook bijdragen aan een verdere verlaging van de negatieve impact van de omgeving op de gezondheid (gezondheidsdruk). Ook nieuwe risico’s vragen aandacht, zoals de komst van exotische muggen of ziekteverwekkers door klimaatverandering.121

Aandacht voor een gezonde ruimtelijke ontwikkeling is een integrale opgave Een gezonde ruimtelijke ontwikkeling vraagt om multifunctioneel ruimtegebruik. Een slimme inrichting kan schade en risico’s beperken of compenseren, bijvoorbeeld door rustige plekken te creëren. Ruimte voor ontmoeten, bewegen en sport kan gecombineerd worden met groen en water. Deze aanpak creëert niet alleen een beweegvriendelijke omgeving, maar helpt ook hittestress te verminderen, waterberging te verbeteren en de biodiversiteit te versterken. Daarbij is bijzondere aandacht nodig voor het verkleinen van gezondheidsverschillen tussen wijken. Wijken moeten goed bereikbaar blijven, terwijl minder verkeer de luchtkwaliteit verbetert, geluidsoverlast vermindert en de omgeving veiliger maakt. Minder parkeerplaatsen schept ruimte voor speelplekken, en elektrisch vervoer biedt kansen om mobiliteit te koppelen aan de energietransitie. Door mensen te stimuleren te lopen, fietsen of het ov te gebruiken, blijft er ruimte voor een auto wanneer die echt nodig is.

Huidige beleidsinzet vanuit het Rijk Nota Ruimte De Nota Ruimte geeft de landelijke visie op de inrichting van de leefomgeving en vormt een belangrijk kader voor provincies en gemeenten bij hun omgevingsvisies. In september 2025 is de ontwerp-Nota Ruimte gepresenteerd door het kabinet, als opstap naar een definitieve Nota Ruimte.122 In lijn met de Omgevingswet benoemt de ontwerp-Nota Ruimte een goede en gezonde leefomgevingskwaliteit als nationaal belang. Het is cruciaal om al vroeg rekening te houden met een gezonde leefomgeving en daarbij kennis over leefomgeving, infectieziekterisico’s en klimaat mee te nemen. Zo voorkomen we dat later kostbare en inefficiënte maatregelen nodig zijn. De Rijksoverheid blijft eindverantwoordelijk voor het realiseren van een gezonde leefomgeving in Nederland.

Programma Gezonde Leefomgeving Het Programma Gezonde Leefomgeving (PGLO), uitgevoerd door het RIVM en ZonMw in opdracht van VWS (2023-2025), ondersteunt gemeenten om gezondheid expliciet mee te nemen in ruimtelijke besluitvorming. Binnen dit programma zijn praktische instrumenten ontwikkeld, zoals vuistregels voor een gezonde leef­omgeving en handvatten om maatschappelijke kosten en baten af te wegen.123 Ook geeft het programma indicatoren waarmee gemeenten via een dashboard gezondheidskansen en -risico’s per buurt inzichtelijk kunnen maken.124,125 Met subsidie van ZonMw is in 25 onderzoeksprojecten geëxperimenteerd met ingrepen om de leefomgeving gezonder te maken, waarbij speciale aandacht uitging naar kwetsbare wijken en burgerparticipatie.126 Ook konden gemeenten een voucher aanvragen bij ZonMW om te onderzoeken hoe een wijk meer kan uitnodigen tot bewegen en ontmoeten. Het PGLO loopt eind 2025 af. De resultaten blijven beschikbaar in een toolbox die het RIVM zal onderhouden. De kennisproducten en andere uitkomsten van het programma worden ontsloten via de bestaande site gezondeleefomgeving.nl.127

52 Samen werken aan gezondheid | Landelijken nota gezondheidsbeleid 2025 - 2028

Infectieziekten Infectieziektebeleid is een belangrijk onderdeel van de publieke gezondheid. Iedereen kan gevolgen ervaren van infectieziekten en de maatregelen daartegen. Ontwikkelingen hangen niet alleen samen met beleid binnen het VWS-domein, maar ook met factoren als veehouderij, klimaatverandering, bevolkingsgroei, ontbossing en toegenomen reisbewegingen. De GGD is lokaal verantwoordelijk voor de voorbereiding op en bestrijding van uitbraken. Omdat maatregelen vaak ingrijpen in de persoonlijke levenssfeer, is bestuurlijke dekking nodig. Bij ernstige of snel verspreidende infectieziekten neemt de minister van VWS de leiding. Het RIVM adviseert inhoudelijk en coördineert de landelijke bestrijding. Om alle schakels in de keten goed te laten functioneren, moeten de juiste randvoorwaarden aanwezig zijn. Na de covid-pandemie ontwikkelde het Rijk de beleidsagenda pandemische paraatheid, gericht op een betere voorbereiding op toekomstige pandemieën.128 Deze agenda bevat drie opgaven: 1. versterking van publieke gezondheidszorg en infectieziektebestrijding; 2. een zorgstelsel dat voorbereid, flexibel en opschaalbaar is; 3. meer leveringszekerheid en toegang tot medische producten. Voor de versterking van infectieziektebestrijding is onder meer de Landelijke Functie opschaling Infectieziektebestrijding (LFI) opgericht.

Daarnaast ontvingen de GGD’en middelen om capaciteit uit te breiden, sneller op te leiden en via AIO’s toegepast onderzoek te doen. Hiervoor is financiering beschikbaar tot en met 2028.

Klimaatverandering Door klimaatverandering verandert de leefomgeving de komende decennia, met extremer weer zoals hevige regen, droogte en hitte. De Nationale Klimaatadaptatiestrategie (NAS) beschrijft welke acties nodig zijn om ons hierop voor te bereiden. In 2026 verschijnt een nieuwe NAS met een Nationaal Uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie. Parallel hieraan evalueert het Rijk het Nationaal Hitteplan en presenteerde het op 2 juni 2025 de Hitteaanpak 2025.129 Deze aanpak bevat kortetermijnmaatregelen die haalbaar zijn binnen bestaande budgetten. Voor de langere termijn richt de opgave Hittebestendige Stad in de nieuwe NAS (2026) zich op structurele oplossingen. Beide plannen vullen elkaar aan.

Onderdeel van de Hitte-aanpak is de Menukaart Hitte, die gemeenten ondersteunt bij het opstellen van een integraal hitteplan.130 De menukaart bundelt hulpmiddelen en laat zien hoe fysieke en sociale domeinen kunnen samenwerken. Ze bevat drie categorieën: gezondheid, gebouw en gebied. Met de kabinetsambitie om jaarlijks 100.000 woningen te bouwen, is het belangrijk dat nieuwe woonomgevingen toekomstbestendig en prettig leefbaar zijn. De Landelijke maatlat voor een groene, klimaatadaptieve gebouwde omgeving (23 maart 2023131) geeft hiervoor richting en wordt in 2026 verder uitgewerkt, met specifieke focus op gebiedsinrichting. Innovatie in de bouwsector blijft noodzakelijk om klimaatadaptieve materialen en ontwerpen te ontwikkelen die ook economisch haalbaar zijn. Het KlimaatKwartier op The Green Village (TU Delft) fungeert als proeftuin voor nieuwe toepassingen.132

Schone Lucht Slechte luchtkwaliteit veroorzaakt ongeveer 3% van de ziektelast in Nederland en vergroot de kans op luchtwegklachten, hart- en vaatziekten en dementie.133 Het Schone Lucht Akkoord richt zich daarom op hoog blootgestelde gebieden en kwetsbare groepen.134 Alle provincies en ruim 120 gemeenten werken hieraan mee, met als doel in 2030 minstens 50% gezondheidswinst te behalen ten opzichte van 2016.135 De luchtkwaliteit voldoet in Nederland vrijwel nergens aan de WHO-advieswaarden. Jaarlijks overlijden hierdoor circa 11.000 mensen vroegtijdig en gaan 135.000 gezonde levensjaren verloren.136 De Europese richtlijn luchtkwaliteit is in 2024 aangescherpt: vanaf 2030 gelden strengere normen die lidstaten dichter bij de WHO-waarden brengen. Ook de herziening van de Richtlijn Industriële Emissies, die uiterlijk in 2026 wordt geïmplementeerd, moet bijdragen aan minder uitstoot en daarmee aan gezondheidswinst voor inwoners.

Samen werken aan gezondheid | Landelijke nota gezondheidsbeleid 2025 - 2028 53

Extra beleidsinzet vanuit het Rijk Bouwen aan een gezonde voedselomgeving Via de Samenhangende preventiestrategie werkt het Rijk aan wetgeving die gemeenten meer mogelijkheden geeft om maatregelen te nemen op plekken waar veel kinderen en jongeren komen, zoals rond scholen. Zo kunnen gemeenten gerichter verleidingen tot ongezond gedrag terugdringen en een gezonde leefomgeving bevorderen.

Onderzoek naar benutten kennis GGD’en De betrokkenheid van het gezondheidsdomein is essentieel om risico’s en kansen in beeld te brengen. De GGD is bij uitstek de organisatie die over relevante gezondheidskennis beschikt en adviseert over een gezonde inrichting. Het rijk bevordert betere samenwerking tussen GGD’en en andere overheden. Het ministerie van VWS onderzoekt of wetgeving moet worden aangescherpt, vooral rond de adviesrol van GGD’en. Dit gebeurt onder de vlag van de Actieagenda Industrie en Omwonenden. Deze actieagenda wordt gecoördineerd door het ministerie van IenW.

54 Samen werken aan gezondheid | Landelijken nota gezondheidsbeleid 2025 - 2028

Gezonde leefomgeving door integrale ruimtelijke ontwikkeling VWS werkt mee aan initiatieven die gezonde mobiliteit in steden stimuleren, zoals City Deal Fietsen voor Iedereen137 en Ruimte voor Lopen.138 Gebiedsontwikkeling kent vaak veel doelen vanuit verschillende beleidsvelden maar krijgt niet altijd voldoende financiering. Toch biedt deze aanpak ook economische kansen: investeringen in voorzieningen, ontmoetingsplekken, werkruimten en lokaal ondernemerschap leveren baten op in de beheerfase én versterken gezondheid en welzijn. Om dit concreet te maken, wordt de Samenwerkingsagenda Toekomstbestendige Gebiedsontwikkeling opgezet. Hierin werken ruim 25 gemeenten, ministeries, marktpartijen en maatschappelijke organisaties samen om gebiedsontwikkeling te benutten voor snellere woningbouw én betere kansen, gezondheid en welzijn van bewoners. De beoogde looptijd is tot en met 2029. Binnen de interdepartementale Aanpak Samen Slim worden vernieuwende vormen van opdrachtgeverschap en financiering onderzocht om gezonde, veerkrachtige wijken te realiseren.139

Infectieziekten Het Nationaal Actieplan Zoönosen biedt richtlijnen zodat ontwerpers en beheerders veilige en effectieve klimaatmaatregelen kunnen nemen.140 Het doel is een groene leefomgeving die klimaatbestendig, gezond en natuurlijk is, en waarin risico’s beheerst blijven. Het Rijk laat hogescholen daarvoor praktijkgericht onderzoek doen dat bijdraagt aan handelings­ perspectieven voor professionals om risico’s van infectieziekten in stedelijk groen te beperken.141

Verwachte extra beleidsinzet vanuit gemeenten Momentum benutten Gemeenten ervaren een gebrek aan geld regelmatig als belemmering om de leefomgeving gezonder te maken. Een oplossing hiervoor ligt in het combineren van ingrepen in de fysieke inrichting met ingrepen waar ook de gezondheid mee gediend is. Bijvoorbeeld door bij het vervangen van riolering de kans aan te grijpen om tegelijk de straat opnieuw in te richten vanuit het blikveld van een gezonde leefomgeving. Door financieringsstromen te combineren wordt het zo beter betaalbaar. Het RIVM verzamelde binnen het PGLO voorbeelden van succesvolle combinaties waarbij gezondheid beter kan worden meegenomen in ruimtelijke inrichting.142

Gezondheid meenemen bij opstellen omgevingsvisie en planvorming Uit onderzoek dat gedaan is binnen het programma GezondIn blijkt dat betrokkenheid van de GGD cruciaal is om gezondheid goed mee te nemen in omgevingsvisies.143 Tegelijkertijd blijkt uit onderzoek binnen het PGLO dat samenwerking tussen het sociale en fysieke domein nog lastig is. Opvallend is dat gemeenten de kennis van de GGD nog onvoldoende benutten bij het inzetten van instrumenten van de Omgevingswet, terwijl de Wet publieke gezondheid (Wpg) die rol juist toekent aan de GGD. Die rol strekt zich uit tot de omgevingsvisie én de verdere planvorming. De GGD moet gemeenten actief ondersteunen door vroegtijdig gezondheidsrisico’s en -kansen te signaleren. Ook is het essentieel dat de GGD tijdens het opstellen van omgevingsvisies en -plannen gericht advies geeft over ruimtelijke keuzes en hun effecten op de gezondheid.

Kennis inzetten Inmiddels is er veel kennis beschikbaar die gemeenten en GGD’en kunnen benutten. Eerder in deze nota wordt de site gezondeleefomgeving.nl genoemd, waar onder andere kennisproducten van het PGLO worden ontsloten. De GGD’en hebben kernwaarden144 ontwikkeld voor een gezonde leefomgeving en de VNG bracht de handreiking Werken aan een gezonde leefomgeving uit.145 Ook burgerparticipatie is een belangrijke manier om ruimtelijke ontwikkelingen vanuit breder perspectief te bekijken. Pharos en Platform31 hebben onder de vlag van GezondIn de Leefplekmeter ontwikkeld om te helpen bij het gesprek met burgers over hun leefomgeving.146 Deze is ook beschikbaar op taalniveau B1.147 Op Europees niveau biedt de New European Bauhaus aanvullende instrumenten om burgers te betrekken bij de inrichting van hun leefomgeving.148

Gezonde woningen en wijken bouwen Het RIVM ontwikkelde een nationale kaart die gezondheidsbescherming, gezondheidsbevordering en kwetsbare groepen koppelt aan locaties voor grootschalige woningbouw. Veel van deze plekken liggen in het midden en zuiden van Nederland, waar de leefomgeving extra onder druk staat en inwoners relatief kwetsbaar zijn voor negatieve gezondheidsinvloeden.149 Dit vraagt om aandacht, maar biedt ook kansen om gezondheid te verbeteren met een slimme ruimtelijke inrichting. Gemeenten en projectontwikkelaars kunnen dit versnellen door integrale programma’s van eisen op te stellen waarin klimaatadaptatie, duurzaamheid en gezondheid samenkomen.

De gezonde voedselomgeving Om gezonde voedselkeuzes te stimuleren, is het nodig in zowel nationaal als lokaal beleid in te zetten op een gezondere voedselomgeving. Gemeenten hebben hierbij verschillende instrumenten, zoals vergunningverlening, ruimtelijke ordening, subsidies en aanbestedingen. Hulpmiddelen als de Checklist Richtlijn Eetomgevingen en de Bouwstenen voor gezonde en duurzame voeding in lokaal beleid van het Voedingscentrum geven praktische handvatten. Ook via het Loket Gezond Leven zijn kennis, tools en interventies beschikbaar.

Beweegvriendelijke leefomgeving Onderzoek van Urhahn en Platform31 laat zien dat 95% van de gemeenten ambities heeft voor een gezonde leefomgeving, vaak gericht op sport en bewegen.150 Het is belangrijk dat ruimte voor bewegen en sport nadrukkelijk wordt meegenomen in ruimtelijke plannen en de inrichting van Nederland.151 Factoren zoals de aanwezigheid van sportvoorzieningen, veilige fiets- en wandelroutes, inclusieve speelplekken en toegankelijke openbare ruimte zijn daarbij cruciaal. Door de grote druk op de beschikbare ruimte komt ruimte voor sport en bewegen steeds meer in de knel, terwijl de vraag tot 2040 met bijna 10% stijgt.152,153

Groene wijken realiseren De handreiking Groen in en om de Stad biedt gemeenten praktische handvatten om groen als gelijkwaardig thema mee te nemen in ruimtelijke plannen.154 Daarnaast bundelt de handreiking Groen en gezond leven in de stad van MooiNL kennis, voorbeelden en instrumenten om gezonde groenblauwe netwerken te realiseren.155 Tegelijkertijd kan groen ook risico’s meebrengen zoals pollen of ziekteverspreiding door muggen en teken.156 Op deze manier kunnen ziektes als Westnijlvirus, Dengue, Chikungunya of Lyme verspreid worden. Het doel is om de groene leefomgeving klimaatbestendig, gezond en natuurlijk te maken en tegelijkertijd zoönoserisico’s te beheersen.

Samen werken aan gezondheid | Landelijke nota gezondheidsbeleid 2025 - 2028 55

Gezondheidsrisico’s tegengaan Maatregelen tegen broeikasgas- en stikstofuitstoot leveren vaak gezondheidswinst op. Elektrificatie van auto’s, bouwmachines en schepen vermindert luchtvervuiling en geluid, en minder stikstofuitstoot (bijvoorbeeld uit de landbouw) verbetert luchtkwaliteit en natuur. Toch vragen sommige maatregelen om een zorgvuldige afweging van doelen: houtstook uit duurzaamheidsoverwegingen verslechtert de luchtkwaliteit, warmtepompen kunnen geluidsoverlast veroorzaken en biologische afvalwaterzuivering nabij woningen vergroot het risico op legionella.

Klimaatverandering In het GALA is afgesproken dat gemeenten samen met maatschappelijke partners, bedrijven en inwoners maatregelen treffen om kwetsbare mensen te beschermen tegen hitte, smog en UV-straling, onder meer via lokale hitteplannen.157

Schone Lucht Akkoord Het zou goed zijn als meer gemeenten zich bij het Schone Lucht Akkoord aansluiten. Van gemeenten die deelnemen wordt verwacht dat zij beleid maken ter bescherming van kwetsbaren, bijvoorbeeld door afstand te houden tussen drukke wegen en scholen, tehuizen en woningen.158

Community buildings voor ouderen De opgave ouderenhuisvesting omvat 290.000 woningen, waarvan 120.000 geclusterde.159 Deze geclusterde woonvormen bevatten vaak ontmoetingsruimten die ook verbinding met de buurt mogelijk maken. Dit soort community building is van groot belang, zoals blijkt uit voorbeelden als de Thuisplusflats, Lang Leven Thuis-flats en Liv Inn in Hilversum.

56 Samen werken aan gezondheid | Landelijken nota gezondheidsbeleid 2025 - 2028

De Lang Leven Thuisflat In Amsterdam staat de Lang Leven Thuisflat, een woonvorm die zorg, wonen en welzijn combineert. Dankzij de samenwerking met een zorgpartij, een welzijnsorganisatie en de woningcorporatie kunnen de bewoners zo lang mogelijk zelfstandig en comfortabel thuis wonen. Samen zorgen zij ervoor dat de flat fysiek toegankelijk en veilig is en dat er zorg op maat beschikbaar is. Leuke activiteiten en ontmoetingsruimten dragen bij aan een gemeenschap waar ouderen lang en plezierig kunnen wonen.

Skills garden Leeuwarden Oost In Leeuwarden Oost verandert het stadiongebied in een gemengde wijk met een mix aan woningen. Op het oude voetbalveld komt een skills garden: een plek om te ontmoeten, bewegen, sporten en nieuwe vaardigheden te leren. Het doel is de gezondheid van bewoners te verbeteren en gezondheidsproblemen in dit kwetsbare stadsdeel te voorkomen.

Het Rijk werkt met partners aan de nieuwe Nota Ruimte en neemt weer regie op de inrichting van de leefomgeving, met als een van de doelen een goede en gezonde leefomgevingskwaliteit. ■ Het Rijk implementeert de herziene richtlijnen Luchtkwaliteit en Industriële Emissies, samen met provincies en gemeenten. ■ De aanbevelingen uit de Actieagenda Industrie en Omwonenden worden omgezet in concrete maatregelen die de gezondheid van omwonenden beter beschermen. ■ Het Rijk onderzoekt samen met gemeenten, GGD’en, RIVM en NVWA hoe de bestrijding van exotische muggen er in de toekomst uit moet zien, zodat bij een toename van de tijgermug overlast en ziekte zoveel mogelijk worden beperkt. ■

Gewenste uitkomsten op dit thema ➔ Gezondheid wordt uitdrukkelijk betrokken bij de inrichting van de fysieke leefomgeving en bij aanpassingen van de leefomgeving worden combinaties gemaakt die ook bijdragen aan een gezónde leefomgeving ➔ Bij aanpassingen van de fysieke ruimte worden waar mogelijk combinaties gemaakt met ingrepen die bijdragen aan een gezonde leefomgeving

Acties en ambities voor de komende vier jaar Gezamenlijk Bij het maken van afwegingen over de indeling van de fysieke leefomgeving is het belangrijk om hierin kennis van gezondheid mee te nemen. Denk aan ruimte voor groen, sport en bewegen, effecten op ontmoeten en sociale cohesie en aan gezondheidsrisico’s. Een integrale benadering van gezondheid in ruimtelijke ontwikkeling vereist aandacht voor multifunctioneel ruimtegebruik. Dit geldt voor zowel het Rijk als voor gemeenten. Natuurlijke momenten waarbij ingrepen in de leefomgeving plaatsvinden kunnen hiervoor benut worden, bijvoorbeeld bij nieuwbouw, herontwikkeling, of rioolaanpassing.

Landelijk

Lokaal Gemeenten gebruiken de expertise van GGD’en voor advies over Omgevingswetinstrumenten (zoals omgevingsvisies, omgevingsplannen en vergunningen). ■ Gemeenten stellen met partners een lokaal integraal hitteplan op waarbij het fysieke en sociale domein samenwerken. ■ Gemeenten en ontwikkelaars worden uitgedaagd integrale programma’s van eisen op te stellen waarin klimaatadaptatie, duurzaamheid en gezondheid samenkomen. Ze gebruiken handvatten om nieuwe gezondheidsrisico’s te voorkomen en stimuleren bewegen en ontmoeten bij gebiedsontwikkeling en de bouw van geclusterde woningen. ■ Gemeenten die deelnemen aan het Schone Lucht Akkoord voeren de maatregelen uit en beschermen gevoelige groepen. Het Rijk roept andere gemeenten op om ook mee te doen. ■

Stimuleer gezonde voedselkeuzes via de voedselomgeving, onder meer binnen de City Deal Gezonde en Duurzame Voedselomgeving. Maak het aanbod gezonder in kinderopvang, scholen, sportkantines, ziekenhuizen en zorginstellingen. Gemeenten worden gestimuleerd om invloed uit te oefenen op de fysieke voedselomgeving via ruimtelijke ordening, vergunningen, aanbestedingen en door reclame voor ongezond eten in de openbare ruimte te weren. ■ Het Rijk ontwikkelt een aanpak waarmee gemeenten, vooral rond scholen en andere plekken waar veel kinderen en jongeren komen, via wetgeving extra maatregelen kunnen nemen om gezonde keuzes te bevorderen. ■ Het Rijk maakt uiterlijk in 2026 afspraken met gemeenten en provincies over het toepassen van de aanbestedingscriteria ‘Gezonde en duurzame catering’ om het voedingsaanbod in de werkomgeving gezonder te maken; ■

Samen werken aan gezondheid | Landelijke nota gezondheidsbeleid 2025 - 2028 57

Bijlage Inspiratiehoek suïcidepreventie Deze bijlage is bedoeld ter inspiratie om integrale suïcidepreventie vorm te geven. Er is hierbij niet gestreefd naar volledigheid.

Luisteren, samenvatten en doorvragen Hulplijn 113 Zelfmoordpreventie

Lokaal samenwerken

Laagdrempelige hulplijn voor iedereen die denkt aan zelfmoord: verwijst zo nodig door naar gespecialiseerde hulpverleners. Hulplijn 113 Zelfmoordpreventie.

Suïcidepreventie in de regio

Taboer

Algemene informatie over suïcidepreventie in de regio kun je vinden op www.113.nl/gemeenten.

Taboer.nl is een laagdrempelig loket voor boeren en tuinders die worstelen met mentale gezondheid: helpt bij het vinden van passende hulp en ondersteuning.

Mentale Gezondheidsnetwerken (MGN)

Switchboard

Het doel van de Mentale Gezondheidsnetwerken is samenwerking tussen huisartsen, sociaal domein en de geestelijke gezondheidszorg (ggz). Zo wordt de hulpvraag van mensen met psychische klachten snel en op de juiste plek opgepakt. Het verkennend gesprek (VG) is een van de functies van een mentaal gezondheidscentrum. In een VG kijken professionals vanuit ggz, welzijn en ervaringsdeskundigheid samen met de hulpvrager en hun naasten naar: Wat heb je nodig? (en niet naar: Wat heb je?). Zie voor de mentale gezondheidsnetwerken ook de Nederlandse ggz.

Switchboard is een laagdrempelig loket voor de LHBTIQ+ gemeenschap: herkent signalen van mentale ongezondheid en verwijst zo nodig door naar gespecialiseerde hulpverleners.

Online community platform

Een project voor iedereen die op zoek is naar de eigen identiteit. Suïcidepreventie is onderdeel van dit project. Zie ook iedereenisanders.nl.

160

Professionals uit het land kunnen elkaar online ontmoeten, ervaringen delen en goede voorbeelden en formats uitwisselen. Een waardevolle plek voor kennis en samenwerking. Op het community platform wordt informatie over het ondersteuningsprogramma en de daaruit ontwikkelde producten en diensten gedeeld.

58 Samen werken aan gezondheid | Landelijken nota gezondheidsbeleid 2025 - 2028

Handreiking suïcidepreventie 2022 voor COA-medewerkers Ondersteunt de COA-medewerkers in hun handelen bij vermoedens van suïcidaliteit of verbale en non-verbale suïcidale uitingen van bewoners.

Iedereen is anders

Online training Stichting 113 In deze training – door iedereen te volgen – wordt geleerd alert te zijn op signalen, te vragen gedachten over zelfdodingen en de ander te wijzen op mogelijkheden voor hulp.

Schuldenproblematiek

Lief liever liefst

Geldzorgen UWV

Een lespakket voor tweede en derde klassen vmbo-tl, havo en vwo dat zich richt op het bespreekbaar maken van seksuele diversiteit en genderdiversiteit. Zie ook Gendi.

Geldzorgen en schulden kunnen veel stress geven. Het UWV denkt mee over de mogelijk­ heden voor hulp.

Test je leefstijl

Geldfit is dé plek voor vragen en zorgen over geld.

Mbo-studenten krijgen hiermee inzicht in hun eigen (mentale) gezondheid en eventuele suïcidale gedachten en gedragingen. De gegevens dragen bij aan meer inzicht in suïcideproblematiek bij deze doelgroep. testjeleefstijl.nl

Schoolomgeving

Zorg gerelateerde voorbeelden

Ondersteuningsprogramma STIJN

Preventieprogramma BAMBOO

Op trimbos.nl vind je een vijfjarig programma om welzijn integraal te bevorderen gericht op de ondersteuning van het mbo, hbo en wo.

Het BAMBOO-programma van GZA161 is een GGZ- preventieprogramma voor asielzoekers dat op vrijwel alle COA-locaties in Nederland beschikbaar is. Het programma bestaat uit een training van vijf groepsbijeenkomsten die elk twee uur duren. De POH-GGZ van GZA leidt de bijeenkomsten. Bewoners krijgen tijdens deze training inzicht in hun persoonlijke kracht en hoe zij deze (beter) kunnen benutten bij psychische klachten.

Geldfit

Programma Welbevinden op school Welbevinden op school helpt scholen, Gezonde School-adviseurs (GSA’s), gemeenten en zorg- en welzijnsorganisaties. Het programma geeft informatie en advies over het neer­ zetten van een positief leerklimaat. Daarnaast helpt het programma om welbevinden een vaste plek te geven op school en in de gemeente. Zie hiervoor pharos.nl.

Gezonde School

Het BAMBOO-programma is er voor de volgende drie leeftijdsgroepen: • BAMBOO Adults voor volwassenen vanaf 18 jaar • BAMBOO Youth voor jongeren van 12 - 17 jaar • BAMBOO Kids voor kinderen van 6 - 11 jaar

De Gezonde School is een duurzame en effectieve aanpak om de gezondheid en gezondheidsvaardigheden van leerlingen en studenten te bevorderen, gezondeschool.nl.

SUPRANET GGZ

STORM STORM staat voor Strong Teens and Resilient Minds en investeert in een gezonde ontwikkeling van jongeren op het voortgezet onderwijs en het MBO. In de aanpak leren jongeren dat zij zelf invloed hebben op hun gevoelens, stemming en mentale gezondheid. Zij leren hun negatieve gedachten om te buigen naar positieve, wat helpt bij de ontwikkeling tot gezonde volwassenen. Daarmee stimuleert STORM de ontwikkeling van een positief zelfbeeld, weerbaarheid en veerkracht bij jongeren. Zie ook stormaanpak.nl.

Een landelijk lerend netwerk voor en door hulpverleners, hulpvragers en hun naasten in de ggz. Binnen SUPRANET GGZ werken ggz-instellingen samen om de kwaliteit van zorg voor suïcidale patiënten zichtbaar te maken, te leren wat er beter kan en de zorg waar nodig te verbeteren.

Samen werken aan gezondheid | Landelijke nota gezondheidsbeleid 2025 - 2028 59

Zelfregie en herstelcentra Zelfregie en herstelinitiatieven zijn er voor mensen met een psychische of psychosociale kwetsbaarheid en hun naasten. Iedereen die zich aangesproken voelt is welkom. Het aanbod is kosteloos. Er is geen indicatie nodig. Je vindt hier mensen die zelf ervaring hebben met ontwrichting en herstel en vanuit die herkenning een luisterend oor en ondersteuning bieden.

Aandacht voor medewerkers, naasten en nabestaanden Herdenkingsplek De Spiegelvijver Een monument om politiecollega’s te herdenken die door suïcide zijn overleden.

Je kunt bij deze zelfregie- en herstelinitiatieven terecht voor een kop koffie, het ontmoeten van anderen, (ontspannende) activiteiten, lotgenotengroepen en herstelcursussen. Ook zijn er vaak onafhankelijke ggz-cliëntondersteuners aanwezig, die je kunnen helpen om ook praktische problemen op te pakken. Met ondersteuning van lotgenoten en ervaringsdeskundigen bieden zelfregie- en herstelorganisaties jou de mogelijkheid om te ontdekken wat jij nodig hebt om op jouw eigen tempo te kunnen herstellen. Zie hiervoor mindplatform.nl.

HSK GROEP

Sumona

Een onafhankelijke organisatie die zich inzet voor mensen die te maken hebben met suïcidaliteit, zelf, als naaste, als nabestaande of als hulpverlener en bereikbaar via suicidepreventiecentrum.nl. De basis van de activiteiten is ervaringsdeskundigheid. De stichting streeft naar laagdrempelige toegang tot ondersteuning en het overdragen van kennis op het gebied van suïcidaliteit. Dit via een landelijk dekkend netwerk van ondersteuningspunten door en voor de doelgroep, in samenwerking met organisaties en instellingen die met het thema te maken hebben (ggz-instellingen, welzijnsorganisaties, overheden).

Sumona verbetert de samenwerking in de keten rond suïcidepreventie. Oplettende hulp­ verleners binnen en buiten de zorg signaleren personen met een verhoogd suïciderisico en melden deze aan bij een lokaal team van casemanagers. Zij bieden (laagdrempelig) een luisterend oor, maatwerk en leiden toe naar passende zorg en hulp in het sociaal domein. Met aandacht voor cliënt en naasten streeft Sumona naar minder suïcides en suïcidepogingen.

HSK (zie ook: hsk.nl) is een landelijk opererende organisatie voor psychische zorg, gespecialiseerd in werknemerszorg. HSK biedt bewezen effectieve behandelingen voor veel voorkomende psychische klachten (cognitieve gedragstherapie, EMDR en online therapie in de basis ggz en specialistische ggz).

Stichting Suïcide Preventie Centrum

Stichting Aurora Stichting Aurora (bereikbaar via voorkomzelfdoding.nl) verbindt kennis en ervaring van personen en organisaties rondom zelfdodingspreventie. Zij richt zich daarbij zoveel mogelijk op ondersteuning van familie en naastbetrokkenen bij een zelfdoding. De stichting werkt met verschillende samenwerkingspartners en projecten aan passende hulpverlening die het verschil kan maken.

Platform MIND Mind (via wijzijnmind.nl) geeft een stem aan alle mensen met (beginnende) psychische klachten en hun naasten en biedt informatie, advies en ondersteuning. Daarnaast geeft MIND specifieke aandacht aan suïcidepreventie.

60 Samen werken aan gezondheid | Landelijken nota gezondheidsbeleid 2025 - 2028

Bijlage afspraken uit het AZWA Op de volgende pagina’s zijn de afspraken uit het AZWA weergegeven die inzet vragen van gemeenten in samenwerking met het zorgdomein. Voor de basisfunctionaliteiten geldt dat het gaat om wederkerige afspraken tussen o.a. zorgverzekeraars, gemeenten en aanbieders van zorg en ondersteuning. Voor de basisinfrastructuur gaat het om inzet vanuit het sociaal domein als randvoorwaardelijke basis voor de basisfunctionaliteiten. De basisfunctionaliteiten (inclusief gereedschapskist en gevraagde inzet vanuit betrokken partijen) en de onderwerpen op ontwikkel­ agenda 1 worden in Q4 2025 vastgesteld en gecommuniceerd. Voor ontwikkelagenda 2 worden in Q1 2026 plannen gemaakt. Landelijke afspraken ten aanzien van de basisinfrastructuur (D6) komen uiterlijk in Q1 2026 beschikbaar.162

Samen werken aan gezondheid | Landelijke nota gezondheidsbeleid 2025 - 2028 61

D5 Basisfunctionaliteiten D5 Basisfunctionaliteit

Ontwikkelagenda 1

Ontwikkelagenda 2

Leefgebied

Maatregel

Maatregel

Maatregel

1. Mentale Gezondheid

Laagdrempelige steunpunten EPA

Mentale Gezondheidsnetwerken (o.a. Verkennend Gesprek)

Aanpak eenzaamheid (o.a. Verkennend Gesprek)

Sociaal Verwijzen

Lotgenotengroepen Toeleiden naar werk E-communities Verslavingspreventie

2. Vitaal ouder worden/ouderen

Valpreventie163

Ketenaanpak dementie (incl. preventie)

Ketenaanpak vitaal thuis

3. Leefstijl

Ketenaanpak overgewicht en obesitas volwassenen

Nicotinevrij

Samenwerking ziekenhuis & gemeenten

Kansrijke Start: integrale gezinspoli en Nu Niet Zwanger

Ketenaanpak overgewicht en obesitas kinderen Middelengebruik (roken, vapen, drugs, alcohol)

4. Kansrijk opgroeien

Seksuele gezondheid

Mentale gezondheid jeugd Kansrijke Start: Rookvrije start

Stevig ouderschap Gokken/gamen

5. Gezondheidsachterstanden verminderen en voorkomen

62 Samen werken aan gezondheid | Landelijken nota gezondheidsbeleid 2025 - 2028

Multiproblematiek aanpak (NPLV)

Verhogen vaccinatiegraad Aanpak armoede en schulden

D6 Basisinfrastructuur Inloopvoorzieningen sociaal en gezond (buurt en ziekenhuis) • Personeel voor inloopvoorziening sociaal en gezond (sociaal werkers, gezondheids­ bevorderaars GGD, JGZ verpleegkundigen) • Burgerinitiatieven

Lokale teams • Versterking verbinding eerste lijn • Versterking verbinding jeugdgezondheidszorg • Versterking anders werken

(Mentale) gezonde school • Gezonde school adviseur • School brede interventies (collectieve en selectieve preventie) mentale gezondheid

Regionale coördinatie • Regionale coördinatie gemeenten o.a. regioplan/regiobeeld • Versterking regionale kennis en adviesfunctie GGD + coördinatie regionale planvorming op preventie (inclusief ketenaanpakken)

Samen werken aan gezondheid | Landelijke nota gezondheidsbeleid 2025 - 2028 63

Eindnoten 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31

RIVM. (2024). Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2024 – Kiezen voor een Gezonde Toekomst, Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu 2024, DOI: 10.21945/RIVM-2024-0110. Nationaal Sportakkoord, te raadplegen via: https://open.overheid.nl/repository/ronl-2ce83aeb-f1af-45f1-9478-51d0d05c98c8/1/pdf/sportakkoord.pdf & Samenhangende preventiestrategie, te raadplegen via: https://open.overheid.nl/documenten/ef6874c0-73ee-45c8-a117-e909d141ff57/file & Gezond en Actief Leven Akkoord, te raadplegen via: https://open.overheid.nl/documenten/ronl-e8e739b2e77bf92b7bfed78d 4569ae4ecbce8dac/pdf. Integraal Zorgakkoord, te raadplegen via: https://open.overheid.nl/repository/ronl-1852cfca601464bac4879320d9e7fec4dc3d518a/1/pdf/kamerbrief-aanbieding-integraal-zorgakkoord-samen-werken-aangezonde-zorg.pdf. Aanvullend Zorg en Welzijnsakkoord, te raadplegen via: https://open.overheid.nl/documenten/08462f05-243d-4da4-898b-6473808011ca/file. The 10 Healthiest Countries in the World (2025) | Ultimate Kilimanjaro Huber et al., 2011. CBS. Monitor Brede Welvaart & de Sustainable Development Goals 2021. Longread. Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek; 2021. https://longreads.cbs.nl/ monitor-brede-welvaart-en-sdgs-2021.

https://www.iph.nl/positieve-gezondheid/wat-is-het/?gad_source=1&gad_campaignid=9994017751&gclid=CjwKCAjw2brFBhBOEiwAVJX5GBvbMfj5ZUjmX2hZbYVYaeNzAeB1Wyh-XZfsoILmZSvxuBZdNqwqxoCEzsQAvD_BwE. Kamerstukken II 2024/2025, 32793, nr. 794 Sociaal-Economische Raad, Gezond opgroeien, wonen en werken, advies 23/07 (december 2023), te raadplegen via: https://www.ser.nl/-/media/ser/downloads/adviezen/2023/gezond-opgroeien-wonen-werken.pdf https://www.zorgakkoorden.nl/programmas/gezondheid-in-alle-beleidsdomeinen. RIVM, GALA | Ketenaanpakken, z.d., geraadpleegd op 24 april 2025 via: https://www.regiobeeld.nl/GALA/ketenaanpakken?regioIndeling=ZK&regio=ZK11. We spreken van een kwetsbare situatie wanneer een disbalans wordt ervaren of gesignaleerd tussen beschermende en risicofactoren. Welzijn op Recept in Groningen en Noord-Drenthe langjarig geborgd, Welzijnoprecept.nl (7 april 2025), geraadpleegd op 25 april 2025 via: https://welzijnoprecept.nl/welzijn-op-recept-in-groningen-en-noorddrenthe-langjarig-geborgd. Uitgewerkt in hoofdstuk 3G van het Gezond en Actief Leven Akkoord. Kamerstukken II 2025/2026, 32793, nr. 846. Kamerbrief over Stevig Fundament Publieke Gezondheid: reactie op advies ‘Op onze gezondheid’ (Raad voor Volksgezondheid & Samenleving), 16 april 2025, geraadpleegd op 25 augustus 2025 via: https://www.

rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2025/04/16/kamerbrief-over-stevig-fundament-publieke-gezondheid-reactie-op-advies-op-onze-gezondheid-raad-voor-volksgezondheid-samenleving-rvs. Kabinetsbrief, Investeringsmodel voor preventie (17 juni 2025), kenmerk 4134046-1084278-PG, ministerie van VWS, te raadplegen via: https://open.overheid.nl/documenten/06cbecbb-813f-4f08-9d42e66d8e5b9d36/file. Kamerstukken II 2024/25, 32 793, nr. 869. De Samenhangende preventiestrategie is geen bestuurlijk akkoord, maar bouwt voort op het Nationaal Preventieakkoord en vormt de basis van het preventiebeleid van het huidige kabinet. Van -12 maanden tot ongeveer 2 jaar. Er zijn ook goede voorbeelden van gemeenten die de aanpak Kansrijke Start hebben uitgebreid naar de eerste 2000 dagen. Steegers E., Struijs J., Uijtdewilligen A., Roseboom T. A good start for all children: Integrating early-life course medical and social care through Solid Start, the Netherlands’ nationwide action programme. 2025. Te raadplegen via: https://doi.org/10.1016/j.healthpol.2024.105219. RIVM. Monitor Kansrijke Start 2024. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu; 2025. Beschikbaar op: https://www.rivm.nl/publicaties/monitor-kansrijke-start-2024. RIVM, Vaccinatiegraad Rijksvaccinatieprogramma Nederland.

Verslagjaar 2025, 19 juni 2025, te raadplegen via: https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2025-0019.pdf. NB: De veranderingen in vaccinatiegraden zijn zo goed als mogelijk ingeschat door het RIVM, waarbij rekening is gehouden met anonieme vaccinaties Volksgezondheid en Zorg-informatie, Overgewicht bij jongeren, te raadplegen via: https://www.vzinfo.nl/overgewicht/jongeren. RIVM. Monitor Kansrijke Start 2024. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu; 2025. Putnick DL, Trinh MH, Sundaram R, Bell EM, Ghassabian A, Robinson SL, Yeung E. Displacement of peer play by screen time: associations with toddler development. Pediatr Res. 2023 Apr;93(5):1425-1431. doi: 10.1038/s41390-022-02261-y. Epub 2022 Aug 19. PMID: 35986149; PMCID: PMC9390097. & Zhang, X., Tang, C., Geng, M. et al. The effects of active play interventions on children’s fundamental movement skills: a systematic review. BMC Pediatr 25, 40 (2025). https://doi.org/10.1186/s12887-024-05385-8. 20% van de 16- en 17-jarigen geeft in een recente monitoringsrapportage aan te hebben gegokt, voor jongvolwassenen van 18 tot en met 24 jaar is dit percentage 21 procent: Bijlage bij Kamerstukken II 2024/25, 24557, nr. 273. Kamerstukken II 2024/25, 24557, nr. 245. Zhao Y, Wang J, Xu X, et al.

Global prevalence, trend and projection of myopia in children and adolescents from 1990 to 2050: a systematic review and meta-analysis. Br J Ophthalmol. 2025;109(3):362-369. doi:10.1136/bjophthalmol-2024-326480. Le Clercq CMP, Goedegebure A, de Laat JA, et al. Association Between Portable Music Player Use and Hearing Loss in Children. JAMA Otolaryngol Head Neck Surg. 2018;144(8):703-709. doi:10.1001/ jamaoto.2018.1293. Beschikbaar via: https://jamanetwork.com/journals/jamaotolaryngology/fullarticle/2684510.

64 Samen werken aan gezondheid | Landelijken nota gezondheidsbeleid 2025 - 2028

32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72

Kamerstukken II 2022/2023, 32279, nr. 233. RIVM. Monitor Kansrijke Start 2024. Beschikbaar op: https://www.rivm.nl/publicaties/monitor-kansrijke-start-2024. RIVM. GALA-monitor 2025. Van ambitie naar actie. Beschikbaar op: https://www.rivm.nl/publicaties/gala-monitor-van-ambitie-naar-actie. Verhalenbundel Kansrijke Start van VWS toont kracht van samenwerking voor een kansrijke start. Den Haag: 2025. Enkele praktijkverhalen daaruit zijn beschikbaar op: https://kansrijkestart.pharos.nl/verhalen. Kennissynthese Kansrijke Start, min VWS, Den Haag: 2025. Beschikbaar op: https://kansrijkestart.pharos.nl/leren-en-ontwikkelen/kennissynthese. De Baby Groente Tas staat niet in de interventiedatabank van het RIVM, maar past wel binnen de beleidsvrijheid van gemeenten. Kamerstukken II 2024-2025, 27020 nr. 121. NCJ. Landelijk professioneel kader uitvoering Basispakket JGZ. [Den Haag]: NCJ; 2025. Beschikbaar op: https://www.ncj.nl/wp-content/uploads/media-import/docs/dfb50c2f-e19b-4003-9b69-37eb753acdc2.pdf. NCJ. Landelijk Professioneel Kader (NPK). [Den Haag]: NCJ; 2022. Beschikbaar op: https://www.ncj.nl/wp-content/uploads/2022/08/DEF-Landelijk-Professioneel-Kader-LPK-augustus-2022.pdf. Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Meer jongeren met jeugdhulp, vooral meer tienermeiden. Den Haag: CBS; 2024.

Beschikbaar op: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2024/18/meer-jongeren-met-jeugdhulpvooral-meer-tienermeiden. Deskundigencommissie Hervormingsagenda Jeugd. Groeipijn – Advies Deskundigencommissie Hervormingsagenda Jeugd. [Den Haag]: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; 2024. Beschikbaar op: https://open.overheid.nl/documenten/749943b7-18be-4b0d-9dd7-7a8f33b9b084/file. Houben K, Weghorst M. Handreiking: In gesprek over de rol van de jeugdgezondheidszorg in de hervormingsagenda jeugd. [Den Haag]: Nederlands Centrum Jeugdgezondheid; 2025. Beschikbaar op: https://www.ncj.nl/wp-content/uploads/2022/08/V10_Handreiking_In-gesprek-over-de-rol-van-de-jeugdgezongheidszorg-in-de-hervormingsagenda-jeugd_mrt25-kopie.pdf. RIVM. Internationale vaccinaties. Bilthoven: RIVM; 2025. Beschikbaar op: https://www.vzinfo.nl/vaccinaties/internationaal. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Handreiking Aanpak overgewicht en obesitas. Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; december 2023. Beschikbaar op: https://www.loketgezondleven.nl/sites/default/files/2023-12/VWS331-20%20Handreiking%20Aanpak%20overgewicht%20en%20obesitas_21dec23.pdf Loket. https://www.mulierinstituut.nl/onderzoeksthemas/leren-bewegen/buitenspelen. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Nederland beweegt: Actieplan Nederland Beweegt 2022–2024.

Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; 2023. Beschikbaar op: https://open.overheid.nl/documenten/e75d8fde-7ff2-43a2-9a0f-f96132928ca5/file. Kamerstukken II 2024/2025, 32 011, nr. 119. Kamerstukken II 2022/2023, 32011, nr. 97. Pharos, Gezondheidsfondsen voor Rookvrij, FNO zorg voor kansen, Onderzoeksinstituut IVO, Trimbos-instituut, Stichting Rookpreventie Jeugd, Partnership Stoppen met Roken, Nederlandse ggz, GGD GHOR Nederland en Verslavingskunde Nederland. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Drugspreventie bij jongeren en jongvolwassenen (AF2073). Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; 2025. Op 14 februari 2025 heeft de staatssecretaris Rechtsbescherming deze visie met de Tweede Kamer gedeeld: Kamerstukken II 2024/25, 24 557, nr. 245. Nederlands Centrum Jeugdgezondheid (NCJ). JGZ-richtlijn Opsporen oogafwijkingen. [Den Haag]: NCJ; 2025. Beschikbaar op: https://www.ncj.nl. https://oogfonds.nl/20-20-2/?utm_campaign=20-20-2&utm_content=pagina_ncj&utm_medium=extern&utm_source=NCJ. Gezondheidsraad. Zicht op gehoorverlies bij kinderen en jongeren. Den Haag: Gezondheidsraad; 2024. Publicatienummer 2024/17. Erratum: 14 januari 2025. Beschikbaar op: https://www.gezondheidsraad.nl. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Vierde Convenant Preventie Gehoorschade versterkte muziek.

[Den Haag]: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; 2023. Beschikbaar op: https://open.overheid.nl. I Love My Ears. I Love My Ears. [Den Haag]: I Love My Ears; 2025. Beschikbaar op: https://www.ilovemyears.nl. VeiligheidNL. De HoorToren – Interactief lespakket voor de basisschool. [Den Haag]: VeiligheidNL; 2025. Beschikbaar op: https://hoortoren.nl/de-hoortoren-het-interactieve-lespakket-voor-de-basisschool. VeiligheidNL. Oorcheck – Online gehoortest. [Den Haag]: VeiligheidNL; 2025. Beschikbaar op: https://hoortest.oorcheck.nl. Ministerie van Volksgezondheid. Welzijn en Sport. Structurele Aanpak Kansrijke Start ‘Samen zorgen we voor de eerste 1000 dagen’. Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid. Welzijn en Sport; 2025. Beschikbaar op: https://kansrijkestart.pharos.nl/beleid. Preventie en bestrijding van stille armoede en sociale uitsluiting | Tweede Kamer der Staten-Generaal. Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Nationaal Programma Armoede en Schulden. Kamerbrief 2025Z11565. Den Haag: Tweede Kamer der Staten-Generaal; 6 juni 2025. Beschikbaar op: https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2025Z11565&did=2025D26546. RIVM. Monitor Kansrijke Start 2024. Den Haag: RIVM; 2025. Beschikbaar op: https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2025-0057.pdf. Burgos-Ochoa L, Garcia-Gomez P, Steegers EAP, Van Ourti TGM, Bertens LCM, Been JV.

Health disparities in the impact of prenatal temperature exposure on birth outcomes: A nationwide population-based study in the Netherlands. Public Health. 2025;245:105819. doi:10.1016/j.puhe.2025.105819. Beschikbaar op: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0033350625002653. RIVM. Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2024. Kiezen voor een gezonde toekomst. Bilthoven: RIVM; 2024. Beschikbaar op: https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2024-0110.pdf. Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Emancipatiemonitor 2024, hoofdstuk 1: Gezond leven. Den Haag: CBS; 2024. Kamerstukken II 2023/2024, 31 765, nr. 843. Nationale Strategie Vrouwengezondheid 2025-2030 | Publicatie | Rijksoverheid.nl. Heijmans MW, Cariot L, Brabers AE, Rademakers JJ. Eén op de drie Nederlanders heeft onvoldoende of beperkte gezondheidsvaardigheden – feiten en cijfers 2023. Utrecht: Nivel; 2024. Beschikbaar op: https://www.nivel.nl/sites/default/files/bestanden/1004587.pdf. Kruijswijk W. Preventie in het sociaal domein: over het versterken van de sociale basis en het beheersen van zorgkosten. Utrecht: Movisie; 21 december 2023. Beschikbaar op: https://www.movisie.nl/artikel/preventie-sociale-basis. Rutgers. Seks onder je 25e (2023): Seksuele gezondheid van jongeren in Nederland anno 2023. Utrecht: Rutgers; 2024. Beschikbaar op: https://rutgers.nl/wp-content/uploads/2024/03/Boek-S25-2023-DEF.pdf.

Rutgers. Monitor Seksuele Gezondheid 2023. Utrecht: Rutgers; 2024. Beschikbaar op: https://rutgers.nl/wp-content/uploads/2024/09/Rapport_monitor_seksuele_gezondheid_2023.pdf.

Samen werken aan gezondheid | Landelijke nota gezondheidsbeleid 2025 - 2028 65

73 74

Stichting HIV Monitoring. HIV Monitoring Report 2024. Amsterdam: Stichting HIV Monitoring; 2024. Beschikbaar op: https://www.hiv-monitoring.nl/nl/resources/monitoring-report-2024. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid. Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties; 2024. Beschikbaar op: https://www.leefbaarenveilig.nl/documenten/publicaties/2024/06/26/nationaal-programma-leefbaarheid-en-veiligheid. 75 Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Ontwikkelagenda Bevolkingsonderzoeken. Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; 2025. Beschikbaar op: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/blg-1187777.pdfO. 76 Samergo is de Regionale Ondersteunings Structuur (ROS) voor de regio’s Rotterdam e.o. en verbindt, adviseert en begeleidt partijen in zorg en welzijn met het oog op de best mogelijke zorg in de regio. Ze stimuleren en bouwen aan netwerken en domeinoverstijgende samenwerking met lokale borging. 77 https://www.pharos.nl/verbeter-jouw-praktijk-en-digitale-zorg-met-de-praktijkcheck. 78 Lutz C. Beleid houdt nog steeds geen rekening met sociale klassen. Utrecht: Zorgvisie; 2025. Beschikbaar op: https://www.zorgvisie.nl/beleid-houdt-nog-steeds-geen-rekening-met-sociale-klassen.