1u Bijlage 17 Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten

Ver- Nee, deze locatie ligt Boordwapens - volgens werd met boordwapens een vrachtwagen tussen Amsterdam buiten het onderzoeks- en IJmuiden, en een truck bij Oudkarspel (noordoost van Alkmaar) aan- gebied. gevallen. 26-02-1945 RAF No. 602 Spoorwegkrui- 250-lb. 8 Vier Spitfires XVI vielen met afwerpmunitie een spoorknooppunt bij Uit- Nee, de eerste locatie Squadron sing bij Uitgeest Boordwapens - geest aan. Bij Alkmaar werden vervolgens met boordwapens een truck ligt buiten het onder- en een personeelswagen aangevallen. zoeksgebied, en bij de tweede locatie werd geen afwerpmunitie in- gezet. 28-02-1945 Onbekend Alkmaar 250-lb. 8 Vier Spitfires wierpen acht brisantbommen af boven Haagsche Bosch, Nee, deze locatie ligt Boordwapens - waarna een verkenning werd uitgevoerd van Aalsmeer tot Alkmaar. buiten het onderzoeks- Een personeelswagen werd beschoten bij een knooppunt ten noorden gebied, en bij de van Alkmaar. tweede locatie werd geen afwerpmunitie in- gezet. 08-03-1945 RAF No. 136 Wing Uitgeest 250-lb. 8 Vier Spitfires XVI wierpen brisantbommen af bij een spoorwegknoop- Nee, zie 3.6.43. Boordwapens - punt bij Uitgeest. Daarna werden een vrachtwagen en een personeels- wagen beschoten met boordwapens. 11-03-1945 RAF No. 603 Alkmaar Boordwapens - Vier Spitfires XVI vielen vijf mijl ten zuiden van Alkmaar een vrachtwa- Nee, dit betreft een Squadron gen aan met boordwapens.

boordwapenbeschie- ting 21-03-1945 Onbekend Starnmeer 250-lb. M.C. (11 8 Vier Spitfires XVI vielen een spoorwegdoel bij Hillegom aan met af- Nee, zie 3.6.45. sec. vertraging) werpmunitie. Daarna werden onder andere een truck, stoomwagon en Boordwapens - trailer bij De Woude aangevallen met boordwapens. 23-03-1945 Onbekend Alkmaar Onbekend Onbekend De literatuur spreekt van een groot aantal aanvallen in het gebied Nee, zie 3.6.46. Gouda, Alkmaar, Haarlem en Utrecht door het Britse Fighter 49 22S049-VO-01

Overzicht van (mogelijk relevante) luchtaanvallen Command. De originele bronnen van Fighter Command (TNA AIR 16/966) vermelden echter geen aanvallen in de directe omgeving van Alkmaar. 31-03-1945 RAF No. 602 Spoorweg tus- 250-lb. 2 Een groot aantal Britse Spitfires voerde aanvallen uit op spoorwegdoe- Nee, deze locatie ligt Squadron sen Alkmaar en len bij Den Haag. Hierbij werd ook het spoor tussen Alkmaar en Uit- buiten het onderzoeks- Uitgeest. geest gebombardeerd. Het Nord de Guerre-gridnummer waarnaar gebied. (QY9245) daarbij als locatie gerefereerd wordt, ligt buiten het onderzoeksgebied. 19-4-1945 Onbekend Koedijk Boordwapens - Een onbekend Brits jachtvliegtuig valt een Duits marineschip bij de Nee, bij deze aanval Vlotbrug te Koedijk aan, hoogstwaarschijnlijk gebruikmakend van werd alleen boordwa- boordwapenmunitie. penmunitie ingezet. Onbekend Onbekend Oudorp Boordwapens - Algemene melding van luchtaanvallen. Bijna dagelijks werden aotu’s Nee, dit betreft boord- 1945 beschoten door vliegtuigen. wapenbeschietingen.

50 22S049-VO-01

3.6.1 Luchtaanval, 10 mei 1940 Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Luchtfoto(’s) Saricon heeft luchtfoto’s uit 1941 (sortie T/701 fotonum- Analyse bronnenmateriaal mers 712 en 714 d.d. 28 september 1941 en sortie T/964 Bron Informatie fotonummer 951 d.d. 18 november) en 1942 (sortie A/381 Datum 10 mei 1940 fotonummer 1050 en 2047 d.d. 8 maart 1942) bestudeerd. Omschrijving Melding van een luchtaanval in Heiloo door een vliegtuig Hierbij is binnen het onderzoeksgebied geen krater waar- van onbekende nationaliteit. Om 07.10 uur meldt de lucht- genomen. beschermingsdienst dat er één bom neergekomen is in Verdacht gebied? Nee, Saricon heeft geen inslaglocatie behorende bij deze Heiloo. Verdere informatie ontbreekt. bomafworp waargenomen. Het is dan ook niet zeker waar Bommenlading Onbekend deze afwerpmunitie is neergekomen, en er bestaat een re- Getroffen locaties • Onbekend latief grote kans dat deze afworp plaatsvond bij vliegveld Luchtfoto(’s) Aangezien de exacte locatie van deze bominslag niet be- Bergen. Om deze reden heeft Saricon geen verdacht ge- kend is, heeft Saricon geen luchtfoto onderzoek uitge- bied aangemerkt. voerd. Verdacht gebied? Nee, deze melding heeft niet geleid tot een verdacht ge- bied. 3.6.3 Luchtaanval, 25 juni 1940

Analyse bronnenmateriaal 3.6.2 Luchtaanval 23 juni 1940 Bron Informatie Datum 25 juni 1940 Analyse bronnenmateriaal Gebeurtenis-ID L_1940-06-25B Bron Informatie Omschrijving Melding van een luchtaanval door één Blenheim van Bom- Datum 23 juni 1940 ber Command No. 40 en 15 Squadron op de Alkmaarse Omschrijving Melding van een luchtaanval in Alkmaar door een vliegtuig IJzer- en Metaalgieterij. De vliegtuigen hadden eigenlijk van onbekende nationaliteit. Duitse bronnen melden een doelwitten in het Ruhrgebied moeten bombarderen, maar luchtaanval op Alkmaar, waarbij geen schade is veroor- vanwege het weer vloog een deel van de vliegtuigen terug zaakt. zonder te bombarderen, en bombardeerden vier Blen- heims doelwitten in Nederland. Hierbij vielen drie vliegtui- Op deze datum vond ook een bombardement plaats op gen het vliegveld Waalhaven (Rotterdam) aan, en één vliegveld Bergen door de RAF, waarbij één Blenheim van vliegtuig een ijzergieterij (Iron Foundry) in Alkmaar. no. 110 Squadron het vliegveld bombardeerde. Mogelijk verwijst de Duitse melding naar dit bombardement. Vlieg- De enige melding van deze aanval komt van de beman- veld Bergen en vliegveld Alkmaar worden namelijk inciden- ning van het vliegtuig dat de aanval uitvoerde. Verdere teel gebruikt om dezelfde locatie aan te duiden.

Echter, bij meldingen van het bombardement, bijvoorbeeld schade- een door Saricon uitgevoerd onderzoek uit 2015 (15S070- rapporten of politierapporten, ontbreken. VO-02) waarin vliegveld Bergen wordt onderzocht, is de Doelwit Doelwitten in het Ruhrgebied exacte locatie niet vastgesteld. Bommenlading De vier vliegtuigen hebben 16 x 250-lb. afgeworpen. Dit Bommenlading Onbekend betekent dat de Blenheim in Alkmaar waarschijnlijk 4 x Getroffen locaties • Onbekend, waarschijnlijk heeft dit betrekking op 250-lb. heeft afgeworpen. vliegveld Bergen. Getroffen locaties • De ijzergieterij te Alkmaar. Deze stond volgens een Engelandvaarder aan het Noordhollandsch

51 22S049-VO-01

Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Kanaal, aan de Zeglis. Let wel, de straatnamen Zeglis en Voormeer lijken te zijn omgedraaid. Luchtfoto(’s) De eerste luchtfoto die de ijzergieterij dekt dateert van 28 september 1941 (sortie T/701 fotonummer 714). Deze foto is van matige kwaliteit; er zijn bijvoorbeeld geen kraters waarneembaar. Dit zou daarnaast kunnen worden ver- klaard door het feit dat de luchtfoto bijna 1,5 jaar na het bombardement is gemaakt.

Sortie C/128 fotonummer 5109 d.d. 30 juli 1942 is de eer- ste foto van goede kwaliteit die de ijzergieterij dekt. Ook op deze foto is geen schade in de omgeving van de ijzergie- terij waarneembaar. Kaartmateriaal Het NIMH beschikt over een ondervraging van Engeland- Figuur 23. Schets van de locatie van de IJzergieterij (Bron: NIMH 575/487, rapportnummer vaarder J.N. Gielis, die op 27 december 1941 uit Alkmaar NE/16/203). is vertrokken. Deze man noemt de ijzergieterij als passend doelwit voor een luchtaanval. Hier is ook een tekening van 3.6.4 Luchtaanval, 02 juli 1940 de locatie aan toegevoegd (zie figuur 23). Let wel, de te- kening lijkt niet helemaal correct: Zeglis en Voormeer lijken omgedraaid. Analyse bronnenmateriaal Blindgangers Het bronnenmateriaal maakt geen melding van blindgan- Bron Informatie gers. Er is namelijk in zijn geheel geen Nederlands primair Datum 2 juli 1940 bronnenmateriaal betreffende deze aanval aanwezig. Omschrijving Melding van een bominslag op de weg tussen Alkmaar en Relevante conclusies De ijzergieterij lag in een dicht bebouwd deel van Alkmaar, Den Helder, ter hoogte van Alkmaar, door een onbekend aan de rand van de stad. Bij een bombardement op de ij- vliegtuig. Deze melding wordt ook genoemd in het rapport zergieterij zou verwacht kunnen worden dat hier een poli- Kanaaldijk 301 Alkmaar van Beobom (BB21-157-VO-01).

tierapport of schademelding uit Alkmaar van aanwezig is. De exacte locatie van deze bomafworp is in dit onderzoek Dit is echter niet het geval. niet achterhaald. Bommenlading Onbekend, het is niet bekend welk vliegtuig deze bomaf- Ook is het bijzonder dat de bemanning van het vliegtuig worp heeft uitgevoerd. dat de ijzergieterij aanviel überhaupt wist dat het een ijzer- Getroffen locaties • De weg tussen Alkmaar en Den Helder, ter gieterij aanviel: dit was namelijk niet het eerste doelwit van hoogte van Alkmaar. Mogelijk gaat het hier om het vliegtuig. Het is dan ook goed mogelijk dat het hier om de Helderseweg. een aanval op een andere fabriek, of een ijzergieterij in een Luchtfoto(’s) Saricon heeft verschillende luchtfoto’s geraadpleegd, om andere gemeente gaat. de Helderseweg ten noorden van Alkmaar te interprete- Verdacht gebied? Nee, het luchtfotomateriaal toont geen schade aan de ij- ren. Het gaat hierbij om sortie T/701 fotonummer 712 en zergieterij. Ook zijn er geen Nederlandse bronnen die een 714 d.d. 28 september 1941, en T/964 fotonummer 951 aanval op de Alkmaarse ijzergieterij bevestigen. Om deze d.d. 18 november 1941. Hier was geen krater of inslaglo- reden verwacht Saricon dat deze luchtaanval hier niet catie zichtbaar. heeft plaatsgevonden.

52 22S049-VO-01

Analyse bronnenmateriaal Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Bron Informatie Verdacht gebied? Nee, Saricon heeft de locatie van deze bominslag niet bom niet ontploft. Gezien de kwaliteit van de luchtfoto kunnen lokaliseren. Om deze reden is geen verdacht ge- maakt dit het bijna onmogelijk om een inslaglocatie te be- bied aangemerkt. palen. Blindgangers Het bronnenmateriaal vermeldt een mogelijke blindganger in een sloot bij Blokkerweg 419 te Akersloot. 3.6.5 Luchtaanval, 26 juli 1940 Verdacht gebied? Nee, Saricon heeft de locatie van deze luchtaanval niet kunnen achterhalen. Daarom is geen verdacht gebied aangemerkt. Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Datum 26 juli 1940 3.6.6 Luchtaanval, 27 juli 1940 Omschrijving Melding van een bombardement nabij de Blokkerweg te Akersloot. Hierbij zou één enkele bom zijn afgeworpen, welke in de sloot aan de Blokkerweg terecht kwam. De Analyse bronnenmateriaal bom ontplofte niet Bron Informatie Datum 27 juli 1940 Deze nacht waren twaalf Blenheims actief boven Neder- Omschrijving Volgens de luchtbeschermingsdienst kwamen te Akersloot land en Duitsland. Deze vliegtuigen hadden als doel het vier bommen neer. Van de vier bommen waren er twee niet bombarderen van vliegvelden in Nederland en Duitsland. ontploft.

Om onbekende reden kon een deel van de vliegtuigen hun doelwit niet lokaliseren, waarna één vliegtuig drie grote Op deze datum vermelden de Britse National Archives dat branden tussen Schagen en Alkmaar bombardeerde. een vliegtuig rapporteert dat ze haar bommenlading op de Waarschijnlijk veroorzaakte dit toestel de bomafworp op oevers van het Noordzeekanaal had afgeworpen. Mogelijk de Blokkerweg. gaat het hierbij om het Noord-Hollandsch Kanaal. In dat Doelwit Vliegvelden Jever, Eelde, en het Duitse vliegveld Barge. geval zou het toestel 250-lb. brisantbommen aan boord Bommenlading De exacte samenstelling van de bommenlading van dit hebben gehad. vliegtuig is niet bekend. Echter, de twaalf Blenheims die Doelwit Onbekend die nacht actief waren, hadden een combinatie van de vol- Bommenlading 250-lb. brisantbommen, ten minste 4. gende typen afwerpmunitie aan boord: Getroffen locaties • Vier bommen kwamen terecht op de “Rijksstrek- • 250-lb. G.P. brisantbommen; dam” in Akersloot. Hoogstwaarschijnlijk wordt • 40-lb. G.P. brisantbommen; hier de dam tussen het Alkmaardermeer en het • 4-lb. brandbommen. Noordhollandsch Kanaal bedoeld. Getroffen locaties • Blokkerweg 419. De Blokkerweg bestaat nog, Luchtfoto(’s) Sortie H/276 fotonummer 270 d.d.

1 oktober 1940 toont de maar nummer 419 is niet meer herleidbaar naar landtong tussen het Alkmaardermeer en het Noordholland- een specifiek adres. sch Kanaal. Op deze foto zijn geen kraters waarneembaar. Luchtfoto(’s) De eerste luchtfoto van na dit bombardement dateert van Blindgangers Volgens het bronnenmateriaal zijn twee van de vier bom- 1 oktober 1940 (Sortie H/276 fotonummer 270). Deze foto men niet ontploft. is van matige kwaliteit. Om deze reden heeft Saricon deze luchtfoto in combinatie met het AHN geraadpleegd. Dit heeft echter niet geleid tot een duidelijk waarneembare inslaglocatie. Let wel, volgens het bronnenmateriaal is de 53 22S049-VO-01

Analyse bronnenmateriaal Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Bron Informatie In het nationaal archief meldt een Duitse vlieger dat 3 bom- Omschrijving Melding van de inslag van ten minste één bom in de weg men in een meertje bij Alkmaar neer zijn gekomen.39 Alkmaar – Den Helder De straat werd daarbij beschadigd. Verdacht gebied? Saricon heeft de exacte locatie van dit bombardement niet Verder onderzoek wijst uit dat op deze datum een bombar- kunnen lokaliseren. Om deze reden is geen verdacht ge- dement plaatsvond op Schoorldam, waarbij één bom een bied aangemerkt. gat in de weg bij het brugwachtershuis. Getroffen locaties • De straat voor het brugwachtershuis in Schoorl- dam. 3.6.7 Luchtaanval, 29 juli 1940 Luchtfoto(’s) De eerste luchtfoto waar Saricon over beschikt is sortie T/701 fotonummers 712 en 714 d.d. 28 september 1941. Verdacht gebied? Dit bombardement vond op 3,5 kilometer van het onder- Analyse bronnenmateriaal zoeksgebied plaats. Er is dan ook geen verdacht gebied Bron Informatie aangemerkt. Datum 29-07-1940 Omschrijving Melding van een bombardement op Alkmaar in de nacht van 28 op 29 juli 1940. De bommen kwamen neer in het 3.6.9 Luchtaanval, 12 augustus 1940 open veld.

Deze melding komt uit krantenmateriaal d.d. 30 juli 1940, Analyse bronnenmateriaal en wordt niet in gemeentearchieven of de literatuur be- Bron Informatie sproken. Datum 12 augustus 1940 Bommenlading Onbekend Omschrijving Melding van meerdere bominslagen in Zuid- en Noord- Getroffen locaties • De kranten melden allereerst een luchtaanval te Schermer, door een onbekend vliegtuig. De genoemde in- Alkmaar, en een dag later een aanval in de om- slaglocaties zijn niet herleid tot een locatie in de historische geving van Alkmaar. Het is daarmee goed moge- topografie. lijk dat deze aanval in de wijde omtrek van Alk- Doelwit Onbekend maar plaatsvond. Bommenlading Onbekend Luchtfoto(’s) Saricon heeft voor deze luchtaanval geen luchtfotomateri- Getroffen locaties • Drie bommen op een perceel bouwland (bieten) aal bekeken, omdat de locatie van de aanval niet gedetail- in gebruik bij F.K. van Petten; leerd genoeg bekend is. • Eén bom op een perceel weiland, in gebruik bij J. Verdacht gebied? Saricon heeft de exacte locatie van dit bombardement niet Doets. kunnen lokaliseren. Om deze reden is geen verdacht ge- bied aangemerkt. Zowel Doets als F.K. van Petten waren woonachtig in Schermerhorn. Schermerhorn behoorde niet tot de ge- meente Zuid- en Noordschermer.

Mogelijk gaat het hier 3.6.8 Luchtaanval, 02 augustus 1940 dan ook over land dat in onderhuur was, of was het weiland en bouwland ver van de boerderijen van beide mannen ge- Analyse bronnenmateriaal legen. Bron Informatie Luchtfoto(’s) Saricon heeft verschillende luchtfoto’s geraadpleegd. Het gaat hierbij om: Datum 02-08-1940

39 NA 2.13.210/23 54 22S049-VO-01

Analyse bronnenmateriaal 3.6.11 Luchtaanval, 10 februari 1941 Bron Informatie - 1 oktober 1940, H/276 fotonummer 270; - 28 september 1941, T/701 fotonummer 72; Analyse bronnenmateriaal - 26 februari 1945, 106G/4531, fotonummers 4296, Bron Informatie 4262, 4260. Datum 10 februari 1941 Blindgangers De vier bovengenoemde bommen waren ontploft, en er Omschrijving De luchtbescherming van Koedijk meldt deze datum dat zijn geen verdere blindgangers ontdekt. om 1.45 uur en 2:30 uur bommen ten zuidwesten van Koe- Verdacht gebied? Nee, aangezien de exacte locatie van dit bombardement dijk zijn neergekomen. De Britse RAF meldt op deze datum niet tot een locatie in de huidige topografie is herleid, is een aanval van één Blenheim op een ‘beacon’ bij Bergen. geen verdacht gebied aangemerkt. Zie ook de lijst van luchtaanvallen op vliegveld Bergen (hoofdstuk 8.4.2.1). Doelwit Een baken bij Bergen 3.6.10 Luchtaanval, 25 oktober 1940 Bommenlading 2 x 40-lb. Getroffen locaties • Onbekend, de Geallieerde vliegtuigbemanning spreekt van ontploffingen bij een baken op het Analyse bronnenmateriaal vliegveld Bergen. Bron Informatie Luchtfoto(’s) Saricon heeft sortie C/128 fotonummers 5100 en 5112 d.d. Datum 25 oktober 1940 30 juli 1942 geraadpleegd.

Deze tonen het deel van de ge- Omschrijving De luchtbeschermingsdienst van Koedijk vermeldt het meente Bergen dat tegenwoordig bij de gemeente Alk- neerkomen van bommen ten zuidwesten van hun uitkijk- maar hoort, nabij het vliegveld Bergen. Hierop zijn binnen punt. Vervolgens worden ook ten noorden en ten zuiden het onderzoeksgebied geen kraters waarneembaar. Aan- bommen afgeworpen. gezien bommen van 40-lb. een relatief kleine krater ach- terlaten, zou het goed kunnen dat deze kraters überhaupt Hoogstwaarschijnlijk komen deze gegevens van een uit- niet waarneembaar zijn. kijkpost van de luchtbescherming die de wijde omgeving in Kaartmateriaal Defence Overprint 338 Alkmaar, Holland (zonder datum) de gaten hield. Het is dan ook goed mogelijk dat deze bom- toont in de voormalige gemeente Egmond Binnen, net ten men niet in de voormalige gemeente Koedijk zijn neerge- zuiden van het vliegveld Bergen, een zoeklicht. Mogelijk komen. Uit de literatuur en stukken uit het NIOD blijkt dat was dit het doelwit waarnaar verwezen werd. Dit zoeklicht op deze datum, rond de door de luchtbescherming van ligt op 1,7 kilometer van het onderzoeksgebied. Koedijk genoemde tijdstippen, luchtaanvallen plaatsvon- Blindgangers Het bronnenmateriaal maakt geen melding van blindgan- den op Den Helder (vliegveld De Kooy) in het noorden en gers. Velsen in het zuidwesten.

Een ander bombardement in Verdacht gebied? Nee, binnen het onderzoeksgebied zijn geen kraters waar- Noord-Holland wordt niet gemeld. genomen. Saricon verwacht dan ook niet dat deze afwerp- Getroffen locaties De exacte getroffen locaties zijn niet bekend. Dit kan zowel munitie binnen het onderzoeksgebied is neergekomen. binnen, als buiten het onderzoeksgebied geweest zijn. Luchtfoto(’s) Omdat de exacte inslaglocaties niet bekend zijn, is geen extra luchtfoto-onderzoek uitgevoerd. 3.6.12 Luchtaanval, 12 april 1941 en 14 april 1941 Verdacht gebied? Nee, deze melding heeft niet tot een verdacht gebied ge- leid. Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Datum 12 april 1941 en 14 april 1941

55 22S049-VO-01

Analyse bronnenmateriaal Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Bron Informatie Gebeurtenis-ID Verdacht gebied? Ja. Saricon heeft bij de gasfabriek één mogelijke krater Omschrijving Melding van twee bombardementen op de gasfabriek te waargenomen. Dit betekent dat er, in het ergste geval, nog Alkmaar, nadat Britse vliegers deze verwarden met de 11 brisantbommen missen. Daarnaast zijn in de omgeving gasfabriek in Leiden. Op zowel 12 als 14 april 1941 bom- van de gasfabriek geen verdere bomkraters waargeno- bardeerde een Britse Blenheim de gasfabriek, waarbij on- men. Om deze reden is de gasfabriek als verdacht gebied der meer schade werd veroorzaakt op de gasfabriek, het aangemerkt. De omtrek van het grondgebied van de gas- ketelhuis en de machinekamer, alsmede de watergasfa- fabriek, plus offset (6 meter) en tolerantie (5 meter), heeft briek. geleid tot een verdacht gebied zoals zichtbaar in figuur 25. Doelwit Op beide data rapporteert één Britse Blenheim een bom- Dit gebied is verdacht op 250-lb. en 40-lb. brisantbommen. bardement op een elektriciteitscentrale in Leiden. Eerder onderzoek wijst echter uit dat op deze data geen bombar- De waargenomen krater is niet in dit verdacht gebied op- dement op de elektriciteitscentrale in Leiden heeft plaats- genomen, aangezien deze al ontploft was. gevonden. Verdacht gebied-ID A0758 Bommenlading 12 april 1941: 4 x 250-lb.en 4 x 40-lb.

brisantbommen; 14 april 1941: 4 x 250-lb. brisantbommen. Getroffen locaties • Ten minste drie bommen kwamen neer op de Gashouder in Alkmaar; • Een Duitse melding spreekt van vier bommen op de “Bahndamm”. Mogelijk is dit de weg grenzend aan het Noordhollands Kanaal, waar ook de Gas- fabriek aan ligt. Luchtfoto(’s) Saricon heeft luchtfoto’s van 28 september 1941 geraad- pleegd (sortie T/701 fotonummer 714). Op deze foto’s lijkt één bomkrater waarneembaar. Blindgangers In het verleden is ten minste tweemaal een detectie ter plaatse van de gasfabriek uitgevoerd. Voor zover bekend heeft de EODD echter geen munitie geruimd afkomstig van deze locatie. Relevante conclusies In 2011 is door Monshouwer een detectie ter plaatse uit- gevoerd (Project 11M042), waarbij de watergangen rondom de Helderseweg tot 4,5 meter beneden maaiveld werden vrijgegeven. Het terrein zelf is deels tot 1 meter, deels tot 0,5 meter, en deels niet vrijgegeven.

Daarnaast is in 2018 door Armaex een opsporing (project 170287) uitgevoerd, waarbij een klein deel van de Gasfa- briek opnieuw onderzocht is. Figuur 24. De Alkmaarse gasfabriek op luchtfotomateriaal van 28 september 1941. (Bron ach- Beide onderzoeken hebben, voor zover bij Saricon be- tergrond: Sortie T/701 fotonummer 714 d.d. 28 september 1941) kend, niet tot de vondst van munitieartikelen geleid.

56 22S049-VO-01

Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie

Mogelijk heeft deze melding verband met een luchtaanval op Rotterdam. Een Brits vliegtuig (Wellington) maakt na- melijk melding van een aanval op Rotterdam, terwijl daar voor zover bekend geen bommen zijn neergekomen. Doelwit De Rotterdamse haven Bommenlading 3 x 500 lb. GP, 3 x 250 lb. GP en 360 x 4 lb. brandbommen (6x SBC) Getroffen locaties Een onbekend aantal bommen op Alkmaar;

Een vijftal brisantbommen op: • De MULO te Heiloo; • Het Slempad te Heiloo [mogelijk wordt hier het Slimpad bedoeld]; • De Heerenweg te Heiloo; • Één niet-ontplofte brisantbom in een tuin ten wes- ten van de Kennemerstraatweg, Heiloo;

Brandbommen op woningen in de omgeving van de Holle- weg, Heiloo. Luchtfoto(‘s) Saricon heeft voor deze gebeurtenis sortie T/701 fotonum- Figuur 25. Het verdachte gebied (A0758) zoals horende bij de luchtaanvallen op 12 april 1941 mer 72 d.d. 28 september 1941, sortie A/381 fotonummer en 14 april 1941. Verdacht gebied A0749 en A0750 zijn niet bij deze aanval ontstaan. (Bron ach- tergrond: Sortie T/701 fotonummer 714 d.d. 28 september 1941) 1050 d.d. 8 maart 1942 en sortie C/670 fotonummer 2068 d.d. 8 december 1942 geraadpleegd. Deze foto’s tonen geen kraters binnen Alkmaar die niet aan een luchtaanval gelinkt zijn. 3.6.13 Luchtaanval, 20 september 1941 Blindgangers Eén bom, die was neergekomen in een tuin aan de Ken- nemerstraatweg, was niet ontploft. Analyse bronnenmateriaal Relevante conclusies De bommen zijn allen op minstens 1,6 kilometer van het Bron Informatie onderzoeksgebied neergekomen. Om deze reden is geen Datum 20 september 1941 verder luchtfoto-onderzoek uitgevoerd. Omschrijving Op 20 september wordt in een Lagebericht van de Luftwaf- Verdacht gebied? Nee, dit bombardement vond deels buiten het onderzoeks- fenführungsstab gemeld dat in Alkmaar meerdere brisant- gebied plaats. Daarnaast zijn in Alkmaar geen kraters bommen, en in Heiloo zes brisantbommen en 20 brand- waargenomen. bommen zijn neergekomen.

De melding betreffende Hei- loo wordt verder toegelicht in een politierapport van de Ma- 3.6.14 Luchtaanval, 15 januari 1942 rechaussee te Heiloo. Van de melding bij Alkmaar zijn geen verdere bronnen bekend. Mogelijk betreft dit de- zelfde gebeurtenis, gerapporteerd vanaf een andere loca- tie.

57 22S049-VO-01

Analyse bronnenmateriaal Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Bron Informatie Datum 15 januari 1942 • De Oudegracht 168-176, 178 en 192 te Alkmaar; Gebeurtenis-ID Omschrijving Melding van een bombardement op het Zeglis te Alkmaar, waarbij zeven mensen om het leven komen. Twee wonin- gen werden geheel vernield, en meerdere woningen en het distributiekantoor werden beschadigd. Daarnaast kwam ten minste één bom in het Noordhollandsch Kanaal te- recht.

Mogelijk zijn deze bommen afkomstig van en Britse Wel- lington die in de nacht van 15 op 16 januari 1942 lichten bij Bergen (Alkmaar) en Schiphol aanviel. Doelwit Het primaire doelwit was vliegveld Leeuwarden. Dit werd echter niet aangevallen. Bommenlading Ten minste een deel van 17 x 250-lb. brisantbommen werd boven Alkmaar afgeworpen. Getroffen locaties Schade werd gemeld aan: • Eén bom viel bij scheepswerf ’t Hondsbosch in het Noordhollandsch kanaal. Dat veroorzaakte schade aan de Eilandswal te Alkmaar; • De Ridderstraat (gymnastieklokaal);

Figuur 26. Oudegracht 192 te Alkmaar na het bombarde- ment. (Bron: Regionaal Archief Alkmaar, FO 1004554)

• Het Zeglis 4, 12 en 16 zijn geheel beschadigd, 1, 5 en 15 zwaar beschadigd;

58 22S049-VO-01

Analyse bronnenmateriaal Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Bron Informatie waaraan schade is toegebracht zichtbaar is, namelijk al- leen Zeglis 4, heeft Saricon ook andere luchtfoto’s geraad- pleegd. Dit is Sortie D/842, fotonummer 3068 d.d. 16 juli 1943. Ook op deze foto is de schade slecht waarneem- baar. Om deze reden heeft Saricon foto’s waarop de schade aan woningen gefotografeerd is vergeleken met kaartmateriaal en de luchtfoto’s, om zo duidelijk bescha- digde woningen aan te kunnen wijzen. Deze schadeloca- ties zijn weergegeven in de figuren X en X. Kaartmateriaal Het Regionaal Archief Alkmaar beschikt in toegang 0003 Archief van de Gemeente Alkmaar, 1920-1944, inventaris- nummer 26 Herstel of herbouw van door oorlogsgeweld getroffen gebouwd onroerend goed: over twee kaarten met daarop schade aan panden in Alkmaar ingetekend. Hieruit blijkt dat Zeglis 4, 16 en 17 en Oudegracht 178 geheel zijn vernield. Blindgangers Het bronnenmateriaal vermeldt geen blindgangers. Relevante conclusies Het is onbekend hoeveel afwerpmunitie op deze locatie is afgeworpen. Verdacht gebied? Ja, Saricon heeft voor deze gebeurtenis een verdacht ge- bied aangemerkt. Aangezien het gebied tussen het Zeglis Figuur 27.

Schade aan het Zeglis te Alkmaar (Bron: Regio- en de Oudegracht niet beschadigd lijkt te zijn op het lucht- naal Archief Alkmaar, FO 1006941) fotomateriaal, en er bovendien geen schademeldingen van gebouwen tussen de Oudegracht en het Zeglis aanwezig • Baanpad 3 was ten minste aan dak, ramen en zijn, lijkt het Saricon onwaarschijnlijk dat hier afwerpmuni- muren beschadigd; tie is neergekomen. Ook de grachten die hier aanwezig • Baanpad 5 was beschadigd; waren zijn na de oorlog waarschijnlijk gebaggerd. Hierbij is Luchtfoto(’s) Saricon heeft luchtfoto’s van 8 maart 1942 (sortie A/381 geen afwerpmunitie aangetroffen. fotonummer 1050 en 2047) geraadpleegd om de schade aan de Oudegracht in kaart te brengen. Deze foto’s waren Het is echter wel mogelijk dat brisantbommen die bij een echter van relatief slechte kwaliteit, waardoor schade niet schadelocatie zijn neergekomen daar de grond in geboord kon worden waargenomen. Om deze reden heeft Saricon zijn, en daar nog steeds zitten. Om deze reden is een ver- luchtfoto’s van 30 juli 1942 (sortie C/128 fotonummers dacht gebied rondom de schadelocaties op de Oudegracht 5109 en 5110) geraadpleegd. Op deze foto is één huis aan en het Zeglis ingetekend. Rondom de schade is hier 6 me- de Oudegracht gesloopt, en is schade waarneembaar aan ter offset getrokken. In dit geval is geen tolerantie toege- enkele andere woningen.

Dit is weergegeven in de figuren voegd, omdat de schade mede op basis van het BGT is 28 en 29. ingetekend, welke tot op 20 cm nauwkeurig is.

Voor de schade aan de Zeglis heet Saricon ook luchtfoto’s De verdachte gebieden die bij deze gebeurtenis zijn aan- van 30 juli 1942 (Sortie C/128 fotonummer 5109 geraad- gemerkt, zijn verdacht op 250-lb. brisantbommen. pleegd. Aangezien hierop maar een deel van de woningen

59 22S049-VO-01

Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Voor de enkele brisantbom bij de scheepswerf is geen ver- dacht gebied aangemerkt, omdat de exacte inslaglocatie van deze bom niet bekend is. Saricon beschouwt deze bom daarnaast als een afzwaaier. Verdacht gebied-ID Ja, A0752, A0753, A0754 en A0755.

Figuur 29. Verdachte gebieden A0752 en A0753 aan de Oudegracht te Alkmaar. (Bron achter- grond: Sortie C/128 fotonummers 5109 en 5110 d.d. 30 juli 1942)

Figuur 28. Woningen aan de Oudegracht waar afwerpmunitie is neergekomen. (Bron achter- grond: Sortie C/128 fotonummers 5109 en 5110 d.d. 30 juli 1942).

60 22S049-VO-01

Figuur 30. Woningen aan het Zeglis waar afwerpmunitie is neergekomen, en de waarschijnlijke Figuur 31. De verdachte gebieden A0754 en A0755 aan het Zeglis. (Bron achtergrond: Sortie inslaglocatie in het Noordhollandsch Kanaal bij scheepswerf ’t Hondsbosch. (Bron achter- D/842 fotonummer 3068 d.d. 16 juli 1943) grond: Sortie D/842 fotonummer 3068 d.d. 16 juli 1943)

3.6.15 Luchtaanval, 12 april 1942

Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Datum 12 april 1942 Omschrijving Ongeveer 100 brandbommen werden afgeworpen bij een bouwbedrijf aan de Kruseman van Eltenweg, waardoor een loods afbrandde. Doelwit Onbekend, de RAF noemt op deze datum luchtaanvallen op vliegvelden in Nederland, waaronder Soesterberg en Schiphol. Van deze vliegtuigen vloog alleen een Welling- ton van No. 1 Group met brandbommen (810 x 4-lb.) Bommenlading Een onbekend aantal (ongeveer 100) brandbommen. In het luchtbeschermingsrapport wordt daarnaast een mel- ding gemaakt van een onbekend aantal brisante bommen. 61 22S049-VO-01

Analyse bronnenmateriaal Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Bron Informatie Dit is echter niet door de auteur van het politierapport be- geval komt deze munitievondst echter niet overeen met de vestigd, maar alleen uit tweede hand opgemaakt. eerder genoemde Wellington. Verdacht gebied? Nee, voor brandbommen wordt normaliter geen verdacht Saricon verwacht dat hier een Wellington van No. 1 group gebied aangemerkt. Op één enkele melding na is er geen met 810 x 4-lb. brandbommen actief is geweest. bewijs voor afwerpmunitie. Deze melding was daarnaast Getroffen locaties Er vielen brandbommen aan: niet op eigen waarneming gebaseerd. Geen van het an- • De Kruseman van Eltenweg, bij bouwbedrijf dere bronnenmateriaal wijst op de aanwezigheid van af- N.V.H. Van Saanes; werpmunitie. Saricon heeft dan ook geen verdacht gebied • Een magazijn van de NS; aangemerkt. • De Jan van Scorelkade; • 2 brandbommen op de kruising Spoorstraat – Snaarmanslaan Alkmaar; • Vier brandbommen op de Stationstraat 72, 51, Snaarmanslaan 85 en Spoorstraat 87.

Er vielen brand- en brisantbommen aan: • Een weiland in de aangrenzende gemeente Ber- gen (liggende tussen de Barnebrug tot de Molen aan de vaart) Luchtfoto(’s) Saricon heeft sortie C/128 fotonummer 5110 d.d. 30 juli 1942 geraadpleegd. Op deze foto’s zijn geen kraters van brisantbommen waargenomen. Aangezien het hier moge- lijk gaat om niet-ontplofte brisantbommen, ligt dit ook bin- nen de verwachting. Niet-ontplofte brisantbommen laten namelijk geen krater, maar een klein gat achter.

Ten noorden van het station lijkt wel enige schade zicht- baar. Mogelijk komt dit door brandbommen afkomstig van dit bombardement, maar het zou ook van de aanval van 26 juni 1942 afkomstig kunnen zijn. Blindgangers In het politierapport van Bergen wordt gemeld dat in het weiland ten noorden van de Jan van Scorelkade verschil- lende niet ontbrande bommen aanwezig waren, waaron- der ook bommen met een brisante lading. Let wel, de au- Figuur 32. Luchtfoto met daarop linksonder de spoorstraat en de stationstraat, het station, ver- teur baseert zich hierbij op ‘iemand van de Weermacht’, volgens ten noordwesten het bouwterrein van Saanes, en daarvan ten westen de Jan van Sco- die dit aan een collega van de auteur had gemeld. relkade (Bron achtergrond: Sortie C/128 fotonummer 5110 d.d. 30 juli 1942).

In 1995 werd aan de Kruseman van Eltenweg een Britse fosforbom (brandbom) aangetroffen bij het in aanbouw zijnde gerechtsgebouw. Het gaat hierbij om een Britse brandbom van 30-lbs. met een bombuis type 868. In dat 62 22S049-VO-01

Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie 16 x 4-lb. brandbommen 16 x 9-lb. brandbommen

Of 1260 x 4-lb. brandbommen

Dit verschil komt doordat de Bostons brisantbommen aan boord hadden, terwijl de manchester alleen brandbom- men had. Getroffen locaties • Gemeentelijk Slachthuisbedrijf, Helderseweg 22- 24 en 28 Alkmaar. Het gebouw zelf werd niet ge- raakt, maar het omliggend gebied wel. • Brandbommen op het Gemeenteslachthuis op Helderseweg 28 te Alkmaar; • Brandbommen op de Kruseman van Eltenweg Alkmaar; • Brandbommen op de Hoeverweg 30 Alkmaar; • Er vielen brisantbommen in enkele landerijen. Luchtfoto(’s) Saricon beschikt over luchtfotomateriaal van 30 juli 1942 (sortie C/128 fotonummer 5111). Deze foto is, vooral ge- zien het tijdstip, van zeer goede kwaliteit. Op het slacht- huis, en de nabij gelegen Kruseman van Eltenweg zijn ech- Figuur 33. De schade bij de Kruseman van Eltenweg, tussen het station en het Gemeentelijk ter geen inslagen van afwerpmunitie waarneembaar. Het Slachthuisbedrijf. (Bron achtergrond: Sortie C/128 fotonummer 5110 d.d. 30 juli 1942). ligt echter in de verwachting dat brisantbommen, wanneer die hier neerkwamen, wel op het luchtfotomateriaal zicht- baar zijn. Saricon verwacht dan ook niet dat op deze loca- 3.6.16 Luchtaanval, 26 juni 1942 tie brisantbommen zijn neergekomen.

Ten noorden van het station lijkt wel enige schade zicht- Analyse bronnenmateriaal baar. Mogelijk komt dit door brandbommen afkomstig van Bron Informatie dit bombardement, maar het zou ook van de aanval van 12 Datum De nacht van 25 op 26 juni 1942 april 1942 afkomstig kunnen zijn. Zie ook figuur 33. Omschrijving In de nacht van 25 op 26 juni werd vliegveld Bergen aan- Kaartmateriaal Saricon beschikt over een bouwtekening van het slacht- gevallen door twee Bostons, en één Manchester. Deze huisbedrijf (Regionaal Archief Alkmaar, foto PR1006350). vliegtuigen vonden alle op eigen gelegenheid het vlieg- Blindgangers In 1995 werd aan de Kruseman van Eltenweg een Britse veld. Ten minste een van deze vliegtuigen heeft het doelwit fosforbom (brandbom) aangetroffen bij het in aanbouw niet aangetroffen, en de bommen in plaats daarvan boven zijnde gerechtsgebouw. Het gaat hierbij om een Britse de Kruseman van Eltenweg, de Helderseweg en de Hoe- brandbom van 30-lbs. met een bombuis type 868. In dat verweg (Bergen) afgeworpen. geval komt deze munitievondst echter niet overeen met de eerder genoemde Bostons en Manchester. Doelwit De Focke-Wulf fabriek in Bremen, en vliegveld Bergen Relevante conclusies Hoeverweg 30 lag buiten het onderzoeksgebied. Bommenlading 4 x 500-lb. brisantbommen (11 sec. en 30 min. vertraging) 63 22S049-VO-01

Analyse bronnenmateriaal Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Bron Informatie Verdacht gebied? Nee, aangezien geen inslaglocaties waargenomen zijn, is Omschrijving Op een onbekende locatie in Uitgeest werd een aanval op geen verdacht gebied aangemerkt. een ronde tank uitgevoerd door vier Britse Spitfires. Doelwit Onbekend Bommenlading Het bronnenmateriaal vermeldt geen afwerpmunitie. Hoogstwaarschijnlijk gaat het dan ook om boordwapenbe- schietingen. Omdat dit niet met zekerheid te stellen valt, zijn daarnaast luchtfoto’s geraadpleegd. Getroffen locaties • Ronde tank in Uitgeest. Luchtfoto(’s) De eerste foto’s van na deze aanval dateren van 5 maart 1944 (sortie J/515 fotonummer 3055) en van 31 mei 1944 (sortie 106G/624 fotonummer 4011). Beide foto’s tonen geen aanwijzingen voor het gebruik van afwerpmunitie bij deze luchtaanval. Verdacht gebied? Nee, voor deze luchtaanval is geen verdacht gebied aan- gemerkt, aangezien er geen aanwijzingen zijn voor het ge- bruik van afwerpmunitie.

3.6.18 Luchtaanval, 07 december 1942

Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Datum 7 december 1943 Omschrijving Vier Mustangs voerden aanvallen uit op spoorwegen ten noorden van Alkmaar. Hierbij werden goederenwagons, een locomotief, gebouwtjes en locomotiefloodsen, vijf schepen en twee sleepboten aangevallen.

Tijdens deze aanval worden de vliegtuigen onder vuur ge- nomen door Duitse flak [afkomstig van het Duitse Flug- zeugabwehrkanone, in het Nederlands luchtafweerge- Figuur 34. Onbekend / Collectie Regionaal Archief Alkmaar / PR1006350. schut]. Eén van de vier vliegtuigen werd hierbij geraakt en stortte neer. Het gaat hierbij om de vliegtuigcrash die in het SGLO-register is opgenomen onder nummer T1942, die 3.6.17 Luchtaanval, 21 november 1942 neerstortte bij de Bergerweg te Bergen. Deze wordt ook genoemd in hoofdstuk 3.5.1. Doelwit Schepen op het Dortmund-Eemskanaal in Duitsland. Analyse bronnenmateriaal Bommenlading De North American Mustang Mk I was een gevechtsvlieg- Bron Informatie tuig, dat normaliter geen afwerpmunitie vervoerde. Datum 21 november 1942 Getroffen locaties • Een locomotief ten noorden van Alkmaar; 64 22S049-VO-01

Analyse bronnenmateriaal Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Bron Informatie • Goederenwagons ten noorden van Alkmaar; • Sortie 106G/4531 fotonummers 4266 en 4268 • Gebouwen, waaronder twee locomotiefloodsen; d.d. 26 februari 1945. • Twee sleepboten en vijf schepen. Deze foto’s tonen geen bewijs voor het gebruik van af- Luchtfoto(’s) Aangezien dit vliegtuig geen afwerpmunitie aan boord had, werpmunitie. is geen luchtfoto-interpretatie uitgevoerd. Verdacht gebied? Nee, voor deze gebeurtenis is geen verdacht gebied aan- Verdacht gebied? Nee, deze luchtaanval heeft niet geleid tot een verdacht gemerkt, omdat de meeste locaties niet specifiek genoeg gebied, aangezien bij deze aanval geen afwerpmunitie omschreven zijn. Daarnaast gaat het hier hoogstwaar- werd ingezet. schijnlijk om een aanval zonder afwerpmunitie.

3.6.19 Luchtaanval, 22 december 1942 3.6.20 Luchtaanval, 03 maart 1943

Analyse bronnenmateriaal Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Bron Informatie Datum 22 december 1942 Datum 3 maart 1943 Omschrijving Negen Typhoons, zes Spitfires en twee Whirlwinds worden uitgestuurd boven Nederland en Frankrijk. Er worden Omschrijving Acht Typhoons doen aanvallen op transportdoelen, waar- meerdere doelwitten beschoten, waarbij onder andere bij een tankauto, drie locomotieven, dertien aken en een schepen en stellingen geraakt worden. sleepboot beschadigd worden. Doelwit Gelegenheidsdoelwitten; de vliegtuigen beschoten wat ze Doelwit Transportdoelen boven Nederland tegenkwamen. Bommenlading In ieder geval bij het zeilschip Economie ging het om een Bommenlading Het bronnenmateriaal vermeldt niet met wat voor munitie beschieting met boordwapens. Ook bij de andere aanval- de vliegtuigen aanvallen uitvoerden. De kans is echter len wordt melding gemaakt van beschietingen. groot dat het hier om boordwapenmunitie gaat. Getroffen locaties • Een trein tussen Den Helder en Alkmaar. Waar- Getroffen locaties • Twee sleepboten; schijnlijk betreft dit twee passagierstreinen in Heerhugowaard; • Enkele (ten minste 5) schepen, waaronder één bietenschuit genaamd St.

Antonius III in het • Het schip ‘De tijd zal ’t leeren’ en nog enkele an- Noordhollandsch Kanaal onder de gemeente dere schepen die door een sleepboot gesleept Akersloot; werden op het kanaal Omval-Kolhorn in de ge- meente Sint-Pancras, nabij de spoorbrug richting • Locomotiefloodsen in het gebied rond Alkmaar; Langedijk; • Flakstellingen in het gebied rond Alkmaar. • Het zeilschip ‘economie’ in Alkmaar, varende in het Noordhollandsch Kanaal werd met boordwa- Luchtfoto(’s) Saricon heeft een aantal luchtfoto’s die het Noordholland- pens aangevallen. sch Kanaal in Akersloot dekken geraadpleegd. Het gaat Luchtfoto(’s) Voor de zekerheid heeft Saricon een luchtfoto van de hierbij om: spoorbrug tussen St. Pancras en Langedijk geraadpleegd. • Sortie J/368 fotonummer 3019 d.d. 22 februari Het gaat hierbij om sortie 106G/4532 fotonummer 3134 1944; d.d. 26 februari 1945. Op deze foto zijn geen kraters van • Sortie 106G/2764 fotonummer 3135, 3137 en afwerpmunitie waarneembaar rondom de spoorbrug. 3139 d.d. 10 september 1944; Verdacht gebied? Nee, er zijn geen aanwijzingen dat bij deze luchtaanval af- werpmunitie is ingezet. Daarnaast is de locatie waar deze 65 22S049-VO-01

Analyse bronnenmateriaal Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Bron Informatie beschieting plaats vond niet op het luchtfotomateriaal ge- Ook de EOD moet nog eenmaal uitrukken om bij Lange verifieerd. Saricon heeft dan ook geen verdacht gebied Molenweg 12 te Oterleek een 30-lb. brandbom te ruimen. aangemerkt. (Zie ook MORA-nummer 20051826). Relevante conclusies Saricon verwacht dat bij deze locatie geen brisantbommen zijn ingezet. Deze zijn namelijk niet waargenomen op het 3.6.21 Luchtaanval, 03 april 1943 luchtfotomateriaal. Verdacht gebied? Nee, de exacte locatie waar dit bombardement plaats vond is niet vastgesteld. Mogelijk komt dit doordat het niet zeker Analyse bronnenmateriaal is of bij deze aanval brisantbommen zijn ingezet. Brand- Bron Informatie bommen zijn namelijk niet goed waarneembaar op luchtfo- Datum 3 april 1943 tomateriaal. Omschrijving Melding van een bombardement in de avond van 3 april 1943, waarbij brandbommen op wei- en bouwland in Oter- leek terechtkwamen. De aanval werd uitgevoerd door een 3.6.22 Luchtaanval, 08 april 1943 ‘Duits vijandig vliegtuig’, hoogstwaarschijnlijk dus een Brits vliegtuig. Analyse bronnenmateriaal Doelwit Onbekend, mogelijk kwamen deze brandbommen van een Bron Informatie luchtaanval op Essen, waar deze nacht een grote lucht- Datum 8 april 1943 aanval met onder andere brandbommen plaatsvond.

Gebeurtenis-ID L_1943-04-08_A Bommenlading Onbekend, het bronnenmateriaal spreekt echter alleen Omschrijving Bombardement op de Beemster en De Rijp in april 1943, van brandbommen, niet van brisantbommen. waarbij zowel brandbommen als brisantbommen werden Getroffen locaties • Een weiland aan de Lange Molenweg C15, in ge- uitgeworpen. bruik bij C. Hoedjes te Oterleek; Doelwit Het oorspronkelijke doelwit was Duisburg in Duitsland. • Bouwland behorende aan verschillende eigena- Vanwege slechte weersomstandigheden, alsmede techni- ren nabij bovengenoemd weiland; sche problemen kozen sommige vliegtuigen hun lading Luchtfoto(’s) Saricon heeft sortie J/721, fotonummers 4097-4099 d.d. eerder uit te werpen. Van drie vliegtuigen wordt daarbij een 26 maart 1944 geraadpleegd. Deze foto’s, van bijna een positie in de omgeving van het onderzoeksgebied aange- jaar na de luchtaanval, tonen geen duidelijke kraters. Kra- geven. ters van brandbommen zijn vaak slecht zichtbaar; zij laten Bommenlading Het is niet precies te achterhalen welk vliegtuig zijn bom- een verschroeide plek achter, in plaats van een echte kra- men boven de Beemster en De Rijp heeft afgeworpen, ter. Dit betekent dat begroeiing een plek relatief snel doet daar meerdere vliegtuigen deze dag hun lading in een verdwijnen. Dit is vaak niet het geval bij brisantbommen.

noodafworp boven Noord-Holland en de Zuiderzee afwier- De kraters behorende bij brisantbommen zijn vaak enkele pen. Hierbij gaat het specifiek om drie vliegtuigen van de meters in doorsnede en diepte. Beide soorten kraters zijn R.A.F., twee Halifaxes met nummers HR773 en HR751, en op het luchtfotomateriaal niet waargenomen. een Halifax waarvan het nummer niet bekend is. Deze Blindgangers Op 4 april 1943 werden nog ongeveer 25 brandbommen vliegtuigen hadden per toestel maximaal 2 x 1000 lb. G.P. aangetroffen, waarvan sommige nog in hun houders za- bommen aan boord, en een groot aantal brandbommen ten. Deze brandbommen zijn nadien geruimd. (maximaal 600 x 4 lb., 30 x 4 lb. X-type (d.w.z. met een kleine springlading springstof) en 56 x 30 lb.) Ontstekers Vliegtuig HR773 had voor de brisantbommen 0.025 secon- den vertragende ontstekers aan boord. 66 22S049-VO-01

Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Getroffen locaties Voor L_1943-04-08_A is op basis van bronnenmateriaal vastgesteld dat de volgende locatie(s) zijn/is getroffen:

• In het Weiland van Jan Poel aan de Zuiddijk. • Op de boerderij van de familie Ten Wolde, aan de Westdijk boven Fort Spijkerboor in de Beemster. • De Middenweg, tussen de Rijperweg en de Hobrederweg in de Beemster. Één van de bommen valt hierbij op het wegdek. Luchtfoto(’s) De best aansluitende foto dateert van 22 februari 1944 (Sortie J/386 fotonummer 4024). Op deze foto is de afge- brande boerderij van de familie Ten Wolde zichtbaar. Ook de Zuiddijk is op de foto waarneembaar. Hierbij zijn echter geen kraters waargenomen.

Op latere foto’s is het gebied geïnundeerd, en kunnen er dus geen kraters waargenomen worden. Ook belangrijk: wanneer één 1000-ponder als blindganger wordt afgewor- pen zal men dit logischerwijs niet zien. Kaartmateriaal Twee van de drie bombardementslocaties (die in de Beem- ster plaatsvonden) zijn ingetekend in de afbeelding in Kölker, A.J., Kroniek van de Beemster (Alphen aan den Rijn, 1981) 184. Op deze afbeelding staan meerdere bom- bardementen ingetekend, waaronder die op 8 april 1943 Blindgangers In de archieven van het Militair Gezag te Noord-Holland wordt op 24 augustus 1945 gesproken van een blindgan- ger bij de Zuiddijk in De Rijp. In de tekst wordt verzocht om Figuur 35. Uitsnede van de kaart van de Beemster, met daarop geheel westelijk en nabij de kerk een bombardementslocatie voor 8 april 1943 ingetekend. (Bron: Kölker, A.J., Kroniek van tot ruiming over te gaan, maar het archief bevat geen ver- de Beemster (Alphen aan den Rijn, 1981) 184). dere indicaties dat dit ook gebeurd is. Daarnaast is het uit de tekst niet duidelijk of het hierbij gaat om een blindgan- ger van een brisantbom of een ander explosief.

Relevante conclusies Tegenwoordig zit nog steeds een bedrijf genaamd Poel 3.6.23 Luchtaanval, 19 juni 1943 Bloembollen op de Zuiddijk 9 in De Rijp.40 Verdacht gebied? Nee, er zijn geen inslagen of schadelocaties nabij de boer- Analyse bronnenmateriaal derij van Jan Poel waarneembaar. Om deze reden is bin- Bron Informatie nen de Gemeente Alkmaar geen verdacht gebied aange- Datum 19 juni 1943 merkt. Omschrijving Melding van een luchtaanval door onbekende vliegtuigen bij Alkmaar. Het vliegtuig wierp haar brandbommen uit

40 https://polderpride.nl/leden/poel-bloembollen/ 67 22S049-VO-01

Analyse bronnenmateriaal Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Bron Informatie boven het Kerkplein, en straten rondom het Kerkplein. Het Omschrijving Om 02:30 uur stort bij de Helderseweg ten noorden van overgrote deel van de bommen leidde niet tot brand. Alkmaar (zie ook hoofdstuk 3.5.6.) een Halifax V met sier- Bommenlading Een onbekend aantal brandbommen. nummer DK180 neer. Het vliegtuig, dat was neergescho- Getroffen locaties • Kerkplein Alkmaar; ten door een Duits jachtvliegtuig, had kort daarvoor te Koe- • De tuin van Geest 25 Alkmaar; dijk zijn bommenlading uitgeworpen. • Nabij de Kennemersingel perceel 28 Alkmaar; Doelwit Gelsenkirchen • Op het dak van de bioscoop op de Langestraat Bommenlading Volgens de Night Sheets uit de Britse nationale archieven 92 Alkmaar; kwamen drie Halifaxes van No. 6 Group (twee niveaus bo- • Langestraat 93 Alkmaar. ven de Squadrons) niet terug na de aanval op Gelsenkir- chen. Deze drie Halifaxes vervoerden gezamenlijk: Luchtfoto(’s) De eerst beschikbare foto dateert van 26 maart 1944 (J/92 fotonummer 4030). Deze foto is kwalitatief echter niet heel • 6 x 1000-lb. H.E.; sterk, waardoor geen inslagen waargenomen zijn. Daarom • 168 x 30-lb. brandbommen; is ook een foto van 13 september 1944 geraadpleegd is. • 1530 x 4-lb. brandbommen; Het gaat hierbij om sortie 106G/2895 fotonummer 3254. • 90 x 4-lb. brandbommen type X.

Ook hier zijn geen kraters of beschadigingen waargeno- Getroffen locaties In Koedijk werden de volgende gebouwen geraakt: men. • Boerderij, eigendom van dhr. Beek; Blindgangers Er zijn kort na het bombardement niet ontbrande brand- • Boerderij, Kanaaldijk 64, eigendom van dhr. bommen door de politie na het bombardement onschade- Spaan; lijk gemaakt.41 • Boerderij, Kanaaldijk 65, eigendom van dhr. Relevante conclusies Het bronnenmateriaal verwijst niet naar het gebruik van af- Lammerschaag; werpmunitie. • 2 schuren; Verdacht gebied? Nee, zowel het bronnenmateriaal als het luchtfotomateri- • Eén arbeiderswoning. aal geven geen aanwijzingen dat bij deze aanval brisant- bommen zijn ingezet. De brandbommen zijn daarnaast Daarnaast zijn naderhand drie gaten met elk een door- niet op het luchtfotomateriaal waargenomen. Saricon ziet snede van 30-35 cm aangetroffen op ongeveer 300 meter dan ook geen reden om voor deze luchtaanval een ver- van bovenstaande gebouwen. dacht gebied af te bakenen. Luchtfoto(’s) De eerste luchtfoto die Kanaaldijk 64 en 65 dekt is sortie J/92 fotonummer 3028 d.d. 21 januari 1944. Op deze lucht- foto zijn bij de woningen Kanaaldijk 64 en 65 geen inslag- kraters zichtbaar die wijzen op brisant- of brandbommen 3.6.24 Luchtaanval, 26 juni 1943 die op deze locatie zijn afgeworpen. Echter, de boerderijen zijn duidelijk afgebrand.

Er is namelijk een gat in de bebou- wing aanwezig die wijst op gesloopte gebouwen (zie figuur Analyse bronnenmateriaal 36). Deze locatie ligt op 350 meter van de gemeentegrens Bron Informatie van Alkmaar. Datum 26 juni 1943 Blindgangers Het bronnenmateriaal spreekt van drie gaten van 30-35 cm die mogelijk niet-ontplofte bommen bevatten. Deze gaten zouden zich op 300 meter van de brand in het land

41 RAA 0041/593 68 22S049-VO-01

Analyse bronnenmateriaal Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Bron Informatie bevinden. De luchtfoto’s zijn kwalitatief echter niet goed Datum 27 september 1943 genoeg om gaten van 30 cm te kunnen herleiden. Omschrijving Een Britse Halifax bombardeert de kalkovens van Aker- Relevante conclusies De huisnummers zijn naoorlogs veranderd. De woning van sloot, wanneer het toestel onderweg naar Hannover wordt Lammerschaag is nu Kanaaldijk 47, en de woning van achtervolgd door drie Duitse nachtjagers. Omdat het vlieg- Spaan Kanaaldijk 46 te Koedijk. tuig nadat het de Duitse nachtjagers heeft afgeschud te ver Verdacht gebied? Nee, alle genoemde inslaglocaties lagen ruim buiten het uit koers is geraakt, besluit de bemanning de bommenla- onderzoeksgebied (minstens 300 meter). Saricon ziet dan ding af te werpen. Alhoewel de bemanning zelf de coördi- ook geen reden hier een verdacht gebied aan te merken. naten 52 34N 04 51E (Schermerhorn) noteerden, vermel- den bronnen vanaf de grond dat de bommen in Akersloot terecht kwamen. Doelwit Hannover Bommenlading 2 x 1000-lb. brisantbommen, 48 x 30-lb. fosforrubber- brandbommen, 570 x 4-lbs. brandbommen en 60 x 4X-type brandbommen. Getroffen locaties • Eén fosforrubberbrandbom kwam neer op de be- schoeiing van de kalkovens; • Eén fosforrubberbrandbom kwam neer naast de cementloods. Van de overige bommen is de inslaglocatie niet bekend.

vermoedelijk is een deel van de lading in het Alkmaarder- meer terecht gekomen. Luchtfoto(’s) Saricon heeft luchtfoto’s van 5 maart 1944 geraadpleegd. Het gaat hierbij om sortie J/515 fotonummers 3008, 4063 en 4064. Deze foto’s tonen binnen het onderzoeksgebied geen kraters afkomstig van afwerpmunitie. Blindgangers Het bronnenmateriaal maakt geen melding van blindgan- gers. Relevante conclusies De kalkovens van Akersloot waren gelegen aan Het Stet, een weg die tegenwoordig nog bestaat. Verdacht gebied? Nee, voor zover bekend liggen alle inslaglocaties buiten het onderzoeksgebied, of zijn deze niet achterhaald. Sari- con heeft dan ook geen verdacht gebied aangemerkt. Figuur 36. Op bovenstaande foto is aan de kanaaldijk een gat in de bebouwing zichtbaar. Op deze locatie stonden de boerderijen van Beek, Lammerschaag en Spaan. De boerderijen zou- den naoorlogs opnieuw gebouwd worden. (Bron achtergrond: Sortie J/92 fotonummer 3028 d.d. 21 januari 1943.).

3.6.25 Luchtaanval, 27 september 1943

69 22S049-VO-01

Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie buurtschappen onder Heiloo. Hier kwam een bri- santbom terecht. • Westerweg C337 werd getroffen door twee niet- ontplofte fosforrubberbrandbommen; • Westerweg C349 werd getroffen door een staaf- brandbom en twee uitgebrande fosforrubber- brandbommen; • Westerweg C93, op de grens tussen Limmen en Heiloo werd geraakt door een staafbrandbom; • 40 staafbrandbommen en de resten van 3 fosfor- rubberbrandbommen werden meegenomen door de luchtbeschermingsdienst, locatie onbekend; • Westerweg C355, een uitgebrande staafbrand- bom; • Veertien staafbrandbommen kwamen terecht bij Westerweg C365; • Op de grens van Limmen en Heiloo, tweestaaf- brandbommen; • Kennemerstraatweg A382, drie brandbommen; • Hoogeweg L171, een niet-ontplofte fosforrubber- bom; Figuur 37. De Kalkovens van Akersloot, ten zuidwesten van het onderzoeksgebied. (Sortie 106G/2764 fotonummer 3137 d.d. 10 september 1944). • Hoogeweg L86, enkele brandbommen; • Kennemerstraatweg A350, een brandbom; 3.6.26 Luchtaanval, 20 oktober 1943 • Groeneweg L193, een brandbom; • Hoogeweg L112, een brandbom; • Verder zijn op weilanden ongeveer 200 staaf- Analyse bronnenmateriaal brandbommen gevonden, vijf afgebrande rubber- Bron Informatie brandbommen en één niet ontbrandde rubber- Datum 20 oktober 1943 brandbom.

Omschrijving In de nacht van 20 op 21 oktober 1943 voerde een Britse Luchtfoto(’s) Saricon heeft de (niet ingelegde) sortie J/515, fotonum- Lancaster een luchtaanval uit waarbij vliegveld Alkmaar mers 3004 en 4068 d.d. 5 maart 1944 geraadpleegd. Op (dus vliegveld Bergen) het doel was, maar verschillende deze foto is een groot deel van de Kennemerstraatweg en percelen tussen Heiloo en Limmen geraakt werden. de Groeneweg zichtbaar. Op deze datum is het landschap Doelwit Alkmaar besneeuwd, waardoor geen brandbomkraters zichtbaar Bommenlading 1 x 4000-lb. H.C., 100 x 30-lb. brandbommen, en 900 x 4- zijn. lb. brandbommen Blindgangers Meerdere niet-ontplofte fosforrubberbommen zijn na het Getroffen locaties • Mogelijk werden hier schijnwerpers die gebruikt bombardement door Duitse troepen geruimd. werden bij het graven van een tankgracht aange- Relevante conclusies Enkele van de adressen zijn via historische adresboeken vallen. Deze lagen in Kapel en Bollendorp, van Heiloo vertaald naar een actueel huisnummer. Het gaat hierbij om:

70 22S049-VO-01

Analyse bronnenmateriaal Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Bron Informatie • Hoogeweg L86 is tegenwoordig Hoogeweg 28; Verdacht gebied? Nee, Saricon heeft een relatief groot aantal bronnen be- • Kennemerstraatweg A350 is tegenwoordig Ken- treffende deze luchtaanval geraadpleegd. Van deze bron- nemerstraatweg 203; nen wordt bij maar één bron gesproken van een bombar- • Groeneweg L193 is tegenwoordig Groeneweg dement. Deze bron noemt daarbij meerdere data, en geeft 20. geen verdere toelichting over de exacte locatie waar de af- De overige huisnummers stonden ofwel niet in het adres- werpmunitie is neergekomen. Ook het luchtfotomateriaal boek, of waren van eigenaar veranderd, waardoor de toont geen duidelijke kraters of schade die een aanval met adressen niet meer tot een nieuw adres herleidbaar zijn. brisantbommen aannemelijk maken. Saricon heeft voor Verdacht gebied? Nee, voor zover bekend lagen de schademeldingen alle deze aanval dan ook geen aanval aangemerkt. ruim buiten het onderzoeksgebied, op minstens 3 kilome- ter afstand. Deze gebeurtenis is dan ook niet relevant voor Alkmaar. 3.6.28 Luchtaanval, 22 december 1943

Analyse bronnenmateriaal 3.6.27 Luchtaanval, 03 november 1943 Bron Informatie Datum 22 december 1943 Analyse bronnenmateriaal Omschrijving Melding van een bombardement op de Kennemerstraat- Bron Informatie weg en de Oosterzijweg te Heiloo. Bij het bombardement Datum 3 november 1943 werden ten minste elf bommen afgeworpen, waarvan er Omschrijving Melding van een beschieting, en mogelijk een bombarde- minstens acht zijn geëxplodeerd. ment op de Gasfabriek. In het gemeentearchief wordt na- melijk één keer gesproken van een aanval met mitrailleur- Het is niet bekend welk(e) vliegtuig(en) deze aanval heb- vuur en bommen op 3 november 1943. De overige bron- ben uitgevoerd. nen spreken van mitrailleurvuur. Doelwit Onbekend Doelwit Hoogstwaarschijnlijk ging het hier om ‘special targets’. Na- Bommenlading Onbekend, mogelijk betrof dit een Amerikaanse aanval. dat deze niet aangetroffen waren, werd Alkmaar bescho- Getroffen locaties • Eén blindganger kwam neer op het wegdek van ten. de Kennemerstraatweg te Heiloo. Bommenlading De vliegtuigen waarvan bekend is dat zij deze dag boven • Eén bom op de tuin Kennemerstraatweg A507 Alkmaar actief waren, hadden geen afwerpmunitie aan Heiloo; boord.

• Eén bom kwam neer op Kennemerstraatweg Getroffen locaties • Helderscheweg 36 Alkmaar, beschadigd; A493, Heiloo; • Helderscheweg 37 Alkmaar, beschadigd; • Eén bom op een hoek spruitkool aan de Kenne- • Helderscheweg 38 Alkmaar, beschadigd; merstraatweg A456a, Heiloo; • Helderscheweg 39 Alkmaar, beschadigd; • Ten minste 2 bommen kwamen neer op de Oos- • Bergerweg 143 werd beschoten met mitrailleurs. terzijweg I217, Heiloo; Hierbij kwam één burger om het leven. • Eén bom kwam neer op Oosterzijweg I207, Hei- Luchtfoto(’s) Saricon heeft sortie J/92, fotonummers 3028 en 4032 d.d. loo; 21 januari 1944 geraadpleegd. Op deze foto’s zijn geen • Twee bommen kwamen neer op de Oosterzijweg kraters van afwerpmunitie aanwezig. Dit versterkt het idee I197, Heiloo; dat het hier om een aanval met alleen mitrailleurs gaat. 71 22S049-VO-01

Analyse bronnenmateriaal Analyse bronnenmateriaal Bron Informatie Bron Informatie • Een onbekend aantal bommen kwam neer op de Groenelaan, Heiloo. Deze nacht voerden meerdere vliegtuigen aanvallen uit in Nederland. Een Lancaster bombardeerde vliegveld De Saricon heeft deze adressen opgezocht in het adresboek Kooy in Den Helder, een andere Lancaster bombardeerde van Heiloo van 1940, zoals aanwezig in het Regionaal Ar- of de Kooy of vliegveld Alkmaar (hier worden coördinaten chief Alkmaar. Door de namen van de hoofdbewoners ver- genoemd tussen beide vliegvelden), en een laatste Lan- volgens op te zoeken in de adresboeken van 1954-1967 is caster bombardeerde een onbekend doel boven Neder- van een deel van de bovenstaande adressen het huidige land. huisnummer teruggevonden: Doelwit Het originele doelwit was Berlijn Bommenlading Elk vliegtuig had één 4000-lb. HC brisantbom aan boord. • Kennemerstraatweg A507 is huidig nummer 646; Daarnaast droeg één toestel 6 x 500-lb. MC brisantbom- • Kennemerstraatweg A493 is waarschijnlijk num- men. De andere twee toestellen hadden een combinatie mer 618; van 30-lb., 4-lb. en 4-lb. X-type brandbommen aan boord. • Kennemerstraatweg A456A is nummer 546; Getroffen locaties • Gebouwen nabij het gasbedrijf te Warmenhuizen • Oosterzijweg I 207 is nummer 36. Luchtfoto(’s) Warmenhuizen lag buiten het onderzoeksgebied.

Om deze reden is geen luchtfoto-onderzoek voor deze lucht- Oosterzijweg I197 was niet herleidbaar, aangezien de be- aanval uitgevoerd. woner zijn naam en initiaal deelde met meerdere andere Verdacht gebied? Nee, deze luchtaanval vond buiten het onderzoeksgebied inwoners van deze straat. plaats. Er is dan ook geen verdacht gebied aangemerkt. Luchtfoto(’s) Bij verder onderzoek bleken alle genoemde inslaglocaties buiten (op minstens 1,9 km) de huidige gemeente Alkmaar te liggen. Om deze reden is geen verder luchtfoto-onder- 3.6.30 Luchtaanval, 04 mei 1944 zoek uitgevoerd. Blindgangers Ja, op de Kennemerstraatweg zou een blindganger in het Analyse bronnenmateriaal wegdek zijn ingeslagen. Bron Informatie Verdacht gebied? Nee, deze luchtaanval vond buiten het onderzoeksgebied Datum 4 mei 1944 plaats. Gebeurtenis-ID L_1944-05-04A (Vliegveld Bergen) Omschrijving Luchtaanval door 48 B-17-bommenwerpers ([94th Com- 3.6.29 Luchtaanval, 02 januari 1944 bat Wing, bestaande uit 91st Bomb Group, 401st Bomb Group en 457th Bomb Group) van de USAAF op vliegveld Bergen. Hierbij kwam ten minste één bommenlading te- Analyse bronnenmateriaal recht te Alkmaar en Oterleek. Doelwit Vliegveld Bergen Bron Informatie Bommenlading 144 x 1.000 lb., 160 x 500 IC, 80 x 100 lb. I.B.

Datum 2 januari 1944 Omschrijving Twee Lancasters vallen de vliegvelden Alkmaar en De Ofwel: 108 ton totaal, waarvan 64 ton brisantbommen en Kooy aan. Daarop vermeldt de luchtbescherming van Koe- 34 ton brandbommen. Een andere bron spreekt van 72 ton dijk dat in de nacht van 1 op 2 januari, rond half drie meer- brisantbommen en 60 ton brandbommen. Iedere cluster- dere bommen zijn neergekomen ten noorden van de uit- bom van 500 lb. was gevuld met 144 staafbrandbommen kijkpost. In Warmenhuizen is op deze datum een gasbedrijf van 4 lb. beschadigd. 72 22S049-VO-01