Document · PDF

11. 276983 Raadsinformatiebrief inzake voortgang Nationaal Groeifonds en Regionale Groeiagenda.pdf

Gemeenteraad AW 29 maart 2021, gemeente AlbrandswaardBij agendapunt: 5: Ingekomen stukken21.309 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

Groeiagenda Zuid-Holland - Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid – DEFINITIEVE VERSIE Eindredactie: djoeke.altena@economicboardzuidholland.nl & v.dobbe@mrdh.nl

Zuid-Holland heeft op basis van een regionale AI-analyse gekozen voor het benutten van grote kansen van AI in een aantal hoofdsectoren zoals de haven-maritieme sector, vrede-recht-en- (digitale) veiligheid, technologische industrie, energie en health. Ook op thema’s greenport, space liggen er kansen. De AI-hub Zuid-Holland bouwt gericht verder aan de regionale ecosysteem-strategie via convergente AIkennisontwikkeling (in-AI en met-AI) door de Zuid-Hollandse kennisinstellingen (WO, HBO, TNO) met publieke- en private organisaties, waaronder mkb, waardoor innovaties in AI en dataficatie in Zuid-Holland versnellen. We vragen het Rijk om mee te doen met: - Investeringen in innovatieve sectorale ketenprogramma’s gericht op AI innovaties in sectoren: o.a.

AI voor Haven en Maritiem (Smart Shipping, autonoom varen, slimme haven logistiek en life-cycle asset management); AI voor Health (Medicijnontwikkeling, Medtech inclusief beeldvorming, Virologie); AI voor Technologische en Maakindustrie en AI voor Energie; - Uitbreiding van de door de regio ingezette startup-faciliteiten rondom AI voor GovTech; - Uitbouw van het bestaande research- en innovatiecluster op AI voor vrede, recht en (digitale) veiligheid tot een internationaal toonaangevend ecosysteem rondom Den Haag, waarbij ethische, juridische en sociale aspecten een belangrijke rol spelen; - Versterking van de zwaartepunten in nationale en internationale samenwerkingsverbanden, zoals ICAI, ELLIS & CLAIRE, waar de regio al op inzet. Cyber Zuid-Holland is met toonaangevende instellingen zoals Europol, EC3, NCSC, het VN-centrum UNICRI en de EU-initiatieven CLAIRE en ELLIS, één van de belangrijkste (digitale) veiligheidsclusters in Europa en daarmee de aangewezen regio om in te zetten op AI binnen het veiligheidsdomein.

We vragen het Rijk om mee te doen met: - Investeringen in digitale veiligheidsinnovaties en cyber weerbaarheid; - Investeren in een algoritme en infrastructuur die vanaf de basis getraind is op het Nederlands, onmisbaar voor het inzetten van AI bij signalering van dreigingen, forensisch onderzoek en rechtspraak en ook breder toepasbaar binnen de publieke dienstverlening, zorg en media. Gezondheid, medicijnen en zorg: Zuid-Holland bevat een unieke combinatie van hét Nederlandse Health bedrijfsinnovatiecluster. Met grote en kleine innovatieve bedrijven op het Leiden Bio Science Park en de unieke combinatie van ErasmusMC en LUMC met TU Delft, maakt het health-cluster een krachtige innovatiemotor waar de regio al jaren in investeert. Met o.a. de opleiding klinische technologie, health startups, het innovatieprogramma ZorgTech en geavanceerde geneeskunde faciliteiten in Leiden en Delft (NECSTGEN en HollandPTC) hebben kernspelers in de regio de afgelopen jaren krachtige nieuwe initiatieven gestart.

“Dankzij het actieve ecosysteem op het LBSP zijn we een samenwerking gestart tussen publieke en private partners vanuit totaal verschillende gebieden: AI, biologie, medicijnontwikkeling en proefdiervrije innovatie. Dit geeft nieuwe en unieke kansen op innovaties binnen de medicijnontwikkeling.” Roeland Hanemaaijer – Senior onderzoeker TNO

We vragen het Rijk om mee te doen met: - Nieuwe investeringen in pre-competitieve faciliteiten voor medicijn, vaccin-ontwikkeling en regeneratieve geneeskunde; - Aanvullend innovatief onderzoek voor pandemic & disaster preparedness; - Investeringen in startersfaciliteiten en gezamenlijke collaboratories (onderzoeksruimten en labfaciliteiten) op de verschillende campussen; - Ontwikkeling van een prototyping faciliteit voor medische technologie; - Ontwikkelen van digitale oplossingen voor preventie en bevorderen van gezonde leefstijl.

Biogrondstoffen en biobrandstoffen: Zuid-Holland investeert met een lab, pilot en opschalingsfaciliteiten in innovatieclusters op de DSM Biotech Campus in Delft waar biotechnologie ingezet wordt voor duurzaamheid, eiwittransitie en een circulaire biobased economie. Met Heineken en DSM heeft Zuid-Holland een krachtige kern voor precisie fermentatie en food technologie. Kennisinstellingen en hogescholen hebben innovatieve educatiemodules ontwikkeld voor onderwijs en bedrijven. Nieuwe kennis van enzymen, micro-organismen en processen heeft in de afgelopen jaren al geleid tot verschillende nieuwe processen in gebruik in de waterzuiveringssector in heel Nederland. Biogrondstoffen zijn een essentiële bron van hernieuwbare grondstoffen voor de verduurzaming van de industrie in Nederland en internationaal. De doorontwikkeling van het unieke kennis en innovatie ecosysteem rondom industriële biotechnologie in Delft is een belangrijke versneller voor de inzet van biogrondstoffen en micro-organismen in de productie van chemische stoffen en biobrandstoffen op industriële schaal. Ook de opschaling van productieprocessen naar industriële schaal in het Haven Industrieel Complex Rotterdam vraagt om de ontwikkeling van kennis en innovatie.

Bijvoorbeeld voor het realiseren van een efficiënt synergetisch bioraffinage cluster voor de productie van zowel biobrandstoffen (ethanol) als diverse chemicaliën. We vragen het Rijk om mee te doen met: - Investeringen in nieuwe geavanceerde biotechnologische methoden en gedeelde pilot en demo faciliteiten; - Financieringsconstructies voor een scale-up gebouw met lab-faciliteiten voor doorgroei van bedrijven; - Investeringen in opschaling van eiwitproductie en bioraffinage alsmede innovatie en kennisontwikkeling rondom eiwitproductie en bioraffinage processen en systeemintegratie. Energie, energietechnologie en energietransitie: Kennisontwikkeling op het gebied van windmolens, warmtenetten en -systemen, geosystemen, waterstofproductie en energieopslag is noodzakelijk voor de transitie naar een klimaat neutrale economie. Zuid-Holland, met name het haven industrieel complex in Rotterdam-Moerdijk, zet sterk in op het opschalen naar een waterstofeconomie waaruit ook groene basisstoffen voor de (petro)chemische industrie geproduceerd worden. Zuid-Holland is uniek gepositioneerd om in de gehele waterstofketen een mondiale sleutelfunctie te vervullen richting (Noordwest) Europa. Hoofdthema’s voor de regio zijn (blauwe) waterstof, basischemie, brandstoffenbunkering en de aansluiting op het waterstofnetwerk Hyway 27.

De ambitie is om het Havenindustrieel Complex (HIC) Rotterdam en het aangesloten marktgebied door te ontwikkelen naar de grootste duurzame waterstof hub van Europa waar grootschalige import, export, productie, conversie en opslag alsmede het gebruik van waterstof (industrie) plaatsvindt. De belangrijkste kennisinstellingen op dit thema in de regio (TU Delft, TNO) hebben wereldklasse onderzoeks- en testprogramma’s lopen op E-refinery en industriële elektrificatie. We vragen het Rijk om mee te doen met: - Nieuwe onderzoek- en innovatieprogramma’s voor productie, transport, opslag en toepassing van waterstof en groene basisgrondstoffen in de (petro)chemische industrie; - Ontwikkelen van een regionale learning community (Fieldlab Industriële Elektrificatie, GreenVillage, RDMH2 lab, Fieldlab Zero Emission Dredging), en uitbreiding van het programma Energie & Klimaat om innovatie in het mkb te versnellen middels deze learning community; - Ontwikkelen van nieuwe technologie en het realiseren van infrastructuur voor elektrolysers, warmtenetten of geothermische bronnen. Dit thema levert directe voordelen op voor de maritieme sector (varen op waterstof en methanol), de luchtvaart (synthetische kerosine) en zwaar wegtransport op waterstof.

Ook biedt het ontwikkelen van nieuwe technologie voor elektrolysers, warmtenetten of geothermische bronnen kansen voor de toeleverende technologische industrie (bijv. batterijen, elektrodes, membranen). Groeiagenda Zuid-Holland - Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid – DEFINITIEVE VERSIE Eindredactie: djoeke.altena@economicboardzuidholland.nl & v.dobbe@mrdh.nl

High tech equipment en Smart industry, inclusief Lasersatcom: Hightech equipment is een cruciale pijler onder de economie van Zuid-Holland. Het vormt een belangrijke component van de export. Verdere groei van de hightech equipment bedrijvigheid draagt direct en substantieel bij aan de duurzame groei van de Zuid-Holland en Nederlandse economie, waarvan iedereen profiteert. Bovendien is hightech equipment nodig voor de enorme maatschappelijke uitdagingen waar Nederland voor staat zoals de energietransitie, gezondheidszorg, digitalisering en verduurzaming van de voedselketen. Nieuwe hightech oplossingen creëren nieuwe mogelijkheden op het gebied van intensieve datacommunicatie, regeneratieve geneeskunde, grootschalige productie van waterstof en de verdere digitalisering van productietechnologie. Op deze gebieden ontstaan nieuwe waardeketens en daarmee kansen voor nieuwe bedrijvigheid in de hightech equipment industrie. Bovendien vormen hightech systemen een belangrijke basis voor productie- en technologiesoevereiniteit, zodat we minder afhankelijk zijn van het buitenland (zoals tijdens de coronacrisis is gebleken). Zuid-Holland neemt concrete initiatieven op de volgende Hightech equipment terreinen, die ook 1:1 aansluiten bij het Groeifondsvoorstel Next Generation Hightech Equipment, dat op dit moment wordt voorbereid. Dit zijn o.a.: ActieAgenda Technologische Industrie.

Doel van de ActieAgenda voor de Technologische Industrie in ZuidHolland is om de samenwerking in de maakindustrie te stimuleren, waaronder rondom een aantal nieuwe waardeketens die zo kansrijk zijn dat in een combinatie met groei/herstelfondsen er wordt mee geïnvesteerd. Smart Industry. Op basis van het SMITZH-initiatief (Smart Manufacturing Industriële Toepassing ZuidHolland) ontwikkelt Zuid-Holland een flexibel en digitaal geïntegreerd productienetwerk, waarmee de betrokken maakbedrijven een substantiële energie- en materiaalbesparing realiseren en bijdragen aan een duurzame en concurrerende economie. Flexibilisering draagt ook bij aan technologie- en productiesoevereiniteit. Denk hierbij aan robots, 3D-printen en sensoren. Slimme maaktechnologieën waarmee bedrijven sneller, goedkoper en efficiënter kunt produceren. Lasersatcom staat voor de communicatie met en via satellieten door middel van lasers. De ontwikkeling van Optische Communicatie bevindt zich wereldwijd in een stroomversnelling. Zuid-Holland is, met een krachtig consortium, uniek gepositioneerd een onderscheidende internationale positie op te bouwen. De ambitie van dit programma is een volledig nieuwe infrastructuur voor optische communicatie te ontwikkelen.

We vragen het Rijk om mee te doen met: - Een concreet (nationaal) onderzoeks- en ontwikkelingsprogramma voor Hightech Equipment om kennis en kunde om te zetten naar nieuwe producten en productietechnologieën, zoals bijvoorbeeld het Next generation Hightech Equipment programma dat nu wordt opgebouwd. - Het versterken en/of ontwikkelen van innovatiecentra en kenniszwaartepunten, bijvoorbeeld Lasersatcom, Smart Industry Centra (in aansluiting met Europese Digital Innovation Hubs), pilots voor nextgen elektrolysers, tuinbouw-technologie en hightech equipment voor regeneratieve geneeskunde. Zie voor dit thema ook de systeeminterventie Maakindustrie + Nieuwe waardeketens. Lucht- en ruimtevaart: Zuid-Holland kwalificeert zich bij uitstek als Duurzame Luchtvaart Regio, met een nauwe samenwerking tussen internationaal erkende kennisinstellingen en industriële bedrijven en hotspots op de TU Delft Campus, rondom de luchthaven in Rotterdam en op het Technology Park Ypenburg in Den Haag. Zuid-Holland wil optreden als kernregio van het nationaal onderzoeks- en ontwikkel programma voor verduurzaming van de luchtvaart.

Het regionale aerospace ecosysteem zet onder meer in op het ontwikkelen van doorbraak technologieën, enablers en demonstrators op het gebied van duurzame vliegtuigbrandstoffen en zero emissie elektrisch en waterstof aangedreven vliegen, waarmee de luchtvaartindustrie in Nederland nieuwe posities kan verwerven in de nieuw te vormen internationale waardeketens én we met elkaar werken aan het behalen van de klimaatdoelen. Groeiagenda Zuid-Holland - Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid – DEFINITIEVE VERSIE Eindredactie: djoeke.altena@economicboardzuidholland.nl & v.dobbe@mrdh.nl

We vragen het Rijk om mee te doen met: - Een concreet (nationaal) onderzoeks- en ontwikkelingsprogramma voor Duurzame Luchtvaart om kennis en kunde om te zetten naar nieuwe producten, waarbij de regio zich onder meer richt op onderstaande initiatieven. - Het ontwikkelen van een pilot plant voor de productie van synthetische kerosine en het testen van deze schone brandstof in hoge(re) bijmengpercentages; - De ontwikkeling en uitvoering van het programma “Hydrogen Powered Aviation Hub”, met de ontwikkeling van waterstof aandrijflijnen en een zogenaamde retrofit aanpak om vliegen sneller emissieloos te maken; - De ontwikkeling van de luchthaven Rotterdam (Innovation) Airport tot een Living Lab voor het ontwikkelen en testen van innovaties op het gebied van duurzaam vliegen en duurzame luchthaven (operaties). De Ruimtevaart in Nederland is geconcentreerd in Zuid-Holland met (inter)nationale instellingen zoals ESAESTEC in Noordwijk, TNO Space en TU Delft en vanaf 2021 SRON in Leiden met daar omheen een groeiend cluster van bedrijven met een sterke aanwas van space startups in zowel de upstream (hardware) als de downstream (data toepassingen).

De Zuid-Hollandse ruimtevaart speelt internationaal een belangrijke rol op niche markten van onder andere optische instrumenten voor klimaatonderzoek en veilige satellietcommunicatie, maar ook op terreinen zoals zonnepanelen en kleine satellieten. Toekomstige ontwikkelingen op het gebied van strategische ruimtevaartinfrastructuur, het belang van veilige en snelle communicatie en de klimaatopgave, bieden grote kansen voor de Nederlandse ruimtevaartsector. Door hierop te anticiperen versterken we onze innovatiekracht en ons verdienvermogen. Ook behouden we zo onze sterke kennispositie en koploperspositie zoals op het gebied van satellietcommunicatie. Het ontbreekt echter momenteel aan een integrale visie op de Nederlandse ruimtevaart.

We vragen het Rijk om mee te doen met: - De ontwikkeling van een Nationale Ruimtevaartstrategie en daarvan afgeleid een programma (met daarin aandacht voor Nationaal, EU en ESA-instrumentarium), waarbij de regio zich onder meer richt op onderstaande initiatieven: ▪ de ontwikkeling van een cluster van instellingen en bedrijven op het gebied van optische instrumenten primair voor aardobservatie inclusief voldoende middelen voor productontwikkeling en faciliteiten en programma’s voor testen en demonstreren; ▪ de ontwikkeling van een cluster van instellingen en bedrijven met opto-mechatronische kennis gericht op veilige en robuuste satellietcommunicatie (laser satellietcommunicatie), inclusief voldoende middelen voor productontwikkeling en faciliteiten en programma’s voor testen en demonstreren; ▪ de ontwikkeling van een programma voor toepassingsmogelijkheden van satelliet data op het gebied van navigatie en aardobservatie met aandacht voor kennisontwikkeling en het betreden van internationale markten. Maritiem en deltatechniek: Zuid-Holland is het grootste maritieme knooppunt in West-Europa met een strategisch belang voor Nederland. De volle breedte van het spectrum van maritieme activiteiten is aanwezig in deze regio.

Zoals het schoon en veilig transporteren van goederen en personen over zee en binnenwateren, het beschermen van de kust, het onderhouden van vaarwegen, het leveren van infrastructuur voor energiewinning op zee, het bijdragen aan voedselvoorziening en het uitvoeren van overheidstaken op zee. De Zuid-Hollandse delta technologie is internationaal toonaangevend op gebied van klimaatadaptatie en het gebruik van en bescherming tegen water in deltaregio’s. Technologische oplossingen voor duurzaam waterbeheer spelen hierin een belangrijke rol, waarbij een integrale aanpak met watertechnologie een belangrijke impuls voor innovaties zal geven om de gewenste impact te realiseren. In de waardeketens voor offshore, superjachtbouw, scheepvaart en logistiek, waterbouw en uitvoering van overheidstaken op zee is innoveren met sleuteltechnologieën in AI, High Tech Equipment en Smart Industrie, van groot belang om een concurrerende export positie - en daarmee banen en verdienvermogen - vast te houden en vergroten. Groeiagenda Zuid-Holland - Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid – DEFINITIEVE VERSIE Eindredactie: djoeke.altena@economicboardzuidholland.nl & v.dobbe@mrdh.nl

De regio en het maritieme bedrijfsleven hebben duidelijke duurzaamheidsdoelstellingen gedefinieerd, welke sterk bijdragen aan het verdienvermogen, circulariteit en de emissie-reductiedoelstellingen van Nederland. De maritieme sector speelt een belangrijke rol in innovatie en implementatie op het gebied van aanleg en gebruik van emissiearme energiebronnen, zoals concrete implementatie van alternatieve brandstoffen (methanol en waterstof) en innovaties (o.a. technologie voor verduurzaming en digitalisering van schepen en robotica). Denk daarbij aan het waterstof netwerk en infrastructuur voor offshore wind, maar ook het ‘smart’ maken van installatieschepen voor windmolens. Het regionale ecosysteem speelt een cruciale rol in het masterplan emissieloze maritieme sector. We vragen het Rijk om mee te doen met: - De ontwikkeling, implementatie en investeringen in technologie, regelgeving en kennis in duurzame en digitale oplossingen voor het ecosysteem van maritieme en deltatechnologie, bestaande uit: ▪ Versterking en digitalisering van waterinfrastructuur (o.a.

goten, waterstraat, hitteplein, digital coastal observatory, digital water world) en fieldlabstructuren zoals VP Delta van gemeenten Dordrecht, Rotterdam, Den Haag, Leidschendam-Voorburg, KWR, waterschappen en hogeschool Rotterdam; ▪ Ondersteuning van waardeketens voor de maritieme maakindustrie, vernieuwingen in de offshore technologie en duurzame superjachtbouw; ▪ Het Masterplan Emissieloze Maritieme Sector, waarin 30 emissieloze schepen en 5 retrofits worden gerealiseerd, alsmede de ontwikkeling van technologie voor een versnelling van de energietransitie in de maritieme sector; ▪ De Delta Technology Incubator plan voor het verduurzamen en smart maken van offshore (bagger / windenergie installatie) schepen, ontwikkeld, gebouwd en ingezet door bedrijven in Zuid-Holland in een breder kennisconsortium. Hierbij wordt geanticipeerd op een dredging customership use-case binnen het Masterplan Emissieloze Maritieme Sector. Tuinbouw: Zuid-Holland kent een brede en innovatieve tuinbouwsector. Het herbergt ruim de helft van alle glastuinbouwbedrijven in Nederland, kent een productiewaarde van 3,6 miljard euro per jaar en werkgelegenheid van ruim 40.000 arbeidsplaatsen. Daarmee levert het tuinbouwcluster in Greenport WestHolland via investeringen in bijvoorbeeld het World Horti Center innovatie en kennis voor het verduurzamen, vergroenen en voeden van de wereld.

De regio zet in op zowel grijze als groene digitalisering. Grijze digitalisering richt zich op onder andere robotica, automatisering en kastechnologie. Groene digitalisering gaat over sensoren, data, en Artificial Intelligence voor de teelt en verwerking van producten. Hierbij werkt de tuinbouwsector samen met andere sectoren. Er is focus op verwaarden van reststromen en nieuwe toepassingen van plantinhoudsstoffen en op het optimaliseren en verduurzamen van het logistieke systeem. Dit vraagt om investeringen in campusontwikkeling en R&D maar ook om voldoende ruimte. Daarom zetten de regionale partners in op duurzame gebiedsontwikkeling van de tuinbouwgebieden in verbinding met de stedelijke omgeving. De glastuinbouwsector zet ook vol in op verduurzaming van de warmtevraag. Dat doet zij door in te zetten op ontwikkeling van geothermie en gekoppelde warmtesystemen. We vragen het Rijk om mee te doen met: - Nieuwe investeringen in grijze en groene digitalisering in de valorisatie en implementatiefase (bijvoorbeeld innovatieve kassenbouw en technieken zoals Vertical, oogst- en marktvoorspellingen met sensoren en AI); - Verwaarden van reststromen van tuinbouw en stedelijk gebied, bijvoorbeeld door gebruik tuinbouwreststromen als bouwmateriaal; - Optimaliseren en verduurzamen van het agrologistiek systeem.

Innovatie in publiek domein: Zuid-Holland is bij uitstek de locatie waar een aantal transitie-problemen duidelijk zichtbaar zijn maar waar ook dé innovatiehotspot gecreëerd wordt om via maatschappelijke innovaties problematiek rond sociale inclusie, duurzaam transport, verbetering van leefomgeving en gezondheid van bevolkingsgroepen aangepakt wordt. De grote steden richten co-creatie sites in wijken. We vragen het Rijk om mee te doen met: - Investeringen in onderzoek en implementatie: een mede-investering is nodig in een digital twin voor de zuidelijke randstad-delta; - Investeringen in een internationaal toonaangevend programma op Vrede, recht en veiligheid voor (lokale en nationale) overheden en op een GovTech accelerator om een banenmotor te creëren op basis van de ontwikkelde innovaties.

Proposities: gereed en/of ingediend (1) - Kickstartvoorstel LSH ecosysteem (gezondheid, medicijnen en zorg): • Health RI; • Regmed. - AiNed Strategisch Investeringsprogramma ( sleuteltechnologieën ): • Haven & Maritiem; • Vrede, Recht en Veiligheid; • AI for energy; • Health. - Quantum Delta Nederland (sleuteltechnologieën): • Quantum computing en internet; • Clean Room. - Groenvermogen van de Nederlandse economie (energie).

Proposities: volgende fase (2)

Wordt uitgewerkt (3)

- MedTech propositie, Smart Health Campus (gezondheid, medicijnen en zorg); - Witte biotechnologie (industriële biotech, productie chemische stoffen); - Campus- & kennisknooppunten, cleanrooms, Lifestyle4Health (algemeen, sleuteltechnologieën, gezondheid, medicijnen en zorg); - High Tech Equipment, Smart industry, Laser-satellietcommunicatie (sleuteltechnologieën en lucht- en ruimtevaart); - Duurzame Luchtvaart (luchten ruimtevaart); - Emissieloze scheepsvaart (maritiem en deltatechniek); - Next gen batterijen (energie).

- Rode biotechnologie (gezondheid, medicijnen en zorg); - Resilient delta instituut/ Cultuurcampus (maatschappelijk); - Cybersecurity en weerbaarheid, GovTech (sleuteltechnologieën, maatschappelijk); - Elektrificatie industrie & algemeen (energie); - Klimaat (energie); - Onderzoek & ontwikkeling (algemeen); - Digitalisering en vergroening Greenports.

- FoodSwitch (tuinbouw en eiwittransitie).

7. Systeeminterventie Maakindustrie + Nieuwe waardeketens Hoe maken we de hoogwaardige producten die nodig zijn om de energietransitie en de omgang naar een circulaire economie vorm te geven? Hoe kunnen onze maakbedrijven concurreren met buitenlandse concurrenten? Hoe zorgen we voor toekomstbestendige banen voor álle Nederlanders? In Zuid-Holland maken we wat we bedenken De Zuid-Hollandse technologische industrie is een belangrijke innovator en banenmotor voor de Nederlandse economie. In deze regio zijn de meeste maakbedrijven van Nederland gevestigd met ruim 110.000 medewerkers. Van Leiden tot Alphen aan den Rijn van Den Haag tot Rotterdam en van Gouda tot de Drechtsteden. Het mkb is hierin cruciaal. De Technologische Industrie in Zuid-Holland heeft alles in zich om een snelle economische groei en meer welzijn en brede welvaart voor Nederland te realiseren. Deze bedrijven maken en exporteren wat de Zuid-Hollandse kennis- en innovatie ecosystemen bedenken. Kennis rendeert pas als bedrijven daarop gebaseerde producten en diensten verkopen.

OESO: “Smart manufacturing was added as a new pillar into the JGA in response to the COVID-19 crisis, with the objective to strengthen regional value chains and boost the manufacturing industry. In addition, smart manufacturing can contribute to the green transition towards a sustainable system of energy production, conversion and storage.”

In Zuid-Holland werken innovatieve bedrijven samen met elkaar en kennisinstellingen aan producten en diensten die nodig zijn om oplossingen te bieden voor maatschappelijke problemen. Denk aan toepassingen die nodig zijn om CO2-neutraal te varen en vliegen, voor betaalbare en gezonde voeding en medicijnen, maar ook om veilig en snel te kunnen communiceren. De maakindustrie is vitaal voor de maatschappelijke oplossingen. De Zuid-Hollandse maakindustrie kan een grote bijdrage leveren aan extra economische groei en extra duurzame en inclusieve werkgelegenheid voor heel Nederland. Daarom is dit één van de vijf elkaar versterkende pijlers van de Groeiagenda. Zo profiteert Nederland ook in de toekomst van Zuid-Holland als kennisintensieve regio met de meeste maakbedrijven en verschillende sectoren van wereldklasse. Noodzakelijk nationaal beleid De technologische industrie kan het verdienvermogen van Nederland de komende decennia substantieel versterken en daarbij voor duurzame werkgelegenheid zorgen. Een vijftal nationale beleidslijnen zijn essentieel om de kracht van de maakindustrie te benutten. De regionale partners werken hard om deze randvoorwaarden te bieden, maar vragen de Rijksoverheid om hier ook aan mee te werken: 1. Kapitaal en financiering: voor innovatieprogramma’s en innovatie-infrastructuur.

De innovatie-infrastructuur zoals hardware, gebouwen en installaties, maar ook community-building vragen continue cofinanciering naast private en regionale bijdragen. De specifieke innovatieprogramma’s gericht op nieuwe waardeketens en een flexibel productienetwerk zijn directe middelen nodig naast of in plaats van het fiscale instrumentarium. 2. Fysieke ruimte voor ondernemerschap: industrie vergt ruimte en bedrijventerreinen. Het is belangrijk dat bedrijvigheid niet weggedrukt wordt door de woningbouw(opgave) en werkenden binnen acceptabele tijd op hun werk kunnen zijn. Dit is niet alleen een lokale en regionale opgave, maar vraagt ook

“Veiligheid, hygiëne, dataen energiegebruik en design, staan centraal in de productieontwikkeling van Bolidt Kunstoftoepassing. Door middel van een 70-tal verbeterinitiatieven organiseren we innovatie in ons bedrijf. Deze innovaties leveren stuk voor stuk een bijdrage aan het verhogen van opbrengsten, het verlagen van kosten, het verhogen van efficiency en het zorgen voor continuïteit. En voor de langere termijn bouwen we hierdoor ook aan het versterken van ons werkgeverschap, ons lerend vermogen, onze ‘footprint’ en het bedienen van onze klanten.” Rientz Bolidt

Willem Bol,

directeur-eigenaar

visie en betrokkenheid van het Rijk. Denk aan regelgeving rond geluidszones, de uitwerking van de nationale omgevingsvisie (NOVI) en versterking van regionale activiteiten door middel van regionale vergunningen en gebiedsvergunningen. 3. Toegang tot talent, de komende tien jaar worden 30.000 banen vervangen in de maakindustrie, daarnaast worden er in de regio 30.000 nieuwe banen gerealiseerd. Pre-corona kampte een kwart van de technologische bedrijven met een tekort aan geschikt personeel. Leven Lang Ontwikkelen, arbeidsmobiliteit tussen sectoren en een betere aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt gaat werkloosheid tegen en zorgt dat bedrijven over de juiste mensen kunnen beschikken. 4. Stabiel beleid en passende regelgeving, bedrijven en kennisinstellingen hebben een voorspelbare, betrouwbare overheid nodig en passende regelgeving om te kunnen investeren en innoveren. 5. Stimuleer marktvraag als overheid, benut de inkoop- en investeringskracht van de nationale overheid om belangrijke bedrijvigheid voor de toekomst te realiseren en als Europa technologische soevereiniteit op te bouwen.

“Als groep van metaalen Zuid-Hollandse aanpak en concrete investeringen assemblagebedrijven digitaliseren we Alle relevante spelers in het ecosysteem van de Technologische al onze processen om de kwaliteit, Industrie in Zuid-Holland werken samen op basis van een efficiëntie en levertijd te verbeteren. ActieAgenda om de potentie van die industrie te ontsluiten. De Door digitale verbindingen op te zetten ambitie is om de komende tien jaar de omzet van de in de gehele supply chain, van technologische industrie in Zuid-Holland te verdubbelen, van grondstoffen en het ecosysteem van €26 naar €50 miljard per jaar. Dat zal 30.000 extra banen maakbedrijven tot aan de klant, zijn wij opleveren. Concreet doen we dat langs de vier actielijnen: in staat om efficiënt, betaalbaar en duurzaam te produceren in Nederland. • Nieuwe waardeketens; Daarom werken we met • Digitaal verbinden machines, fabrieken en maakbedrijven, IT-leveranciers, TNO en productienetwerken; TU Delft aan het digitaal verbinden van • Bijscholen en gereed maken voor de nieuwe banen; machines, fabrieken en productie• Samenwerking tussen maakbedrijven onderling en kennisnetwerken.” en innovatiepartners bevorderen. Nieuwe waardeketens:

Ronald Koot van Boers&Co

Ondernemers en onderzoekers in de regio bouwen samen nieuwe waardeketens, waarbinnen maakbedrijven een bijdrage leveren aan oplossingen voor complexe maatschappelijke problemen. In de regio worden de krachten gebundeld in een beperkt aantal nieuwe waardeketens. Door te focussen bouwen investeringen van kennisinstellingen, overheden en bedrijven op elkaar voort en kunnen toeleveranciers gericht innoveren. Gekozen is voor nieuwe waardeketens waar bedrijven in willen investeren omdat ze aansluiten op grote internationale vraagstukken, er vanuit de regio markttoegang is en het voortbouwt op sterke technologiebasis en op gedegen maaktechnologie. De nieuwe waardesystemen vinden toepassingen in meerdere van de sterke sectoren van de regio en dragen zo bij aan cross-overs en spill-overs. Voor dit moment zijn de volgende vier waardesystemen gekozen: - Technologie voor hernieuwbare energie, bijvoorbeeld waterstof voor schoon varen, vliegen en zwaar transport; - Robotica van zaadverdeling tot klant, inclusief logistiek en retail; - Lasersatcom en andere vormen van cybersecure telecommunicatie, gebaseerd op telecom- en ruimtevaart- en quantumtechnologie; - Flexibele en additieve manufacturing, waaronder 3D-printen van reserveonderdelen voor petrochemische industrie, luchtvaart, defensie en deltatechnologie.

In al deze waardesystemen – juist in het mkb – wordt gebruik gemaakt van investeringen in de systeeminterventie Kennis & Innovatie ecosystemen + Sleuteltechnologieën. Nodig zijn: - Cofinanciering van innovatieprogramma’s in de nieuwe waardesystemen en het digitaal verbinden van machines, fabrieken en productienetwerken vanuit herstel en groeifondsen; - Cofinanciering van flexibele, hoogwaardige faciliteiten voor productieontwikkeling en productie; Groeiagenda Zuid-Holland - Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid – DEFINITIEVE VERSIE Eindredactie: djoeke.altena@economicboardzuidholland.nl & v.dobbe@mrdh.nl

- Overheidsopdrachten voor radicaal nieuwe producten uit die waardeketens, bijvoorbeeld waterstof aangedreven schepen voor de marine. Digitaal verbinden machines, fabrieken en productienetwerken: Maakbedrijven in de regio werken samen met kennispartners aan een flexibel en efficiënt productienetwerk, dat gebruik maakt van de modernste productietechnologieën, zoals 3Dprinten en zo sterk bijdraagt aan de productiesoevereiniteit van Nederland. We vragen het Rijk om mee te doen met: - De inzet op één Nederlands, maar liever Europees, open en cyber secure dataplatform voor de industrie, zoals dat momenteel in België al aanwezig is. Beroepsbevolking bijscholen en gereed maken voor de nieuwe banen: Sleutelspelers in Zuid-Holland zetten zich in om de instroom in het technisch onderwijs te bevorderen, de beroepsbevolking bij te scholen en gereed maken voor de nieuwe banen, maar ook internationaal talent dat al wordt aangetrokken door de topopleidingen beter te binden aan de regio.

“Als onderzoeker bij het Kenniscentrum Business Innovation van de Hogeschool Rotterdam spreken we veel bedrijven over kansen van digitalisering. Dat doen we voor het stimuleringsprogramma SMITZH dat op verschillende manieren ondersteuning en advies geeft voor ondernemingen in de maakindustrie. Ons belangrijkste inzicht is dat veel ondernemers willen maar het aan kennis en netwerk ontbreekt om ook tot uitvoering te komen. Door deze ondernemers te verbinden en faciliteren werkt de regio aan toekomstbestendige bedrijvigheid en werkgelegenheid” Jan Pons, Hogeschool Rotterdam

We vragen het Rijk om mee te doen met: - Een aangepaste kenniswerkersregeling - in het kader van de coronaherstelmaatregelen - voor bedrijven in de getroffen sectoren zoals de maritieme en luchtvaartsector, petrochemie en hun toeleveranciers. Samenwerking bevorderen: Zuid-Hollandse bedrijven en kennispartners bouwen en onderhouden een krachtig regionaal formeel en informeel ecosysteem dat zowel nationaal als internationaal zichtbaar is. Zo trekken we talenten, bedrijven en financiers aan. Dit doen we door community building en door (re)branding op basis van inhoudelijke verhalen en promotieactiviteiten en AI-hulpmiddelen om bedrijven onderling en met kennisinstellingen te koppelen. Hierin speelt de HI District (Hotspots voor Innovatie – District in de technologie industrie) een centrale rol. De trend om regionaal te specialiseren en krachten te bundelen willen we versterken door een aantal jonge hotspots te helpen opzetten, bestaande een duw in de rug te geven en het HI District internationaal zichtbaar te maken. We vragen het Rijk om mee te doen met: - Investeringen in de innovatie-infrastructuur van hotspots, fieldlabs en testfaciliteiten; hardware, software en community building.

Proposities: gereed en/of ingediend (1) Actie agenda technologische industrie: • Nieuwe waardeketens; • Digital supply systems; • Human Capital; • Hotspots branding & high tech netwerken.

Volgende fase (2)

Wordt uitgewerkt (3)

-High tech equipment propositie; - Centers for manufacturing NL; - European Digital Innovation Hub SMITZH.

- Medtech: medische producten; - Digitaliseren industrie & sectoren.

8. Systeeminterventie Energie-infrastructuur + Duurzame energiebronnen en grondstoffen Hoe realiseren we de energietransitie voor de industrie én alle Nederlandse huishoudens? Hoe vervangen we fossiele door hernieuwbare energie en circulaire grondstoffen? En hoe maken ons land CO2-neutraal én creëren we nieuwe banen voor iedereen? Een duurzaam en schoon Zuid-Holland Zuid-Holland is essentieel om de energietransitie te realiseren. De regio is goed voor bijna een kwart van de nationale economie, heeft een bloeiend innovatie-ecosysteem, maar is ook verantwoordelijk voor een derde van de nationale CO2-uitstoot. De energie-intensieve industrie, het chemische cluster en de raffinaderijen in Zuid-Holland hebben Nederland decennialang brede welvaart en werkgelegenheid gebracht. De verduurzaming hiervan om klimaatverandering tegen te gaan biedt grote economische kansen voor de toekomst: enerzijds om bestaande productieprocessen te behouden door de verduurzaming ervan en anderzijds door introductie van vernieuwende, innovatieve processen. In Zuid-Holland willen we dat de industrie ook voor de volgende generaties verdienvermogen en banen brengt, maar wel duurzaam en CO2-neutraal. In diezelfde beweging kunnen de huishoudens van Zuid-Holland ook meer gebruik maken van duurzame energie. Zuid-Holland heeft alles in huis om de energietransitie voor Nederland mogelijk te maken.

Hier liggen het grootste industriële en chemische cluster ter wereld, de grootste Europese zeehaven, hét Europese energie hub, toonaangevende kennisinstellingen en veel innovatieve (mkb) ondernemers. Dit maakt dat de regio alles in huis heeft om koploper te zijn in het demonstreren en produceren van duurzame brandstoffen zoals biobased en synthetische kerosine en chemicaliën zoals methanol van afval en reststromen. De aanwezigheid van restwarmte biedt kansen voor de verduurzaming van de gebouwde omgeving en het tuinbouwcluster. Ook zijn er allerlei initiatieven voor het aanboren van geothermie, waarop kassen en huishoudens aangesloten gaan worden. Tot slot zijn er door de lange kustlijn van Zuid-Holland kansen in het benutten van wind op zee, niet alleen voor het opwekken van duurzame energie maar ook voor bedrijven die zich bezighouden met installatie en onderhoud. Door nu te investeren in energie-infrastructuur en nieuwe en duurzame energiebronnen en grondstoffen, wordt Zuid-Holland de meest aantrekkelijke plek in Europa voor duurzame industrie, trekken we innovaties naar ons toe en investeringen van het bedrijfsleven aan en verduurzamen we de gebouwde omgeving en het tuinbouwcluster. Dat is goed voor klimaat, milieu, werk en brede welvaart.

OESO: “More than 20% of national CO2 emissions come from Rotterdam, with the port area responsible for approximately 90% of these emissions. (…) Given the urgent need for climate action to reduce CO2 emissions and shift to alternative energy models, this is a very welcome proposition.”

28 NEO / EUR: “Nederland en Zuid-Holland in het bijzonder hebben een goede uitgangspositie om een internationale hotspot voor klimaat neutrale waterstof te worden door het sterke cluster in de aardolieraffinage en basischemie, gunstige ligging nabij grootschalige windparken op de Noordzee, de bestaande gasinfrastructuur, en uitstekende kennisinfrastructuur.” “De voorgestelde investeringen in Energie-infrastructuur leveren gezamenlijk 0,21 procentpunt extra groei per jaar in de periode 20192030.”

Noodzakelijk nationaal beleid Om de energietransitie te realiseren, Nederland CO2-neutraal te maken én nieuwe banen te creëren moeten de randvoorwaarden voor de energietransitie op orde te zijn. Denk aan de infrastructuur om nieuwe en duurzame energiebronnen en grondstoffen op te wekken en te vervoeren, maar ook aan het beleid, wet- en regelgeving dat om de energietransitie te realiseren. Essentieel daarbij is: 1. Kapitaal en financiering, is nodig om grootschalige productie en transport van waterstof en andere duurzame energiebronnen en grondstoffen mogelijk te maken. Maar ook om wereldwijd leidend te zijn in kennisontwikkeling rondom circulaire economie. 2. Infrastructuur, buisleidingen voor waterstof, CO2 en warmte zijn nodig om nieuwe energiebronnen en grondstoffen te vervoeren tussen de industriële en chemische clusters, de tuinbouw maar ook om schone energie in de bebouwde omgeving te krijgen. Tevens is een uitbreiding van de elektriciteitsinfrastructuur nodig om grootschalige elektrificatie van huidige (productie)processen mogelijk te maken. 3. Human Capital, de mensen die werken in fossiele sectoren moeten door middel van Leven Lang Ontwikkelen en arbeidsmobiliteit tussen sectoren duurzaam inzetbaar blijven voor nieuw werk. 4.

Stabiel beleid en passende regelgeving, bedrijven en kennisinstellingen hebben een voorspelbare, betrouwbare overheid nodig en passende regelgeving om te kunnen investeren en innoveren. Zuid-Hollandse aanpak en concrete investeringen Op meerdere terreinen zetten we momenteel grote stappen in Zuid-Holland: Startmotor Havenbedrijf Rotterdam: De doelstelling is de haven verduurzamen en tegelijk zo snel mogelijk uit het economische dal komen. Dat kan door de Startmotor projecten met spoed te realiseren. De Startmotorprojecten jagen andere investeringen aan. De Rotterdamse projecten zorgen voor minstens 9.000 tot 15.000 nieuwe structurele banen, een bijdrage aan het BBP van minstens € 7 miljard en minimaal 10 miljoen ton minder CO2 in de atmosfeer. Door deze projecten sneller te realiseren werken we toe naar een duurzame, economisch vitale haven die inclusieve werkgelegenheid en brede welvaart creëert. Naar mate we in Nederland daarin voortvarender zijn dan anderen, trekken we meer investeringen van internationale bedrijven naar ons toe. Een analyse gemaakt voor het Rotterdams Klimaat Akkoord (2019) liet zien dat overheidsinvesteringen van € 1 tot € 1,5 miljard tot 2030 in vooral energie-infrastructuur al voor 2025 € 4 tot € 5 miljard aan private investeringen genereren.

Dat is een multiplier van ongeveer vier: voor elke euro die de overheid investeert, investeert het bedrijfsleven er vier. Deze noodzakelijke ‘platforminvesteringen’ versterken het cluster, maar komen alleen van de grond als deze publiek privaat met een ‘ja-mits’ houding gerealiseerd worden. We vragen het Rijk om mee te doen met de onderstaande investeringen in elektrificatie; waterstof; CO2-infrastructuur; circulaire grondstoffen; en warmte, om het havenindustrieel complex Rotterdam te vernieuwen.

Het haven-industriecluster RotterdamMoerdijk is grootverbruiker van energie en veroorzaakt bijna 20% van de CO2uitstoot in Nederland. Om de doelstellingen van het klimaatakkoord te halen, is in deze regio een drastische verbetering in energie- en grondstoffenefficiëntie en vergaande decarbonisatie nodig. Het Fieldlab Industrial Electrification werkt aan de ontwikkeling en implementatie van innovatieve technologieën op het gebied van industriële elektrificatie met het doel om fossiel gedreven processen in de industrie te vervangen. Het Fieldlab Industrial Electrification is een initiatief van Deltalinqs, FME, InnovationQuarter, Port of Rotterdam en TNO. Het initiatief wordt sterk ondersteund door de gemeente Rotterdam en de provincie ZuidHolland. Rientz Willem Bol, directeur-eigenaar Bolidt

Industriële elektrificatie: Om de ontwikkeling en implementatie van innovatieve technologieën op het gebied van industriële elektrificatie te versnellen is het Fieldlab Industriële Elektrificatie opgericht. Middels de bundeling van kennis en een fysieke locatie te midden van en samen met industriële eindgebruikers, kunnen mkbtechnologie leveranciers hun Power2X technologie versneld ontwikkelen, testen en gebruiksklaar maken voor industriële toepassing en opschaling. Dit sluit ook op aan op ontwikkelingen zoals bij Campus @Sea. We vragen het Rijk om mee te doen met: - Aansluiting van wind op zee op Maasvlakte Rotterdam; - Investeringen in pilot en demo projecten en de benodigde Fieldlab faciliteiten. Waterstof: Duurzame waterstof is een essentiële energiedrager en grondstof, waarmee we de industrie, energievoorziening en mobiliteit innovatief verduurzamen. Waterstof is nodig om de wereldwijde klimaatdoelstellingen te behalen én om de Nederlandse economie toekomstbestendig te maken. Binnen de nationale waterstofambities is Zuid-Holland een onmisbare schakel. De aanwezigheid van (haven)infrastructuur, achterlandverbindingen, grote industriële en chemische clusters, een innovatief ecosysteem én sterke maakindustrie, maken Zuid-Holland dé plek waar waterstof op grote schaal geïmporteerd, geproduceerd en toegepast wordt.

Het verzilveren van deze unieke uitgangspositie om uit te groeien tot Europa’s grootste waterstofhub is niet alleen een kans, maar ook een noodzaak. Zowel economisch als voor het klimaat. Zowel voor de regio, als voor Nederland als geheel. We vragen het Rijk om mee te doen met: - Ontwikkeling infrastructuur. Werk samen met de private en publieke spelers in Nederland aan een sterk nationaal waterstof ecosysteem, door enerzijds de Groenvermogen NL propositie voor het Nationaal Groeifonds te steunen én daarnaast de Groeiagenda Zuid-Holland uit te voeren; - Investeringen, via het Nationaal Groeifonds en relevante Europese fondsen, in energie-infrastructuur en kennis en innovatie. Infrastructuur voor waterstof: van wind op zee, via electrolysers naar de chemie en met pijpleidingen: vanuit Rotterdam naar Chemelot en in directe verbinding met Duitsland; - Blauwe waterstof. Dit is noodzakelijk om de weg te vereffenen voor groene waterstof. Door infrastructuur zowel voor blauwe als groene waterstof te gebruiken worden de benodigde kostenreductie en schaalsprong gerealiseerd, waardoor een markt en keten ontstaan waarbinnen groene waterstof rendabel kan worden; - Investeringen in scale-ups op het gebied van circulaire en biobased grondstoffen.

Bied garanties voor beleidsrisico’s op dit gebied, zoals de Vlaamse Investeringsbank in België dat doet en benut hiervoor de financiële capaciteit van Invest-NL; - Consistent betrouwbaar langjarig beleid zodat private partijen de benodigde grootschalige investeringen in waterstofproductie en ontwikkeling durven te doen. Carbon Capture Storage & Carbon Capture Utilization (CO2): Het haven industrieel complex zet vol in op reductie van de CO2-uitstoot via het Porthos -project, waarmee CO2 wordt afgevangen en wordt opgeslagen in lege gasvelden onder de Noordzee. Daarbij wordt ook het hergebruik van CO2 meegenomen. In eerste instantie naar de glastuinbouw in de Greenport, voor wie een betrouwbare CO2-voorziening van hoge zuiverheid essentieel is om de overstap naar duurzame warmte te kunnen maken. In de nabije toekomst komen andere toepassingen van CO2 in beeld, met name als grondstof voor de chemie. Op midden- tot lange termijn is de grootschalige productie van synthetische chemicaliën en brandstoffen op basis van CO2 en groene waterstof een zeer strategische kans voor de haven om ook in de toekomst de aangewezen energiehaven van Noord-Europa te zijn, met name voor Sustainable Aviation Fuel en synthetische methanol als chemische bouwsteen en brandstof voor zwaar transport.

In de komende jaren is er gezamenlijke inspanning nodig om de benodigde innovaties, pilots en demonstratie fabrieken te realiseren, o.a. middels het Fieldlab Industriële Elektrificatie en het CCU-programma Zuid-Holland. Groeiagenda Zuid-Holland - Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid – DEFINITIEVE VERSIE Eindredactie: djoeke.altena@economicboardzuidholland.nl & v.dobbe@mrdh.nl

We vragen het Rijk om mee te doen met: - Realisatie van Porthos om de transitie naar duurzame industrie en decarbonisatie van de Nederlandse economie en samenleving mogelijk te maken; - Samenwerking met private organisaties voor de realisatie van de buisleidingenbundel Rotterdam – Chemelot – Noordrijn-Westfalen, met o.a. CO2 verbindingen naar andere industriële clusters; - Het versterken van een aantrekkelijk investering- en vestigingsklimaat voor nieuwe fabrieken voor grootschalige productie van chemicaliën en brandstoffen met CO2 als grondstof; - Investeringen in productiefaciliteiten en kansrijke transitie projecten. Circulaire grondstoffen en duurzame chemie: Fossiele niet-duurzame grondstoffen vervangen we door duurzame, hernieuwbare en algemeen beschikbare circulaire grondstoffen. Zowel door het verduurzamen van bestaande productieprocessen én de realisatie van geheel nieuwe fabrieken. Twee van de meest perspectief-rijkste ontwikkelingen zijn chemische recycling van reststromen (bijvoorbeeld de verwerking van afvalplastics) en bioraffinage (verwerking van duurzame biomassa) voor de productie van geavanceerde brandstoffen, chemicaliën ofwel groene chemie.

Met de Biotech Campus en Bioprocess Pilot Facility in Delft, de aanwezige kennisinstellingen, de Greenports en het haven industrieel complex met de grootste biobrandstoffen productiecapaciteit van Europa, heeft Zuid-Holland de kennisontwikkeling, innovatie en het ondernemerschap om op industriële schaal biogrondstoffen te verwerken en op de markt te brengen. Met de logistieke hub functie van de haven en circa 15 raffinaderijen is het industriële complex ook de uitgelezen plek om op grote schaal reststromen om te zetten in nieuwe grondstoffen voor industriële processen. Zo zijn er bijvoorbeeld kansen om boorplatforms op zee duurzaam te demonteren en materiaal te hergebruiken voor andere toepassingen.

We vragen het Rijk om mee te doen met: - Het versterken van een aantrekkelijk investerings- en vestigingsklimaat op basis van een gelijk speelveld in Europa om Nederland, met de mainport Rotterdam, leidend te maken op de productie van hernieuwbare grond- en brandstoffen; - Een herziening van het derde Landelijk AfvalbeheerPlan (LAP3), voor de ontwikkeling van chemische recycling van afvalplastics, met erkenning van de waardevolle rol van chemische recycling in de circulaire chemie; - Ondersteuning van biobrandstoffen als benodigde transitie brandstof voor drop-in licht wegtransport, voor de ontwikkeling van bioraffinage (aanpassing SER Biomassa advies); - Wegnemen van het structurele negatieve prijsnadeel van duurzame producten tegenover fossiele producten met een doelgericht subsidie-instrumentarium gericht op zowel de hogere (investerings)kosten als ook de vermeden CO2 equivalenten, voor een kansrijke ontwikkeling van “green chemistry” en bioraffinage; - Investeringen en cofinanciering voor productiefaciliteiten en kansrijke transitie projecten zoals opschaling van bioraffinage; - Realiseren van import van afvalstromen t.b.v. verwaarding van afvalstromen; - Ontwikkeling van een professionele fieldlab omgeving en faciliteiten, voor de realisatie van chemische recycling pilot onderzoek en demo plants.

Warmte: Energie-infrastructuur voor warmte biedt in de regio grote kansen om CO2-reductie doelen te halen, maar vergt ook zeer ingrijpende transitie in de systemen en infrastructuur voor warmte. De regio zet sterk in op een transitie naar een integraal systeem van warmtenetten. Zo kan zowel duurzame restwarmte, geothermische warmte als warmte uit nieuwe bronnen worden gebruikt in de industrie, gebouwde omgeving en in de kassen van de Greenports.

De glastuinbouw, met name geconcentreerd in de Greenport maar ook daarbuiten, heeft een grote warmtebehoefte, groter dan die van de gebouwde omgeving. Aanleg en aansluiting van de Greenport op een warmte-infrastructuur voor de benutting van restwarmte is een essentieel element in de energietransitie en voor de sector om concurrerend te blijven. De huidige beschikbaarheid van lokale duurzame bronnen is echter vaak onvoldoende om in de warmtebehoefte van de glastuinbouw te voorzien. Ook in de gebouwde omgeving zijn niet altijd voldoende lokale (duurzame) warmtebronnen voorhanden en is levering van warmte via een nieuwe warmte-infrastructuur essentieel. Daarnaast is zowel voor de glastuinbouw als voor de gebouwde omgeving uitbreiding van lokale geothermie en aquathermie bronnen nodig en liggen er kansen op het vlak van bijvoorbeeld zonthermie en de invoeding van dergelijke innovatieve bronnen in het systeem. De regio streeft naar één systeem waarin glastuinbouw en gebouwde omgeving via cascadering en buffering, verbonden zijn. Er is reeds een start gemaakt met aanleg van delen van een warmte-infrastructuur, vooralsnog op restwarmte uit het industrieel cluster (WarmtelinQ) met een Zuid-Hollandse warmterotonde, en de voorbereiding van regionale distributienetten.

Ook zijn er diverse geothermie-initiatieven gestart, naast reeds operationele bronnen die de basis vormen voor de distributienetten. We vragen het Rijk mee te doen met: - De aanleg van een hoofdinfrastructuur voor warmte, waaronder (bovenlokale) warmtenetten (Leiden, Den Haag, Delft, Drechtsteden, Westland, Oostland). Totaalinvestering van 1,5 miljard Euro (looptijd 20 jaar); - Doorontwikkeling van geothermie door innovatie en toepassing. Proposities: gereed en/of ingediend (1) - Groenvermogen van de Nederlandse economie: • Waterstofproductie voor industrie (verduurzamingen industriële sectoren); • Elektrolyzers; • Nieuwe buisleidingen waterstof.

Volgende fase (2)

Wordt uitgewerkt (3)

- Startmotor Haven; - Industriële elektrificatie; - Internationale waterstofketen buisleidingen; - Warmtenetwerken (WarmtelinQ); - Duurzame chemie en circulaire grondstoffen (o.a. chemische recycling, productie van bio- en synthetische brandstoffen).

- Geothermie; - CO2-afvang en -gebruik; - Verduurzaming industrie, tuinbouw, gebouwde omgeving.

9. Systeeminterventie Mobiliteitstransitie + Logistieke transitie Hoe houden we de meest drukbevolkte plekken van Nederland bereikbaar? Hoe verbinden we de verschillende kennisknooppunten en innovatieve plekken met elkaar en hoe kom je dan snel van huis op je werk of opleiding? Mensen, locaties en ideeën in Zuid-Holland verbonden met elkaar en de wereld Zuid-Holland is de meest dichtbevolkte regio van het land, met veel steden, veel economische sectoren en veel groene gebieden. En dat allemaal in een straal van circa 30 km. Zuid-Holland is goed voor een kwart van de Nederlandse economie. Tot 2040 komen er in Zuid-Holland ongeveer 400.000 mensen bij. Die hebben huizen en banen nodig, en moeten makkelijk van werk naar woning, school en groene gebieden kunnen reizen. De plekken waar mensen werken en leren moeten goed met elkaar verbonden zijn, als voorwaarde voor verdere innovatie, productie en scholing in de regio. Binnen Zuid-Holland, met de rest van Nederland en naar de rest van de wereld, is bereikbaarheid essentieel. Ook voor het vervoer van goederen en het mkb, een grote Zuid-Hollandse en Nederlandse sector, is dit van groot belang. Met optimale bereikbaarheid en leefbaarheid, kortom een goed vestigingsklimaat, wordt agglomeratiekracht benut en kan Zuid-Holland een nog grotere bijdrage leveren aan Nederland. Stilstand is daarbij achteruitgang.

In de afgelopen tien jaar is de groei van reizigers en goederen exponentieel toegenomen, terwijl de investeringen in OESO: infrastructuur zijn achtergebleven. Het mobiliteitssysteem “Accessibility is key to support the in Zuid-Holland dreigt daarmee vast te lopen, ook als economic integration of Zuid-Holland and ‘gateway to Europe’. Het bereikbaar en leefbaar houden balanced development of the region. van Zuid-Holland is dé grote puzzel voor de komende jaren, Improving accessibility by investing in wetende dat er ook een grote beheer en public transport infrastructure has onderhoudsopgave op ons afkomt. benefits beyond the infrastructure, including improving further functional integration and increasing agglomeration benefits, supporting a modal shift toward more sustainable modes of transportation, and accommodating population growth through the development of compact and sustainable cities.”

Zuid-Holland kent in tien jaar tijd een woningbouwopgave van ongeveer 200.000 woningen, in twintig jaar tijd is dat waarschijnlijk zelfs circa 300.000 woningen. Dat is een kwart van de bouwopgave in heel Nederland. Ook zien we dat er ruimte voor bedrijvigheid nodig is en blijft, voor bijvoorbeeld de maakindustrie. Dat betekent dat werklocaties niet zomaar getransformeerd kunnen worden naar woonlocaties. En uitgangspunt is dat de groene gebieden behouden moeten blijven. De ruimte is dus schaars, de opgave is complex. Het samenhangend oplossen van deze grote opgave maakt vestiging van nieuwe inwoners en bedrijven mogelijk, terwijl de leefbaarheid gegarandeerd blijft. Dat biedt economische ontwikkeling voor het hele land, maar is wel een enorme ruimtelijke en bereikbaarheidsopgave. Want waar meer mensen wonen, werken en recreëren, moeten we ook zorgen voor voldoende infrastructuur en het blijvend onderhouden daarvan. Bedenk hierbij dat de luchtkwaliteit reeds behoorlijk onder druk staat, waarbij Zuid-Holland goed is voor een derde van de klimaatopgave in Nederland. Investeren in slimme verbindingen in alle mobiliteitsvormen en het oplossen van mobiliteitsknelpunten is urgent om het woningbouwtekort aan te pakken, ruimte voor bedrijvigheid te blijven bieden, de logistieke sector te faciliteren en om te verduurzamen.

In Zuid-Holland komen tot 2040 verschillende grote opgaven samen: • Versnellen van de woningbouw en transformatie van werklocaties; • Accommoderen van de sterke groei van reizigers en goederenvervoer; • Faciliteren van innovatie en doorontwikkeling van economische hotspots, campussen en het havenindustrieel complex en de greenports, maar ook mobiliteitsinnovatie (automatisch vervoer); • Bijdragen aan grotere leefbaarheid, waaronder reductie van CO2- en stikstofemissies en bereikbaarheid van groene gebieden; • Economische kansen benutten door het versterken van de agglomeratiekracht: bereikbaarheid banen, ontsluiting economische toplocaties en toponderwijs, verbinden van clusters. Groeiagenda Zuid-Holland - Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid – DEFINITIEVE VERSIE Eindredactie: djoeke.altena@economicboardzuidholland.nl & v.dobbe@mrdh.nl

Noodzakelijk nationaal beleid We zien dat de Rijksoverheid de afgelopen tien jaar -in vergelijking met de tien jaar daarvoor- weinig nieuwe middelen beschikbaar had via het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT) voor nieuwe investeringen in infrastructuur. Vrije middelen in het nationale Mobiliteitsfonds worden vooral ingezet voor noodzakelijk beheer en onderhoud. Tegelijkertijd is de ruimte van de regio om te investeren in infrastructuur ook drastisch afgenomen, waarbij wij ons gesteld zien voor stijgende kosten van beheer en onderhoud. Daarom lopen we in Zuid-Holland nu achter met investeringen in bereikbaarheid. We hebben als regio in goede samenwerking met het Rijk de afgelopen jaren veel onderzoek verricht en oplossingsrichtingen bekeken, maar de broodnodige bekostiging van nieuwe investeringen blijft een zoektocht. Er is beleidsmatig volop aandacht voor de groei van mobiliteit en goederenvervoer, en de ontwikkelingen in mobiliteitsgedrag, bijvoorbeeld het toenemend belang van hoogwaardig openbaar vervoer (HOV), lopen en fietsen. Echter, er is nu vooral snel investeringsgeld nodig, zodat we in Nederland en Zuid-Holland niet gaan vastlopen.

← Vorig deel Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://raad.albrandswaard.nl/api/v1/meetings/3316/documents/24373