C2. Dreigingsbeeld Ondermijning Nederland 2026
Tekst van het document
Tops en Van Der Torre noemen verschillende economi- sche functies die criminelen kunnen vervullen zoals: a) opdrachtgever in legale sectoren door werk te verschaffen aan bijvoorbeeld autobedrijven, b) werkgever van bijvoorbeeld arbeidsmigranten, c) huisvester van kwetsbare bevolkingsgroepen of d) bankier voor ondernemers of mensen met schulden. 181 Er zijn geen signalen dat CSV’s een economische sector of locatie in hun grip hebben, maar wel dat zij deze benutten. Dat kan CSV’s meer economisch gewicht geven. Zo maken zij gebruik van bestaande (logistieke) ketens van legitieme bedrijven, richten zij legale ondernemingen op (met gebruik van een stroman)182 om hun activiteiten uit te voeren of te verhullen183 en investeren zij hun verkregen vermo- gen in de legale economie door bijvoorbeeld (lokaal) vastgoed aan te kopen. 184 Ondermijnende activiteiten leiden tot politiek-be- stuurlijke schade doordat zij de vitaliteit van en het vertrouwen in politiek-bestuurlijke infrastructuren aantasten. Politiek-bestuurlijke infrastructuren zijn breed gedefinieerd en omvatten zowel de rechtspre- kende, wetgevende en uitvoerende macht als media (zie paragraaf 3.2.4). De vitaliteit refereert aan de beoogde werking van die infrastructuren.
Schade kan ontstaan als bijvoorbeeld sprake zou zijn van: aan- tasting van de onafhankelijkheid van de rechtspraak, belangenverstrengeling bij bestuurders, bedreiging van journalisten, aantasting van het functioneren van de politieke vertegenwoordiging, aantasting van het functioneren van het openbaar bestuur en daaraan verbonden ambtenaren, aantasting van het veiligheids- apparaat en verlies van het geweldsmonopolie van de overheid. Vertrouwen gaat over het geloof dat burgers hebben in de eerlijkheid, betrouwbaarheid en legitimi- teit van politiek-bestuurlijke infrastructuren. Kader 6.3 Bedrijf misbruikt voor witwassen crimineel geld Februari 2026 meldde het OM in een persbericht dat het een bedrijf een strafbeschikking van 500.000 euro heeft opgelegd voor overtredingen van de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (Wwft). “Het bedrijf heeft gedurende langere tijd onvoldoende gecontroleerd wie de klanten waren die meer - malen grote bedragen cash kwamen uitgeven. Het OM doet de zaak af met een strafbeschikking om de schaarse zittingsruimte bij de rechtbank Rotterdam vrij te spelen. De witwaszaak komt voort uit een zaak tegen een inmiddels veroor - deelde onderwereldbankier die grote bedragen misdaadgeld in het criminele milieu ophaalde om dat wit te wassen.” De verdachte gaf dat geld onder verschillende namen uit aan luxegoede- ren.
De tassen stuurde de verdachte naar China, om ze daar weer te verkopen. “Zo leek de op- brengst afkomstig uit legitieme handel. Dit staat bekend als ‘Daigou’ handel en is een manier om crimineel geld via luxegoederen te verplaatsen.” Naast de koper zijn nog twee andere verdachten in beeld gekomen in de witwaszaak. Een daarvan is een toenmalig verkoopmedewerker van het bedrijf. De witwaszaak tegen de drie betrokken verdachten liep februari 2026 nog. 179 “Havenbedrijven en transporteurs kunnen ongewild verwikkeld raken in cocaïnehandel en ellende verwachten. “De angst die in de haven wordt ervaren, is best ingrijpend. [….] Geweld en intimidatie; medewerkers opzoeken thuis, in het café of op de sportschool; infiltratie, ronselpraktijken, honderden uithalers op de terreinen tegen wie je als medewerker aan kunt lopen: de risicobedrijven hebben er allemaal ervaring mee.”180 6.4 Risico’s voor havenbedrijven en transporteurs Economisch gewicht in vakantieparken Een voorbeeld van economisch gewicht van CSV’s is zichtbaar binnen vakantieparken. CSV’s kunnen invloed verwerven in een vakantiepark door erin te investeren, aandelen te kopen of een lening te verstrekken.
CSV’s hebben op deze manier geen van de kosten (verantwoordelijk voor de exploitatie of schulden), maar wel de baten (zeggenschap over de verdeling van de winst).185 Bovendien kunnen vakantiewoningen worden gebruikt voor cri- minele activiteiten zoals drugsproductie of prostitutie}, maar ook voor vormen van huisvesting die in strijd zijn met wet- en regelgeving, zoals het illegaal onderbrengen van arbeidsmigranten of personen zonder verblijfsrecht. Wanneer CSV’s invloed in vakantieparken hebben, kunnen andere investeerders terughoudend worden om te investeren in die vakantieparken. Zo kan een negatieve spiraal ontstaan tussen vitaliteit en vertrouwen. Kader 6.5 6.3 Politiek-bestuurlijke schade door ondermijnende activiteiten Als gesproken wordt over politiek-bestuurlijke schade dan is in dit DON de aanname dat die vooral voortkomt uit:* 1. Manipulatie door: a) afscherming waardoor CSV’s onder de radar kunnen blijven, b) actieve strijd tegen de rechtstaat en c) invloed en/of machtspositie. 2. Werving en inzet van functionarissen en medewerkers. 3. Invulling van maatschappelijke behoeften door CSV’s. * De mate waarin de rechtstaat zelf in staat is om georganiseerde criminaliteit te beteugelen speelt uiteraard ook een rol bij de schade die kan ontstaan.
Die laatste invalshoek wordt in het DON beschouwd als onderdeel van systeemkwetsbaarheden en wordt in dit hoofdstuk niet nader uitgewerkt. 73 Hoofstuk 6 | Dynamische wisselwerking ondermijnende effecten en activiteiten72 Hoofstuk 6 | Dynamische wisselwerking ondermijnende effecten en activiteiten
Door het illegale karakter van CSV’s is afscherming | Politiek-bestuurlijke schade ontstaat verder wanneer van operaties en financiën noodzakelijk. Om onder | Aantasting functioneren rechtsstaat door | Voorbeeld druk op journalisten | CSV’s invloed op of een machtspositie hebben in de radar te blijven hanteren CSV’s allerlei defensieve | geweldsdreiging van CSV’s | In een interview uit 2025 met misdaadjournalisten | politiek-bestuurlijke infrastructuren. Denk aan de contra-strategieën (zie paragraaf 3.1.1). De tijdspanne | Uit een enquête van Investico en De Groene | Belleman en Van Den Heuvel in HP de Tijd geeft | mogelijkheid dat handlangers gemeenteraadslid zijn Amsterdammer in 2023 onder Nederlandse | Van Den Heuvel aan dat hij sinds hij over de groep waarin CSV’s hun gang kunnen gaan, draagt bij aan de | rechters en officieren van justitie blijkt dat de | van T. begon te schrijven wordt beveiligd. Belleman | en zo toegang hebben tot het gemeentebestuur en/of dreiging die van hen uitgaat. Volgens Europol is 34% | helft van hen in hun werk te maken heeft gehad | en Van Den Heuvel verwijzen naar aanslagen op | besluitvorming in de gemeenteraad kunnen beïnvloe- van de criminele netwerken meer dan 10 jaren actief en | met bedreigingen, vaak vanuit het criminele | de redactie van De Telegraaf en op het pand van | den.
Invloed op of een machtspositie in sociale of eco- in staat hun invloed en macht te behouden.186 Door in- | milieu. Bij een derde van de gevallen ging het om | Panorama, waarbij een raketwerper is gebruikt. | nomische infrastructuren leidt eveneens tot schade. De zage in versleuteld berichtenverkeer tussen criminelen | zaken rond georganiseerde criminaliteit, zoals | Ook geven zij aan dat uit onderschepte PGP- | zeggenschap van de Nederlandse overheid over haar kwamen CSV’s op de radar die anders nog jaren door | het Marengo-proces. Dreiging en geweld leiden | berichten bleek dat er concrete plannen waren | eigen grondgebied wordt aangetast indien CSV’s in hadden kunnen gaan. Wanneer CSV’s succesvol onder | ertoe dat magistraten hun werk aanpassen: | om een aanslag te plegen op de studio van RTL | staat zijn grote invloed of een machtspositie te hebben sommige dossiers worden anoniem behandeld, | Boulevard. Volgens de geïnterviewden heeft de radar kunnen opereren zonder dat de overheid in | meerdere rechters of officieren nemen een zaak | de moord op Peter R. de Vries een diepe indruk | in bepaalde economische sectoren of op bepaalde lo- staat is effectief in te grijpen, ontstaat schade aan het | samen op en 8% weigert wel eens een zaak uit | gemaakt. Het heeft angst veroorzaakt binnen de | caties (zie ook paragraaf 6.4). Hierdoor kan de overheid vertrouwen in de rechtstaat.
| veiligheidsoverwegingen. | journalistiek, waarbij Belleman aangeeft dat je | grip verliezen op wat daarbinnen plaatsvindt. wel voorzichtiger wordt met alles wat je opschrijft. CSV’s hanteren ook offensieve contrastrategieën en | De angst voor escalatie beïnvloedt ook het | Bovendien zijn er collega’s gestopt en zijn bronnen | Politiek-bestuurlijke schade ontstaat ook wanneer gaan, zeker wanneer hun belangen onder druk staan, | privéleven en besluitvorming. Officieren en | terughoudender geworden. In hun beleving is | functionarissen van de rechtsstaat betrokken raken bij rechters schermen informatie af, nemen extra | er niet alleen binnen de journalistiek, maar ook actief de strijd aan met de rechtstaat (zie paragraaf 7.4). | beveiligingsmaatregelen en overwegen soms te | bij rechters, advocaten, politie en het Openbaar | georganiseerde criminaliteit. Hoewel een totaalover- De vitaliteit van en het vertrouwen in de rechtstaat wor- | stoppen. Bovendien hebben meerdere officieren | Ministerie angst ingeslopen als gevolg van het | zicht ontbreekt, zijn voorbeelden van betrokkenheid den aangetast wanneer CSV’s actief de strijd aangaan | en rechters aangegeven nooit aan een zaak als | geweld vanuit georganiseerde criminaliteit.188 | bekend binnen uiteenlopende sectoren van de over- met de rechtstaat.
Zo kan angst in zo’n situatie een rol | het Marengo-proces te willen werken of een zaak | heid. Overheidsfunctionarissen vormen aantrekkelijke gaan spelen bij besluitvorming en taakuitoefening. Dit | te willen doen waar zij beveiligd voor moeten | doelwitten, omdat zij toegang hebben tot systemen tast het fundament van de democratische rechtsstaat | worden. Aanvullend maakt een groot gedeelte | Kader 6.7 | en informatie en bevoegdheden hebben (zie paragraaf aan: een systeem waarin onafhankelijke rechtspraak, | van de respondenten, zo’n negentig procent, zich | 3.2.4). Misbruik van overheidssystemen, -diensten en zorgen over de verharding van de onderwereld transparante informatievoorziening en integere insti- | en de invloed daarvan op de rechtstaat.187 | Voorbeeld van lekken informatie aan criminelen | -producten zal het publieke vertrouwen in overheids- tuties de basis vormen voor legitieme besluitvorming | Het onderzoek laat zien dat georganiseerde | De rechtbank Overijssel heeft op 18 maart 2025 | processen onder druk zetten. Zo heeft de overheid en maatschappelijke stabiliteit.
Burgers en bedrijven | criminaliteit niet alleen directe fysieke risico’s | een 40-jarige voormalige politieambtenaar | persoonsgevoelige informatie van burgers, die burgers verliezen vertrouwen in de overheid wanneer de integri- | veroorzaakt, maar ook de weerbaarheid van de | veroordeeld tot achttien maanden gevangenisstraf | verplicht zijn aan te leveren. Misbruik van die informa- teit van ambtenaren in het geding is. Functionarissen | rechtsstaat aantast door (de zichtbare) intimidatie, | voor meervoudige computervredebreuk, | tie tast het vertrouwen in politiek-bestuurlijke infra- van de rechtstaat kunnen bovendien cynisch worden of | bedreiging en fysiek geweld tegen juristen. | schending van het ambtsgeheim en het lekken | structuren aan, maar ook de vitaliteit. Het lekken van van vertrouwelijke informatie uit politiesystemen een gevoel van machteloosheid ervaren. | in ruil voor geld. Tussen 2016 en 2020 kreeg hij | opsporingsinformatie tast bijvoorbeeld de effectiviteit Kader 6.6 | onbevoegd toegang tot politiegegevens over | van opsporing aan en kan bijdragen aan de andere in personen en lopende onderzoeken en verstrekte | deze paragraaf genoemde bronnen van schade. deze aan een 37-jarige medeverdachte uit Almere, die hem daarvoor geld betaalde. In totaal ging het | Tot slot ontstaat politiek-bestuurlijke schade wanneer om ongeveer vijftien bevragingen.
De rechtbank | CSV’s maatschappelijke behoeften invullen. Dat draagt oordeelde dat de ex-agent het vertrouwen in de politie ernstig had geschaad en misbruik maakte | bij aan invloed op een machtspositie van CSV’s in van zijn positie.189 | sectoren of wijken en veroorzaakt politiek-bestuurlijke schade doordat de overheid grip kan verliezen op die Kader 6.8 | sectoren en locaties. Zie verder paragraaf 6.4 en 7.2. 74 | 75 Ondermijnende activiteiten leiden tot sociale schade. Zij zijn van invloed op sociale cohesie en objectieve en subjectieve veiligheid, in het bijzonder binnen lokale omgevingen of specifieke bevolkingsgroepen. Sociale cohesie gaat volgens het Sociaal en Cultureel Planbu- reau (SCP) over de mate waarin (groepen) mensen zich met elkaar en met instituties verbonden voelen, en dat ook in hun gedrag laten zien. Het gaat om ‘de lijm’ die gemeenschappen bij elkaar houdt.190 Bij sociale cohesie kan een onderscheid gemaakt worden tussen horizontale en verticale verbindingen. Horizontale verbindingen gaan over het vertrouwen en de verbondenheid die (groepen) burgers onderling ervaren, bijvoorbeeld tussen buren of binnen socia- le netwerken.
Verticale verbindingen gaan over het vertrouwen van burgers in de overheid191, hier specifiek gericht op het vermogen van de overheid om te voor- zien in de basisbehoeftendie betrekking hebben op het sociale domein: voorzieningen, middelen en diensten die burgers nodig hebben om in hun basisbehoeften en kwaliteit van leven te voorzien.* In het DON is de aanname dat sociale schade vooral wordt veroorzaakt door: 1. Manipulatie door invloed op of een machtspositie in wijken of bedrijven. 2. Werving en inzet van burgers en bedrijven bij ondermijnende activiteiten. 3. Vervlechting van illegale opbrengsten in de samen leving. 4. Invulling van maatschappelijke behoeften door CSV’s. * Sociale behoeften in enge zin verwijst naar de voorzieningen die ervoor zorgen dat personen in de samenleving een basisniveau van welzijn en zekerheid hebben, zoals uitkeringen, zorg, huisvesting, onderwijs, etc. In ruime zin verwijst de term ook naar de behoefte van personen om zich verbonden en gewaardeerd te voelen. SCP hanteert de ruime definitie. 6.4 Sociale schade door ondermijnende activiteiten Een belangrijke oorzaak van sociale schade is de mate van invloed die CSV’s hebben op wijken, ver- enigingen of bevolkingsgroepen, vaak in combinatie met een mate van macht in die omgeving.
Voor hun bedrijfsvoering hebben zij toegang nodig tot locaties, waaronder logistieke knooppunten, opslagplaatsen en ontmoetingsplaatsen en doen zij veelal een beroep op hun eigen sociale omgeving voor ‘personeel’ (zie Voorbeelden grip georganiseerde criminaliteit op wijken De burgemeesters van Amsterdam en Rotterdam schetsten in 2023 in een brief een gitzwart beeld van de greep die georganiseerde criminaliteit op hun steden begint te krijgen. De kwetsbaar- ste, lokale gemeenschappen dreigen te worden vergiftigd door crimineel geld. Ze noemen twee voorbeelden waar hechte criminele netwerken een stevige greep hebben op jongeren. Zware drugs- criminelen bedienen zich in de hele keten van de drugshandel in Nederland van extreem geweld. De burgemeesters spreken de zorg uit terecht te komen in een criminele en geweldscultuur die geleidelijk Italiaanse trekken krijgt. Het gaat daarbij niet alleen om het uitvechten van conflicten over de beheersing van de drugsmarkt, maar ook om geweld uit machtsvertoon en met de bedoeling de democratische rechtsstaat te ontwrichten.193 In september 2025 meldde het Brabants Dag- blad dat in Eindhoven criminele netwerken over langere tijd feitelijke grip hebben op het straat- beeld en bepaalde locaties rond de Kruisstraat en Woenselse Markt. Er is daar al langer sprake van criminaliteit, overlast en openbare ordeversto- ringen.
Uit herhaalde drugsonderzoeken bleek dat horecazaken, bedrijfspanden en woningen rond de Kruisstraat betrokken waren bij handel in verdovende middelen, witwassen en andere ondermijnende activiteiten.194 Kader 6.9 paragraaf 2.1). Om operaties en financiën af te scher- men, is een veilige omgeving essentieel waarin weinig vragen worden gesteld en geen meldingen richting de overheid plaatsvinden. Een toenemende rol van CSV’s in wijken tast de hori- zontale sociale cohesie aan. Burgers en bedrijven die meedoen hebben een voorsprong ten opzichte van hen die niet meedoen. Criminaliteit kan worden gezien als een levenspad dat respect, inkomen en status biedt. Normalisering van crimineel gedrag ligt ook op de loer: activiteiten die eerst onaanvaardbaar leken, raken zo geaccepteerd. Voorbeeld sociale machtspositie bij sport- verenigingen Er zijn signalen dat criminele inmenging voorkomt bij amateursportverenigingen in het hele land,195 variërend van geruchten over criminele sponsors 196 tot faciliteiten die worden gebruikt door CSV’s voor een ontmoetingsplek.197 Bovendien kunnen CSV’s deze omgeving gebruiken om jonge leden binnen hun invloedssfeer te brengen en daarbij richten ze zich met name op kwetsbare jongeren.198 Ook in lokale wijken kunnen CSV’s, door het etaleren van hun status of het actief ronselen van jongeren, een sociale machtspositie opbouwen.
Zij kunnen jongeren die kampen met kansenongelijkheid en sociale uitsluiting een alternatief pad bieden naar status en erkenning. 199 Het aannemen van geld met een verdachte herkomst door amateursportverenigingen kan ertoe leiden dat een donateur invloed opeist of sociale status binnen een sportvereniging ver- werft. Criminele invloed kan ook de clubcultuur aantasten: er ontstaat ruimte voor drugsdeals op het terrein, mensen met een criminele achtergrond verschijnen rond wedstrijden, en bestuurders of medewerkers kunnen onder druk worden gezet of zelfs worden bedreigd wanneer zij een andere koers willen inslaan. 200 Voorbeelden van sociaal-morele schade genoemd door Teun Voeten “Criminaliteit veroorzaakt een alternatief waar- den -en normenpatroon waar de essentiële bouwstenen van sociale cohesie, zoals verant- woordelijkheid, zorg en solidariteit, ontmanteld worden. Egoïstisch winstbejag, hebzucht, mate- rialisme, opportunisme en kortetermijndenken komen daarentegen centraal te staan. [….] Op moreel niveau wordt de criminele levenswijze een begeerlijke manier van leven. [….] Veel mensen in de directe omgeving profiteren mee, maar in elke criminele cultuur heerst een soort omerta, waar mensen uit angst of groepssolidariteit tegenover de buitenwereld zwijgen.
Een gevolg is dat er bij de brave burgerij een tanend vertrouwen in de overheid ontstaat, terwijl cynisme en onverschil- ligheid toenemen. Dit is een zeer kwalijke ontwik- keling die de sociale cohesie, de ruggengraat van elke democratische, open en solidaire samen- leving, grondig aantast. [….] Dit wordt versterkt door patsergedrag van criminelen. [….] Dit wekt niet alleen bij burgers frustratie op, maar ook bij de zogenaamde frontlijnwerkers.” 201 Kader 6.10 Kader 6.11 Gemeenschappen met weinig vertrouwen in de over- heid, maar met veel vertrouwen in de medeburgers, kunnen zich ontwikkelen tot vrijhavens waarbij de overheid wordt gezien als tegenstander in plaats van medestander. Hierdoor raak de overheid grip kwijt op die wijken. 77 Hoofstuk 6 | Dynamische wisselwerking ondermijnende effecten en activiteiten76 Hoofstuk 6 | Dynamische wisselwerking ondermijnende effecten en activiteiten
6.5 | Ecologische schade door Er gaat ook een intimiderende werking uit van de aan- | ondermijnende activiteiten wezigheid van CSV’s, met name als zij invloedrijk zijn | Voorbeeld voorzien in behoeften en daardoor de objectieve en subjectieve veiligheid | De Amsterdamse politie meldde in 2025 te zijn aantasten. Indien deze aanwezigheid en invloed zich | gestuit op criminele netwerken die tegen betaling | Sommige ondermijnende activiteiten veroorzaken | Schadelijke effecten van drugsproductie van meestal duizenden euro’s frauderen met | schade in de directe leefomgeving van personen en in de | In 2024 zijn 167 drugslabs ontmanteld, een blijft versterken, kunnen burgers zich niet langer vrij | hypotheekaanvragen. De hypotheekfraudeurs | natuur. Deze schade beperkt zich niet tot direct merk- | recordaantal zo bleek uit het Nationaal Overzicht voelen om zich te bewegen, te uiten of in te grijpen | regelen huizen voor sjoemelende burgers die hun | bare schade van bijvoorbeeld dumpingen van chemisch | Drugslocaties 2024. Ruim de helft bevond zich in wanneer zij onregelmatigheden signaleren. De aan- | inkomen wat hoger willen laten lijken. Zij regelen | afval. Het kan ook gaan om schade die sluimerend van | woonwijken.
De politie trof ze aan in reguliere wo- wezigheid van productielocaties in wijken en opslag | ook huizen voor drugscriminelen, prostitutiebazen | ningen en appartementen, maar ook in schuren, van illegale goederen of geld brengt risico’s met zich | en arbeidsuitbuiters, waarbij de woningen worden | invloed is op de kwaliteit van leven, de leefomgeving, de | garages en bedrijfspanden. Ook dumpingen van mee. Denk daarbij aan de gevaren van drugslabs in | gebruikt voor de opslag van drugs, als onderduik- | bodem, het water en de biodiversiteit. | drugsafval namen toe: 217 meldingen. Het gaat wijken, maar ook ripdeals of wraakacties die met | adres voor criminelen en om (illegale) arbeidsmi- | De directe leefomgeving wordt geraakt door schadelijke | vaak om jerrycans of vaten die worden achterge- granten te huisvesten. Een schatting is dat er rond | laten in natuurgebieden op verlaten wegen of in geweld gepaard gaan. Zeker incidenten die aandacht | de 60 miljoen euro crimineel vermogen mee is ver- | stoffen die vrijkomen gedurende drugsproductie, afval- | publieke ondergrondse afvalcontainers. Drugscri- krijgen in de media of ervaringen in de directe leef- | diend.
Rechercheurs en agenten van verschillende | dumping, restafval en omgevingsschade door geweldda- | minelen lozen ook rechtstreeks op de bodem, wat omgeving kunnen leiden tot gevoelens van angst, | politie-eenheden geven allemaal aan gestuit te zijn | dige incidenten. Deze activiteiten leiden tot een structu- | extra risico’s met zich meebrengt voor milieu en frustratie en woede. Het idee dat criminelen invloed | op criminele netwerken die frauderen met hypo- | rele verstoring en vervuiling van de openbare ruimte. Dit | volksgezondheid. 206 uitoefenen op de lokale omgeving, dat ze in staat | theekaanvragen. “We denken dat er de afgelopen | tast de veiligheid en leefbaarheid van buurten direct aan. | In Baarle-Nassau is in 2024 op drie akkers mest zijn om vrij te opereren, mensen te intimideren of | jaren bij zo’n 8000 woningen is gefraudeerd bij de | Daarnaast worden natuurgebieden zoals bossen, heide | uitgereden die vermengd bleek met afval van crystal aankoop”, zegt een Amsterdamse politiechef. 202 | meth-productie. Het ging om percelen waarop uien regels te dicteren, kunnen bovendien zorgen voor een | en landbouwgronden getroffen door lozing van che- | werden verbouwd schreef Omroep Brabant. Volgens vergroot gevoel van kwetsbaarheid onder bewoners | misch afval.
Dit leidt tot schade aan de bodem, waardoor | de politie dumpen criminelen steeds vaker drugsaf- en de brede samenleving. | Kader 6.12 | flora en fauna langdurig worden beschadigd. Schadelijke | val direct in de grond, waardoor de vervuiling minder stoffen kunnen doorstromen naar oppervlaktewater en | zichtbaar is en langdurige juridische kwesties ont- CSV’s kunnen hun invloed in de samenleving in de toe- | Door het bieden van mogelijkheden om een hypotheek | grondwater, wat gevolgen heeft voor waterorganismen, | staan over wie verantwoordelijk is voor de opruim- komst blijven versterken door in te (blijven) springen | te krijgen, onderverhuur van panden die zij in het bezit | planten en dieren. Wanneer landbouwgrond en natuur- | kosten. Deskundigen waarschuwen dat de omvang van dit probleem grotendeels onbekend is.207 op behoeften die de overheid of organisaties niet, in | hebben (zie kader 6.12), het bieden van een alternatieve | lijk drinkwater verontreinigd raken, kunnen schadelijke onvoldoende mate of alleen tegen hogere prijzen ver- | bron aan inkomen of het investeren in een (lokale) | stoffen terechtkomen in voedselketens. Dit levert een | Kader 6.13 vullen of onder strikte voorwaarden. Volgens Tops en | maatschappelijke organisatie (zie kader 6.10), creëren | gevaar op voor de volksgezondheid en ecosystemen.
Van der Torre gaan in kwetsbare gebieden in de (boven- | zij een alternatief systeem waarin burgers afhankelijk | Tijdens het transport moeten dieren namelijk dicht op lokale) criminele economie veel geld om. “Afhankelijk | worden van de criminele structuur. Ook kunnen CSV’s | Daarnaast kan blootstelling aan giftige stoffen die | elkaar zitten in slechte omstandigheden, waarbij ze el- van de exacte wijk- of gebiedskenmerken, gaat het op | rollen overnemen door burgers gehoor en erkenning te | bijvoorbeeld vrijkomen bij de productie van drugs | kaars bloed en uitwerpselen aanraken. Bovendien leiden jaarbasis om tientallen of honderden miljoenen, en | bieden waardoor personen gaan leunen op CSV’s. | gezondheidsschade veroorzaken. De meeste van deze | stress en ondervoeding tot een verminderde weerstand. mogelijk om beduidend meer.” Zij stellen dat crimineel | schadelijke effecten, zoals klachten aan de luchtwegen, | Deze omstandigheden zijn dus een broeihaard voor geld smeerolie is op wijk-of dorpsniveau.192 | ogen of huid, zijn mild. Het gaat hier bijvoorbeeld om | ziekten. Wanneer deze ziekten overspringen op mensen hoofdpijn, duizeligheid, huidirritatie, irritatie aan de | kunnen de gevolgen voor de gezondheid van de mens luchtwegen, een aanhoudende hoest of misselijkheid.
| ernstig zijn, zoals sterfte en epidemieën.204 Herhaaldelijke of langdurige blootstelling kan ernstige gevolgen hebben. Zo kan directe blootstelling aan alka- | In het “Dreigingsbeeld Milieucriminaliteit 2021” wordt line in de ogen bij een explosie of inhalatie van fosfine | aandacht besteed aan diverse vormen van milieucrimi- ernstige schade aan ogen en luchtwegen veroorzaken.203 | naliteit die een verband hebben met georganiseerde criminaliteit. Deze delicten veroorzaken uiteenlopende Illegale handel in planten en wilde dieren creëert omstan- | soorten schade, waaronder ecologische. Sommige digheden waarin ziektes zich gemakkelijk verspreiden. | daarvan zijn direct merkbaar, zoals vervuiling van grond, Zo kan de illegale handel van wilde dieren leiden tot | terwijl andere schade, zoals de uitstoot van broeikasgas- zoönoses. Dit zijn ziekten die van dieren op mensen over- | sen of aantasting van biodiversiteit, vooral op langere springen, zoals SARS, COVID-19, HIV, Q-koorts en Ebola.
| termijn zichtbaar wordt.205 78 | 79 6.6 | Schade aan internationale reputatie van Nederland door ondermijnende activiteiten Nederland wordt gezien als een land dat internationaal | Voor Nederlandse georganiseerde drugscriminaliteit een belangrijke rol speelt in georganiseerde (drugs)crimi- | geldt bijvoorbeeld dat CSV’s hoofdzakelijk in en vanuit | Financiële ramingen CBS 2021 van productie van en handel in cocaïne, synthetische drugs en cannabis naliteit en kan worden gezien als land dat onvoldoende | Nederland werkzaam zijn, maar wel in het buitenland | Het CBS schatte voor 2021 dat binnen de landsgrenzen € 15,5 miljard werd verdiend aan de productie van en handel in staat is om zich daartegen te beschermen (zie kader | actief zijn om de handel te faciliteren.210 Ze dragen zo ook | in cocaïne, synthetische drugs en cannabis, waarvan € 3,6 miljard aan de Nederlandse economie kon worden toege- rekend. De rest werd conform de Europese richtlijnen toegerekend aan opdrachtgevers in het buitenland. Vooral bij 6.14 voor enkele signalen).
Dit kan gevolgen hebben | bij aan de invloed en/of machtspositie die CSV’s in het | de handel in cocaïne is het verschil groot tussen wat binnen de landsgrenzen wordt verdiend (10,7 miljard euro) en voor buitenlandse investeringsbereidheid in Nederland, | buitenland verwerven door de handel en winsten die ze | wat deel uitmaakt van het Nederlandse bruto binnenlands product (1,2 miljard euro). Een schatting is dat 98% van samenwerking op veiligheids- en handhavingsgebied, | met die Nederlandse producten behalen (zie kader 6.15). | de geproduceerde synthetische drugs in Nederland is bestemd voor de uitvoer. In 2021 werd 3,2 miljard verdiend aan diplomatieke relaties en de algehele positie van Neder- | de productie van synthetische drugs in Nederland, waarvan 1 miljard daadwerkelijk is achtergebleven in de Neder- land binnen internationale gremia. Dat proces voltrekt | Over de internationale rol van Nederland in het wereld- | landse economie. 221Dit maakt duidelijk dat de productie van en handel in cocaïne, synthetische drugs en cannabis zich niet abrupt, maar manifesteert zich stapsgewijs | wijde witwassen door georganiseerde criminaliteit zijn | vanuit en/of via Nederland niet alleen leidt tot criminele inkomsten in Nederland, maar ook in andere landen. naarmate de gevolgen zichtbaar zijn voor andere staten | geen recente en betrouwbare gegevens aangetroffen.
en internationale partners. | Berichtgeving van de FIOD verwijst naar een schatting | Kader 6.15 van €13 miljard per jaar voor witwassen in zijn totali- De rol van Nederland in georganiseerde criminaliteit | teit waarbij niet duidelijk is wat de peildatum is.211 Het leidt niet alleen tot illegale opbrengsten in Nederland, | National Risk Assessment Witwassen 2023212 baseert maar ook in het buitenland.208 Zo exporteren Nederland- | zich op een onderzoek van het WODC uit 2018, maar se CSV’s met de in Nederland geproduceerde synthetische | onderliggende cijfers zijn gebaseerd op gegevens tot en drugs niet alleen de daaraan klevende problemen mee. | met 2014. FIU Nederland vermeld in het ‘Jaaroverzicht | 6.7 | Ondermijnende effecten versterken Georganiseerde criminaliteit is transnationaal en CSV’s in | FIU-Nederland 2024’ dat ruim €17 miljard aan verdachte | systeemkwetsbaarheden Nederland zijn verbonden met CSV’s in het buitenland. | transacties door meldplichtige organisaties is gemeld213 , Daarbij geldt wel dat kleinere CSV’s met name regionaal | maar die meldingen gelden niet enkel voor georganiseer- | Wanneer ondermijnende effecten optreden, kunnen en lokaal opereren en grotere vaker internationaal.209 | de criminaliteit. | die leiden tot nieuwe systeemkwetsbaarheden of | Voorbeeld dynamische wisselwerking bestaande versterken.
Zo kan een zichzelf versterkend | Het investeren door criminelen van illegaal ver- mechanisme ontstaan waarin schade aan de samenle- | diend geld in woningen om geld wit te wassen kan Internationale blik op Nederland en georganiseerde criminaliteit | ving niet alleen het gevolg is van ondermijnende activi- | de prijzen van woningen in wijken opdrijven en Uit verschillende internationaal gezaghebbende rapporten komt een consistent beeld naar voren over de rol van | teiten, maar ook daaraan bijdragen.222 Zo gaat een inti- | legitieme kopers verdringen. Dat tast de leefbaar- Nederland binnen internationale georganiseerde criminaliteit, in het bijzonder de drugseconomie. Europol stelde | heid van die wijken aan doordat criminelen aan in 2024 dat België, Nederland en Spanje de hoogste volumes van cocaïne-inbeslagnames rapporteren, wat hun | miderende werking uit van de aanwezigheid van CSV’s | invloed winnen en illegale goederen zoals wapens, betekenis als Europese toegangspoorten onderstreept.214 Europol stelde in 2021 dat Nederlandse actoren overver- | in wijken. Hierdoor kan het vertrouwen van burgers in | drugs of geld en/of andere criminelen huisvesten tegenwoordigd zijn in grootschalige cocaïnesmokkel en dat de havens, vooral Rotterdam, een centrale logistieke | de overheid en in elkaar aangetast raken. Dit kan een | met onveilige situaties als gevolg.
Dat kan leiden tot functie vervullen in de distributie naar het Europese achterland.215 De VN omschreef in 2023 Nederland als “a major | klimaat creëren waarin CSV’s goed gedijen, doordat het | extra kwetsbaarheden in die wijken en bijdragen cocaine hub in Europe”.216 En het Amerikaanse Department of State stelde in 2025 dat “the Netherlands plays a key | gepaard kan gaan met een afname van de bereidheid | aan normalisering van criminaliteit in die wijken. role in the international drug trade”.217 | om regels na te leven of misstanden te melden, een af- | Doordat woonruimte uit de reguliere markt ver- name van het (normatieve) gezag van de overheid223 en | dwijnt, kan dit nog verdere krapte op de woning- Dit beeld leidt tot politieke aandacht en kritiek uit het buitenland. Hoewel Nederland meestal wordt gezien als een | markt veroorzaken waar criminelen verder van onmisbare partner die verantwoordelijkheid moet nemen, worden ook directe beschuldigingen geuit. Zo waar- | afname van informele sociale controle. Dit is een sterk | kunnen profiteren. Een grotere afhankelijkheid van schuwde in 2024 de toenmalige Franse minister van Economische Zaken in de senaat dat Nederland voor de pro- | vereenvoudigd voorbeeld.
In de praktijk, gaat het om | en/of invloed van criminelen in combinatie met (het ductie van synthetische drugs hard op weg is om hetzelfde te worden als Colombia voor cocaïne, met het risico dat | een dynamische - in plaats van ‘lineaire’ - wisselwer- | dreigen met) geweld door criminelen kan uitmon- er “nieuwe Medellíns in het hart van het Europese continent ontstaan”.218 In België klonk een vergelijkbaar geluid: in | king tussen uiteenlopende ondermijnende activiteiten, | den in een angstcultuur om zaken aan de overheid 2018 verklaarde de toenmalige burgemeester Bart De Wever dat “het drugsgeweld overwaait uit Nederland”219 en | effecten en systeemkwetsbaarheden. | te melden. Dit maakt bijvoorbeeld het toezicht op in 2024 noemde hij Nederland “het narcoland van Europa”220. | vastgoedtransacties nog lastiger.224 Kader 6.14 | Kader 6.16 80 | 81 Inleiding 7 Dreigingen Ondermijning door georganiseerde criminaliteit tast op sluipende en vaak onzichtbare wijze de rechtsstaat aan en vormt een dreiging voor de nationale veiligheid. Het gevaar bestaat dat de rol van georganiseerde criminaliteit in de samenleving toeneemt, terwijl de grip van de samenleving op georganiseerde criminaliteit door eigen kwetsbaarheden afneemt. Geïdentificeerde dreigingen schetsen een somber toekomstbeeld. Die dreigingen zijn: 1. Sociaal vangnet door georganiseerde criminaliteit. 2.
Olievlekwerking in samenleving van betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit. 3. Beïnvloeding van besluitvorming en taakuitoefening door structurele manipulatie CSV’s. 4. Illegale opbrengsten vinden weg in samenleving door uiteenlopend gebruik financiële kanalen. 5. Cumulatieve schade door verwevenheid van statelijke, ideologische en criminele actoren. Deze dreigingen leiden bij manifestatie tot aantasting van de nationale veiligheid, in het bijzonder de nationale veiligheidsbelangen economische veiligheid en sociale en politieke stabiliteit. In dit hoofdstuk worden vijf dreigingen beschreven. De dreigingen schetsen vooral wat ons te wachten kan staan. Vier daarvan zijn tot stand gekomen op basis van de in hoofdstuk 6 beschreven combinaties van onder- mijnende activiteiten die ieder op zich en in samenhang economische, politiek-bestuurlijke en sociale schade veroorzaken. In het voorgaande hoofdstuk lag het accent op het perspectief van CSV’s, bij dreigingen is gekozen voor het perspectief samenleving. Dus bijvoor- beeld in plaats van ‘werving en inzet door CSV’s’ is dat bij dreigingen gespiegeld naar ‘betrokkenheid van de samenleving’. Een vijfde is afzonderlijk toegevoegd, namelijk de dreiging die gaat over verwevenheid van criminele met statelijke of ideologische actoren. Dit op basis van geopolitieke ontwikkelingen en analyse van documenten.
De dreigingen zijn geanalyseerd in combinatie met doelen van CSV’s, systeemkwetsbaarhe- den en/of bredere ontwikkelingen zoals die in eerdere hoofdstukken zijn beschreven. Die combinatie bepaalt de mate van dreiging. 7.1 Dreigingen vormen geen foto van huidige situatie Soms zijn voorbeelden van (delen van) de dreiging al bekend, maar veelal gaat het in deze analyse om een doorvertaling van zwakke signalen of om plausibele re- deneringen zonder harde feiten. Als alleen zou worden beschreven wat nu al gebeurt, kan ingrijpen te laat zijn. Dit heeft alles te maken met het sluimerende karakter van ondermijning (zie paragraaf 6.1). De dreigingen vor- men dan ook geen ‘foto-opname’ van de huidige situatie. Net als dat tijdens een toneelstuk spots zijn gericht op specifieke delen van het toneel, zijn in dit hoofdstuk de spots gericht op afzonderlijke dreigingen die zich bevin- den in het bredere dreigingslandschap van ondermij- ning. Hoewel dreigingen op zichzelf staan, beïnvloeden of versterken ze elkaar ook. Zo kan dreiging 1 (sociaal vangnet door georganiseerde criminaliteit) bijdragen aan dreiging 2 (olievlekwerking in samenleving van be- trokkenheid bij georganiseerde criminaliteit). Ook ande- re dreigingen uit het veiligheidsdomein interveniëren.
Dat geldt bijvoorbeeld voor digitale dreigingen zoals Foto: Volgens de AIVD proberen criminelen er geregeld voor te zorgen dat criminele concurrenten in de publiciteit komen in de hoop dat ze zo opvallen bij politie en justitie. “Zulke manipulatie is gevaarlijk voor journalisten, omdat leden van criminele netwerken hen kunnen beschouwen als verlengstuk van rivalen of van de opsporingsdiensten. (Zie kader 7.10) 83 Hoofstuk 7 | Dreigingen
cyberaanvallen door cybercriminelen en de dreiging die uitgaat van statelijke actoren. Die samenhang biedt aan- grijpingspunten om een aanpak te ontwikkelen die zich niet specifiek richt op mitigatie van één dreiging, maar op meerdere én in combinatie met andere veiligheids- domeinen. Als weerbaarheid in de breedte toeneemt, heeft dat ook zijn uitwerking op weerbaarheid tegen ondermijning. Per dreiging wordt ook stilgestaan bij de ondermijnende effecten wanneer de dreiging zich manifesteert. Daarbij wordt kort stilgestaan bij de soorten schade zoals in hoofdstuk 6 beschreven. Tevens wordt een vertaalslag gemaakt naar zogeheten nationale veiligheidsbelangen (zie kader 7.1). Omdat de nationale veiligheidsbelangen worden gebruikt voor een grote diversiteit aan veilig- heidsvraagstukken en bovendien van origine vooral waren gericht op zogeheten ‘flitsincidenten’ (bijvoor- beeld een zeedijkdoorbraak) in plaats van sluimerende dreigingen, zijn de belangen en daaronder liggende zogeheten impactcriteria niet eenvoudig toepasbaar voor een domein als ondermijning.225 De volgorde van de gepresteerde dreigingen is niet bedoeld als een rangordening. Die ordening is lastig objectief te maken. Er zijn immers vele variabelen van invloed op de mate van dreiging en de ondermijnende effecten wanneer de dreiging zich manifesteert.
Boven- dien beïnvloeden of versterken de dreigingen elkaar, zoals hierboven is aangegeven. Territoriale veiligheid: Het ongestoord functioneren van Nederland en haar EU en NAVO bondgenoten als onafhankelijke staten in brede zin, dan wel de territoriale veiligheid in enge zin. Fysieke veiligheid: Het ongestoord functioneren van de mens in Nederland en zijn omgeving. Ecologische veiligheid: Het ongestoord blijven voortbestaan van de natuurlijke leef- omgeving in en nabij Nederland. Sociale en politieke stabiliteit: Het ongestoorde voortbestaan van een maatschappelijk klimaat waarin individuen ongestoord kunnen functioneren en groepen mensen goed met elkaar kunnen samenleven binnen de verworvenheden van de Nederlandse democratische rechtstaat en daarin gedeelde waarden. Economische veiligheid: Het ongestoord functioneren van Nederland als een effectieve en efficiënte economie. Internationale rechtsorde: Het goed functioneren van het internationale stelsel van normen en afspraken, gericht op het bevorderen van de internationale vrede en veiligheid. Nationale veiligheidsbelangen226 Kader 7.1 Kader 7.2 Er zijn aanwijzingen dat CSV’s alternatieven aanbie- den voor ‘maatschappelijke voorzieningen’ die voor (kwetsbare) burgers en bedrijven niet, onvoldoende, onder specifieke voorwaarden, zoals een doktersre- cept, of tegen hogere prijzen toegankelijk of beschik- baar zijn.
Denk aan de behoefte aan huisvesting of fy- sieke bescherming, zorg, medicijnen die iemand niet op recept kan krijgen of leningen. Wanneer burgers of bedrijven op dat aanbod ingaan, worden ze steeds afhankelijker van CSV’s. Het eigen belang van crimine- len voert de boventoon en er ontstaan klassieke ‘voor wat hoort wat’-relaties. Zo kunnen CSV’s in ruil voor woonruimte of schuldsanering wederdiensten vragen aan kwetsbare personen. Denk aan meehelpen aan hennepteelt of illegale prostitutie. Onderliggend belang voor georganiseerde criminaliteit CSV’s kunnen strategisch belang hebben bij het creë- ren van een sociaal vangnet voor burgers en bedrijven. Het levert niet alleen geld op, ze kunnen zo ook hun activiteiten beter afschermen en hun macht verster- ken. Daarbij opgemerkt dat dit belang mede afhanke- lijk is van andere inkomstenbronnen in combinatie met bijbehorende risico’s. Infrastructuren en kwetsbaarheden die door CSV’s worden geëxploiteerd Kenmerkend voor georganiseerde criminaliteit is dat wordt ingespeeld op (onder andere) behoeften (zie paragraaf 2.2). De ‘ Adviescommissie Versterken Weerbaarheid Democratische Rechtsorde’ stelde eind 2023 het volgende: “Er zijn inwoners die systematisch benadeeld worden door de manier waarop de demo- cratische rechtsorde momenteel functioneert.
Zó ernstig benadeeld, dat de sociale grondrechten die de Grondwet benoemt (zoals het recht op huisvesting, bestaanszekerheid, sociale zekerheid, gezondheids- zorg en onderwijs) niet worden waargemaakt.” 227 7.2 Dreiging: Sociaal vangnet door georganiseerde criminaliteit Economische sectoren van waaruit CSV’s een soci- aal vangnet kunnen aanbieden zijn bijvoorbeeld de woningmarkt, arbeidsmarkt, onderwijsinstellingen, opleidingsinstituten, zorginstellingen en kinderdag- verblijven. Voorbeelden van ’sociale dienstverlening’ In 2023 waarschuwde de Limburgse politie onder- nemers die in geldnood zaten door de overstro- mingen rond Valkenburg in 2021 om niet in zee te gaan met criminelen. Volgens de burgemeester van Valkenburg aan de Geul kwam de hulp vanuit de overheid aan getroffen ondernemers niet goed op gang. Horecaondernemers kregen in plaats daarvan financiële hulp aangeboden vanuit het cri- minele milieu. Criminelen benaderden kwetsbare ondernemers om hun geld wit te wassen, drugs- handel te faciliteren of vergaderruimte beschikbaar te stellen.230 Volgens onderzoek van het Trimbos-instituut gebruiken naar schatting ongeveer een half miljoen Nederlanders cannabis ter verlichting van licha- melijke en psychische klachten. Slechts een fractie hiervan - circa 7.000 patiënten - krijgt cannabis via de reguliere zorg voorgeschreven.
De overige gebruikers wijken uit naar coffeeshops of eigen teelt, ondanks de risico’s die daaraan verbonden zijn, zoals mogelijke verontreiniging en onduidelijk- heid over het THC- en CBD-gehalte. Veel gebrui- kers zouden liever medicinale cannabis op recept ontvangen vanwege de gecontroleerde kwaliteit en samenstelling. Zij ondervinden echter belem- meringen zoals onvoldoende kennis bij artsen en patiënten, angst voor stigmatisering, een beperkt productaanbod en hoge kosten. Sinds 2018 wordt medicinale cannabis niet meer vergoed door de zorgverzekering, wat het voor veel chronisch zieken onbetaalbaar maakt.231 Internationale rechtsorde en stabiliteit 85 Hoofstuk 7 | Dreigingen84 Hoofstuk 7 | Dreigingen
Bepaalde systeemkwetsbaarheden maken groepen, wijken en sectoren kwetsbaar. Wijken zijn kwetsbaar waar een zekere mate van normalisering van crimina- liteit aanwezig is en/of verminderd vertrouwen van burgers in de overheid en in elkaar. Voorbeelden van kwetsbaarheid voor burgers zijn: financiële nood, illegaal verblijf in Nederland, buiten de boot vallen als het gaat om zorgvoorzieningen, chronische pijnklach- ten, problemen met kinderopvang of onvoldoende opleidingsniveau om mee te komen op de arbeids- markt. Denk voor sectoren en bedrijven aan: financi- ele nood en overheidsmaatregelen die bijvoorbeeld de winstgevendheid onder druk zetten of zijn gericht op krimp, zoals in de agrarische sector en visserij. Ook een rol spelen negatieve percepties over de overheid en politiek. Situationele factoren kunnen eveneens kwetsbaar maken. Voorbeelden van situationele facto- ren zijn economische crises, ontslagrondes, epidemie- en of natuurrampen. Er zijn nog meer systeemkwetsbaarheden die ertoe bijdragen dat criminelen voorzien in een sociaal vangnet, zoals “onbedoelde overheidsfacilitering”, “beperkingen in wet- en regelgeving” en “beperkingen in de aanpak” (zie paragraaf 3.3). Het gaat dan om bijvoorbeeld late signalering, een onvolledig beeld, of mogelijk zelfs een ontbrekend juridisch kader om in te grijpen.
Zo vragen politie, hypotheekverstrekkers en notarissen om maatregelen door de politiek om te voorkomen dat woningen in handen van criminelen komen door te frauderen met hypotheekaanvragen. “De huidige wetgeving biedt veel te veel ruimte aan de crimineel. Wat wij bijvoorbeeld heel graag willen, is dat hypotheekverstrekkers, waaronder banken, de hoogte van inkomens kan verifiëren bij de belas- tingdienst. Want dat kan nu niet.”, aldus een Amster- damse politiechef.228 Tijdens een expertmeeting werd gesignaleerd dat in een bepaalde straat in een stad criminelen woningen aan het opkopen waren die door beleggers in de verkoop waren gedaan vanwege overheidsmaatregelen in de woningmarkt. Dit type informatie kan nauwelijks worden gedeeld met rele- vante partijen.229 Beoordeling CSV’s hebben strategisch belang bij het voorzien in een sociaal vangnet. Hoewel niet op grote schaal, zijn er al aanwijzingen in Nederland dat CSV’s zich hiermee bezighouden. In Zuid-Amerikaanse landen zijn hier zeker voorbeelden van bekend. Structurele en situati- onele factoren creëren een behoefte bij (groepen van) burgers en bedrijven. Politieke keuzes en overheids- beleid zijn ook van invloed op de mate waarin burgers en/of bedrijven kwetsbaar zijn voor hulp door CSV’s. In ieder geval liggen er kansen voor CSV’s.
Het voorzien in een sociaal vangnet leidt tot aan- tasting van de nationale veiligheid, in het bijzonder sociale en politieke stabiliteit, economische veiligheid en in potentie ook territoriale veiligheid. Geleidelijk kunnen CSV’s steeds meer gaan voorzien in een soci- aal vangnet en delen van de samenleving afhankelijk maken van dit aanbod en zo hun invloed en macht in de samenleving vergroten. Die invloed en macht hebben een negatieve invloed op de sociale cohesie en/of objectieve en subjectieve veiligheid in wijken. Er ontstaat ook een bredere basis voor werving van anderen bij criminele activiteiten. Zo kunnen CSV’s in ruil voor woonruimte of schuldsanering wederdiensten vragen aan kwetsbare personen. Denk aan meehelpen aan hennepteelt of illegale prostitutie. Die invloed en macht tasten ook het vertrouwen in politiek-be- stuurlijke infrastructuren aan en de overheid verliest in potentie zeggenschap over haar eigen grondgebied. Bovendien raakt het economische veiligheid als bij- voorbeeld criminele dienstverlening markten verstoort, bijvoorbeeld wanneer CSV’s woningen aan de reguliere markt onttrekken. Dit aanbod kan ook gepaard gaan met fraude, bijvoorbeeld hypotheek- of zorgfraude, met eveneens economische schade als gevolg. Betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit kan zich als een olievlek verspreiden in onze samenleving.
Georganiseerde criminaliteit raakt dan verder ingebed, waardoor onderscheid tussen boven– en onderwereld nog minder te maken is. CSV’s zijn sowieso afhanke- lijk van en maken onderdeel uit van een legaal en ille- gaal ecosysteem. Zij betrekken al vele jaren jongeren, andere burgers, functionarissen binnen specifieke beroepsgroepen en (medewerkers van) organisaties bij hun illegale activiteiten. Die betrokkenheid kent diverse gradaties en het initiatief kan daarbij uitgaan van zowel CSV’s als vanuit degene die deelneemt. Onderliggend belang voor georganiseerde criminaliteit Net als legale ondernemingen, kunnen CSV’s niet functioneren zonder betrokkenheid van anderen om aan benodigde capaciteit, kennis, diensten en pro- ducten (verder capaciteit) te komen. Die capaciteit is nodig voor de bedrijfsvoering, afscherming, verster- king van macht en toegang tot locaties, middelen, documenten en informatie. Hoewel het betrekken van personeel uit het eigen sociale netwerk grote voorde- len met zich meebrengt, ontkomen ze er veelal niet aan om ook buiten het eigen netwerk te werven. Niet alle benodigde capaciteiten zijn in het eigen netwerk beschikbaar en zij moeten soms gebruikmaken van legale infrastructuren. Infrastructuren en kwetsbaarheden die door CSV’s worden geëxploiteerd Betrokkenheid kent diverse gradaties en het initiatief gaat daarbij uit van zowel CSV’s als omgekeerd.
Zowel economische, politiek-bestuurlijke als sociale infra- structuren lenen zich voor betrokkenheid. Zo is het 7.3 Dreiging: Olievlekwerking in samenleving van betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit inzetten van jongeren van strategische meerwaarde voor CSV’s (zie paragraaf 4.1). CSV’s werven ook onder burgers met relevante kennis, ervaring of vaardighe- den die werkzaam zijn in specifieke economische, politiek-bestuurlijke of sociale sectoren. Burgers met toegang tot gevoelige data, logistieke of technische kennis en financiële expertise zijn waardevol of soms zelfs noodzakelijk. Zo bleek volgens het WODC sprake te zijn van corruptie in alle onderzochte opsporings- onderzoeken naar groepen die betrokken waren bij de invoer van cocaïne naar of via Nederland. Dat lijkt te maken te hebben met aan de aangescherpte beveili- gingsmaatregelen. Daardoor is interne medewerking essentieel voor succesvolle invoer van cocaïne. 232 Kwetsbaarheden die een motiverende werking hebben om in zee te gaan met criminelen variëren van financi- ele problemen, negatieve normbeleving tot gebrek aan vertrouwen in de overheid. Ontwikkelingen zoals indi- vidualisering vergroten de kwetsbaarheid van burgers door eigenbelang boven het maatschappelijke belang te plaatsen en individuele overwegingen leidend te ma- ken zoals het streven naar luxe en snel geld.
Via digi tale platforms als snapchat en games kunnen burgers een- voudig (direct) ingaan op opdrachten.233 Betrokkenheid ontstaat ook via ‘criminele intermediairs’, tussenper- sonen die personeel ronselen voor het uitvoeren van klussen (zie paragraaf 2.2.4). Dit betreffen vaak de ‘hoog risicoactiviteiten’ zoals afschermfuncties voor productie, transport, uithalen en het uitvoeren van liquidaties. Hierdoor beperken kernleden van CSV’s hun risico’s. Andersom kunnen burgers zelf hun capa- citeiten aanbieden via onder andere digitale platforms. Zo ontstaat een markt waarin vraag en aanbod steeds laagdrempeliger bij elkaar komen. 87 Hoofstuk 7 | Dreigingen86 Hoofstuk 7 | Dreigingen
Beoordeling Cash compensatie model als voorbeeld van | Drie advocaten verdacht van doorspelen van | Illustratie (mogelijke) betrokkenheid | CSV’s hebben grote belangen bij het betrekken van betrokkenheid | berichten naar buitenwereld | organisaties | burgers en organisaties binnen en buiten hun eigen Een bijzondere vorm van betrokkenheid is die waarin | Drie advocaten van Ridouan T. zijn in respectievelijk | Legale bedrijven en rechtspersonen vormen in | sociale netwerk. Er zijn de nodige voorbeelden van criminelen voorzien in de behoefte aan zwart geld | 2021, 2023 en 2025 gearresteerd in verband met | toenemende mate een cruciale schakel in de werk- | betrokkenheid van jongeren, (medewerkers van) orga- van bedrijven door middel van het zogeheten Cash | verdenking van het doorspelen van berichten naar | wijze van criminele netwerken. In 2024 ontving Compensatie Model (CCM). CCM is een constructie | personen in diens netwerk in de buitenwereld.238 | FIU-Nederland bijna 3,5 miljoen meldingen van | nisaties, ambtenaren en enkele gevallen van bekende waarbij professionele witwassers crimineel contant | Een advocaat is in 2023 veroordeeld tot 5,5 jaar | ongebruikelijke transacties, een aanzienlijke stijging | Nederlanders. Het betrekken van anderen buiten het geld ‘verkopen’ aan bedrijven.
Deze bedrijven betalen | cel, de rechtszaken tegen de 2 andere verdachten | ten opzichte van 2023, waarbij in een substantieel | eigen sociale netwerk brengt wel risico’s met zich mee hiervoor via bankrekeningen van rechtspersonen | liepen februari 2026 nog. | deel van de dossiers ondernemingen een facilite- | vanwege de illegaliteit, maar door (te dreigen met) met katvangers, vaak op basis van valse facturen. Uit | rende rol speelden. Met name besloten vennoot- | het toepassen van psychisch of fysiek geweld wordt een analyse (2024) van FIU-Nederland en banken | Doordat een beeld is ontstaan dat strafrecht- | schappen worden ingezet om eigendomsstructu- | loyaliteit afgedwongen. Diverse kwetsbaarheden en binnen de Fintell Alliance kwam een netwerk naar | advocaten voor hun cliënten wel informatie | ren te verhullen, financiële stromen te maskeren | ontwikkelingen kunnen - ieder op zich of in samen- voren dat vermoedelijk volgens dit model opereert. | zouden willen uitwisselen met de buitenwereld, | of grondstoffen voor drugsproductie aan te Via tientallen rechtspersonen ontvingen de beheerde | gaan criminelen er soms ten onrechte van uit dat | schaffen.240 Volgens Europol maakt 86% van de | hang - leiden tot betrokkenheid, namelijk: de financi- bankrekeningen betalingen van meer dan 150 be- | advocaten daar wel aan willen bijdragen.
Dat kan | meest bedreigende criminele netwerken gebruik | ele aantrekkingskracht die uitgaat van georganiseerde drijven, voornamelijk uit arbeidsintensieve sectoren | leiden tot bedreigingen als een advocaat daar niet | van legale bedrijfsstructuren om hun activiteiten te | criminaliteit in combinatie met de hang naar status zoals transport, zorg en bouw. Het contante geld kan | aan meewerkt. 239 | organiseren, af te schermen en te legitimeren.241 | en snel geld verdienen, de mogelijkheden die digitale vervolgens worden gebruikt om personeel geheel | platforms bieden voor het leggen van contacten, en of gedeeltelijk zwart uit te betalen, wat een fiscaal | De directie van een bedrijf in een haven hield zich al voordeel oplevert. Het geld dat via de bankrekenin- | Kader 7.4 | 6,5 jaar bezig met de handel in cocaïne volgens de | financiële, psychische en/of mentale kwetsbaarheden. gen binnenkomt wordt onder meer besteed aan luxe | officier van justitie tijdens de eerste pro-formazit- | Beperkingen in de aanpak en in wet- en regelgeving voertuigen, goud en aankopen in het buitenland die | ting in 2024. Volgens het OM hebben de drie direc- | kunnen ertoe bijdragen dat een olievlekwerking kan geen verband lijken te houden met de bedrijfsacti- | tieleden zich onder meer schuldig gemaakt aan het | ontstaan doordat betrokkenheid niet tijdig wordt viteiten.
Dit kan wijzen op aanvullende vormen van | invoeren van cocaïne uit Zuid-Amerika, valsheid in | ontdekt of dat de aanzuigende werking van digitale witwassen, fiscale fraude en derdenbetalingen.234 | geschrifte en deelname aan een criminele organi- | platforms niet kan worden gekeerd. satie. De (verdenking van) vermenging van legale bedrijfsvoering met illegale activiteiten leidde tot Kader 7.3 | bestuurlijke sluiting en uiteindelijk faillissement. Dit | Betrokkenheid die zich als een olievlek uitspreidt had directe gevolgen voor werknemers, schuldei- | binnen de samenleving tast de veiligheidsbelangen De grens tussen burgers die op eigen initiatief kennis, | richten op organisaties met goede naam en faam. De | sers en de regionale havenfunctie. De directieleden | economische veiligheid en sociale en politieke sta- diensten of arbeid aan CSV’s leveren en burgers die on- | kans is dan immers minder groot dat die organisaties | ontkennen de beschuldigingen. Naar verwachting | biliteit aan. Het leidt tot zowel economische, sociale bewust worden misbruikt of beïnvloed, kan flinterdun | worden verdacht van betrokkenheid. | start de inhoudelijke behandeling van de strafzaak | als politiek-bestuurlijke schade. Door grootschalige zijn.
Of burgers onwetend zijn of bewust wegkijken, | in juni 2026 en wordt een uitspraak verwacht in | betrokkenheid kunnen CSV’s hun bedrijfsvoering geeft een wezenlijk inzicht in de structurele kwetsbaar- | CSV’s kunnen soms niet buiten faciliterende diensten | september 2026.242 | voortzetten en zo nog meer illegaal vermogen opbou- heid van de samenleving ten opzichte van georgani- | van vrije beroepsbeoefenaars. Vanwege de expertise | Scheepswerven worden gebruikt voor de productie | wen, vermogen en activiteiten afschermen en risico’s seerde criminaliteit.235 | van deze beroepsgroepen, de aard van hun werkzaam- | van amfetamine, waarbij de toegang tot water | minimaliseren, terwijl zij hun invloed en machtspo- heden - waarbij zij onder andere legitimiteit verschaf- | en opslagfaciliteiten logistieke voordelen biedt. | sitie versterken. Tegelijkertijd raken economische, Er zijn verscheidene redenen waarom organisaties | fen aan rechtspersonen of goederen door middel van | Vakantieparken bieden anonimiteit en afzondering | politiek-bestuurlijke en sociale infrastructuren ver- functioneel zijn voor CSV’s, waaronder voor witwas- | documenten –, zijn zij een aantrekkelijke groep. Die | en worden ingezet voor productie, transport of | strengeld met criminele netwerken.
Dit kan bovendien sen, belastingfraude en om activiteiten te faciliteren | diensten zijn bijvoorbeeld nodig voor witwassen of | afvaldumping. Havens en logistieke bedrijven vor- | bijdragen aan normalisering van crimineel gedrag. en te verhullen.236 CSV’s richten zelf organisaties op, | onroerend goed transacties. Bij aantrekkelijke vrije | men de infrastructuur voor transport, overslag en | Wanneer ze niet langer willen meewerken, kunnen distributie van drugs, wapens en mensen, waarbij of gebruiken bestaande organisaties met -of zonder | beroepsbeoefenaars die (onbewust) criminaliteit | goederen vaak worden vermomd. 243 | CSV’s betrokkenen onder druk zetten met (de dreiging medeweten van de bestuurders/eigenaren. Hoewel | kunnen faciliteren kan worden gedacht aan advocaten, | van) geweld. Er ontstaat zo een neerwaartse spiraal. organisaties in financiële nood zich eerder lenen voor | notarissen, accountants en belastingadviseurs.237 Zie | Kader 7.5 overname door criminelen of in zee te gaan met cri- | ook paragraaf 3.2.3.
minelen, zijn er voorbeelden dat criminelen zich juist 88 | 89 7.4 | Dreiging: Beïnvloeding van besluitvorming en | Onderliggend belang voor | Kwetsbaarheden en gevolgen van oneigenlijke georganiseerde criminaliteit | druk op decentrale volksvertegenwoordigers taakuitoefening door structurele manipulatie CSV’s | Sommige CSV’s hebben grote belangen opgebouwd | Het onderzoek “Een kwetsbaar ambt. Over in criminele markten, economische sectoren en/of | ondermijning en oneigenlijke druk op decentrale volksvertegenwoordigers” uit 2024 richt zich op Wanneer CSV’s grote belangen hebben opgebouwd | stelselmatig corrumperen van functionarissen, dan | wijken. Het behouden van die macht is een doel voor | de relatie tussen (georganiseerde) criminaliteit en in misdaadmarkten of de samenleving én die onder | wel door te infiltreren in instituties van de democra- | CSV’s. Zij hebben in ieder geval een belang om onder | decentrale volksvertegenwoordigers. Respon- druk komen te staan, zullen CSV’s op strategische en | tische rechtsstaat. Op die wijze krijgen CSV’s bijvoor- | de radar te blijven van de overheid. Wanneer de over- | denten gaven aan opvallend gedrag te zien.
Toch structurele wijze maatschappelijke besluitvorming | beeld toegang tot cruciale besluitvormingsprocessen, | heid ze geen strobreed in de weg zou leggen, is er geen | konden zij dit gedrag door een gebrek aan zicht en taakuitoefening willen manipuleren. Als ze daarin | informatiesystemen en sleutelfiguren met relevante | directe noodzaak voor manipulatie van overheidspro- | op de motieven moeilijk duiden. Het is dus zeker slagen, wordt in besluitvorming en taakuitoefening | bevoegdheden of toegangsrechten. Onder manipu- | cessen om macht te behouden. Wanneer CSV’s zich in | niet zo dat deze gedragingen of kenmerken op zichzelf problematisch hoeven te zijn voor het goed bewust of onbewust rekening gehouden met crimi- | latie wordt ook gerekend het aangaan van een strijd | hun bestaan bedreigd voelen, is het aannemelijk dat | functioneren als volksvertegenwoordiger. De res- nele belangen om bijvoorbeeld geweld of andere | met ‘tegenstanders’ door hen onder druk te zetten, | zij actief de strijd aangaan met hun ‘tegenstanders’. In- | pondenten zien als kwetsbaarheden dat decentrale problemen te vermijden. | te bedreigen of met veel bombarie te liquideren of | gezette contrastrategieën zijn veelal een directe reactie | volksvertegenwoordigers een ingang vormen naar desinformatie te verspreiden.