C2. Dreigingsbeeld Ondermijning Nederland 2026
Tekst van het document
3.3.8 Systeemkwetsbaarheden voor groepen, wijken en sectoren Een aantal kwetsbaarheden is zowel op micro-, meso- als macroniveau te beschouwen. In het DON ligt het accent vooral op de Nederlandse samenleving als geheel of groepen van personen, wijken en sectoren. Financiële kwetsbaarheid Een veelvoorkomende geïdentificeerde systeem- kwetsbaarheid is ‘financiële kwetsbaarheid’. Dat geldt bijvoorbeeld voor boeren die in onzekerheid verkeren vanwege onder andere het stikstofbeleid en vissers die te maken hebben met overheidsmaatregelen. Ook personen zoals arbeidsmigranten die dichtbij of onder het bestaansminimum verkeren, kunnen vatbaar zijn voor betrokkenheid. Dat geldt zeker als ze ook nog eens werkzaam zijn in sectoren die cruciaal zijn voor georganiseerde criminaliteit, zoals bedrijven in de Rotterdamse haven of luchthavenpersoneel. Daarnaast kan een organisatie die er financieel wel goed voorstaat, ook kwetsbaar zijn. Waarschijnlijk speelt daarbij de aanname een rol dat bedrijven met een goede financiële reputatie minder vatbaar zijn voor controle door de overheid.131 3.3.9 Combinaties van systeem- kwetsbaarheden maken infrastructuren extra kwetsbaar In de praktijk beïnvloeden systeemkwetsbaarheden elkaar.
Betrokkenheid van bijvoorbeeld jongeren bij georganiseerde criminaliteit ontstaat zelden door een enkele oorzaak, maar door een samenspel van struc- turele, sociale en individuele factoren. In de praktijk ontstaan bovendien concentraties van kwetsbaarhe- den, bijvoorbeeld als het gaat om digitale platforms. Die lenen zich voor vele soorten gebruik die de taak- stelling van vele organisaties raken. Dat kan stuiten op beperkingen in de aanpak, maar ook op beperkingen in gegevensdeling en -verwerking binnen en tussen organisaties. Ontwikkelingen gaan razendsnel, terwijl overheidsoptreden en wet -en regelgeving daarmee niet altijd gelijke tred houden. Psychische en/of mentale kwetsbaarheden Psychische en/of mentale kwetsbaarheden bij mede- werkers en bestuurders van organisaties evenals burgers kunnen worden uitgebuit door CSV’s of bijdragen aan betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit. Denk daarbij aan verslavingsproblematiek, discriminatie, pesten, puberteit, groepsdruk, familieproblemen, pro- blematiek op school, psychische problematiek, mensen met een licht verstandelijke beperking en een behoefte aan status of een luxe levensstijl.132 Gesloten/ afgezonderde cultuur Groepen, organisaties of sectoren waarin de heersende cultuur er een is van geslotenheid of afzondering, zijn vatbaarder voor verleidingen van georganiseerde crimi- naliteit.
Dit is bijvoorbeeld terug te zien in zwijgculturen of gedoogculturen. Zowel op de werkvloer als in sociale bevolkingsgroepen zijn deze culturen terug te vinden. In een zwijg- of angstcultuur voelt men zich veelal niet vrij om problemen te bespreken of misstanden aan te kaar- ten. In een gedoogcultuur weet men dat iets niet mag of klopt, maar kijkt er bewust doorheen of laat het ge- beuren, waardoor een stilzwijgende acceptatie optreedt. Daarnaast is de gesloten ons-kent-ons cultuur veelvuldig voorgekomen als kwetsbaarheid. Deze cultuur heeft twee kanten: enerzijds zorgt een hoge sociale controle voor het voorkomen van misstanden, anderzijds is men minder in staat om misstanden te melden en elkaar te ‘verlinken’. Daarnaast is het interne toezicht of controle minder scherp omdat medewerkers elkaar ‘toch wel kennen’. Ook zijn uit de analyse culturen voortgekomen waarbinnen een taboe rust op het vragen van hulp.
Er zijn letterlijk afgesloten of afgezonderde culturen terug te zien waarbij locaties niet of moeilijk door buiten- staanders te betreden zijn en professionals vaak weinig zicht hebben op wat er afspeelt in deze gebieden.133 De bagagekelders op Schiphol worden in dat kader ge- noemd.134 Een oorzaak voor afgesloten of afgezonderde culturen wordt soms ook gevonden in een bredere con- text, bijvoorbeeld bij personen die het gevoel hebben onrecht vanuit de overheid te zijn aangedaan.135 Politiehondengeleider veroordeeld voor lekken aan criminelen Een voormalige politiehondengeleider is in 2025 veroordeeld voor het tegen betaling lekken van ver- trouwelijke informatie uit politiesystemen. Hij zou minstens 42 keer persoonsgegevens en kentekens hebben opgezocht voor criminelen, mogelijk onder druk van bedreigingen. Het OM gelooft niet dat de hondengeleider werd gedwongen, maar denkt dat hij handelde uit geldnood vanwege zijn gokpro- bleem. Volgens de rechtbank is uit niets gebleken dat hij onder druk handelde van criminelen.130 Kader 3.10 51 Hoofstuk 3 | CSV’s gebruiken aantrekkelijke en kwetsbare infrastructuren50 Hoofstuk 3 | CSV’s gebruiken aantrekkelijke en kwetsbare infrastructuren
Inleiding 4 Inzet van jongeren, corruptie, infiltratie en geweld Het inzetten van jongeren, corrumperen, infiltreren en het toepassen van geweld zijn vaak genoemde activiteiten als het gaat om ondermijning. Het inzetten van jongeren is van strategische meerwaarde voor CSV’s. Betrokkenheid ontstaat zelden via een strak georganiseerd proces en gaat niet alleen uit van criminelen. Die betrokkenheid heeft niet alleen gevolgen voor de jongeren zelf, maar ook voor de Nederlandse samenleving. De inzet van corruptie, infiltratie en geweld, samen criminele inmenging genoemd, is in toenemende mate benodigd voor het continueren van criminele bedrijfsprocessen. Hoewel de drie activiteiten analytisch te scheiden zijn, overlappen ze in de praktijk. Het verkrijgen van informatie lijkt momenteel het belangrijkste doel van criminele inmenging en corrumperen is hierbij veruit de meest voorkomende activiteit. Bij criminele inmenging spelen allerlei kwetsbaarheden, omstandigheden en maatschappelijke ontwikkelingen een rol. Criminele inmenging heeft een eroderende werking op het functioneren van infrastructuren. De bevindingen in dit themahoofdstuk zijn gebaseerd op inzichten uit twee recent uitgevoerde SKC-the- mastudies: “Jeugd” en “Criminele inmenging: cor- ruptie, bedreiging en infiltratie door georganiseerde criminaliteit in Nederland”.
In beide onderzoeken is verdieping aangebracht via kwalitatieve inzichten uit interviews en expertsessies. Deze gecombineerde ken- nisbasis vormt het vertrekpunt voor dit hoofdstuk. Betrokkenheid van jongeren maakt onderdeel uit van de dreiging “olievlekwerking in samenleving van betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit” (zie paragraaf 7.3). Criminele inmenging maakt onderdeel uit van de dreiging “beïnvloeding van besluitvorming en taakuitoefening door structurele manipulatie CSV’s” (zie paragraaf 7.4). 4.1.1 Inzet van jongeren is van strategische meerwaarde voor CSV’s Ondanks een structurele daling van de geregistreerde jeugdcriminaliteit in de afgelopen 20 jaar, blijft de pro- blematiek geconcentreerd bij een relatief kleine groep jongeren. Binnen die groep is sprake van verharding en een toenemende mate van recidive, waarbij sommigen doorgroeien in georganiseerde criminaliteit. CSV’s zien in jongeren een strategische meerwaarde: zij vormen goed- kope, flexibele en vervangbare arbeidskrachten binnen een illegale economie die voortdurend op zoek is naar nieuw ‘personeel’. Daarbij lopen jongeren bij aanhouding juridisch minder risico, waardoor CSV’s zelf buiten beeld kunnen blijven door risicovolle taken uit te besteden. In lijn met het programma Preventie met Gezag van de Rijksoverheid heeft de themastudie Jeugd zich gericht op jongeren tot 27 jaar.
Hierdoor konden inzichten uit diverse bronnen worden benut en wordt recht gedaan aan de complexiteit van het vraagstuk van jonge aanwas. 4.1 Inzet jongeren als arbeidskrachten in georganiseerde criminaliteit 53 Hoofstuk 4 | Inzet van jongeren, corruptie, infiltratie en geweld
De aantrekkingskracht van jongeren schuilt in hun combinatie van inzetbaarheid en beïnvloedbaarheid. Hun kennis van de wijk, sociale netwerken en vermo- gen om onopvallend te opereren maken hen waarde- vol voor de lokale verankering van CSV’s. Tegelijk ver- groot hun levensfase de vatbaarheid voor verleiding en (groeps)druk. Onvolgroeide hersenontwikkeling maakt jongeren gevoeliger voor prikkels en kortetermijnbe- loningen, terwijl ook een beperkt toekomstperspectief voor sommige jongeren de bereidheid tot risicovol gedrag kan versterken. CSV’s spelen hierop in door het bieden van geld, erkenning en status. Zo ontstaat een patroon waarin jongeren niet alleen slachtoffer zijn van beïnvloeding, maar ook functioneel onderdeel worden van een CSV die profiteert van hun inzet. Hun betrokkenheid weerspiegelt daarmee zowel persoonlij- ke kwetsbaarheid als structurele vraag naar uitvoeren- de krachten binnen georganiseerde criminaliteit. 4.1.2 Betrokkenheid van jongeren verloopt zelden via strak proces Betrokkenheid van jongeren bij georganiseerde crimina- liteit ontstaat zelden via een strak georganiseerd proces. Het gaat vooral om een samenspel van toevallige ontmoe- tingen, doelgerichte benadering en sociale beïnvloeding.
Jongeren worden niet alleen geselecteerd op vaardighe- den of beschikbaarheid, maar raken geleidelijk verweven via bestaande netwerken in bijvoorbeeld wijk, school of sportomgeving. Deze subtiele werving maakt grip krijgen moeilijk. CSV’s spelen daarbij in op sociale- en financiële behoeften. Wat begint met ogenschijnlijk onschuldige klusjes, kan uitgroeien tot structurele betrokkenheid. Daarnaast positioneren CSV’s jongeren al dan niet via familiebanden, strategisch binnen maatschappelijke sectoren, bijvoorbeeld door hen richting specifieke opleidingen als elektrotechniek en financiën te sturen. Dit om hen later in te zetten voor criminele doeleinden als het aanleggen van hennepkwekerijen of het beheren van geldstromen. De grens tussen vrijwillige deelname en afhankelijkheid vervaagt snel, zeker wanneer druk, loyali- teit of dreiging van geweld een rol gaan spelen. Jongeren ervaren handelingsvrijheid, maar opereren vaak binnen machtsverhoudingen waarin anderen de regie voeren. De werving verschuift daarnaast steeds meer naar digitale omgevingen. Platforms als Telegram en Snapchat faci- literen grootschalige en laagdrempelige werving door in groepen met tienduizenden jongeren aanbiedingen te doen om ‘klusjes’ uit te voeren. Online netwerken versterken fysieke contacten en maken de scheidslijn tussen ‘offline’ en ‘online’ vrijwel betekenisloos.
Deze verwevenheid vergroot de schaal en snelheid waarmee jongeren kunnen worden bereikt en beïnvloed en creëert een dynamiek waarin bewuste en onbewuste betrokken- heid naadloos in elkaar overlopen. 4.1.3 Als steun voor jongeren ontbreekt, worden bescher - mende factoren risico’s De betrokkenheid van jongeren bij georganiseerde criminaliteit ontstaat zelden door één enkele oorzaak, maar door een samenspel van structurele, sociale en individuele factoren. Jongeren die opgroeien in omgevingen met beperkte kansen, lage ouderlijke betrokkenheid of instabiele thuissituaties lopen een groter risico om aansluiting te vinden bij criminele netwerken. Ook persoonlijke omstandigheden, zoals problematiek op school, omgaan met delinquente leeftijdsgenoten of psychische problematiek, kunnen hun weerbaarheid verlagen. Tegelijkertijd is kwetsbaarheid geen vaststaand gegeven. Factoren als sociale steun, erkenning van talenten, toekomstperspectief en positieve identiteit verkleinen de kans op betrokkenheid aanzienlijk. Wanneer jongeren zich gezien en gewaardeerd voelen, neemt hun behoefte af om erkenning te zoeken in risi- covolle netwerken. Opvallend is dat eigenschappen die doorgaans als versterkend voor weerbaarheid gelden, zoals intelligentie, door CSV’s juist strategisch worden benut.
Zo kunnen dezelfde eigenschappen die jonge- ren weerbaar maken ook hun kwetsbaarheid vergroten wanneer structurele steun ontbreekt. Kwetsbaarheid en veerkracht blijven daarmee twee gezichten van dezelfde medaille: steun kan het verschil betekenen tussen benut worden door- en beschermd zijn tegen CSV’s. 4.1.4 Systeemkwetsbaarheden als voedingsbodem voor jeugdige betrokkenheid DESTEP-ontwikkelingen versterken elkaar op een ma- nier die jongeren kwetsbaarder maakt voor beïnvloe- ding door CSV’s. Achter individuele keuzes schuilt een bredere maatschappelijke en institutionele context van structurele druk: stijgende woonlasten, prestatiedruk in het onderwijs, mentale problematiek en wacht- lijsten voor jeugdhulp creëren een context waarin steunstructuren onder druk staan. Jongeren ervaren hierdoor minder houvast, terwijl normvervaging en een groeiende fixatie op financieel succes de sociale drempel tot risicovol gedrag verlagen. De digitale ruimte creëert daarbij een nieuwe laag van kwetsbaarheid. Online platforms beïnvloeden gedrag, statusbeleving en waarden. Jongeren worden er voort- durend geconfronteerd met beelden van luxe, succes en snel geld verdienen. Deze constante vergelijking kan gevoelens van tekortschieten of frustratie verster- ken en de aantrekkingskracht van alternatieve, ook illegale, inkomstenbronnen vergroten.
Tegelijkertijd ontbreekt online vaak de aanwezigheid van professi- onals, waardoor signalering en begeleiding beperkt zijn. Zo ontstaat een systeem waarin sociale en digitale kwetsbaarheden elkaar versterken. De maatschappe- lijke context fungeert als een stille motor achter de beschikbaarheid van jonge ‘arbeidskrachten’ binnen georganiseerde criminaliteit. 4.1.5 Hoge maatschappelijke kosten van jongeren die voor het snelle geld gaan Betrokkenheid van jongeren bij georganiseerde criminaliteit heeft gevolgen die verder reiken dan het individu. Deelname aan georganiseerde criminaliteit beperkt niet alleen toekomstkansen, vergroot de kans op detentie, geweld of verslaving, maar zet ook gezin- nen onder emotionele druk, balancerend tussen angst, machteloosheid, verdriet en schaamte. Ook slachtof- fers en omstanders krijgen te maken met fysieke en psychische schade, waardoor gevoelens van onveilig- heid en wantrouwen toenemen. Op maatschappelijk niveau tast deze betrokkenheid het vertrouwen in instituties en de sociale samenhang in sommige wijken aan. Zichtbare dreiging, wapenbe- zit en online werving versterken gevoelens van onvei- ligheid, vooral in sociaal-economisch kwetsbare buur- ten waar burgers het gevoel hebben dat de overheid en politie tekortschiet.
Hoewel landelijke cijfers wijzen op stabiel vertrouwen in politie en justitie, tonen verhalen uit de wijk juist groeiend wantrouwen. De spanning tussen jongeren en volwassenen neemt toe. Jongeren worden sneller als problematisch bestempeld, terwijl ouderen uit angst of wantrouwen juist terughoudender of extremer worden in het mel- den van incidenten. Het gesprek over normen en waar- den raakt hierdoor verder op de achtergrond, mede doordat jongeren hun wereldbeeld tegenwoordig eerder via (ongefilterde) online bronnen vormen. In dit spanningsveld tussen onveiligheid, wantrouwen en vervreemding worden gemeenschappen kwetsbaarder, waarin jeugdige betrokkenheid bijdraagt aan een slui- pende erosie van vertrouwen, veiligheid en solidariteit, fundamenten van maatschappelijke weerbaarheid. 55 Hoofstuk 4 | Inzet van jongeren, corruptie, infiltratie en geweld54 Hoofstuk 4 | Inzet van jongeren, corruptie, infiltratie en geweld
4.2.2 Volledig zicht op criminele inmenging ontbreekt Er ontbreekt een eenduidige en toegankelijke registra- tie van corruptie, bedreiging en infiltratie. Een belang- rijke oorzaak is dat deze activiteiten niet volledig onder specifieke strafrechtelijke bepalingen vallen. Corruptie is bijvoorbeeld breder dan omkoping, zoals omschre- ven in het Wetboek van Strafrecht. De eerder beschre- ven verscheidenheid aan gezichten leidt bovendien tot uiteenlopende definities, wat consistente registratie bemoeilijkt. Waar wél registraties bestaan, zoals deels bij corruptie, staat vaak niet vermeld of een CSV de achterliggende actor is, voor zover dat überhaupt bekend is. 4.2.3 Inzet van criminele inmenging afhankelijk van verschillende factoren Criminele inmenging staat niet op zichzelf maar on- dersteunt het reguliere criminele bedrijfsproces. Alleen wanneer dit proces niet zonder hulp van medewerkers binnen organisaties kan, ligt inmenging meer voor de hand. Respondenten uit het milieu- en zorgdomein gaven aan dat misbruik van deze stelsels relatief eenvou- dig is, mede door complexe wetgeving. CSV’s kunnen hierdoor gemakkelijker onder de radar blijven, omdat voor het doorgronden van deze complexiteit en daarmee het kunnen identificeren van misbruik specifieke kennis, kunde en capaciteit nodig is bij toezichthouders. Die ontbreken regelmatig.
Dit maakt inmenging voor CSV’s minder noodzakelijk. Dat sluit echter niet uit dat inmen- ging in deze domeinen voorkomt. Tegelijkertijd wordt criminele inmenging vooral gezien bij georganiseerde drugscriminaliteit. De voor deze themastudie bevraagde professionals menen dat criminele inmenging steeds vaker, of zelfs altijd, nodig is voor het faciliteren hiervan. De bestrijding daarvan heeft namelijk geleid tot meer toezicht en barrières, waardoor hulp van binnenuit juist wél nodig kan zijn om het criminele proces te laten door- gaan. Dat het opwerpen van barrières juist kan resulteren in een grotere afhankelijkheid van hulp van binnenuit, werd eerder al opgemerkt bij corruptie in relatie tot drugscriminaliteit in de Rotterdamse haven. Het verkrijgen van informatie, vooral persoonsgege- vens en interne procesinformatie, lijkt momenteel het belangrijkste doel van criminele inmenging. Daarnaast richten CSV’s zich op middelen, diensten, toegang en het afwenden van toezicht, aangezien sommige handelingen niet door hen zelf kunnen worden uitgevoerd. Personen worden daarbij specifiek benaderd vanwege hun functie en werkplek. Corruptie is hierbij veruit de meest voorkomende activiteit. Bedreiging komt vooral voor wanneer een CSV onder tijdsdruk staat en geen bereidwillige insider van de organisatie beschikbaar is. Of wanneer toezicht moet worden afgewend.
Infiltratie wordt zeer weinig gesig- naleerd en wordt over het algemeen in de private sector aannemelijker geacht dan in de publieke sector. Respon- denten zien echter verschuivingen die invloed kunnen hebben op waar en hoe inmenging plaatsvindt, op het niveau van locatie, organisatie, functie, smokkelmetho- de en doel. Zo kan de focus op corruptiebestrijding in de publieke sector ertoe leiden dat CSV’s persoonsgegevens proberen te bemachtigen bij informatie-intensieve pri- vate branches, zoals verzekeraars of postorderbedrijven. Maatregelen kunnen dus nieuwe verschuivingen creëren. CSV’s blijven zich onverminderd aanpassen en dat geldt ook voor criminele inmenging. 4.2.4 Bedrijfsmatige aanpak van criminele inmenging Criminele inmenging, specifiek corruptie, heeft een professionaliseringsslag gemaakt. Men kan spreken van een bedrijfsmatige aanpak. Eerder was corruptie voornamelijk gerelateerd aan reeds bestaande sociale relaties, zoals vrienden en familie. Het corrumperen van personen voor informatie wordt de laatste jaren steeds vaker uitbesteed aan informatiemakelaars. Zij hebben zich gespecialiseerd in het corrumperen en hebben regelmatig meerdere gecorrumpeerde mede- werkers als contact om te voorzien in informatiebe- hoeften van CSV’s. Zij werven via sociale media en an- dere digitale platformen. Ook voor het aansturen van hand- en spandiensten zijn er makelaars.
Een ander, aan makelaars gerelateerd kenmerk van de bedrijfs- Criminele inmenging is steeds vaker of zelfs altijd een randvoorwaarde voor georganiseerde (drugs)- criminaliteit. Wat betreft criminele inmenging gebruiken CSV’s voornamelijk corrumperen. Zo blijkt uit interviews gehouden met professionals uit onder andere opsporing en rechtshandhaving. 4.2.1 Criminele inmenging kent vele gezichten Criminele inmenging manifesteert zich via drie activiteiten* : corrumperen, bedreigen en infiltreren, zowel in de publieke als private sector. Hoewel deze driedeling analytisch houvast biedt, overlappen de activiteiten in de praktijk regelmatig. Zo kan het ‘direct aanlopen’ van medewerkers, bijvoorbeeld met de vraag of iemand wil bijverdienen, zowel corrumperend als bedreigend worden ervaren. Gedragingen zijn daar- door niet altijd eenduidig te classificeren en activi- teiten kunnen gelijktijdig of opeenvolgend worden ingezet. Een voorbeeld is een eerder gecorrumpeerd persoon die later wordt bedreigd wanneer zaken niet verlopen zoals gewenst. Ook de grens tussen corrup- tie en infiltratie is diffuus: geïnterviewden noemden gevallen waarin personen met malafide intenties direct na hun opleiding op specifieke functies solliciteerden. Waren zij al bij de opleiding voornemens te infiltreren of raakten zij later gecorrumpeerd? * De themastudie hanteert hiervoor de term “strategieën”.
4.2 Criminele inmenging in toenemende mate benodigd voor continueren criminele bedrijfsprocessen Definities afkomstig uit themastudie criminele inmenging Criminele inmenging: Bij criminele inmenging worden taken van personen, processen en beslis- singen binnen bonafide (overheids)organisaties verstoord door criminelen. Handelingen, proces- sen en beslissingen worden dan niet meer (enkel) uitgevoerd dan wel genomen in het belang van de individuele werkzaamheden, het bedrijf, de organi- satie of de maatschappij, maar in het belang van de activiteiten van één of meerdere CSV’s. Corruptie: “Misbruik […] van toegekende bevoegd- heden of macht voor persoonlijk gewin.136 “Onder persoonlijk gewin wordt ook het uitblijven van problemen verstaan”.137 Bedreiging: “Bij bedreiging gaat het om alle vormen van geweld of agressie waarmee criminelen pro- beren (besluitvormings)processen te beïnvloeden. Daarbij gaat het niet alleen om geweld en agressie zelf, maar ook om het dreigen hiermee. Voorbeelden hiervan zijn dreigend telefoon/mail-/briefverkeer, fysieke bedreiging, chantage en intimidatie”.138 De bedreiging van naasten valt ook hieronder.
Infiltratie: “Elk geval waarin een natuurlijke per- soon die tot een criminele organisatie behoort of namens een criminele organisatie handelt, of een reeds geïnfiltreerde rechtspersoon, financiële en/of menselijke middelen investeert om deel te nemen aan het besluitvormingsproces van een legitiem bedrijf”.139 In dit onderzoek laten we de financi- ele component buiten beschouwing en wordt gefocust op het strategisch plaatsen van personen binnen legitieme organisaties. Kader 4.1 57 Hoofstuk 4 | Inzet van jongeren, corruptie, infiltratie en geweld56 Hoofstuk 4 | Inzet van jongeren, corruptie, infiltratie en geweld
matige aanpak, is het gebruik van inlichtingenteams. Personen die vanwege hun functie interessant zijn om te corrumperen, worden gevolgd en gescreend, zowel offline (bijvoorbeeld bij sportclubs of horeca) als onli- ne via platforms als LinkedIn, Facebook en Instagram. CSV’s zoeken zo naar ‘zwakke plekken’, zoals schulden of familieproblemen, die iemand vatbaarder maken voor corruptie. 4.2.5 Maatschappelijke ontwikkelingen versterken systeemkwetsbaar- heden en kwetsbaarheden Maatschappelijke ontwikkelingen versterken zowel systeemkwetsbaarheden als kwetsbaarheden op micro- niveau. Individuele omstandigheden zoals familie- problemen, schulden, behoefte aan status, een luxe levensstijl of verslaving vergroten de vatbaarheid voor corruptie. Deze factoren hebben vaak een financiële component, die wordt versterkt door stijgende kosten en voortdurende sociale vergelijking in een digitale omgeving. Technologie speelt eveneens een dubbele rol. Nieuwe vormen van monitoring, logging en auto- risatiebeheer in digitale systemen, kunnen detectie en preventie verbeteren, al staan deze vaak nog in de kinderschoenen. Tegelijkertijd leiden digitalisering en automatisering tot meer beschikbare gegevens, wat functies binnen publieke en private organisaties aantrekkelijker maakt voor CSV’s. Dit kan criminele inmenging bevorderen of verschuiven naar digitale activiteiten, zoals hacken.
Ook demografische, sociaal-culturele en politiek-juri- dische trends kunnen invloed hebben. Arbeidsmarkt- krapte en vergrijzing kunnen de kwaliteit van perso- neelsscreening verlagen, wat infiltratie en corruptie vergemakkelijkt. Daarnaast wordt een normalisering van criminaliteit en verharding van de samenleving gesignaleerd, wat de drempel voor corruptie en bedrei- ging verlaagt. De ‘tone at the top’, speelt bovendien een cruciale rol: wanneer de top van een organisatie criminele inmenging (al dan niet onbewust) niet agendeert, ontbreekt urgentie, beleid en steun voor kwetsbare medewerkers. Bovendien heeft deze ‘tone at the top’ een negatieve invloed op de organisatie- cultuur. Uit de gesprekken blijkt dat deze cultuur ook meespeelt in het al dan niet plaatsvinden van criminele inmenging. Tot slot kunnen de nieuwe EU anti-corrup- tierichtlijn en andere anti-inmenginginitiatieven de aanpak en preventie van corruptie veranderen, moge- lijk met verplaatsingseffecten op langere termijn. 4.2.6 Criminele inmenging heeft eroderende werking op functioneren infrastructuren Criminele inmenging heeft allerlei ondermijnende effecten in zowel de publieke als private sector gevol- gen op micro-, meso- en macroniveau. Deze effecten grijpen op elkaar in, waardoor één casus al grote schade kan veroorzaken. Dit kan als volgt geïllustreerd worden.
Informatie of uitgevoerde handelingen van een corrupte ambtenaar stellen CSV’s in staat hun bedrijfsvoering te continueren of te optimaliseren (indirect materieel). Tegelijk wordt de individuele taakuitvoering aangetast (direct materieel) en raakt de werking van de organisatie verzwakt (indirect mate- rieel). Corruptie kan bovendien wantrouwen tussen collega’s en organisaties veroorzaken (direct immateri- eel), wat vervolgens verdere samenwerking belemmert (indirect materieel). Ook het vertrouwen van burgers in de overheid wordt geraakt (direct immaterieel), wat de meldings- en medewerkingsbereidheid vermindert, wat juist essentieel is voor het uitvoeren van publieke taken (indirect materieel). Soortgelijke effecten treden op bij bedreiging en infil- tratie en bij criminele inmenging in de private sector, waar financiële schade doorgaans prominenter is. Ook publieke organisaties lijden schade, bijvoorbeeld wanneer informatie uit een opsporingsonderzoek wordt gelekt. In bredere zin heeft criminele inmenging daarom een eroderend effect op vitale infrastructuren: het tast direct het functioneren aan, ondermijnt daar- mee het vertrouwen in deze infrastructuren, wat het functioneren vervolgens verder verzwakt. 59 Hoofstuk 4 | Inzet van jongeren, corruptie, infiltratie en geweld58 Hoofstuk 4 | Inzet van jongeren, corruptie, infiltratie en geweld
Inleiding 5 Nieuw kansen voor georganiseerde criminaliteit Platforms zijn aantrekkelijk voor CSV’s voor de bedrijfs- voering, afscherming, behouden van macht, managen van personeel en verkrijgen van informatie. Een voor- deel is dat zij op een efficiënte wijze, op grote schaal, op afstand, anoniem en met meer veiligheid kunnen opereren.140 Ze gebruiken bijvoorbeeld sociale media platforms om op een laagdrempelige wijze nieuwe (kwetsbare) krachten te ronselen. Zo verklaarde een Ontwikkelingen in de samenleving zijn van invloed op ondermijnende activiteiten en systeemkwetsbaarheden en bieden kansen voor georganiseerde criminaliteit. Ontwikkelingen waarop CSV’s in ieder geval kunnen inspelen en voordelen bieden, zijn: • Technologische ontwikkelingen in: onbemande systemen waaronder drones, digitale platforms en Artificial Intelligence (AI). • Geopolitieke ontwikkelingen, zoals de inzet van CSV’s door statelijke actoren, internationale sancties en importtarieven, beperkingen in internationale samenwerking en het voortduren of de beëindiging van de oorlog van Rusland tegen Oekraïne. • Economisch ontwikkelingen in het digitale betalingsverkeer. • Sociale ontwikkelingen waaronder de hang naar snel rijk worden en het eigen genot vooropstellen. • Ecologische ontwikkelingen, waaronder klimaatverandering, schaarste aan grondstoffen, biodiversiteitsverlies en de energietransitie.
5.1 Technologische ontwikkelingen bieden kansen voor georganiseerde criminaliteit 5.1.1 Voortdurende innovatie en mondiale karakter digitale platforms bieden kansen voor georganiseerde criminaliteit Digitale platforms zijn niet meer uit het dagelijkse leven weg te denken en blijven voortdurend aan verandering onderhevig. Een digitaal platform is een online omge- ving waarin gebruikers, aanbieders en systemen met el- kaar kunnen interacteren, communiceren of transacties kunnen uitvoeren. Hieronder vallen onder meer sociale media, gameplatforms, digitale betalingsdiensten en aanbieders van cryptovaluta. Demografische, economische, sociale, technologische, ecologische en politieke ontwikkelingen (DESTEP-ont- wikkelingen) vallen buiten de invloedssfeer van CSV’s, maar bieden potentieel wel kansen door de invloed daarvan op ondermijnende activiteiten of systeem- kwetsbaarheden. Door deze ontwikkelingen te analyse- ren, ontstaat inzicht in die kansen waardoor de analyse meer toekomstgericht is. Dit hoofdstuk gaat in op enkele technologische, econo- mische, sociale en ecologische ontwikkelingen. Er heeft geen uitputtend onderzoek plaatsgevonden naar alle denkbare ontwikkelingen die van invloed kunnen zijn. De keuze is gebaseerd op bestudeerde bronnen, waarbij in enkele gevallen een toets heeft plaatsgevonden in een of meer expertmeetings.
De ontwikkelingen hebben vaak geen duidelijke scheidingslijn en beïnvloeden elkaar. Foto: Volgens experts brengen drones een transformatie teweeg in de manier waarop CSV’s in de toekomst opereren. Zie 5.1.2 61 Hoofstuk 5 | Nieuwe kansen voor georganiseerde criminaliteit
Nederlandse vijftienjarige via Snapchat te zijn geron- | 5.1.2 | Unmanned systems transformeren | zoals voor het surveilleren bij opslaglocaties. Ook lenen | CSV’s kunnen AI op uiteenlopende manieren benutten. seld om een Tsjetsjeense maffiabaas neer te schieten.141 | het criminele landschap | drones zich voor het plegen van geweld. Zo werden in | Te denken valt aan de inzet voor diverse vormen van Ook gebruiken CSV’s online games om klussen aan te | Unmanned systems, ofwel systemen die zonder menselijke | oktober 2025 nog personen opgepakt door de Belgische | fraude, het vervaardigen van deepfakes en phishingberich- bieden aan potentiële krachten.142 Daarnaast gebruiken | inzittenden kunnen opereren, ontwikkelen zich snel | federale politie op verdenking van het plegen van een | ten, het analyseren van grote datasets om potentiële ze digitale platforms om producten aan te bieden. Denk | en worden steeds meer gebruikt. Zo rijden zelfrijdende | terroristische aanslag op de Belgische premier de Wever | doelwitten te identificeren, zoals in gestolen datasets, aan het verkopen van drugs via Telegram of via het dark | taxi’s in de Amerikaanse stad San Francisco. Daarnaast | en een Belgische burgemeester. De politie gaat ervan uit | en het verspreiden van desinformatie. Daarnaast kan web.
Enkele platforms, zoals voorgenoemde Snapchat | worden drones steeds meer gebruikt bij oorlogsvoering | dat de verdachten een explosief wilden bevestigen aan | AI worden ingezet voor het modelleren en ontwer- of Telegram, of gameplatforms worden ook gebruikt om | voor het leggen van mijnen of evacueren van gewonden. | een zelfgebouwde drone om zo een aanslag te plegen.150 | pen van nieuwe chemische stoffen, wat in legitieme anoniem te communiceren. De voortdurende innova- | In de oorlog van Rusland tegen Oekraïne doden drones | contexten gebeurt binnen farmaceutisch onderzoek 153, tie van digitale platforms biedt een vrijwel onbeperkte | meer soldaten en vernietigen meer pantservoertuigen | Het onderscheppen van criminele unmanned systems is | maar theoretisch ook misbruikt kan worden voor de hoeveelheid nieuwe mogelijkheden.143 | dan alle traditionele wapens bij elkaar.144 Ook criminelen | complex: zo kunnen systemen zoals drones klein en | ontwikkeling van nieuwe (synthetische) drugs. Europese zullen deze ontwikkelingen met belangstelling volgen. | stil zijn waardoor ze slecht zichtbaar zijn. Daarnaast | opsporingsdiensten, waaronder Europol, waarschuwen De aanpak van CSV’s die via digitale platforms opereren, | gebruiken criminelen steeds geavanceerdere systemen, | dat AI-technologieën in handen van georganiseerde cri- is complex.
Vanwege de anonimiteit en versluiering van | Volgens experts brengen drones een transformatie | waardoor tegenmaatregelen vanuit de overheid snel | minaliteit de schaal, snelheid en efficiëntie van digitale de identiteit is de herleidbaarheid naar CSV’s gering, | teweeg in de manier waarop CSV’s in de toekomst ope- | verouderen. | criminaliteit vergroten, waaronder online activiteiten waardoor opsporing lastiger wordt. Ook kampt de aan- | reren. Drones verminderen financiële en operationele | die drugs- en andere illegale markten faciliteren.154 pak met internationale jurisdictieproblemen, vanwege | risico’s voor CSV’s, terwijl de tactische opties voor CSV’s | 5.1.3 | Artificial Intelligence (AI) de schaal en grenzeloosheid van digitale platforms en in | worden vergroot.145 Het gebruik van unmanned systems | biedt kansen | Indirect kan AI ondermijnende criminaliteit bevorderen combinatie met landen die elk andere wetten en proce- | biedt meer flexibiliteit aan CSV’s en zal het risico op | AI is sterk in ontwikkeling en richt zich momenteel | wanneer technologische ontwikkelingen maatschap- dures hebben. Tegenmaatregelen of regulatiemogelijk- | detectie door handhavingsinstanties en onderschepping | op vier belangrijke domeinen.
Generatieve AI ont- | pelijke kwetsbaarheden versterken, zoals ongelijkheid heden houden niet altijd gelijke pas met de snelheid van | verminderen.146 | wikkelt zich snel en maakt het steeds beter mogelijk | op de arbeidsmarkt, financiële onzekerheid of gerich- ontwikkelingen. De overheid handelt binnen vastge- | om automatisch tekst, beeld en audio te produceren. | te online beïnvloeding van kwetsbare personen via stelde wettelijke kaders, terwijl CSV’s niet door diezelfde | Unmanned systems hebben verscheidene criminele | Binnen de gezondheidszorg is AI volop in ontwikkeling | gepersonaliseerde berichten. Daarmee creëert AI zowel regels worden geremd en er doelbewust van afwijken. | toepassingen, en kunnen ter land, ter zee en in de lucht | en ondersteunt het in toenemende mate de versnel- | op technisch als sociaal vlak nieuwe mogelijkheden worden gebruikt. In juli 2025 werd in Colombia een | ling van medicijnontwikkeling.151 Ook semi-autonome | voor criminele activiteiten. Tegelijkertijd kan AI juist Roblox als voorbeeld van digitaal platform dat | autonoom bestuurde onderzeeër ontdekt met capaciteit | systemen, zoals zelfrijdende voertuigen en robots, zijn | ook worden ingezet ter bestrijding van ondermijnende kwetsbaar is voor misbruik CSV’s | om cocaïne te vervoeren.
147 CSV’s gebruiken unmanned | verder in ontwikkeling en worden steeds zelfstandiger | criminaliteit, al is deze toepassing gebonden aan strikte Een voorbeeld van een digitaal platform dat | systems voor verscheidene activiteiten, zoals voor drugs- | in het uitvoeren van complexe taken. Daarnaast blijft | randvoorwaarden en roept zij verscheidene vragen op. kwetsbaar is voor misbruik door allerlei kwaad- | transport of het smokkelen van contrabande in detentie- | AI zich ontwikkelen binnen zakelijke automatisering, willenden is Roblox. Dit is een online spelplatform | faciliteiten zoals bleek uit een dronepoging om drugs en | waar het processen zoals data-analyse steeds efficiënter waar gebruikers zelf eenvoudige games maken en | een mobiele telefoon af te leveren bij een gedetineerde | maakt.152 Toepassing en het gebruik van AI is echter via avatars met elkaar communiceren. Het platform | in De Schie.148 Een Engelse gevangenisinspecteur waar- | niet uitsluitend interessant voor de samenleving, maar heeft dagelijks ongeveer 150 miljoen actieve spelers, | schuwt voor de mogelijkheid dat een gevangene in de | ook voor georganiseerde criminaliteit. Het kan bijvoor- waarvan ruim 40 procent jonger is dan 12 jaar.
Door | nabije toekomst uit een gevangenis kan worden gehaald | beeld resulteren in kwetsbaarheden in de samenleving de open opzet en chatfunctionaliteit kunnen jon- | door zogenoemde heavy lifting drones. | 149 Naast transpor-of geëxploiteerd worden om eigen criminele doel- geren op laagdrempelige manier worden benaderd en geronseld. Roblox fungeert daarbij vaak als | teren, kunnen kleine drones met een camera gebruikt | einden te bewerkstelligen. toegangspoort naar externe chatplatforms waar | worden als spionagemiddel. CSV’s kunnen zo bij opspo- toezicht ontbreekt en ernstige online uitbuiting kan | ringsinstanties bijvoorbeeld informatie vergaren over plaatsvinden. In Nederland kondigde de overheid in | lopende opsporingsonderzoeken. Daarnaast kunnen oktober 2025 een onderzoek aan naar de veiligheid. | ze voor de inzet van contrastrategieën worden ingezet, Roblox probeert het misbruik te keren.155 Kader 5.1 62 | 63 Tegelijkertijd kan de terugkeer van Oekraïense strijders, samen met een overschot aan wapens, munitie en drones, nieuwe kansen bieden voor CSV’s. Terugkerende strijders beschikken over militaire training, logistieke ervaring en kennis van wapensystemen, cybersystemen én cyberaanvallen, waardoor zij aantrekkelijk zijn voor illegale handel, beveiligingsdiensten of paramilitaire activiteiten.
Volgens het UNODC heeft de oorlog de beschikbaarheid van wapens binnen Oekraïne aanzien- lijk vergroot, doordat grote hoeveelheden militaire uitrusting het civiele circuit kunnen bereiken. Bij ver- minderde intensiteit van de oorlog kunnen deze kennis, overschotten en ervaren terugkerende strijders leiden tot uitbreiding van de zwarte markt, nieuwe handels- netwerken en een mogelijke toename van geweld en betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit zoals via illegale wapenhandel, of cybercriminaliteit.160 5.2.5 Internationale samenwerking onder druk De geopolitieke ontwikkelingen hebben invloed op de internationale rechtsorde en de legitimiteit van multilaterale instituties. Hierbij kan gedacht worden aan het verzet tegen de Verenigde Naties en het Internatio- naal Gerechtshof.161 Deze ontwikkelingen hebben ook impact op een gezamenlijke internationale aanpak van georganiseerde criminaliteit, zoals op internationale samenwerking. Criminelen kunnen hun activiteiten ver- plaatsen naar landen met minder toezicht of gebruikma- ken van logistieke routes waar toezicht is afgenomen. Zo is na het uitbreken van de oorlog van Rusland tegen Oekraïne samenwerking met opsporingsinstanties in Rusland om cybercriminelen aan te pakken, nauwelijks meer mogelijk. Zolang Russische cybercriminelen niets ondernemen tegen Rusland, kunnen ze in Rusland grotendeels hun gang gaan.
Geopolitieke ontwikkelingen verwijzen naar verande- ringen in mondiale machtsverhoudingen, strategische posities en politieke interacties tussen landen en re- gio’s. Deze ontstaan uit de wisselwerking tussen geogra- fische factoren (zoals ligging, grondstoffen, infrastruc- tuur en territorium) en politieke factoren (zoals macht, beleid, diplomatie, economie en veiligheid). Deze ontwikkelingen hebben invloed op de Nederlandse samenleving inclusief haar kwetsbaarheden en op het handelen van CSV’s waardoor zij dreigingen versterken. 5.2.1 Globale machtsverschuivingen en verandering in mondiale verhoudingen De ontwikkelingen in strategische rivaliteit tussen grootmachten vergroten politieke spanningen wereld- wijd en beïnvloeden daarmee kansen voor CSV’s. Het unipolaire wereldsysteem en de liberale internationale orde staan onder druk, verzwakt door optreden van grootmachten en opkomst van nieuwe strategische machten.156 CSV’s kunnen bijvoorbeeld profiteren van de aandacht op defensie in plaats van op georganiseer- de criminaliteit, verslechterde diplomatieke relaties tussen landen of interne politieke instabiliteit. 5.2.2 CSV’s als onderdeel van hybride conflictvoering Geopolitieke ontwikkelingen leiden onder andere tot een toenemend gebruik van hybride middelen voor conflictvoering door statelijke actoren*.
Voorbeelden zijn het verspreiden van desinformatie, uitvoeren van cyberaanvallen, het creëren van onrust of het uitvoeren van heimelijke operaties.157 Hiervoor zetten staten CSV’s in als ‘instrument’ in hun hybride gereedschapskist om geopolitieke doelen te realiseren. Hoewel de aard van hybride conflicten hetzelfde blijft, worden deze hybride middelen breder, doelgerichter en agressiever ingezet.158 * Een conflictvoering tussen staten, grotendeels onder het juridisch niveau van openlijk gewapend conflict, met geïntegreerd gebruik van middelen en actoren, met als doel bepaalde strategische doelstel- lingen te bereiken (‘De Veiligheidsstrategie voor het Koninkrijk der Nederlanden’, 3-4-2023). 5.2 Geopolitieke ontwikkelingen bieden kansen 5.2.3 Internationale sancties bieden mogelijkheden In de context van geopolitieke spanningen gelden in- ternationale sancties tegen landen en leggen landen el- kaar ook importtarieven op. Bestaande smokkelroutes van criminelen kunnen behulpzaam zijn om sancties te omzeilen. Dat kan twee kanten opgaan: vanuit en naar het land waarvoor sancties gelden. Door importtarie- ven veranderen handelsroutes of kan de handel naar bepaalde landen en vanuit bepaalde landen toe- of afnemen. Ook dit biedt kansen voor georganiseerde criminaliteit. Enerzijds kunnen zij ‘meeliften’ met ge- intensiveerde handelsstromen voor illegale goederen.
Anderzijds kunnen ze een rol spelen in smokkel van goederen en zo importtarieven ontduiken. 5.2.4 Vermindering of beëindiging oorlog tegen Oekraïne biedt kansen Oekraïne heeft een praktische, operationele basis ontwikkeld op het gebied van digitale verdediging en cyberoorlogsvoering. Bij vermindering of beëindiging van de oorlog tegen Oekraïne kan deze ervaring en kennis beschikbaar komen voor CSV’s. Die ervaring en kennis kunnen hen in staat stellen hun digitale capaciteiten verder te professionaliseren en te verster- ken. Sinds 2014, met de annexatie van de Krim en het begin van het conflict in Donbas, is Oekraïne herhaal- delijk doelwit geweest van cyberaanvallen op banken, energiebedrijven en infrastructuur. Dit heeft het land gedwongen cyberveiligheidscentra op te zetten en gespecialiseerde teams te ontwikkelen. Als gevolg hiervan heeft Oekraïne kennis opgebouwd in malwa- re-analyse, DDoS-bescherming en de beveiliging van (industriële) systemen. Deze worden continu toegepast en uitgebreid in de huidige oorlog.159 65 Hoofstuk 5 | Nieuwe kansen voor georganiseerde criminaliteit64 Hoofstuk 5 | Nieuwe kansen voor georganiseerde criminaliteit
Economische ontwikkelingen verwijzen naar verande- ringen in de mondiale economie (handel, productie, welvaart, etc.). Een belangrijke economische ontwikke- ling is de aanhoudende digitalisering van de mondiale financiële infrastructuur. Het wereldwijde betalings- verkeer is al vergaand gedigitaliseerd, maar daaraan is nog geen einde gekomen. Gerelateerde diensten, toezicht en wereldwijde financiële systeem (betalin- gen, banken, handel, identificatie, toezicht) werken steeds meer met digitale technologie in plaats van fysieke of handmatige systemen. Denk bijvoorbeeld aan mondiale cloud-gebaseerde financiële systemen, digitale identiteitsverificatie van personen of AI-gedre- ven toezicht en beveiliging.162 Een andere ontwikkeling is de verdere opkomst, groei en maatschappelijke acceptatie van digitale valuta’s. Sociale ontwikkelingen zijn veranderingen in de samenleving hoe mensen met elkaar omgaan, hoe groepen in de maatschappij zich ontwikkelen en welke normen, waarden en gewoontes gelden. Hierdoor ont- staan nieuwe kansen voor CSV’s om op in te spelen. Wereldwijde ongelijkheid blijft toenemen waardoor de kloof tussen rijk en arm niet alleen toeneemt, maar ook de kwetsbare positie van armen verslechtert. Deze trend is ook zichtbaar in Nederland en verwacht wordt dat deze zich zal voortzetten.
Dit heeft vanzelf- sprekend consequenties op politiek, economisch en sociaal maatschappelijk vlak, zoals toegang tot sociale voorzieningen en het gebrek aan kansen. Zo kunnen schaarsten toenemen op de woning- en arbeidsmarkt. Dit kan resulteren in een dalend vertrouwen en het afhaken van bevolkingsgroepen.166 5.3 Economische ontwikkelingen bieden kansen 5.4 Sociale ontwikkelingen bieden kansen Cryptovaluta, digitaal geld dat beveiligd is met cryp- tografie en werkt zonder centrale bank of overheid als tussenpersoon, is de laatste jaren structureel onderdeel geworden van het financiële systeem.163 Ook worden steeds meer stable coins ontwikkeld, een vorm van cryptovaluta met een relatief stabiele waarde, om de voordelen van crypto te combineren met minder prijs- schommelingen.164 Zie verder paragraaf 7.5. Een ontwikkeling is ook die van een groeiend materialisme en onmiddellijke behoeftevervulling. In Westerse samenlevingen beweegt de cultuur en consumptiegewoonten steeds meer naar individualis- tische belangen van ’snel geld’ of ’snel consumeren’. Dit is ook terug te zien via digitale platforms zoals sociale media, waar gebruikers een luxe levensstijl of goederen veelvuldig etaleren. 165 Daarnaast staan wereldwijd democratische normen on- der druk, wat mede gevolgen heeft voor de versterking van affectieve polarisatie*.
Thema’s met ingrijpende gevolgen voor de samenleving zullen in Nederland aan de orde (blijven) komen zoals energietransitie, sociale zekerheid, arbeidsmarkt en woningmarkt, immigra- tie en gezondheidszorg. Deze thema’s dragen bij aan steeds extremere groepsverschillen waardoor dit kan leiden tot verdere gevoelens van spanningen tussen het ‘wij-versus-zij’ principe. Digitalisering, het gebruik van AI en desinformatie leiden ertoe dat ‘groepsstand- punten’ sneller gedeeld en gemanipuleerd kunnen worden. De onderlinge vervreemding, discriminatie en het onbegrip tussen groepen die daardoor kan ontstaan, gaan samen met een toenemend verlies in vertrouwen van instituties. * Affectieve polarisatie verwijst naar de mate waarin groepen niet alleen inhoudelijk van mening verschillen, maar vooral sterke nega- tieve gevoelens en wederzijdse afkeer ontwikkelen tegenover leden van andere (politieke of maatschappelijke) groepen. Formele maatschappelijke verbanden, zoals vereni- gingen, familiebanden en religieuze gemeenschap- pen zijn afgenomen. Hierdoor zoeken mensen steeds vaker aansluiting in informele groepen met vergelijk- bare sociale, culturele of economische achtergron- den, wat de kans op bubbelvorming vergroot. Deze informele netwerken ontstaan vaak buiten traditio- nele structuren zoals sportverenigingen of religieuze organisaties en kennen weinig tot geen toezicht.
Voorbeelden hiervan zijn informele sportactiviteiten of online ruimtes waarin jongeren zich verzamelen, zoals delen van de manosphere. 167 Gezamenlijk versterken deze ontwikkelingen de instabi- liteit en kwetsbaarheid van de samenleving waar CSV’s in toenemende mate gebruik van kunnen maken. Zo zijn sociaal of financieel kwetsbare burgers makkelijk benaderbaar of worden desinformatiecampagnes uitge- voerd om (groepen) burgers te manipuleren. Groepen waarin bubbelvorming ontstaat en die een lagere soci- aal-economische status hebben, zijn extra interessant voor CSV’s om te benaderen. Maatschappelijk onbeha- gen vormt een voedingsbodem voor burgers en orga- nisaties om diensten af te nemen van CSV’s. Daarnaast ontstaan uit de voornoemde schaarsten en spanningen nieuwe lucratieve markten om te exploiteren.168 Klimaatverandering, schaarste aan grondstoffen, biodiversiteitsverlies en de energietransitie veroorza- ken een structurele herordening van economische en maatschappelijke systemen.169 Deze, ecologische of daarmee samenhangende, ontwikkelingen vergroten afhankelijkheden en creëren kansen voor CSV’s.
Klimaatverandering en extreme weersomstandighe- den, zoals overstromingen, droogte en hittegolven, gecombineerd met watertekorten en stijgende grond- stofprijzen, vergroten sociaal-economische risico’s voor bedrijven en burgers in Nederland.170 Financiële schade, hogere verzekeringskosten en maatschappelij- ke spanningen over klimaatmaatregelen versterken de kwetsbaarheid van (groepen) burgers. Daarnaast kun- nen deze omstandigheden migratiestromen richting Nederland beïnvloeden. CSV’s kunnen dit benutten door illegale goederen en diensten aan te bieden of kwetsbare personen uit te buiten. Ook de eventuele handel in specifieke rechten, waaronder die te maken hebben met uitstoot, of subsidies voor bepaalde kli- maatmaatregelen, bieden misbruikmogelijkheden. 5.5 Ecologische ontwikkelingen bieden kansen Maatregelen om het klimaat of milieu te beschermen leiden soms tot felle debatten tussen voor- en tegen- standers. Lucht- en waterverontreiniging en chemische of plasticvervuiling verhogen gezondheidsrisico’s en vergroten maatschappelijke bezorgdheid.171 Dit versterkt de publieke druk op overheden en kan het vertrouwen in overheidsinstanties aantasten. In deze context ontstaan kansen voor CSV’s om in te spelen op het verminderde vertrouwen van de samenleving en kwetsbare groepen.
De energietransitie, aansluitproblemen op het elek- triciteitsnet en de opkomst van nieuwe markten voor duurzame energie, batterijproductie en kritieke mine- ralen leiden tot nieuwe afhankelijkheden en marktver- schuivingen. Daardoor ontstaan nieuwe economische kansen maar het kan ook uitmonden in kwetsbare bedrijven. CSV’s kunnen hiervan profiteren door bij- voorbeeld misbruik van groene energieprojecten.172 67 Hoofstuk 5 | Nieuwe kansen voor georganiseerde criminaliteit66 Hoofstuk 5 | Nieuwe kansen voor georganiseerde criminaliteit
Inleiding 6 Dynamische wisselwerking ondermijnende effecten en activiteiten Foto: CSV’s kunnen invloed krijgen in branches en die misbruiken voor allerlei activiteiten. Ondermijnende effecten zijn het gevolg van ondermijnende activiteiten. Combinaties van ondermijnende activiteiten die ieder op zich en in samenhang leiden tot economische, politieke-bestuurlijke en sociale schade zijn: • Invulling van maatschappelijke behoeften door CSV’s. • Werving en inzet van burgers, functionarissen binnen specifieke beroepsgroepen en (medewerkers van) organisaties. • Manipulatie door middel van allerlei activiteiten of als neveneffect van activiteiten, waaronder geweldgebruik of via invloed op en machtspositie in sectoren of gebieden. • Vervlechting van illegale opbrengsten in de samenleving. Ecologische schade ontstaat vooral als neveneffect van de bedrijfsvoering, waaronder dumpingen van chemisch afval, schadelijke stoffen die vrijkomen of door explosies. Schade aan de internationale reputatie van Nederland hangt samen met ondermijnende activiteiten in het buitenland door vanuit Nederlandse opererende CSV’s. Schade ontstaat ook wanneer Nederland internationaal wordt beschouwd als land dat een belangrijke rol speelt in georganiseerde criminaliteit en of dat onvoldoende in de hand heeft.
Ondermijnende activiteiten genereren sluipenderwijs ondermijnende effecten in de Nederlandse samen- leving, verder ook aangeduid als schade. Allereerst manifesteren die effecten zich veelal niet direct, maar geleidelijk. Zo kan worden gesteld dat ieder individueel geval van corruptie binnen de overheid er een te veel is. Dat leidt echter niet direct tot schade aan de gehele samenleving, maar mogelijk wel tot schade aan een organisatie, binnen een buurt of gemeenschap. Als daarentegen corruptie zich veelvuldig of langdurig voordoet of structurele vormen aanneemt, leidt dat wel degelijk tot schade aan de samenleving. Als tweede zijn er slecht zichtbare of zelfs onzichtbare activiteiten, zoals het lozen van chemisch afval in het riool. Hierdoor zijn ondermijnende effecten, met name in hun begin- fase, niet direct zichtbaar of merkbaar. Als derde reden 6.1 Ondermijnende effecten: sluimerend en dynamisch geldt dat uiteenlopende ondermijnende activiteiten tot dezelfde soorten schade kunnen leiden en daarmee elkaar versterken. Schade ontstaat namelijk niet per se door individuele ondermijnende activiteiten maar juist door de combinatie van activiteiten. Als ondermijnende activiteiten uiteindelijk cumulatief leiden tot schade aan de samenleving, is dat moeilijk te keren (zie ook paragraaf 6.7).
Schade ontstaat door uiteenlopende ondermijnende activiteiten en omgekeerd kunnen ondermijnende activiteiten uitmonden in diverse soorten schade. Hier- door zijn er vele relaties te onderscheiden. Welk effect optreedt, is afhankelijk van de infrastructuur die wordt geraakt, het soort activiteit en ook het achterliggende doel van CSV’s. Het corrumperen voor afscherming van 69 Hoofstuk 6 | Dynamische wisselwerking ondermijnende effecten en activiteiten
toezichthouders op rechtspersonen heeft immers ande- | activiteiten niet worden opgemerkt. Ze kunnen bijvoor- | Illegale opbrengsten vinden een weg in de samenleving | Op lange termijn kan vervlechting ook leiden tot een re effecten dan het corrumperen van havenmedewerkers | beeld proberen om illegale goederen te verstoppen tus- | doordat CSV’s die opbrengsten witwassen en investeren | ondergraving van het maatschappelijk vertrouwen in voor de bedrijfsvoering. Bovendien heeft één ondermij- | sen legale goederen, zonder dat de legale ondernemers | in bijvoorbeeld rechtspersonen en/of misbruik maken | de economie en tot een verminderd rechtsgevoel bij nende activiteit meerdere effecten. Zo leidt het corrum- | daar weet van hebben of een auto huren voor illegaal | van uiteenlopende financiële kanalen. Dat verstoort | ondernemers. Zo maken onder andere ondernemers in peren van toezichthouders niet alleen tot schade aan de | transport. Wat is dan de schade voor de ondernemers en | de vitaliteit van economische infrastructuren doordat | de Amsterdamse binnenstad zich zorgen over de toene- vitaliteit van en het vertrouwen in politiek-bestuurlijke | de samenleving? Dat is afhankelijk van vele factoren en | markten niet meer eerlijk functioneren. Personeel kan | mende winkelhuren en het verdwijnen van het winke- infrastructuren. Het kan ook leiden tot economische | lastig meetbaar.
Bovendien is het niet altijd in het be- | met crimineel geld worden uitbetaald,173 noodlijdende | laanbod. Daarnaast ontmoedigt het de naleving van schade wanneer bonafide ondernemers concurrentie- | lang van partijen om dergelijke incidenten te registreren | bedrijven worden overeind gehouden of vastgoed wordt | regels. Bonafide ondernemers in de binnenstad van Am- nadelen ondervinden. Die relaties zijn ook nog eens | en te delen of is dat niet toegestaan door bijvoorbeeld | aangekocht met illegale middelen174 die zeer waarschijn- | sterdam voelen dat crimineel gefinancierde bedrijven dynamisch en kunnen in de tijd verschillen. CSV’s zijn | privacywetgeving. Om toch inzicht te kunnen geven in | lijk zonder crimineel geld niet kon worden aangekocht. | voordeel hebben, wat het gevoel van rechtvaardigheid immers wendbaar en reageren op onder andere over- | ondermijnende effecten, is gekozen voor combinaties | Doordat malafide ondernemingen hun inkomsten uit | aantast en mogelijk ook kan leiden tot een verschuiving heidsinterventies. Die kunnen leiden tot verschuivingen | van ondermijnende activiteiten. | andere bronnen halen, hebben zij bijvoorbeeld minder | van het normbesef176 (zie ook kader 6.2), wantrouwen in activiteiten en/of gebruikte infrastructuren en zijn | last van hoge huren of gebrek aan aanloop van klanten. | en cynisme.
Bonafide bedrijven worden argwanend om daardoor ook van invloed op ondermijnende effecten. | Centraal staan vijf soorten schade: economische, | Bovendien kan het zwart uitbetalen van personeel, het af- | zich te vestigen in sectoren of wijken waar criminelen politiek-bestuurlijke, sociale en ecologische schade en | romen van de omzet en de verkoop van illegale goederen | het voor het zeggen hebben. Bovendien kan een zichzelf Een extra complicatie daarbij is dat effecten en de relatie | schade aan de internationale reputatie van Nederland. | tevens bijdragen aan een gunstigere positie van malafide | versterkend mechanisme ontstaan. Handhaving wordt met activiteiten veelal niet objectief of empirisch zijn | Deze soorten schade sluiten aan bij de indeling van | ondernemingen ten opzichte van bonafide ondernemin- | bijvoorbeeld steeds lastiger door de vervaging tussen te bepalen. CSV’s hebben er immers belang bij dat hun | infrastructuren en het abstractieniveau. | gen.175 Economisch handelen wordt zo niet enkel geleid | legaal en illegaal, in combinatie met complexe interna- door economische principes, zoals door vraag, aanbod en | tionale structuren en dekmantelbedrijven waar crimine- productiviteit. Uiteindelijk wordt de economie minder ef- | len zich vaak achter verschuilen. CSV’s kunnen hier weer ficiënt, minder productief en minder stabiel, des te meer | van profiteren.
Op de lange termijn kan zo een zelfver- 6.2 | Economische schade door | wanneer deze vermenging en mechanismes voortduren. | sterkende spiraal ontstaan: crimineel gedrag verzwakt ondermijnende activiteiten | het rechtsgevoel en het maatschappelijk vertrouwen, waardoor de kans op verdere vervlechting toeneemt. Ondermijnende activiteiten leiden tot economische | De aanname in dit DON is dat economische schade voor- schade doordat zij de vitaliteit van en het vertrouwen in | al voortkomt uit vervlechting van illegale en legale ac- economische infrastructuren aantasten. Vitaliteit gaat | tiviteiten in economische infrastructuren in Nederland over het duurzaam functioneren daarvan. Hier gaat het | waardoor grenzen tussen legale en illegale activiteiten bijvoorbeeld om verstoring van de financiële sector | in meer of mindere mate vervangen. Die vervlechting is en het betalingsverkeer door vermenging van legaal | geoperationaliseerd tot: en illegaal vermogen, verzwakking van legale sectoren | Bedrijf gebruikt voor witwassen vermogen door oneerlijke concurrentie en belastingontduiking. | • | Vervlechting van illegale opbrengsten in de | Voorbeeld van gevoelens van rechtsongelijkheid Een drugshandelaar gaf van 2017 tot en met 2021 | Ondernemers in de Amsterdamse binnenstad Het gaat ook over afnemende kwaliteit en afnemende | samenleving.
| bijna 3,5 miljoen euro meer uit dan hij legaal | ervaren volgens een onderzoek uit 2024 dat schim- aantrekkelijkheid van lokale economieën door verwaar- | verdiende met zijn autohandel of ander werk. De | mige of mogelijk malafide winkels blijven bestaan, lozing of verdringing van reguliere ondernemingen, stij- | • | Werving en inzet van - van origine - legale markt- | rechtbank in Den Bosch concludeerde dat dat geld | terwijl bonafide ondernemers streng worden gende huren en leegstand. Vertrouwen heeft betrekking | partijen bij ondermijnende activiteiten. | afkomstig moet zijn van drugshandel en veroor- | gecontroleerd voor kleine overtredingen. Dit leidt deelde de persoon tot acht jaar cel. De minimaal | tot gevoelens van rechtsongelijkheid en ondermijnt, op de mate waarin burgers en ondernemers geloven dat | 3,4 miljoen euro die hij heeft verdiend met die economische infrastructuren eerlijk en betrouwbaar | • | Manipulatie van economische processen door | drugshandel, stak hij jarenlang in een autobedrijf | zo geeft een ondernemer aan, het vertrouwen in de zijn. Een voorbeeld van aantasting van vertrouwen is | uiteenlopende activiteiten. | van een vader en een zoon. Om onduidelijke re- | overheid.
Tegelijk creëert het een omgeving waarin een verminderd rechtsgevoel bij ondernemers doordat | denen verkeerde het autobedrijf jaren daarvoor in | normoverschrijdingen worden genormaliseerd. De financieel zwaar weer.177 | ondernemers vrezen dat dit het bonafide onder- malafide praktijken (lijken te) lonen en de overheid niet | • | Invulling van maatschappelijke behoeften door CSV’s. | nemersklimaat negatief beïnvloed.178 effectief ingrijpt. Kader 6.1 | Kader 6.2 70 | 71 Een andere oorzaak van economische schade kan uitgaan van betrokkenheid van (medewerkers van) be- drijven bij ondermijnende activiteiten. Hoewel hierbij niet altijd sprake is van dwang, komt dit in sommige gevallen wel voor en raakt het de veiligheid van mede- werkers. Hierdoor kunnen functies die een zekere mate van naamsbekendheid krijgen als minder aantrekkelijk worden ervaren. CSV’s kunnen op den duur invloed krijgen op of een machtspositie opbouwen in sectoren en/of wijken door eigendom van of zeggenschap over bijvoorbeeld vastgoed, horecagelegenheden of bedrijven in logistie- ke sectoren. Hierdoor zijn zij in staat tot manipulatie van economische besluitvorming en taakuitoefening.