CConstaterende datAalten
Koppel je AI →
Document · PDF

C2. Dreigingsbeeld Ondermijning Nederland 2026

Gemeenteraad 22 september 2026, gemeente AaltenBij agendapunt: Mededelingen van de voorzitter en advies van de agendacommissie over de ingekomen stukken49.911 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 6

Denk aan het geven tussen verscheidene samenwerkingsverbanden.37 Voor- | van liquidatie-opdrachten of het aansturen van hun beelden van activiteiten die worden uitbesteed zijn | criminele bedrijf. Ze hebben blijkbaar zowel macht het inhuren van professionele witwassers, maar ook | Mede door verwevenheid tussen criminele personen | en middelen opgebouwd, dat ze zich niet laten Voorbeelden van het adaptieve karakter van CSV’s | stoppen door detentie. Zij kunnen op verscheidene bemiddelaars die personen regelen voor het opslaan | of samenwerkingsverbanden kent georganiseerde | manieren blijven communiceren, bijvoorbeeld via van drugs of het plegen van geweld.38 Daarnaast zijn er | criminaliteit in Nederland volgens de politie een | Inspelen op maatregelen havens: | binnengesmokkelde telefoons, via bezoek of post. CSV’s die hun diensten aanbieden aan andere samen- | polykarakter: misdaadondernemingen zijn doorgaans | “De strategieën waarmee de criminele organisaties | Ook nieuwere communicatiemiddelen kunnen zich werkingsverbanden, sommige hebben dat als hun | op meerdere criminele terreinen actief, zoals handel | hun partijen cocaïne invoeren en uit de zeehaven | hiervoor lenen, waaronder drones.

Waar veel aan- voornaamste activiteit,39 ook wel aangeduid als ‘crime- | in diverse verdovende middelen en het plegen van | laten halen, wisselen steeds, doordat de criminelen | dacht uitgaat naar de kopstukken in detentie, is niet as-a-service’. Een voorbeeld hiervan is het uitbesteden | vermogensdelicten. Daarnaast ontbreken volgens de | inspelen op de maatregelen van de opsporingsdien- | in beeld hoe de periferie eruitziet die VCHD mogelijk van het corrumperen van functionarissen aan zoge- | politie monopolieposities. Ze zijn doorgaans bij meer- | sten en (haven)bedrijven.”46 In de Rotterdamse haven | maakt. Daarmee is ook niet in beeld hoe groot de is in 2024, ten opzichte van 2023, een daling waarge- | kwetsbaarheid voor VCHD in werkelijkheid is.50 noemde corruptiemakelaars. Zij beschikken over een | dere en verschillende criminele projecten betrokken. | nomen van de hoeveelheid cocaïne die in beslag is eigen netwerk van reeds gecorrumpeerde contacten en | Tegelijk worden criminele projecten in deeltrajecten | genomen. Een verklaring die wordt gegeven is dat er | Chemische camouflage van cocaïne: bedienen meerdere CSV’s, zonder duurzaam onderdeel | uitbesteed.

Er is veel concurrentie en een grootschalig | een verplaatsingseffect heeft plaatsgevonden naar | Dat criminele samenwerkingsverbanden wendbaar te zijn van één specifiek samenwerkingsverband.40 | netwerk aan criminele participanten zorgt ervoor dat | andere havens door de maatregelen die zijn geno- | zijn, blijkt ook uit de verschuiving naar chemische ca- Daarmee opereren zij als zelfstandige dienstverleners | het criminele proces makkelijker in onderdelen kan | men in Rotterdam (en Antwerpen). Tegelijkertijd is | mouflage van cocaïne in uiteenlopende legale goe- binnen een criminele markt van vraag en aanbod. | worden opgeknipt en uitbesteed.41 | het mogelijk dat niet (enkel) de locatie is veranderd, | deren zoals bijvoorbeeld cacaopoeder of meststof- maar dat de modus operandi of smokkelroutes zijn | fen. Door drugs op moleculair niveau te verbinden aangepast.47 Het WODC stelde in 2026 dat door | met andere stoffen, zijn ze niet zichtbaar op scans, meer beveiliging en controle de invoer van cocaïne | ruiken de speurhonden ze niet en slaan kleurtests in Nederland niet langer zonder “hulp van binnenuit” | niet aan. Deze veranderende methode gaat gepaard kan plaatsvinden.

Dit blijkt uit door het WODC onder- | met een snelle verspreiding van gespecialiseerde zochte opsporingsonderzoeken.48 | extractielabs en internationale inzet van expertise.51 Kader 2.3 30 | 31 Inleiding CSV’s gebruiken aantrekkelijke en kwetsbare infrastructuren Foto: Logistieke knooppunten zoals luchthavens spelen een essentiële rol in het realiseren van doelen van CSV’s. 3 3.1.1 CSV’s hebben diverse subdoelen Het primaire doel van CSV’s is geld verkrijgen door op illegale wijze producten te produceren, handel te drijven of diensten te leveren (zie paragraaf 2.2). Daarvan afge- leid zijn analytisch diverse (sub)doelen en activiteiten te onderscheiden om dat mogelijk te maken (zie figuur 3.1). De eerste drie worden hieronder beschreven. CSV’s hebben net als legale ondernemingen een be- drijfsvoering te runnen. Een doel is dan ook het “Onder- steunen/voorzetten van de bedrijfsvoering” (ondersteu- nen bedrijfsvoering). Activiteiten die daaraan bijdragen zijn bijvoorbeeld het bewaren en opslaan van goederen52 , zoals het opslaan van verdovende middelen in lege containers in depots. Ook het in- door- en uitvoeren van goederen zoals verdovende middelen of vuurwerk, is een te onderscheiden activiteit.53 Verder investeren CSV’s een deel van hun inkomsten in activiteiten, zoals transporteren54, of in bedrijfsmiddelen.

Anders dan legale ondernemingen moeten misdaadon- dernemingen de hindernissen van illegaliteit zien te overwinnen (zie paragraaf 2.2.3). Ze hebben dus ook als doel het “beschermen en afschermen van operaties en financiën” (afscherming). Hierbij kan worden gedacht aan het gebruik van dekladingen, dekmantelbedrijven en crypto-communicatiemiddelen om activiteiten te maskeren.55 Daarnaast worden witwasconstructies opgezet en gebruikt om de gelden die zijn verdiend via illegale activiteiten een ogenschijnlijke legale herkomst te geven.56 Andere strategieën zijn het inzetten van rechtspersonen op een manier die oneigenlijk gebruik verhult, bijvoorbeeld via stromannen, ogenschijnlijk correcte administratie en complexe bedrijfsstructuren.57 3.1 CSV’s gebruiken op uiteenlopende wijzen infrastructuren om hun doelen te behalen CSV’s gebruiken Nederlandse infrastructuren aller eerst voor illegaal gewin. Daarvan afgeleid zijn diverse (sub)doelen te onderscheiden waar- voor ze infrastructuren gebruiken: 1 Ondersteunen/voortzetten van de bedrijfs- voering. 2 Beschermen en afschermen van operaties en financiën. 3 Behouden of uitbreiden van macht en reputatie. 4 Behouden of uitbreiden van samenwerkings - verband(en). 5 Verwerven en manipuleren van informatie. 6 Verkrijgen van toegang tot locaties, middelen en officiële documenten. Die doelen zijn met uiteenlopende activiteiten te realiseren.

Omgekeerd draagt één soort activiteit veelal bij aan realisatie van één of meer doelen. CSV’s gebruiken potentieel alle Nederlandse infrastructuren die ook aantrekkelijk zijn voor legale bedrijven. In het DON is onderscheid gemaakt tussen: economische, politieke- bestuurlijke, sociale, ecologische en internatio- nale infrastructuren. Zij gebruiken die ieder op zich en in samenhang voor realisatie van hun doelen en door middel van uiteenlopende (combinaties van) activiteiten. CSV’s spelen in op kwetsbaarheden van afzon- derlijke infrastructuren, maar zeker ook op meer algemene. Uitgewerkte systeemkwetsbaarheden zijn: a Onbedoelde overheidsfacilitering. b Beperkingen in de aanpak van ondermijning. c Beperkingen in wet- en regelgeving. d Normalisering van criminaliteit. e Verminderd vertrouwen van burgers in overheid en in elkaar. f Kwetsbaarheden in bedrijfsprocessen. g Complexiteit beheersing misbruik dual use sectoren en middelen. h Kwetsbaarheden voor groepen, wijken en sectoren. Deze bieden ieder op zich, maar vooral in samen- hang kansen voor georganiseerde criminaliteit. 33 Hoofstuk 3 | CSV’s gebruiken aantrekkelijke en kwetsbare infrastructuren

Doelen, subdoelen en activiteiten om (sub)doelen te bereiken Doelen en activiteiten CSV’s Primair doel: op illegale wijze geld verkrijgen 1. Ondersteunen bedrijfsvoering Ondersteunen/voortzetten (dagelijkse) bedrijfsvoering 2. Afschermen Beschermen en afschermen van operaties en financiën 3. Behouden macht Behouden of uitbreiden macht en reputatie 4. Managen personeel Behouden of uitbreiden samenwerkingsverband(en) 5. Verkrijgen informatie Verwerven en manipuleren informatie 6. Verkrijgen toegang Verkrijgen toegang tot locaties, middelen en officiële documenten • Aanbieden alternatieve mogelijkheid (im)materiële doelen samenleving • Bewaren en opslaan goederen • Inkopen goederen • Investeren • Invoeren, doorvoeren en uitvoeren illegale goederen naar en vanuit buitenland • Produceren illegale goederen en diensten • Ruilen goederen en diensten • Verkopen illegale goederen en diensten (crime-as-a-service) • Verrichten betalingen • Aanpassen informatie(processen) • Corrumperen • Creëren en behouden draagvlak omgeving • Gebruiken afgeschermde communicatie / versleutelen transacties • Investeren • Oprichten/ gebruiken rechtspersonen • Outsourcen • Saboteren • Toepassen fysiek geweld • Toepassen psychisch geweld • Verspreiden desinformatie en geruchten • Witwassen • Controleren/ verkrijgen/uitbreiden misdaadmarkt • Corrumperen • Creëren en behouden draagvlak omgeving • Etaleren en

adverteren • Investeren • Toepassen fysiek geweld • Toepassen psychisch geweld • Aangaan/uitbreiden van allianties • Betrekken anderen • Corrumperen • Outsourcen • Toepassen fysiek geweld • Toepassen psychisch geweld • Voortzetten en opvolgen criminele nalatenschap • Aanpassen informatie(processen) • Afnemen informatie van datahandel(aren) • Corrumperen • Infiltreren • Observeren en surveilleren van personen en processen • Toepassen fysiek geweld • Toepassen psychisch geweld • Verkrijgen toegang informatie(processen) digitaal of fysiek • Corrumperen • Infiltreren • Investeren • Toepassen fysiek geweld • Toepassen psychisch geweld • Vervalsen/ aankopen officiële documenten Misdaadondernemingen hebben op enig moment een positie in misdaadmarkten en in economische en sociale infrastructuren. Net als legale ondernemingen willen ze die behouden en/of uitbreiden. Een derde doel is dan ook het “Behouden of uitbreiden van macht en reputatie” (behouden macht). Vooral het toepassen van psychisch of fysiek geweld, maar ook het verkrijgen van invloed zijn belangrijke activiteiten om dat te realiseren. 3.1.2 Doelen zijn met uiteenlopende activiteiten te realiseren Doelen zijn niet enkel met één activiteit te realiseren, maar met uiteenlopende activiteiten (zie figuur 3.1). CSV’s zijn wendbaar en leggen niet al hun eieren in één mand.

Ze zoeken naar de eenvoudigste en/of minst riskante manier om een doel te bereiken. Zo komen ze onder andere aan informatie door personen te corrumperen, in organisaties te infiltreren of door te dreigen met of het toepassen van psychisch of fysiek geweld. Uit onderzoek (zie paragraaf 4.2) blijkt dat die activiteiten onderling uitwisselbaar zijn, hoewel cor- rumperen het meest lijkt voor te komen en vooral om aan informatie te komen. Ook het subdoel “Behouden of uitbreiden van samenwerkingsverband(en)” is met verschillende activiteiten te realiseren (zie kader 3.1). 3.1.3 Activiteiten kunnen diverse doelen dienen Niet alleen kan één doel met uiteenlopende activitei- ten worden gerealiseerd, maar één soort activiteit kan ook diverse doelen dienen. Zeker corrumperen kan op verscheidene manieren bijdragen aan vijf van de zes doelen (zie kader 3.2). Ook infiltreren en het toepassen van psychisch of fysiek geweld komt meermaals naar voren om verschillende doelen te behalen, waarbij geweld zowel binnen het CSV zelf als naar buiten toe wordt gebruikt.61 Zo zetten CSV’s bijvoorbeeld medewerkers van organisaties onder druk om informatie te verstrekken (zie doel 5). Daar- naast gebruiken CSV’s geweld om conflicten te beslech- ten binnen het criminele milieu om zo hun macht en reputatie te behouden of uit te breiden62(zie doel 3).

Activiteit Voorbeeld uit de praktijk Betrekken anderen Criminele netwerken leggen contact met jongeren via online games en bieden hen hand- en spandiensten aan. 58 Toepassen psychisch geweld Criminelen maken jongeren uit gezinnen met financiële problemen van hen afhankelijk door hun familie geld toe te stoppen.59 Corrumperen Omkopen van politiemede- werker om aan opsporings- informatie te komen. Voortzetten en opvolgen criminele nalatenschap Fungeren als mentor voor per- soneel (zoals familieleden) om activiteiten voort te zetten.60 Voorbeelden van ’Behouden of uitbreiden van samenwerkingsverband(en)’ (niet limitatief) Kader3.1 Doel Voorbeeld uit de praktijk Beschermen en afschermen van operaties en financiën Corrumperen van opsporings- ambtenaren om inhoudelijke informatie te verkrijgen om justitie/toezicht/handhaving te ontlopen. Behouden of uit- breiden macht en reputatie Corrumperen van lokale bestuurders om invloed uit te oefenen op besluitvorming. Behouden of uitbrei- den van samenwer- kingsverband(en) Corrumperen van transport- medewerkers om hen te betrekken in activiteiten. Verwerven en manipuleren informatie Corrumperen van ambtena- ren om aan informatie over ‘tegenstanders’ te komen. Verkrijgen toegang tot locaties, middelen en officiële docu- menten Corrumperen Schiphol- medewerkers om toegang tot beveiligd gebied te verkrijgen.

Doelen en voorbeelden van corrumperen Kader 3.2 Figuur 3.1 35 Hoofstuk 3 | CSV’s gebruiken aantrekkelijke en kwetsbare infrastructuren34

Tussen afzonderlijke activiteiten bestaan allerlei doel-middel-relaties. Hoewel zij analytisch te on- derscheiden zijn, laten zij zich in de praktijk lang niet altijd scheiden. Zo kan het ’direct aanlopen’ van medewerkers, bijvoorbeeld met de vraag of iemand wil bijverdienen, zowel als corrumperend als bedreigend 3.2.1 Nederland aantrekkelijk voor georganiseerde criminaliteit Aantrekkelijke kanten van Nederland voor legale bedrijven, zijn ook aantrekkelijk voor misdaadonder- nemingen. Zo zijn er meerdere factoren die Neder- land aantrekkelijk maken om te vestigen, waaronder logistieke knooppunten zoals Schiphol en de Rotter- damse haven. Ook bezit Nederland een goede digitale infrastructuur met snelle verbindingen en goede in- ternetknooppunten en datacentra. Daarnaast is de geo- grafische ligging van Nederland zeer geschikt. Zo ligt Nederland aan zee en is ieder punt in ons land enkele kleine uren verwijderd van een internationale en open grens met België en Duitsland. Ook zijn de meeste Nederlanders meertalig. Tot slot bestaat in Nederland over het algemeen een sterke ondernemingscultuur door de vele zelfstandigen en MKB-bedrijven en bijbehorende culturele waarden zoals zuinigheid en fi- nancieel bewustzijn. Uit een studie naar het vestigings- klimaat voor drugscriminaliteit in Nederland blijkt dat vele factoren een positief vestigingsklimaat kunnen bevorderen.

Uit die studie blijkt tevens dat over veel factoren slechts beperkte kennis beschikbaar is.63 Criminele netwerken gebruiken infrastructuren die aantrekkelijk zijn. Met infrastructuren wordt bedoeld: het geheel van voorzieningen waardoor een land kan functioneren. Het begrip ‘infrastructuur’ wordt in ruime zin gebruikt en daarbij moet nadrukkelijk niet alleen worden gedacht aan fysieke infrastructuren als het wegennet. Het gaat nadrukkelijk ook om bredere economische, politieke-bestuurlijke, sociale, ecologische en internationale infrastructuren en zowel offline als online (zie figuur 3.2). 3.2 CSV’s gebruiken infrastructuren die aantrekkelijk zijn worden ervaren. Ook kunnen activiteiten gelijktijdig of opeenvolgend worden ingezet. Een voorbeeld is een eerder gecorrumpeerd persoon die later wordt bedreigd wanneer zaken niet verlopen zoals gewenst (zie paragraaf 4.2.1). 3.2.2 CSV’s gebruiken infrastructuren die aantrekkelijk zijn voor realisatie doelen CSV’s gebruiken infrastructuren die aansluiten bij hun doelen én aantrekkelijk zijn. In potentie bieden alle in- frastructuren mogelijkheden. Toch blijkt dat sommige infrastructuren logischer aansluiten bij de doelen dan andere infrastructuren. Denk daarbij aan logistieke knooppunten als havens. Daarbij geldt dat in beginsel grote havens aantrekkelijker zijn dan kleine havens om grotere hoeveelheden illegale goederen in te voeren.

Er kunnen namelijk simpelweg meer producten door een grote haven worden vervoerd dan door een kleine. Maar, de keuze voor bijvoorbeeld een grote of kleine haven zal ook afhangen van andere factoren waaronder kwetsbaarheden. Daardoor zouden kleinere havens toch de voorkeur kunnen krijgen, bijvoorbeeld als daar minder mogelijkheden zijn voor toezicht. Analytisch zijn vijf soorten infrastructuren onderschei- den inclusief twintig verbijzonderingen (zie figuur 3.2). Extra aantrekkelijk voor CSV’s zijn locaties waar con- centraties van infrastructuren voorkomen. Nederland kent vele van die concentraties, waaronder logistieke het ongezien uitgeven van crimineel vermogen, maar ook crimineel geld voor daders oppotten en weg- of doorsluizen of dit helpen te genereren. 67 Sectoren die ook in het oog springen, zijn de vast- goedsector en vrije beroepsbeoefenaars. 68 CSV’s gebruiken de vastgoedsector voor diverse doelen. Het gaat onder andere om onroerend goed, vakantiepar- ken, woningen en opslagloodsen. Zij gebruiken die als dekmantel, fysieke ontmoetingsplaats of produc- tie- of opslagplaats. Experts menen dat criminele exploitatie van vastgoed een zorgpunt is. Huizen zou- den in grote getale worden gekocht, waarbij diverse criminelen dezelfde facilitator (zoals boekhouder of makelaar) benutten.

Opgekochte woningen kunnen worden gebruikt voor onder andere witwassen, hypo- theekfraude en het faciliteren van andere criminele activiteiten, waaronder ook marktmanipulatie en prijsopdrijving voor legale kopers. 69 Onder vrije be- roepsbeoefenaars vallen de zelfstandige professionals die met grote mate van autonomie, deskundigheid en beroepsethiek werken, zoals notarissen, accountants, makelaars, boekhouders en advocaten. Juist door hun kennis, expertise, rechten en (geheimhoudings) plicht(en), zijn zij aantrekkelijk om te betrekken bij criminele activiteiten. Zij kunnen (on)bedoeld legi- timiteit verschaffen aan de activiteiten en het door CSV’s verkregen vermogen. Dit komt onder andere door het maatschappelijk aanzien van deze beroepen, de officiële documenten die zij kunnen verstrekken en het advies dat zij kunnen geven. Zij vormen de schakel naar legitimiteit en daardoor zijn crimine- len van hen afhankelijk. Advocaten hebben hier een bijzondere positie omdat zij zowel vrije beroeps- beoefenaar zijn als een cruciaal onderdeel van de rechtsstaat. 70 Andere sectoren die worden genoemd in relatie tot ondermijning zijn onder andere: horeca, autohandelaren, souvenirwinkels en leasemaatschap- pijen71 en de luxe-goederen-sector.

Criminelen maken ook gebruik van sectoren die gerekend kunnen worden tot sociale voorzieningen, namelijk voorzieningen die (in ieder geval gedeeltelijk) knooppunten zoals de mainports: luchthaven Schip- hol, havens van Rotterdam, Noordzeekanaalgebied en Zeeland en West-Brabant en, bloemenveilingen/ sierteeltsector. Verder bestaan concentraties bij en in kleinere zee- en luchthavens en op de Zuidas van de financiële en juridische sector. 3.2.3 Economische infrastructuren essentieel voor realiseren doelen CSV’s Economische infrastructuren zijn essentieel voor realisatie van alle eerdergenoemde doelen. Logistieke knooppunten (en daarmee samenhangende sectoren) worden veelvuldig genoemd als het gaat om onder- mijning. Het gaat dan om locaties in transportnet- werken waar verschillende transportmogelijkheden samenkomen, zoals wegen, spoorwegen, (lucht) havens en waterwegen in combinatie met bijbeho- rende bedrijvigheid. Deze knooppunten spelen ieder op zich en in samenhang een essentiële rol voor het uitvoeren van activiteiten, met name voor de bedrijfs- voering.64 Zowel grotere en kleinere zeehavens, als binnenvaart en watergebonden bedrijventerreinen vormen een belangrijke schakel in de invoer, door- voer en uitvoer van illegale goederen van en naar het buitenland, zoals voor drugs. 65 Hetzelfde geldt voor luchthavens en distributiecentra.

66 Wanneer voor één (soort) knooppunt maatregelen worden genomen om criminaliteit te bestrijden, kunnen zij hun activitei- ten voortzetten binnen een ander (soort) logistiek knooppunt. Een andere economische infrastructuur die van groot belang is, is de financiële sector. Deze speelt vooral een grote rol voor afscherming, onder andere voor witwassen, maar leent zich in potentie ook uitermate goed voor het verkrijgen van informatie, zoals voor het verkrijgen van financiële of persoonsgevoelige data over tegenstanders. Ook de trustsector biedt mogelijkheden en is aantrek- kelijk. De trustsector is multi-inzetbaar voor crimi- naliteit. Trustkantoren kunnen een rol vervullen bij 37 Hoofstuk 3 | CSV’s gebruiken aantrekkelijke en kwetsbare infrastructuren36 Hoofstuk 3 | CSV’s gebruiken aantrekkelijke en kwetsbare infrastructuren

Infrastructuren Economische infrastructuren Politiek-bestuurlijke infrastructuren Sociale infrastructuren Ecologische infrastructuren Internationale infrastructuren • financiële sector ...................... • logistieke knooppunten ........... • sociale, maatschappelijke en culturele sector ........................ • sector vastgoed ........................ • sector luxe goederen ................ • vrije beroepsoefenaars ............. • digitale platformen .................. • sector overig............................ • rechtsprekende macht • wetgevende macht • uitvoerende macht • media en journalistiek • lokale omgeving ..................... • bevolkingsgroepen • sociaal netwerk • zorgsector • milieu ................................... • natuur ................................... • infrastructuren in het buitenland • safe havens • verschillen in wet- en regel- geving, werkwijzen, cultuur semi-overheid, sportverenigingen als het gaat om maatschappelijke componenten, natuur- beheerders, culturele sector, zorgsector e.d. onroerend goed, opstallen op boerenerf, woningen, opslagloodsen e.d.

inclusief crypto, prepaid, FinTech havens, luchthavens, mainports goud, dure horloges, boten advocaten, notarissen, accountants, makelaars, boekhouders sociale media platforms, gameplatforms, webwinkels, websites transportondernemingen, auto handelaren, leasemaatschappijen, agrarische sector wijken, bedrijfsterreinen, vakantieparken leefomgeving flora en fauna Soorten infrastructuren en voorbeelden daarvan (niet limitatief) Figuur 3.2 worden georganiseerd en gefinancierd door de overheid om het welzijn van burgers te bevorderen. Zeker de zorgsector springt daarbij in het oog. Experts stellen dat met name de privatisering ertoe heeft geleid dat de zorgsector mogelijkheden biedt voor criminelen en aantrekkelijk is. 72 De zorg heeft bijvoorbeeld flexi- bele arbeidsvormen zoals ZZP‘ers of tijdelijke contrac- ten als uitdaging. De sector kan ook gebruikt worden voor het werven van nieuwe krachten in de jeugdzorg en GGZ. Zeker niet uit te sluiten valt dat criminelen on- dermijnende activiteiten gaan ondernemen in soort- gelijke sectoren (zie paragraaf 7.2). Daarnaast is ook huisvesting een onderdeel van sociale voorzieningen. Tot slot: dwars door alle sectoren heen speelt de cruciale rol die rechtspersonen spelen voor georgani- seerde criminaliteit. Het is in Nederland vrij een- voudig om een rechtspersoon op te richten.

Rechts- personen zoals BV’s of stichtingen zijn essentieel en kunnen gebruikt worden om activiteiten te verhullen, te faciliteren of om een legitiem uiterlijk te geven. Hierdoor kunnen witwaspraktijken of fraude makke- lijker worden uitgevoerd zonder direct op te vallen. CSV’s kunnen zo hun risico’s spreiden, hun identiteit afschermen, terwijl ze tegelijkertijd toegang krijgen tot financiële systemen, zakelijke contracten en markten. Rechtspersonen kunnen zowel bewust als onbewust betrokken zijn bij activiteiten. Zo kunnen criminelen bewust rechtspersonen oprichten zoals hiervoor benoemd. Daarentegen kunnen criminelen ook gebruik maken van rechtspersonen zoals trans- portbedrijven, zonder dat die het door hebben. 3.2.4 Politiek-bestuurlijke infrastructuren essentieel voor realiseren doelen CSV’s De politiek-bestuurlijke infrastructuren bestaan uit: • De wetgevende macht: de macht die wetten maakt, vaststelt en wijzigt. • De uitvoerende macht: de macht die zorgt voor de uitvoering van wetten en het dagelijks bestuur van het land. Zij voeren beleid uit en zorgen dat het in praktijk worden gebracht. Handhavingsinstanties worden hier ook onder gerekend. • De rechtsprekende macht: de macht die geschillen beslecht en rechtspreekt.

• Media: media hebben drie democratische func- ties, namelijk informatiefunctie (voor politici en burgers), controlefunctie van de macht (overheid en haar instituties) en forumfunctie (uiting geven aan perspectieven, belangen en ideeën uit de samenleving).73 De mogelijke wisselwerking tussen georganiseerde criminaliteit en politiek-bestuurlijke infrastructuren vindt op verscheidene manieren plaats. Als logisch gevolg van het illegale karakter, is afscherming essenti- eel. De wetgevende, rechterlijke en uitvoerende macht vormen immers een ‘vijand’ door wet- en regelgeving te maken om georganiseerde criminaliteit te bestrijden en te handhaven. Daarbij hebben CSV’s belang bij een slecht functionerende strafrechtsketen en een lage pak- en strafkans, zodat zij langer ongestraft hun gang kunnen gaan en vermogen en machtsposities kunnen opbouwen.74 Verder kunnen media zaken aan het licht brengen die niet in het belang zijn van criminelen of juist wel als het bijvoorbeeld gaat om het verspreiden van desinformatie over concurrenten of overheidsfunc- tionarissen. De uitvoerende macht heeft een monopolie voor het leveren van bepaalde producten en diensten, zoals ver- gunningen en identiteitsdocumenten. Ook criminelen hebben daar behoefte aan. Overheidsfunctionarissen vormen daardoor aantrekkelijke doelwitten.

39 Hoofstuk 3 | CSV’s gebruiken aantrekkelijke en kwetsbare infrastructuren38 Hoofstuk 3 | CSV’s gebruiken aantrekkelijke en kwetsbare infrastructuren

3.2.5 Sociale infrastructuren essentieel voor realiseren doelen CSV’s Ook sociale infrastructuren spelen een belangrijke rol. Zo benutten CSV’s lokale omgevingen, zoals sportver- enigingen of scholen om hun doelen na te streven. Denk bijvoorbeeld aan het behouden of uitbreiden van macht middels lokale verenigingen of het werven van ‘personeel’ bij scholen of voetbalvelden. Ook blijkt dat specifieke bevolkingsgroepen aantrekke- lijk zijn om te gebruiken. 75 Zo zijn jongvolwassenen aantrekkelijk om in te zetten als arbeidskrachten (zie paragraaf 4.1). Ook groepen die zich op enige manier afzetten tegen de samenleving, waaronder soeve- reinen, kunnen aantrekkelijk zijn. Verder kunnen criminelen gebruik maken van sectoren die voorzien in sociale voorzieningen (zie paragraaf 3.2.3). 3.2.6 Internationale infrastructuren essentieel voor realiseren doelen CSV’s Georganiseerde criminaliteit is merendeels internati- onaal en beperkt zich niet tot landsgrenzen. Ook het gebruik van infrastructuren in andere landen is dus essentieel. Nederlandse CSV’s zijn ook actief in andere Europese havens. 76 Sommige landen zijn voor CSV’s aantrekkelijk als safe havens om te verblijven en/of cri- minele activiteiten voort te zetten of om te investeren in vastgoed. Belastingparadijzen zijn aantrekkelijk voor witwassen.

77 Digitale innovaties en infrastructuren en grensover- schrijdende financiële systemen stellen CSV’s in staat operaties op afstand te managen en risico’s te minimaliseren en om vermogen naar het buitenland te verplaatsen. Daardoor kunnen zij opereren vanuit de jurisdicties met de meeste voordelen. Bijkomend voordeel is dat geopolitieke spanningen en machts- verschuivingen zorgen voor verminderde mondiale samenwerking met bepaalde landen en voor een versterking van de banden tussen (bepaalde) staten en CSV’s voor strategische doeleinden (zie paragraaf 7.6). Kader 3.3 3.3.1 Systeemkwetsbaarheid: Onbedoelde overheidsfacilitering In het onderzoek ‘Onbedoeld ondermijnen’ is inge- gaan op onbedoelde neveneffecten van het handelen of nalaten van de overheid voor drugscriminaliteit, aangeduid als ‘overheidsfacilitering’. Dit is gedefinieerd als “het handelen of nalaten van de overheid waardoor onbedoeld een voedingsbodem ontstaat voor georgani- seerde drugscriminaliteit”. Het betreft onbedoelde ge- volgen van bewuste beleidskeuzes waarbij de overheid onvoldoende oog heeft gehad voor die gevolgen. In het rapport worden drie typen genoemd.

Een eerste type is wanneer een bepaald beleid of een bepaalde aanpak tot verschuivingen leidt naar andere fenomenen (zoals een verbod op sommige goederen en diensten), naar ande- re locaties (bijvoorbeeld andere havens) of naar andere beleidsdomeinen en zo een waterbedeffect veroorzaakt. Een tweede type betreft het bewust afwegen van be- langen binnen het beleid over georganiseerde (drugs) criminaliteit of criminaliteit in brede zin, maar ook tussen beleidsdomeinen zoals veiligheid, economie, huisvesting, of gezondheid. Een derde type is wanneer beleid wordt gemaakt zonder de criminogene effecten überhaupt mee te nemen, denk aan het privatiseren of liberaliseren van bepaalde markten zonder de eventuele criminaliteitsrisico’s te monitoren.81 3.3 CSV’s spelen in op systeemkwetsbaarheden Figuur 3.3 Uitgewerkte systeemkwetsbaarheden onbedoelde overheidsfacilitering systeemkwetsbaarheden voor groepen, wijken en sectoren normalisering van (georganiseerde) criminaliteit in samenleving kwetsbaarheden in bedrijfsprocessen complexiteit beheersing misbruik dual use sectoren en middelen verminderd vertrouwen van burgers in overheid en in elkaar beperkingen in de aanpak beperkingen in wet- en regelgeving beperkingen in samenwerking beperkingen in gegevensdeling en -verwerking reactief karakter van overheids-optreden financiële kwetsbaarheid psychische en/of mentale kwetsbaarheden

gesloten/afgezon-derde cultuur systeem- kwetsbaarheden Illustratie ‘safe havens’ Criminelen verplaatsen zich naar landen waar verblijf, logistiek en handhaving gunstig zijn of vertrekken juist wanneer hun verblijf te riskant wordt of elders lagere risico’s zijn. Dubai werd jarenlang als veilige locatie gebruikt. Sinds het uitleveringsverdrag met de Verenigde Arabische Emiraten in werking is, leveren de Emiraten structureel verdachten uit. 78 Hierdoor verliest Dubai zijn aantrekkingskracht als schuilplaats en vertrekken criminelen. Marokko ontwikkelt zich tot alternatief. Verdachten met een Marokkaanse achtergrond verplaatsen zich naar steden als Tanger, Nador en Marrakesh. Het land levert eigen onderdanen niet uit. Veel verdachten hebben er familiebanden en vermogen. Het Spaanse Openbaar Ministerie signaleert dat Marokko hierdoor een verzamelpunt wordt. 79 Ook blijft De Costa del Sol een locatie waar internationale groepen samenkomen. In Marbella stijgen moorden, pogingen tot moord en ontvoeringen die worden gelinkt aan criminele groepen.80 Of CSV’s daadwerkelijk infrastructuren gebruiken, is niet alleen afhankelijk van de aantrekkelijkheid, maar ook van kenmerken die infrastructuren kwetsbaar maken voor gebruik of algemene kwetsbaarheden in Nederland, aan- geduid als ‘systeemkwetsbaarheden’.

Stel dat er zodanige barrières in de grote Rotterdamse haven zijn opgeworpen dat gebruik niet loont of te riskant is, dan blijft de Rot- terdamse haven weliswaar aantrekkelijk (ofwel: sluit nog steeds goed aan bij de doelen), maar zullen criminelen op zoek gaan naar alternatieve infrastructuren met zwakkere plekken (ofwel: meer of grotere kwetsbaarheden). Systeemkwetsbaarheden kunnen gelijktijdig van toepas- sing zijn of elkaar versterken. Het is ondoenlijk om voor alle denkbare infrastructuren alle (potentiële) systeem- kwetsbaarheden en onderlinge relaties te beschrijven. In de door het SKC samengevatte documenten zijn honder- den systeemkwetsbaarheden geïdentificeerd. Sommige komen op hetzelfde neer, andere richten zich op een specifieke infrastructuur of zijn juist meer overkoepelend en hebben uiteenlopende niveaus van abstractie. In deze paragraaf worden slechts enkele systeemkwetsbaarheden beschreven, namelijk die tijdens de analyse vooral zijn opgevallen doordat ze veel voorkwamen of uniek ver- rassend waren (zie figuur 3.3). 41 Hoofstuk 3 | CSV’s gebruiken aantrekkelijke en kwetsbare infrastructuren40 Hoofstuk 3 | CSV’s gebruiken aantrekkelijke en kwetsbare infrastructuren

3.3.2 Systeemkwetsbaarheid: Beperkingen in de aanpak Beperkingen in samenwerking De aanpak van ondermijning vraagt om samenwerking tussen meerdere publieke (en vaak ook private) par- tijen. Die samenwerking is vaak complex, omdat het interdepartementaal, interbestuurlijk en lokaal speelt. 84 Daarbij is het lang niet altijd duidelijk wie probleem- houder is en met wie gedeelde verantwoordelijkheid genomen moet worden. Door het fluïde karakter van ondermijning wordt het lastig te bepalen wie mee moet doen en welke structuur opgezet moet worden voor de aanpak.85 Ook speelt de prestatiegerichte ver- antwoording van (overheids)organisaties een rol. De taakstelling sluit bovendien niet altijd aan op het doel van de organisaties waarmee wordt samengewerkt.86 De focus op ondermijning heeft weliswaar veel goeds gebracht, maar de multi-interpretabele term ‘onder- mijning’ en de uitvoerige discussie rondom de bruik- baarheid van de term kan op operationeel niveau ook een verlammend effect hebben.87 Zo meenden meerde- re deelnemers van de expertmeetings dat verscheidene interpretaties, toepassingen en afbakeningen van het begrip ’ondermijning’ tot losse aanpakken leiden die op incidenten of individuele gevallen zijn gericht in plaats van op het onderliggende probleem.

Structurele oorzaken en kernproblemen gegevensdeling De Taskforce gegevensdeling noemt drie structurele oorzaken van de knelpunten bij gegevensdeling: 1) Gebrek aan implementatie-ondersteuning met als kernproblemen: • Juridische afwegingen worden doorgeschoven naar de uitvoering; professionals missen formele rugdekking in complexe casuïstiek. • Bestuurders krijgen intern tegenstrijdig advies en opereren daardoor onder blijvende juridische onzekerheid. • Implementatieondersteuning is versnipperd, onvolledig of ontbreekt volledig. • Er is geen duidelijke stelsel- of opgaveverantwoordelijkheid die samenwerking structureel draagt. • Er ontbreken gedeelde werkwijzen, uniforme afspraken en landelijke kaders voor gegevensdeling. • Er heerst een cultuur van risicomijding - gevoed door angst voor persoonlijke aansprakelijkheid, bestuurlijke afkeuring of simpelweg het voorzichtigheidsprincipe. 2) Gebrek aan vakmanschap, vakgemeenschap & kennismanagement met als kernproblemen: • Onvoldoende juridisch, organisatorisch en functioneel vakmanschap binnen organisaties. • Het ontbreekt in de organisatorische inbedding aan eigenaarschap van gegevens(deling). • Geen structureel kennismanagement of overheidsbrede vakgemeenschap. • Ontbreken van praktische middelen zoals formats, tools en privacy enhancing technologies. • Kennis is persoonsgebonden en verdwijnt bij vertrek van medewerkers.

• Legalistisch denken is dominant; ontwerpgerichte, participatieve benaderingen krijgen weinig ruimte. 3) Gebrek aan visie en verankering met als kernproblemen: • Het ontbreekt aan één overkoepelend perspectief op gegevensdeling waar beleid, uitvoering en wetgeving op kunnen bouwen • Gegevensdeling wordt onvoldoende meegewogen in de ontwikkeling van beleid en wetgeving. • Gebrek aan concreet instrumentarium voor de beleidsmedewerker t.a.v. digitale consequenties, o.a. gegevensuitwisseling. • Vakmanschap en structurele ondersteuning ontbreken in beleids- en uitvoeringsstructuren. • Verantwoordelijkheden zijn versnipperd; er is geen heldere, samenhangende governance die sturing geeft.95 Kader 3.5 Beperkingen in gegevensdeling en -verwerking Gegevensdeling is het digitale verlengstuk van samen- werking en dat maakt het minstens zo complex aldus de “Taskforce gegevensdeling”. De Taskforce stelde in 2025 dat de afgelopen jaren “diverse rapporten, brieven en initiatieven zijn verschenen die de knelpunten rondom gegevensdeling binnen de overheid in kaart brengen.

Deze publicaties tonen aan dat knelpunten op organisatorisch, technologisch en juridisch vlak de effectieve en zorgvuldige uitwisseling van gegevens Hoewel het onderzoek zich richtte op drugscriminali- teit, komen veel van de bevindingen in meer of min- dere mate overeen met bevindingen in andere rappor- ten en/of wat is ingebracht tijdens de expertmeetings voor het DON. Zo hebben meerdere experts aange- geven dat handhaving op gespannen voet staat met andere belangen van de overheid, waarbij handhaving aan het kortste eind trekt. 82 De afgelopen decennia is bijvoorbeeld veel beleid gevoerd dat is gericht op het stimuleren en faciliteren van ondernemerschap, waardoor economische vrijheid op gespannen voet is komen te staan met barrières tegen criminaliteit. Belemmerende wet- en regelgeving, zoals de eisen om een onderneming te starten, werden weggenomen of verregaand verruimd. Daardoor heeft de overheid minder instrumenten in handen om ongewenste uit- wassen en malafide praktijken tegen te gaan. Crimine- len maken daar gebruik van en de uitwassen worden steeds meer zichtbaar.83 Kader 3.4 Blinde vlekken door organisatorische doelen In een expertsessie zijn blinde vlekken besproken die ontstaan door een prestatiegerichte verant- woording binnen strafrechtelijke vervolging.

Er is een focus om een tenlastelegging bewezen ver- klaard te krijgen, maar er wordt niet gekeken naar achtergronden zoals de wijze waarop criminelen aan hun geld zijn gekomen, hun eventuele machts- positie e.d.. De kritieke prestatie-indicatoren (KPI’s) zijn bijvoorbeeld gericht op aantallen, in plaats van een meer systeemgerichte aanpak. Partijen die met elkaar samenwerken stemmen doelen en KPI’s niet met elkaar af. Die aanpak raakt vooral uitvoerders, zoals jongeren die worden ingezet voor risicovolle taken (zoals uithalen en het plaatsen van vuur- werkbommen bij tegenstanders), terwijl de kern van CSV’s onaangetast blijft. Er wordt gekeken naar de hoeveelheid dossiers, het afgepakte vermogen en de hoeveelheid vervolgingen.88 belemmeren”.89 Die belemmeringen kwamen ook naar voren in bestudeerde documenten evenals in gehou- den expertmeetings. Tijdens expertmeetings werd door verschillende organi- saties gesproken over een “angstcultuur om fouten te ma- ken”. De Toeslagenaffaire, die in 2017 naar voren kwam, en de nasleep daarvan spelen daarin zeker een rol. Die angst werkt verlammend binnen meerdere organisaties. 90 43 Hoofstuk 3 | CSV’s gebruiken aantrekkelijke en kwetsbare infrastructuren42 Hoofstuk 3 | CSV’s gebruiken aantrekkelijke en kwetsbare infrastructuren

Illustratie angstcultuur Burgemeester Buma van Leeuwarden, heeft in een interview gepubliceerd op 3 december 2025 zich uitgelaten over de balans tussen enerzijds een overheid die kwetsbare mensen moet helpen en de samenleving veilig moet houden en anderzijds het naleven van regels. Hoewel het interview zich niet specifiek richt op ondermijning, is wat hij zei ook van toepassing op ondermijning. Zo stelde hij dat los van elkaar feiten onschuldig lijken te zijn, maar bij elkaar opgeteld aantonen dat er wel degelijk wat aan de hand is. Hij zei daarbij: “En het is zo strikt en de kans op fouten is heel groot met ook alle nega- tieve media aandacht. Dat het bijna lijkt alsof het belangrijkste als overheid is om maar binnen lijntjes te kleuren. Dan doe je het goed. En of er iemand persoonlijk uiteindelijk ervan afvalt is dan bijna nog minder belangrijk dan dat je kan zeggen: “We heb- ben in ieder geval de regels goed gedaan”.96 Kader 3.6 Beperkingen gelden niet alleen voor gegevensdeling, maar ook bij gegevensverwerking. Zo zette de Belasting- dienst algoritmen in om effectiever en risicogerichter misbruik te signaleren. De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) heeft zorgen geuit over transparantie en het risico op discriminatie bij het gebruik van die algoritmen. Hier botsen de belangen van privacy versus handhaving.

Naar aanleiding van de zorgen van de AP is het gebruik van meerdere algoritmen opgeschort.91 Hierdoor kan de signalering van misbruik bemoeilijkt worden. Als gevolg van de beperkingen in gegevensdeling en/of -verwerking bestaat een versplinterd beeld over onder- mijning, terwijl ondermijning juist een fenomeen is dat zich breed in de samenleving voordoet en CSV’s wend- baar zijn. Dat heeft talrijke gevolgen. Het belemmert samenwerking in de aanpak van ondermijning tussen publieke partijen, tussen private partijen en tussen publieke en private partijen. Dat speelt criminelen in de kaart: zij spreiden bijvoorbeeld bewust hun activiteiten over meerdere banken, terwijl banken nauwelijks gege- vens mogen uitwisselen. Signalen van criminele inmen- ging worden niet altijd herkend, bijvoorbeeld binnen sportorganisaties, waardoor informatie die wél gedeeld zou moeten worden soms niet eens wordt opgepikt.92 In het rapport “Ondermijning op het platteland” wordt beschreven hoe de politie sinds het van kracht worden van de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) in 2018 nauwelijks meer informatie met groene boa’s deelt, waardoor hiaten in toezicht en handhaving ontstaan. De AVG heeft geen betrekking op de opspo- ringstaak van boa’s, omdat deze onder de Wet politie- gegevens valt.

Echter, niet de Wet politiegegevens maar de AVG is leidend wanneer politiegegevens worden gebruikt voor andere doeleinden, zoals het uitvoeren van de handhavingstaak. In kleinere en middelgrote ge- meenten met een plattelandskarakter leidt dit ertoe dat ondermijningsproblematiek minder zichtbaar wordt. 93 Door het ontbreken van een totaalbeeld kunnen illegale activiteiten blijven doorgaan, waardoor CSV’s zich verder kunnen uitbreiden en (deels) onder de radar blijven van handhavingsinstanties.94 Voorbeeld van reactief karakter wet- en regelgeving Een deelnemer aan de expertsessie advocatuur merkt op dat bij het handelen van de overheid niet altijd rekening wordt gehouden met de gevolgen van maatregelen. Het verbod voor advocaten om laptops, mobiele telefoons, tablets of USB- sticks mee te nemen in sommige penitentiaire inrichtingen wordt aangedragen als voorbeeld. De maatregel is in het leven geroepen om contrabande en voortgezet crimineel handelen van gedetineerden tegen te gaan. Volgens deelnemers aan de expertsessie advocatuur is de maatregel onwerkbaar en verregaand en blijven andere smokkelmethoden ongemoeid. 99 Kader 3.8 Reactief karakter van overheidsoptreden Het veelal reactieve karakter van overheidsoptreden staat op gespannen voet met de wendbaarheid van CSV’s.

Zo kan veelal pas worden ingegrepen bij het gebruiken van criminelen van rechtspersonen als dat misbruik zich ook echt voordoet. Veelal wijzen signalen al op die intentie, maar kunnen bijvoorbeeld de Kamer van Koophandel en in het verlengde daarvan toezichthouders of opsporingsinstanties, ook na een risicosignaal van Justis over mogelijk misbruik, nog weinig beginnen.98 Het reactieve karakter is ook terug te zien bij toezicht op nieuwe, veelal digitale, beta- lingsplatforms. Die ontwikkelen zich zo snel dat effec- tief toezicht vaak ontbreekt en ook geen goed beeld bestaat van misbruik. Hierdoor kunnen CSV’s transac- ties uitvoeren en onder de radar blijven (zie paragraaf 7.5). Een andere invalshoek van reactief is dat wet- en regelgeving veelal een reactie is op incidenten die zich al jaren daarvoor hebben voorgedaan (zie kader 3.8). Daarbij bestaat een kans dat die zich richt op slechts een deel van een bredere problematiek en kunnen andere waarden of belangen in het gedrang komen. Beperkingen in internationale aspecten aanpak Voorgenoemde uitdagingen en kwetsbaarheden zijn ook terug te zien in internationale context. Zo blijkt dat CSV’s ook gebruik kunnen maken van verschillen in wet- en re- gelgeving tussen landen en de moeizame informatie-uit- wisseling die kan ontstaan tussen landen.

Ook ontstaat bij activiteiten die landsgrenzen overschrijden de vraag wie waar verantwoordelijk voor is, bijvoorbeeld wie aan de lat staat voor opsporing.100 Criminelen kunnen hierdoor langer onder de radar blijven door gebruik te maken van de vertraging die ontstaat. 3.3.3 Systeemkwetsbaarheid: Beperkingen in wet- en regelgeving Wat betreft complexiteit van wet- en regelgeving scoorde vooral de privacywetgeving hoog, in het bijzonder als het gaat om gegevensdeling. Die complexiteit maakt dat er ruimte ontstaat tot interpretatie van de regels. Zelfs binnen een organisatie kunnen verschillende visies bestaan over hoe AVG-wetgeving geïnterpreteerd kan worden. De combinatie met sectorale wetgeving, de moeizame aansluiting met andere wettelijke regimes zoals de Wet politiegegevens en de combinatie met het beroepsgeheim maakt de complexiteit nog groter. Deze complexiteit wordt versterkt door de versplintering van organisaties die gegevens moeten uitwisselen om goed te kunnen samenwerken. Ook andere vormen van complexiteit van en hiaten in wet- en regelgeving zijn geïdentificeerd. Een voorbeeld is de “Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur” (Wet Bibob). Bij veel bestuursorganen wordt de Wet Bibob toegepast op vergunningen in de horeca- en bouwsector.

Daarnaast kan de wetgeving ook onder andere op overheidsopdrachten worden toegepast, zoals aanbestedingen in de zorg. Mede door de complexi- teit van dit onderwerp verschilt het per bestuursorgaan of de Wet Bibob hierop wordt toegepast. Burgemeesters zijn hierin onder meer afhankelijk van expertise, capaciteit en de bereidheid van het gemeentebestuur om mee te Illustratie gevolgen van beperkingen in gegevensdeling Trade based money laundering * (TBML) “… is uitdagend om te detecteren en op te sporen. In de ideale situatie beschikken opsporingsinstanties over transactiedata, handelsdata en financiële gegevens. Geen enkele private, toezichts- of opsporingsinstantie in Nederland beschikt echter over ál deze gegevens. Op basis van enkel transactiedata is het ingewikkeld een vermoeden van TBML te onderbouwen. Voor een succesvolle aanpak van TBML zullen organisaties samen moeten werken. Dit brengt uitdagingen met zich mee, aangezien het binnen de bestaande juridische kaders niet altijd mogelijk is om informatie te delen.

[….] De kans is dus groot dat eventuele TBML- constructies niet worden opgemerkt.”97 * Trade based money laundering (TBML) is een verzamelterm voor verschillende technieken die worden gebruikt om criminele opbrengsten wit te wassen door het gebruiken van de internationale handel (Schmitz, Michael, ‘Trade based money laundering: uitdagingen en ontwikkelingen binnen de opsporing’, in Justitiële verkenningen Parallelle econo- mie, jrg. 50, 2024, p. 78-105). Kader 3.7 45 Hoofstuk 3 | CSV’s gebruiken aantrekkelijke en kwetsbare infrastructuren44 Hoofstuk 3 | CSV’s gebruiken aantrekkelijke en kwetsbare infrastructuren

werken. Binnen kleine gemeenten ontbreekt vaak de ken- | Voorbeeld van hiaten in wet- en regelgeving en | 3.3.5 | Verminderd vertrouwen van nis, kunde en capaciteit hiervoor. Criminelen maken hier | reactieve karakter | burgers in overheid en in elkaar gebruik van. Bibob zou bovendien door iedere gemeen- | Dat CSV’s wetgevende hiaten strategisch benutten | Verminderd vertrouwen van burgers in de overheid en | algemeen stabiel is gebleven, terwijl het vertrouwen te anders worden uitgelegd: wat de ene burgemeester | wordt o.a. zichtbaar bij de handel in nieuwe psy- | tussen burgers onderling is een systeemkwetsbaarheid, | in instituties varieert: uitvoerende instituties zoals toestaat, staat een ander niet toe. Een ander voorbeeld | choactieve stoffen (NPS). Door minimale chemi- | omdat het een klimaat kan creëren waarin CSV’s goed | politie en rechters worden relatief hoog gewaardeerd, betreft wetgeving over psychoactieve stoffen (zie kader | sche aanpassingen ontwijken deze stoffen telkens | kunnen gedijen. Het kan gepaard gaan met een afname | ambtenaren scoren gemiddeld, en het vertrouwen in 3.9).

CSV’s maken structureel misbruik van complexiteit, | opnieuw bestaande strafbaarstellingen, waardoor | van de bereidheid om regels na te leven of misstanden | politieke instituties ligt lager, met name in de Tweede mazen en hiaten in wet- en regelgeving en kunnen zo | opsporingsdiensten nauwelijks effectieve inter- | te melden, een afname van het (normatieve) gezag van | Kamer en bij individuele politici. Het vertrouwen in relatief ongehinderd opereren. | ventiemogelijkheden hadden. Waar omringende | de overheid110 en een afname van informele sociale | lokale politiek ligt daarentegen hoger.114 landen al wel specifieke NPS-wetgeving hadden, | controle. bleef Nederland daarin achter, met als gevolg dat | Verminderd vertrouwen wordt zeker niet alleen beïn- 3.3.4 | Normalisering van | het uitgroeide tot een internationale spil in de | Uit onderzoeken van het Sociaal en Cultureel Plan- | vloed door (de aanpak van) ondermijning. Zo wordt (georganiseerde) | distributie van NPS.101 Om deze lacune te dichten | bureau (SCP) blijkt dat burgers zich in het algemeen | het probleemoplossend vermogen van de overheid criminaliteit in samenleving | zijn sinds medio 2025 volledige stofgroepen met | verbonden voelen met Nederland en hun buurt en dat | door burgers in het algemeen als laag ingeschat.

Een (potentiële) systeemkwetsbaarheid is normali- | dezelfde chemische basisstructuur onder de Opi- | er sprake is van onderling vertrouwen.111 Daarentegen | Burgers ervaren dat de samenleving verhardt en dat sering van criminaliteit in de samenleving. Experts | umwet gebracht, waardoor een breed spectrum | ervaren burgers discriminatie. Over het algemeen | groepen mensen tegenover elkaar staan.115 Verminderd verschilden van mening of dat nu wel of niet aan de | aan veelvoorkomende designerdrugs in één keer | hebben burgers vertrouwen in de legitimiteit van de | vertrouwen geldt zeker voor mensen die zich soeve- hand is. Een onderwerp dat aan bod kwam was de | verboden werd. 102 Toch weten CSV’s ook binnen | Nederlandse overheid. Het vertrouwen in de politiek is | rein verklaren: zij keren zich af van de overheid en perceptie van een brede acceptatie van drugsgebruik | deze aangescherpte regelgeving nieuwe uitzonde- | echter relatief laag. Ook beoordelen zij het overheids- | andere instituties.

Hoewel ze veelal een open houding en het dealen daarin in de Nederlandse samenleving.104 | ringen te identificeren en uit te buiten.103 | functioneren relatief laag op de punten responsivi- | houden richting andere mensen, verspreiden ze wel Of er in absolute zin sprake is van normalisering van | teit, procedurele rechtvaardigheid en haar oplossend | feitelijk onjuiste verhalen over de kwade intenties van drugsgebruik, is moeilijk te zeggen. Normalisering | vermogen. Daarbij verschillen deze percepties tussen | de instituties.116 van drugsgebruik is een breed begrip dat bestaat uit | Kader 3.9 | groepen in de samenleving, waarbij op hoofdlijnen meerdere onderdelen, waaronder beschikbaarheid | kan worden gesteld dat personen die in een relatief | Ondermijning tast het vertrouwen in de overheid en en toegankelijkheid van drugs, het aantal mensen dat | gunstige positie verkeren (zoals voldoende inkomen, | sociale samenhang aan (zie paragraaf 6.3 en 6.4) en op regelmatige basis drugs gebruikt, sociale normen | alcohol en drugs aanzienlijk hoger is onder uitgaande | opleiding en gezondheid) een hogere waardering | draagt zo bij aan vermindering van vertrouwen.

Dat omtrent drugsgebruik en maatschappelijke acceptatie | jongeren en jongvolwassenen dan onder leeftijdsgeno- | hebben op deze punten dan degenen die in een nade- | maakt de samenleving kwetsbaar(der) voor ondermij- van drugsgebruik. Als wordt uitgegaan van een definitie | ten in de algemene bevolking.” 107 | ligere positie verkeren (zoals werkloosheid, ervaren | ning, zoals hierboven is beschreven. Op die wijze ont- van hoeveel mensen op regelmatige basis of recentelijk | discriminatie en gezondheidsklachten).112 Vertrouwen | staat door ondermijning een zich versterkend mecha- drugs gebruiken, kan worden gesteld dat er geen sprake | Of normalisering breder speelt, bijvoorbeeld als het | is daarmee ongelijk verdeeld. | nisme tussen de systeemkwetsbaarheid ‘verminderd is van normalisering in de samenleving als geheel. Wel | gaat om een oogje dichtknijpen bij criminaliteit of | vertrouwen’ en de ondermijnende effecten “aantasting geldt dat voor sommige groepen drugsgebruik meer | daaraan meedoen, wordt genuanceerder gedacht. | Daarnaast is vertrouwen geen statisch gegeven. Het | van vertrouwen in politiek-bestuurlijke infrastructu- genormaliseerd is in vergelijking tot andere groepen | Gesteld werd dat geld weghalen bij andere burgers niet | vertrouwen in de overheid kan fluctueren door de | ren” en “aantasting sociale cohesie” (zie paragraaf 6.7).

of ten opzichte van andere jaren.105 Uit de Nationale | geaccepteerd is, maar geld weghalen bij de overheid | jaren heen en tijdens ingrijpende maatschappelijke en Drug Monitor blijkt dat in 2024 10,4% van de volwassen | geen probleem lijkt te zijn.108 Dat zou een verklaring | economische problematiek, zoals economische crises, Nederlanders van 18 jaar en ouder één of meer soorten | kunnen zijn voor zogeheten verticale fraude met | de (aanpak van de) coronapandemie en de (afwikkeling drugs gebruikte. Dat zijn bijna 1,5 miljoen volwassenen. | bijvoorbeeld misbruik van subsidiegelden. Een andere | van de) toeslagenaffaire.113 Ook verschilt de mate van Onder jongvolwassenen van 18-29-jaar lag dit percen- | kanttekening is dat iemand niet per se betrokken raakt | vertrouwen tussen instituties. Uit recente CBS-cijfers tage hoger, namelijk 27,7%. Het gebruik van de meeste | bij georganiseerde criminaliteit door veranderende | blijkt dat het vertrouwen in andere mensen over het drugs onder volwassenen in Nederland is in 2024 weinig | normen en waarden.

Persoonlijke omstandigheden van veranderd vergeleken met de metingen uit 2022/2023.106 | een persoon, zoals financiële positie, kunnen daarente- Verder blijkt uit onderzoek “[….] dat het gebruik van | gen wel drempels verlagen om betrokken te raken.109 46 | 47 3.3.6 Systeemkwetsbaarheden in bedrijfsprocessen Allerlei factoren en kenmerken maken bedrijfsproces- sen kwetsbaar voor gebruik door CSV’s. Dat geldt zowel op landelijk, sectoraal als organisatieniveau. Het ver- eist verregaand inzicht in specifieke bedrijfsprocessen en van specifieke organisaties om deze te identificeren. Zonder compleetheid te suggereren, kan in ieder geval worden gewezen op: a) kwetsbaarheden in ‘medewer- kersprocessen’, b) kwetsbaarheden in ICT en informa- tieprocessen en c) kwetsbaarheden in het verlenings- proces van documenten die voor CSV’s cruciaal zijn. Diverse factoren en kenmerken maken medewerkers- processen kwetsbaar voor CSV’s. Dat geldt zeker voor een gebrek aan screening van medewerkers in functies die cruciaal zijn voor CSV’s, bijvoorbeeld vanwege hun toegang tot belangrijke informatie of locaties.

Zo wees het hoofd van de Rotterdamse zeehavenpolitie in 2024 op kwetsbaarheden die ontstaan als het personeel in de haven niet goed is gescreend en getraind.117 Vol- gens de AIVD vormt het gebrek aan screening binnen overheidsorganisaties eveneens een systeemkwetsbaar- heid.118 Kwetsbaarheid ontstaat ook wanneer medewer- kers in voor criminelen aantrekkelijke sleutelfuncties autonoom kunnen werken zonder controle door een lei- dinggevende of door digitale monitoring (logboeken).119 Gebrekkige autorisatie, logging en monitoring en het onvoldoende treffen van basismaatregelen voor cybersecurity vormen kwetsbaarheden in ICT en informatieprocessen. Die vormen vooral een systeem- kwetsbaarheid wanneer het gaat om voor CSV’s cruciale informatie, zoals persoonsgegevens, en/of als sprake is van een concentratie van informatie(processen). Het hoofd van de Rotterdamse Zeehavenpolitie stelde in 2024 dat de ICT binnen de internationale transport- wereld is gebouwd om een container snel en tegen de laagste kosten naar Europa te krijgen. 3.3.7 Systeemkwetsbaarheid: beheersing misbruik dual use sectoren en middelen Vele sectoren leveren producten en diensten die voor zowel legale als illegale doeleinden kunnen worden gebruikt de zogenaamde dual use sectoren.

Enkele legale sectoren die aantrekkelijk zijn voor realisatie van doelen van CSV’s zijn al eerder de revue gepasseerd, waaronder (maar niet alleen) de financiële sector, de vastgoedsector en vrije beroepsbeoefenaars. Op een lager abstractieniveau zijn uiteenlopende kwetsbaarheden te identificeren die bijdragen aan gebruik door CSV’s. 125 Volgens de AIVD is de laag- drempelige toegang tot inlichtingenmiddelen een element dat bijdraagt aan de opbouw van hoog- waardige inlichtingencapaciteiten van criminele netwerken. Spyshops spelen daarin een essentiële rol, maar criminele netwerken hebben ook toegang tot technische spyware via reguliere online marktplaat- sen. Kwetsbaarheden die daarbij te onderkennen zijn, zijn het ontbreken van of lacunes in vergunnings- en/ of registratieplicht van aanschaf, beperkingen in het toezicht daarop en mogelijkheden voor anonimiteit van afnemers en contante betalingen. Een andere kwetsbaarheid die de AIVD heeft geïdentificeerd, is een gebrek aan handhaving van de vergunningsplicht van private recherchebureaus. 126 In het Cybersecuritybeeld Nederland 2024 werd gesteld dat de grootschaligheid en precisie van de mondiale handel in persoonsgevoelige data veiligheidsbelangen kunnen schaden.

Verschillende databedrijven hande- len namelijk wereldwijd in persoonsgevoelige data De sector houdt niet van ingewikkelde autorisatie- modellen en loggen 120 en dat maakt misbruik door (handlangers van) drugscriminelen laagdrempelig. Volgens de AIVD vormt de gebrekkige logging binnen overheidssystemen en protective monitoring even- eens een systeemkwetsbaarheid. 121 Jaar in jaar uit, waaronder in 2025, wordt in het Cybersecuritybeeld Nederland (CSBN) erop gewezen dat organisaties in onvoldoende mate de basismaatregelen voor cyberse- curity hebben getroffen. 122 Concentraties van informatie(processen) zijn te vinden in vele organisaties. In het CSBN 2023 en 2024 worden die concentraties expliciet genoemd als een factor van de digitale dreiging die (onverminderd) groot is. Geconcentreerde informatie of processen zijn namelijk aantrekkelijke doelwitten voor kwaadwillenden en daardoor kwetsbaar voor cyberaanvallen. Als criminelen erin slagen om daar toegang toe te krijgen, dan kunnen grote hoeveelheden informatie in verkeerde handen komen. In het CSBN 2025 is als voorbeeld genoemd dat cybercriminelen bij een laboratorium gevoelige persoonsgegevens en patiëntdata van bijna 1 miljoen personen hebben gestolen.123 In de uitgifte van toegangspassen en identiteits- documenten en het toezicht op de juistheid daarvan ontstaan ook kwetsbaarheden.

Dat geldt zeker voor processen die te maken hebben met verlening van voor CSV’s cruciale documenten. Denk daarbij aan de uitgif- te en inname van toegangspassen voor (ex-)medewer- kers. Er bevinden zich ook enkele kwetsbaarheden in het uitgifteproces van identiteitsdocumenten.124 CSV’s beschikken graag over identiteitsdocumenten waar- mee ze anoniem kunnen reizen en die kwetsbaarheden kunnen daaraan bijdragen. van burgers en medewerkers van organisaties door advertenties aan te bieden op websites en apps. Die bedrijven bouwen gedetailleerde persoonsprofielen op die voor criminelen van grote waarde zijn.127 Zo bleek bijvoorbeeld dat locatiedata van EU-functionarissen te verkrijgen waren bij datamakelaars. Deze functiona- rissen lopen daardoor kans op spionage, sabotage en chantage.128 Daarnaast kunnen CSV’s veel informatie eenvoudig via het internet opzoeken. Nog altijd is bij burgers en (medewerkers van) organisaties een gebrek aan bewustzijn over de risico’s van het delen van informatie bij het gebruiken van sociale media.129 Ook de overheid publiceert veel informatie die relevant kan zijn voor CSV’s. Die informatie leent zich ook voor misbruik door CSV’s. Beheersing van misbruik van dual use sectoren en middelen kent talrijke complicaties.

Maatregelen om misbruik door CSV’s van die sectoren en/of produc- ten en diensten die zij leveren tegen te gaan, worden afgewogen tegen het bonafide gebruik daarvan. Deze hebben immers gevolgen voor de bedrijfsvoering van die sectoren en/of voor de overheid als het gaat om het houden van onder andere toezicht. Bovendien zijn CSV’s wendbaar en kunnen ze uitwijken naar landen waar die beheersingsmaatregelen niet gelden of middelen online aanschaffen. Soms is het voor Ne- derland alleen niet mogelijk of effectief om maatrege- len te treffen, bijvoorbeeld als het gaat om het gebruik van sociale media. 49 Hoofstuk 3 | CSV’s gebruiken aantrekkelijke en kwetsbare infrastructuren48 Hoofstuk 3 | CSV’s gebruiken aantrekkelijke en kwetsbare infrastructuren

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://aalten.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/e13ca076-1376-478c-8938-4c6f41e68a8e?agendaItemId=b2c66231-75da-433f-b39b-893e6fdc72de