C2. Dreigingsbeeld Ondermijning Nederland 2026
Tekst van het document
Dreigingsbeeld Ondermijning Nederland 2026 Strategisch Kenniscentrum Ondermijnende Criminaliteit Colofon Het doel van het Strategisch Kenniscentrum Ondermijnende Criminaliteit is het bijeenbrengen en duiden van informatie en kennis voor een probleemgerichte aanpak van ondermijning om maatschappelijke ontwrichting door georganiseerde criminaliteit te voorkomen. Door inzicht te geven in de dreiging van ondermijning door georganiseerde criminaliteit draagt het SKC bij aan stelselbrede strategievorming en (beleids)opvolging voor de integrale aanpak van ondermijning. Het Dreigingsbeeld Ondermijning Nederland (DON) 2026 is de eerste publicatie in zijn reeks. Het SKC voert naast het DON andere onderzoeken uit in de vorm van internationale– en themastudies over ondermijning. Bij de totstandbrenging van het DON zijn vele publieke en private organisaties betrokken geweest. Versienummer: 1, gedrukt in 2026 Zoals water een steen langzaam uitholt, zo tast ondermijning vaak ongemerkt de fundamenten van onze samenleving aan. Dat proces is niet altijd direct zichtbaar, maar de gevolgen zijn er wel degelijk. “Gutta cavat lapidem, non vi sed saepe cadendo” De druppel holt de steen uit, niet door geweld, maar door dikwijls te vallen. - Ovidius Bekijk hier de digitale versie en onze andere publicaties.
www.skc-oc.nl Inhoudsopgave Kernbeeld Ondermijning vormt betonrot in fundamenten van de samenleving 7 1. Inleiding 18 5. Nieuwe kansen voor georganiseerde criminaliteit 60 6. Dynamische wisselwerking ondermijnende effecten en activiteiten 68 7. Dreigingen 82 Bijlage 1 Verantwoording totstandbrenging 104 Bijlage 2 Bronverwijzingen 108 2. Georganiseerde criminaliteit staat niet los van maatschappij 26 3. CSV’s gebruiken aantrekkelijke en kwetsbare infrastructuren 32 4. Inzet van jongeren, corruptie, infiltratie en geweld 52 Nederland onder druk door vijf dreigingen 8 1.1 Context 19 5.1 Technologische ontwikkelingen bieden kansen voor georganiseerde criminaliteit 61 6.1 Ondermijnende effecten: sluimerend en dynamisch 69 7.1 Dreigingen vormen geen foto van huidige situatie 83 B1.1 Fasen totstandbrenging 105 2.1 Georganiseerde criminaliteit gepleegd door CSV’s 27 4.1 Inzet jongeren als arbeidskrachten in georganiseerde criminaliteit 53 1.2 Doel en doelgroep 19 5.2 Geopolitieke ontwikkelingen bieden kansen 64 6.2 Economische schade door ondermijnende activiteiten 70 7.2 Dreiging: Sociaal vangnet door georganiseerde criminaliteit 85 B1.2 Betrokkenheid partners 106 2.2 CSV’s opereren als ondernemingen in misdaadmarkten 28 4.2 Criminele inmenging in toenemende mate benodigd voor continueren criminele bedrijfsprocessen 56 1.3 Uitgangspunten DON 20 5.3 Economische ontwikkelingen bieden
kansen 66 6.3 Politiek-bestuurlijke schade door ondermijnende activiteiten 73 7.3 Dreiging: Olievlekwerking in samenleving van betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit 87 B1.3 Methodische toelichting 107 1.4 Afbakening en sleutelbegrippen 20 5.4 Sociale ontwikkelingen bieden kansen 66 6.4 Sociale schade door ondermijnende activiteiten 76 6.6 Schade aan internationale reputatie van Nederland door ondermijnende activiteiten 80 7.6 Dreiging: Cumulatieve schade door verwevenheid van criminele met statelijke of ideologische actoren 99 1.5 Hoofdvraag en onderzoeksvragen 24 5.5 Ecologische ontwikkelingen bieden kansen 67 6.5 Ecologische schade door ondermijnende activiteiten 79 6.7 Ondermijnende effecten versterken systeemkwetsbaarheden 81 1.6 Leeswijzer 25 Ondermijning is dreiging voor de nationale veiligheid 11 CSV’s gebruiken infrastructuren om hun doelen te behalen 13 Systeemkwetsbaarheden bieden kansen voor georganiseerde criminaliteit 14 Ontwikkelingen bieden kansen voor georganiseerde criminaliteit 14 Spanning tussen wendbaarheid CSV’s en beperkingen in de aanpak 14 Slotbeschouwing 17 2.3 CSV’s spelen in op ontwikkelingen, mogelijkheden en risico’s in de (il)legale wereld 31 3.1 CSV’s gebruiken op uiteenlopende wijzen infrastructuren om hun doelen te behalen 33 3.2 CSV’s gebruiken infrastructuren die aantrekkelijk zijn 36 3.3 CSV’s spelen in op systeemkwetsbaarheden 41
7.4 Dreiging: Beïnvloeding van besluitvorming en taakuitoefening door structurele manipulatie CSV’s 90 7.5 Dreiging: Illegale opbrengsten vinden weg in samenleving door uiteenlopend gebruik financiële kanalen 96 Inleiding Ondermijning vormt betonrot in fundamenten van de samenleving Ondermijning vormt betonrot in fundamenten van de samenleving Ondermijning door georganiseerde criminaliteit tast op sluipende en vaak onzichtbare wijze de democratische rechtsstaat aan en vormt een dreiging voor de nationale veiligheid. De rol van georganiseerde criminaliteit neemt toe doordat criminele samenwerkingsverbanden voorzien in maatschappelijke behoeften, door betrokkenheid van burgers en bedrijven bij illegale activiteiten en door manipulatie van besluitvorming en taakuitoefening. Illegale opbrengsten vinden bovendien een weg in de reguliere economie. Tegelijkertijd kan de samenleving door eigen kwetsbaarheden grip verliezen op deze dynamiek. De grote wendbaarheid die kenmerkend is voor georganiseerde criminaliteit, maakt een effectieve aanpak extra complex. Voor u ligt het eerste Dreigingsbeeld Ondermijning Nederland (DON) dat zich specifiek richt op ondermij- ning door georganiseerde criminaliteit. Hierin wordt een overkoepelend en maatschappelijk beeld geschetst van de dreiging die uitgaat van deze vorm van onder- mijning voor Nederland.
Het DON is een inhoudelijke basis voor strategie- en beleidsvorming voor de inte- grale aanpak van ondermijning. Kernbeeld Bij ondermijning kan onderscheid worden gemaakt tussen ondermijnende activiteiten en ondermijnende effecten. De focus in het DON ligt op ondermijnende effecten voor Nederland, ook aangeduid als schade. Die zijn het gevolg van ondermijnende activiteiten: het gebruiken van infrastructuren door criminele samenwerkingsverbanden (CSV’s). Denk daarbij aan het witwassen in economische infrastructuren of het corrumperen van ambtenaren in politiek-bestuurlijke infrastructuren. Er wordt geen expliciete aandacht besteed aan primaire activiteiten waarmee CSV’s op illegale wijze geld verkrijgen, zoals drugshandel of mensensmokkel. Het doel is om ondermijning in de brede context van de samenleving te duiden in plaats van individuele criminaliteitsvormen te beschrijven. 7 Kernbeeld
Nederland onder druk door vijf dreigingen Het grootste gevaar is dat de rol van georganiseerde criminaliteit in de samenleving toeneemt, terwijl de samenleving door eigen kwetsbaarheden steeds meer grip verliest. Er ontstaat dan als het ware een “staat binnen een staat” door een zichzelf versterkend proces: CSV’s vergroten hun invloed en macht in economische sectoren en wijken, ze worden steeds ongrijpbaarder voor toezicht, opsporing en vervolging, ze vergaren grote fortuinen, en steeds meer burgers en organisaties raken betrokken bij criminele activiteiten. Besluitvorming en taakuitoefening worden steeds meer direct of indirect beïnvloed door CSV’s. Voorbeelden uit enkele Zuid-Amerikaanse landen laten zien dat dergelijke ontwikkelingen daadwerkelijk kunnen plaatsvinden. Op basis van bronnen die aan het SKC ter beschikking zijn gesteld of door het SKC zelf zijn vergaard, zijn vijf dreigingen geïdentificeerd die het dreigingslandschap voor de komende jaren bepalen. Deze dreigingen laten zien wat ons te wachten kan staan. Soms zijn er al voorbeelden zichtbaar, maar vaak gaat het om een doorvertaling van zwakke signalen of om plausibele redeneringen. Wie zich uitsluitend richt op wat nu al gebeurt, speelt onvoldoende in op toekomstige risico’s.
Dreiging: Beïnvloeding van besluitvorming en taakuitoefening door structurele manipulatie CSV’s Wanneer CSV’s grote belangen hebben opgebouwd én die onder druk komen te staan, zullen zij op strategische en structurele wijze in de samenleving besluitvorming en taakuitoefening willen manipuleren. Als ze daarin slagen, wordt in besluitvorming en taakuitoefening bewust of onbewust rekening gehouden met criminele belangen om bijvoorbeeld geweld of andere problemen te vermijden. Manipulatie wordt in deze context ruim opgevat en kent uiteenlopende verschijningsvormen en gradaties. Het kan bestaan uit pogingen om wet- en regelgeving, bestuurlijke besluitvorming, rechtshandhaving en de uitoefening van overheidstaken doelbewust te beïnvloe- den. Manipulatie omvat ook het aangaan van een strijd met ‘tegenstanders’ door hen onder druk te zetten, te bedreigen of door desinformatie over hen te versprei- den. Tegenstanders kunnen criminele rivalen zijn. Ook functionarissen van de rechtsstaat gelden als tegenstan- ders, zoals politiemensen, rechters, officieren van justitie, toezichthouders, bestuurders, politici, journalisten, advo- caten en/of anderen vanuit de samenleving, waaronder poortwachters en bedrijven of burgers. Kenmerkend voor georganiseerde criminaliteit is de dreiging met of toepassing van geweld.
Er zijn zorgelij- ke voorbeelden van geweldsgebruik in Nederland: de moordaanslag op de broer van een kroongetuige, zijn advocaat en misdaadjournalist Peter R. de Vries, tevens adviseur van die kroongetuige. In 2022 maakten media zelfs melding van mogelijke criminele plannen voor een aanslag of ontvoering van de kroonprinses en de toen- malige premier Rutte en van een verijdelde ontvoering van de Belgische minister van Justitie. Diverse systeemkwetsbaarheden maken het detecte- ren van (aanwijzingen voor) manipulatie complex. Die hebben te maken met beperkingen in de aanpak en in wet- en regelgeving, vooral rond het uitwisselen en het verwerken van informatie over dergelijke aanwijzingen. Het gaat daarbij ook om gering bewustzijn over bijvoor- beeld - maar niet alleen - kwetsbaarheden voor corruptie Dreiging: Sociaal vangnet door georganiseerde criminaliteit CSV’s bieden alternatieven voor ‘maatschappelijke voor- zieningen’ die voor burgers en bedrijven onvoldoende toegankelijk of beschikbaar zijn. Denk aan huisvesting of fysieke bescherming, zorg, leningen of medicijnen die alleen op recept kunnen worden verkregen. Wanneer CSV’s in die behoeften voorzien, verkrijgen ze hiermee niet alleen op illegale wijze geld, maar vergroten zo ook hun invloed en macht. Structurele en situationele factoren dragen bij aan die behoefte.
Denk aan een gebrek aan woningen in com- binatie met financiële nood of aan ondernemingen die in zwaar weer komen door overstromingen. Sommige politieke keuzes en overheidsbeleid dragen ook bij aan die behoeften, denk aan boeren die financieel in de knel komen door regelgeving rond stikstof of mest of aan maatregelen voor de visserij. Dreiging: Olievlekwerking in samenleving van betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit Betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit kan zich als een olievlek verspreiden in onze samenleving. Er zijn de nodige voorbeelden van deelname aan georganiseerde criminaliteit door bijvoorbeeld jongeren, waaronder op mid- delbare scholen en in een enkel geval zelfs op basisscholen. Betrokkenheid kent diverse gradaties en het initiatief gaat daarbij uit van zowel CSV’s, als vanuit burgers of medewer- kers van organisaties. Diverse kwetsbaarheden en ontwikkelingen kunnen - ieder op zich of in samenhang - bijdragen aan betrokkenheid. Denk aan de financiële aantrekkingskracht die uitgaat van georganiseerde criminaliteit in combinatie met de hang naar status en snel geld verdienen, de mogelijkheden die digitale platforms bieden voor het leggen van contacten en financië- le, psychische en/of mentale kwetsbaarheden.
Beperkingen in de aanpak en in wet- en regelgeving kunnen ertoe bijdra- gen dat een olievlekwerking ontstaat, doordat bijvoorbeeld betrokkenheid niet tijdig wordt ontdekt of de aanzuigende werking van digitale platforms niet wordt gekeerd. De dreigingen staan op zichzelf, maar kunnen elkaar beïnvloeden of versterken. Ook andere dreigingen uit het veiligheidsdomein spelen mee, zoals de digitale dreiging en de dreiging die uitgaat van statelijke actoren. Deze samenhang maakt het dreigingslandschap complex, dynamisch en divers. Die samenhang biedt daarentegen ook kansen voor een aanpak die zich niet richt op één dreiging, maar op meerdere tegelijk én in samenhang met andere veiligheidsdomeinen. Op die wijze kan weerbaarheid tegen ondermijning worden versterkt, maar ook bijdragen aan weerbaarheid in de volle breedte. Hieronder volgt een toelichting op de dreigingen. De volledige analyse vindt u in hoofdstuk 7. Schematische weergave van de vijf dreigingen voor Nederland 9 Kernbeeld8 Kernbeeld
en het niet tot nauwelijks melden van corrupte contac- ten of ronselpraktijken. Technologische ontwikkelingen bieden kansen, meer specifiek door bijvoorbeeld gebruik van drones bij geweldstoepassing, ontwikkelingen van digitale platforms voor het uitzetten van opdrachten en Artificial Intelligence (AI) voor het genereren van geavan- ceerde desinformatie. Dreiging: Illegale opbrengsten vinden weg in samenleving door uiteenlopend gebruik financiële kanalen CSV’s hebben uiteenlopende mogelijkheden om financi- ele kanalen te gebruiken waardoor illegale opbrengsten vermengd raken met legale opbrengsten en die een weg vinden in de samenleving. Enerzijds moeten zij betalin- gen verrichten en verkregen inkomsten veiligstellen. An- derzijds moeten zij geldstromen legitimeren om het geld te kunnen besteden en moeten zij toezicht en opsporing vermijden. Hierbij maken ze gebruik van traditionele bancaire infrastructuren, van nieuwe, veelal mondiale en digitale financiële infrastructuren zoals cryptoplatforms en van ondergronds bankieren. Deze diversificatie stelt CSV’s in staat om steeds geavanceerdere witwascon- structies op te zetten. CSV’s gebruiken al volop uiteenlopende financiële ka- nalen. Zij blijven inspelen op nieuwe ontwikkelingen om hun doelen te bereiken en risico’s te beperken.
Voor wet- en regelgeving en handhaving daarvan is het niet alleen een uitdaging om ontwikkelingen bij te houden, maar ook om rekening te houden met het veelal mondiale karakter van die kanalen, de complexiteit van witwas- methoden en beperkingen in gegevensdeling. Het gemak waarmee criminelen complexe structuren van (inter) nationale rechtspersonen kunnen oprichten, vormt een extra kwetsbaarheid. Dreiging: Cumulatieve schade door verwevenheid van criminele met statelijke of ideologische actoren Activiteiten van CSV’s, van statelijke actoren, zoals sabotage door buitenlandse inlichtingendiensten, en ideologisch gemotiveerde actoren, waaronder het plegen van aanslagen door terroristen, leiden ieder op zich al tot schade. Er ontstaat extra schade als CSV’s met statelijke of ideologisch gemotiveerde actoren samenwerken of el- kaar behulpzaam zijn. In de huidige geopolitieke context is het aantrekkelijk voor statelijke actoren om CSV’s in te zetten als ’instrument’ in zogeheten hybride conflictvoe- ring. Omgekeerd kunnen CSV’s profiteren wanneer zij (onbewust) diensten of producten leveren aan state- lijke actoren. Ook (onbewuste) samenwerking tussen crimineel en ideologisch gemotiveerde actoren biedt potentieel wederzijdse voordelen.
Onbewuste dienstver- lening via fluïde netwerken ligt voor CSV’s die opereren in Europa en Nederland meer voor de hand, dan actieve en/ of bewuste samenwerking. Er zijn voorbeelden van samenwerking tussen statelijke en criminele actoren. Bekend is de samenwerking tussen Russische statelijke actoren en Russische cybercrimine- len. Ook bekend zijn de liquidaties van tegenstanders van het Iraanse regime in Westerse landen door crimine- len in opdracht van Iran. En, er zijn ook voorbeelden van dienstverlening tussen ideologische actoren en georga- niseerde criminaliteit. Ondermijning is dreiging voor de nationale veiligheid Ondermijning door georganiseerde criminaliteit is een dreiging voor de nationale veiligheid. Wanneer de dreigingen zich manifesteren, tasten ze ieder op zich én vooral in samenhang, één of meer nationale veiligheidsbelangen aan. In het DON is gekozen voor vijf soorten ondermijnende effecten, ook aangeduid als schade: economische, politiek-bestuurlijke, sociale en ecologische schade en schade aan de internationale reputatie van Nederland. Voor de relatie tussen dreigingen en nationale veiligheidsbelangen, zie figuur 0.1. Wanneer de dreigingen zich voordoen, gaat het vooral om aantasting van de veiligheidsbelangen economische veiligheid en sociale en politieke stabiliteit.
De mate waarin en de wijze waarop schade ontstaat, is sterk afhankelijk van hoe de dreiging zich daadwerkelijk manifesteert. Het maakt immers nogal uit of bijvoorbeeld de overheid zeggenschap is verloren in één wijk in één stad of in tientallen wijken in meerdere steden. Ook maakt het uit of het bijvoorbeeld gaat om grootschalig geweldsgebruik, grootschalige betrokkenheid van burgers en bedrijven in die wijken of juist niet. Ondermijnende effecten zijn ook van invloed op kwetsbaarheden die CSV’s in de kaart spelen. Dit resulteert in een zichzelf versterkend mechanisme: effecten zijn niet alleen het gevolg van ondermijnende activiteiten, maar dragen daar ook aan bij. Corruptie tast bijvoorbeeld het vertrouwen in de overheid aan. Hierdoor kan de bereidheid om corruptie te melden afnemen. Daardoor mist de overheid belangrijke signalen van corruptie en wordt zo sluipenderwijs de schade groter. In de praktijk gaat het om een dynamische - in plaats van ‘lineaire’ - wisselwerking tussen uiteenlopende ondermijnende activiteiten, effecten en systeemkwetsbaarheden. 11 Kernbeeld10 Kernbeeld
CSV’s gebruiken infrastructuren om hun doelen te behalen CSV’s gebruiken potentieel alle Nederlandse infrastructuren die ook aantrekkelijk zijn voor legale bedrijven. In het DON is onderscheid gemaakt tussen: economische, politieke-bestuurlijke, sociale, ecologische en internationale infrastructuren. CSV’s gebruiken die ieder op zich en in samenhang voor realisatie van hun doelen. Nederland kent vele aantrekkelijke infrastructuren en sectoren. Extra aantrekkelijk voor CSV’s zijn locaties waar concentraties van infrastructuren voorkomen. Nederland kent tal van deze concentraties, zoals de mainports: luchthaven Schiphol, havens van Rotterdam, Noordzeekanaalgebied en Zeeland en West-Brabant, en bloemenveilingen/ sierteeltsector. Verder bestaan concentraties bij en in kleinere zee- en luchthavens en op de Zuidas van de financiële en juridische sector. CSV’s gebruiken Nederlandse infrastructuren allereerst voor illegaal gewin. Daarvan afgeleid zijn diverse (sub)doelen te onderscheiden waarvoor ze deze infrastructuren gebruiken: 1. Ondersteunen/voortzetten van de bedrijfsvoering. 2. Beschermen en afschermen van operaties en financiën. 3. Behouden of uitbreiden van macht en reputatie. 4. Behouden of uitbreiden van samenwerkingsverband(en). 5. Verwerven en manipuleren van informatie. 6. Verkrijgen van toegang tot locaties, middelen en officiële documenten.
Doelen van CSV’s zijn met uiteenlopende activiteiten te realiseren. Om aan informatie te komen, kunnen ze bijvoorbeeld gebruik maken van corrupte ambtenaren, maar ze zouden ook aan informatie kunnen komen via cyberaanvallen. Omgekeerd draagt één soort activiteit bij aan realisatie van één of meer doelen. Ze kunnen via corrupte ambtenaren ook officiële documenten verkrijgen of besluitvorming proberen te beïnvloeden. Maatregelen van de overheid en bedrijven om één soort activiteit te beteugelen, kunnen dus deels door CSV’s teniet worden gedaan door voor andere activiteiten te kiezen om hetzelfde te bereiken. Het spreken over boven- en onderwereld suggereert dat er twee gescheiden werelden zijn, maar de werkelijkheid is diffuus. CSV’s gebruiken immers infrastructuren in de samenleving. Hierdoor bestaan complexe en dynamische verbindingen tussen georganiseerde criminaliteit en de samenleving. Zeker niet alleen kwetsbare personen nemen deel aan deze vorm van criminaliteit, maar ook personen waarvan je het niet zou verwachten. Het initiatief komt zeker niet alleen vanuit CSV’s, maar kan ook vanuit de samenleving komen. Bovendien komt de vraag naar illegale producten of diensten veelal vanuit de samenleving en niet alleen vanuit criminelen.
Relatie nationale veiligheidsbelangen, ondermijnende effecten en dreigingen Figuur 0.1 Nationaal veiligheidsbelang Dreiging Sociaal vangnet door georganiseerde criminaliteit Olievlekwerking in samenleving van betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit Beïnvloeding van besluitvorming en taakuitoefening door structurele manipulatie CSV’s Illegale opbrengsten vinden weg in samenleving door uiteenlopend gebruik financiële kanalen Cumulatieve schade door verwevenheid van criminele met statelijke of ideologische actoren Soort schade Politiek- bestuurlijke schade aantasting vitaliteit van en vertrouwen in politiek- bestuurlijke infrastructuren Sociale schade aantasting sociale cohesie en aantasting objectieve en subjectieve veiligheid Politiek- bestuurlijke schade aantasting vitaliteit van en vertrouwen in politiek- bestuurlijke infrastructuren Reputatieschade Schade aan internationale reputatie Nederland Manipulatie Illegale opbrengsten Verwevenheid Ecologische schade aantasting natuur en milieu en fysieke leefomgeving Sociaal vangnet Betrokkenheid Manipulatie Illegale opbrengsten Verwevenheid Ecologische veiligheid Sociale en politieke stabiliteit Sociale schade aantasting zeggenschap grondgebied Sociaal vangnet Betrokkenheid Manipulatie Verwevenheid Territoriale veiligheid Internationale rechtsorde en stabiliteit Sociale schade aantasting objectieve en subjectieve veiligheid
Economische schade aantasting vitaliteit van en vertrouwen in economische infrastructurenEconomische veiligheid Fysieke veiligheid 13 Kernbeeld12 Kernbeeld
Enkele bredere ontwikkelingen in de samenleving vormen ieder op zich en in samenhang nieuwe kansen voor georganiseerde criminaliteit (zie kader 0.2 en hoofdstuk 5). Die creëren potentieel nieuwe moge- Ontwikkelingen bieden kansen voor georganiseerde criminaliteit lijkheden in misdaadmarkten of voor ondermijnende activiteiten. Zij zijn ook van invloed op systeemkwets- baarheden. Hierdoor kunnen CSV’s voor kortere of langere tijd in het voordeel zijn. Er bestaat een spanning tussen de wendbaarheid van CSV’s aan de ene kant en beperkingen in de aanpak aan de andere kant. Die spanning maakt het beheersen van ondermijning complex. CSV’s spelen strategisch of opportunistisch in op ontwikkelingen, mogelijkheden en aantrekkelijkheden van infrastructuren, systeem- kwetsbaarheden en risico’s. Zij hebben vele opties om hun doelen te verwezenlijken. Hierdoor zijn zij in staat Spanning tussen wendbaarheid CSV’s en beperkingen in de aanpak om makkelijk en snel activiteiten te vervangen en an- dere infrastructuren te gebruiken om hetzelfde doel te bereiken. Daar staat tegenover dat het tijd kost voordat de samenleving wijzigingen in crimineel handelen signaleert en daarop kan of mag reageren. Bovendien is sprake van een waterbedeffect: druk op het ene feno- meen leidt tot verplaatsing naar een ander.
• Het ontstaan van een waterbedeffect doordat beleid of aanpak leidt tot verschui vingen naar andere fenomenen, locaties of beleidsdomeinen. • Een belangenafweging binnen het beleid over georganiseerde criminaliteit of criminaliteit in brede zin, maar ook tussen beleidsdomeinen zoals veiligheid, economie, huisvesting, of gezondheid. • Beleidsontwikkeling zonder de criminogene effecten mee te nemen, denk aan het privatiseren of liberaliseren van bepaalde markten zonder de eventuele criminaliteitsrisico’s te monitoren, waaronder de kans op substantieel misbruik van overheidsgelden. • Beperkingen in samenwerking, w.o. gebrek aan samenhang in de aanpak. • Beperkingen in gegevensdeling en -verwerking. • Reactief karakter van overheidsoptreden. • Beperkingen in internationale aspecten aanpak. • Complexiteit van en hiaten in wet- en regelgeving. • Complexiteit privacywetgeving. • Draagvlak voor drugsgebruik en het dealen daarin in sommige groepen binnen de Nederlandse samenleving. • Oogje dichtknijpen bij criminaliteit of daaraan meedoen. • Gemeenschappen met weinig vertrouwen in de overheid, maar met veel ver- trouwen in de medeburgers, kunnen zich ontwikkelen tot vrijhavens waarbij de overheid wordt gezien als tegenstander in plaats van medestander. • Kwetsbaarheden in ‘medewerkersprocessen’, bijvoorbeeld in screening.
• Kwetsbaarheden in ICT en informatieprocessen, bijvoorbeeld niet genomen basismaatregelen voor cybersecurity. • Kwetsbaarheden in het verleningsproces van documenten die voor CSV’s cruciaal zijn, bijvoorbeeld toegangspassen of identiteitsdocumenten. • Grootschaligheid en precisie mondiale handel in persoonsgevoelige data. • Dual use apparatuur waaronder technische apparatuur die zich leent voor inlichtingenvergaring. • Financiële, psychische en/of mentale kwetsbaarheden. Voorbeelden zijn: financiële kwetsbaarheden door krimp in sectoren als de visserij, verslavingsproblematiek, familieproblemen of problemen op school. • Een gesloten/ afgezonderde cultuur. Voorbeelden zijn een zwijg-of angstcultuur, ons-kent-ons cultuur en taboe op het melden van bijvoorbeeld corruptie uit angst voor reputatieschade.
Onbedoelde overheids- facilitering Beperkingen in de aanpak van ondermijning Beperkingen in wet- en regelgeving Normalisering van criminaliteit Verminderd vertrouwen van burgers in overheid en in elkaar Kwetsbaarheden in bedrijfs- processen Complexiteit beheersing misbruik dual use sectoren en middelen Kwetsbaarheden binnen groepen, wijken en sectoren Systeemkwetsbaarheden die naar voren zijn gekomen (niet limitatief) Systeemkwetsbaarheden Omschrijving of voorbeelden Kader 0.1 Of CSV’s daadwerkelijk infrastructuren gebruiken, hangt niet alleen af van de aantrekkelijkheid ervan, maar ook van kenmerken die infrastructuren kwetsbaar maken: Systeemkwetsbaarheden bieden kansen voor georganiseerde criminaliteit systeemkwetsbaarheden. Deze bieden ieder op zich, maar vooral in samenhang, kansen voor georganiseerde crimi- naliteit (zie kader 0.1 en paragraaf 3.3). 15 Kernbeeld14 Kernbeeld
Deze systemen zijn geschikt voor verscheidene activiteiten: voor smokkel, als spionagemiddel en voor het surveilleren of het plegen van geweld. Het onderscheppen van deze systemen is complex en ontwikkelingen gaan snel, zeker in de oorlog tegen Oekraïne. Digitale platforms zijn aantrekkelijk voor de bedrijfsvoering, afscherming, het manipuleren en ronselen van personen en het verkrijgen van informatie. Via digitale platforms kunnen CSV’s relatief anoniem en met weinig risico’s, op grote schaal en op afstand met velen in contact komen. Grip krijgen op deze activiteiten van CSV’s in digitale platforms is complex. CSV’s kunnen AI op uiteenlopende manieren benutten: voor diverse vormen van fraude, het vervaardigen van deepfakes en phishingberichten, het analyseren van grote datasets om potentiële doelwitten te identificeren, het verspreiden van desinformatie en ondersteunen bij de ontwikkeling van nieuwe (synthetische) drugs. Statelijke actoren kunnen CSV’s gaan inzetten voor hybride conflictvoering. In de context van geopolitieke spanningen gelden internationale sancties tegen landen en leggen landen elkaar importtarieven op. Handelsbeperkingen bieden kansen voor smokkel. Door geopolitieke spanningen ontstaat druk op internationale samenwerking, waar georganiseerde criminaliteit van kan profiteren. Ook een beëindiging van de oorlog tegen Oekraïne biedt kansen voor CSV’s.
Er ontstaan nieuwe betalingsmethoden en -kanalen die mogelijkheden bieden voor diversificatie. Zeker via digitale platforms etaleren gebruikers een luxe levensstijl of goe- deren en verkondigen influencers dat je snel veel geld kan verdienen met minimale inspanningen. In die context gaat een aantrekkingskracht uit van georganiseerde criminaliteit. Klimaatverandering, schaarste aan grondstoffen, biodiversiteitsverlies en de energietransitie bieden niet alleen kansen voor misdaadmarkten, maar kunnen afhankelijkheden en/of kwetsbaarheden vergroten waar CSV’s van kunnen profiteren. De inzet van onbemande systemen w.o. drones Ontwikkelingen van digitale platforms voor allerlei activiteiten Artificial Intelligence (AI) Geopolitieke ontwikkelingen Ontwikkelingen in het digitale betalingsverkeer Hang naar snel rijk worden en het eigen genot vooropstellen Ecologische ontwikkelingen Ontwikkelingen die kansen bieden voor georganiseerde criminaliteit (niet limitatief) Ontwikkelingen Relevantie Kader 0.2 Ondermijning is een zogeheten wicked problem, een probleem dat zich kenmerkt door complexiteit, onzekerheid en conflicterende waarden. Het onder- mijningslandschap is immers complex, dynamisch en divers en raakt iedereen.
Vele factoren zijn van invloed: doelen van CSV’s, mogelijkheden en aantrekkelijk- heid van infrastructuren, systeemkwetsbaarheden, maatschappelijke ontwikkelingen en alle in wisselen- de combinaties. Deze verschillen ook nog eens per geografisch gebied en omstandigheden. Ondermijning versterkt bovendien maatschappelijke problematiek en omgekeerd. CSV’s spelen opportunistisch en strate- gisch in op dit alles. Complexe problemen kennen nauwelijks quick wins. Kenmerkend is ook dat de problemen niet naadloos aansluiten bij verantwoordelijkheden en bevoegd- heden van specifieke overheids- of publieke orga- nisaties. Dat maakt een daadkrachtige aanpak van ondermijning lastig. Toch hebben inspanningen om de weerbaarheid van de Nederlandse samenleving te vergroten ook een uitwerking op weerbaarheid tegen ondermijning en omgekeerd. Dat geldt bijvoorbeeld voor maatregelen in havens tegen de inzet van drones door statelijke actoren: die helpen ook tegen de inzet door criminelen. Eén factor kan in dit kader niet vaak genoeg worden benadrukt: de astronomische sommen geld die om- gaan in georganiseerde criminaliteit. Niet voor niets luidt een spreekwoord: “geld is een sleutel die op vele sloten past”. Tijdens rechtszaken wordt duidelijk welke enorme bedragen worden verdiend of witgewassen. Het in kaart brengen daarvan is complex.
En, ondanks talrijke inspanningen, blijft het afpakken van crimineel geld uiterst lastig. De tijd waarin CSV’s kunnen opereren, draagt bij aan de dreiging die van hen uitgaat. Volgens Europol is 34% van de criminele netwerken meer dan 10 jaren Slotbeschouwing actief en in staat hun invloed en macht te behouden. Doordat de Nederlandse politie een tijd inzage had in versleuteld berichtenverkeer tussen criminelen, kwa- men CSV’s op de radar die anders nog jaren hun gang hadden kunnen gaan. Maar wat als de bron van het versleutelde berichtenverkeer is opgedroogd? Eenmaal opgepakt, duurt vervolging en berechting nog vele jaren en daarna gaan sommige criminelen nog door vanuit detentie met crimineel handelen. Terugblikkend op de analyse zijn enkele onderwerpen naar voren gekomen die van belang zijn voor een goed beeld, maar waarover nog relatief weinig bekend is. Dat geldt zeker voor de mate waarin georganiseerde criminaliteit invloed uitoefent op en een machtspo- sitie heeft in de Nederlandse samenleving. Dat dit in bepaalde wijken en sectoren gebeurt, is uiterst plausi- bel. Fragmentarisch zijn hierover enkele voorbeelden gepresenteerd, maar een totaalbeeld ontbreekt. Ook is aandacht uitgegaan naar de invloed van digitale plat- forms. Hoewel daar vanuit andere invalshoeken onder- zoek naar is uitgevoerd, kan aanvullend onderzoek een beter beeld schetsen.
Dat geldt evenzeer voor de mate waarin en de wijze waarop unmanned systems, zoals drones, het dreigingslandschap van ondermijning beïnvloeden. In dit DON is een zo goed en breed mogelijk beeld geschetst van ondermijning door georganiseerde criminaliteit. Het biedt aangrijpingspunten om meer holistisch naar het fenomeen te kijken én vanuit het perspectief van de samenleving in plaats vanuit alleen het perspectief van georganiseerde criminaliteit. Het DON kan zo niet alleen bijdragen aan de ontwikkeling van preventieve maatregelen, maar ook aan het vroeg- tijdig signaleren of aanpakken om zo de schade aan de samenleving te beperken. 17 Kernbeeld16 Kernbeeld
Inleiding 1 Inleiding Foto: De vuurtoren als symbool voor oriëntatie in een complexe en dynamische context. Hij verbeeldt zowel vroegtijdige signalering van risico’s als het bieden van een koerspunt. Inleiding 1.2 Doel en doelgroep Het doel van het DON is om op landelijk niveau inzicht te geven in: Het DON richt zich primair op politici, ambtenaren en bestuurders die verantwoordelijk zijn voor strategievorming en (beleids)opvolging (verder strategische opvolging). Deze groep draagt expliciet de verantwoordelijkheid voor het realiseren van die opvolging en voor het mobiliseren van cruciale publieke en private partijen in de aanpak van ondermijning. 1.1 Context Het directoraat-generaal Ondermijning (DGO) van het ministerie van Justitie en Veiligheid heeft als coördinerend opdrachtgever aan het Strategisch Kenniscentrum Ondermijnende Criminaliteit (SKC) opdracht gegeven een “Dreigingsbeeld Ondermijning Nederland” (DON) te maken met de focus op georganiseerde criminaliteit. In te- genstelling tot veiligheidsproblemen als terrorisme en extremisme, cybersecurity en statelijke dreigingen bestaat nog geen nationaal dreigingsbeeld over ondermijning door georganiseerde criminaliteit. De dreiging voor Nederland van ondermijning door georganiseerde criminaliteit ten behoeve van stelselbrede strategievorming en (beleids)opvolging voor de integrale aanpak daarvan.
De aanpak van ondermijning raakt de taken van vele organisaties. De doelgroep bestaat daarom ook uit bestuurders en medewerkers die een rol hebben bij de doorvertaling naar de opgaven voor die organisaties. Het betreft hier onder andere landelijke, regionale en lokale publieke stelselpartners, zoals Politie, Konink- lijke Marechaussee (KMar), Douane, Belastingdienst, de Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst (FIOD) en andere Bijzondere Opsporingsdiensten (BOD-en), Openbaar Ministerie (OM), toezichthouders, provincies en gemeenten. Deze stelselpartners werken, al dan niet in Regionale Informatie- en Expertisecentra (RIEC’s) en het Landelijk Informatie- en Expertisecentrum (LIEC) of in andere samenwerkingsverbanden samen, zoals rond de diverse Mainports en in het Nationaal Platform Criminaliteitsbeheersing, de Zorg- en Veiligheidshui- zen en het Financieel Expertise Centrum (FEC). Ook zorg- en onderwijsinstellingen en organisaties in het maatschappelijke middenveld, zoals branche- en be- roepsorganisaties, behoren tot de doelgroep. Tot slot informeert het DON private partijen, wetenschappers, journalisten, burgers en andere geïnteresseerden. 19 Hoofdstuk 1 | Inleiding
1.4 Afbakening en sleutelbegrippen In het DON is gekozen voor “Ondermijning door georga- niseerde criminaliteit” in plaats van voor “georganiseer- de, ondermijnende criminaliteit” of andere varianten met de woorden georganiseerde, criminaliteit en on- dermijning. Het uitgangspunt is dat bij georganiseerde criminaliteit per definitie sprake is van ondermijning.2 In de nog steeds gezaghebbende definitie van georga- niseerde criminaliteit van de onderzoeksgroep Fijnaut (zie kader 1.1) vormt “ernstige gevolgen voor de samen- leving” immers een belangrijke component. Onder- mijnende criminaliteit - waaronder ondermijning door georganiseerde criminaliteit - is een breder en overstij- gend begrip. Het begrip ondermijning is nog ruimer en beperkt zich niet tot criminaliteit.3 Voorbeelden daarvan zijn ondermijning door statelijke actoren of terroristen. Ondermijning door georganiseerde criminaliteit is door het SKC geoperationaliseerd in afzonderlijke compo- nenten (zie figuur 1.1).
Bij ondermijning kan allereerst onderscheid worden gemaakt tussen ondermijnende activiteiten en ondermijnende effecten als gevolg van die activiteiten.4 Bij ondermijnende activiteiten kan een onderscheid worden gemaakt tussen: a) primaire activiteiten waarmee criminele samenwerkingsverban- den (CSV’s) op illegale wijze geld verkrijgen en b) het gebruiken van infrastructuren door CSV’s ter ondersteu- ning van die primaire activiteiten. Bij infrastructuur gaat het om economische, politieke-bestuurlijke, sociale, ecologische en internationale infrastructuren en zowel offline als online. Als in het DON wordt gesproken over ondermijnende activiteiten, dan beperkt dat zich tot b: “het gebruiken van infrastructuren door CSV’s”. Denk daarbij aan witwassen in economische infrastructu- ren of het toepassen van geweld tegen bestuurders in politiek-bestuurlijke infrastructuren. De focus in DON ligt dus niet op bijvoorbeeld drugshandel, sigaretten- smokkel of wapenhandel. Dit in tegenstelling tot veel andere rapporten over ondermijning, waarin die illegale activiteiten centraal staan. Ondermijnende activiteiten Mogelijke vertrekpunten identificatie dreigingen • Ontwikkeling: acceptatie cryptovaluta als betaalmiddel voor aanschaf dure goederen. • Systeemkwetsbaarheid: ontbreken juridische basis meldplicht betalin- gen in cryptovaluta.
• Activiteit: witwassen door middel van aanschaf dure auto’s met betalingen in cryptovaluta. • Effect: aantasting van de vitaliteit van econo- mische infrastructuren. • Nationaal veiligheidsbelang: aantasting economische veiligheid. 1.3 Uitgangspunten DON Voor het DON gelden de volgende uitgangspunten: 1. Het DON geeft een geïntegreerd, multidiscipli- nair beeld van maatschappij- en overheidsbrede ondermijnende effecten. Het gaat dus niet om een strafrechtelijke invalshoek. 2. Het DON geeft een landelijk beeld en richt zich niet op specifieke sectoren of regio’s. Wel zijn voorbeelden uit specifieke sectoren of regio’s meegenomen in de analyse. Het DON richt zich niet op Caribisch Nederland en het Caribisch deel van het Koninkrijk. 3. Het DON is een zogeheten kwalitatieve analyse. In een kwalitatieve analyse worden fenomenen in hun complexiteit en samenhang diepgaand geanalyseerd.1 Bevindingen in het DON zijn onderbouwd op basis van argumenten, gerede- neerd vanuit door partners aangeleverde bronnen, openbare bronnen en geraadpleegde experts en/ of naar analogie. 4. Bij de totstandbrenging is geen gebruik gemaakt van operationele informatie of specifieke casuïstiek uit bijvoorbeeld lopende opsporings onderzoeken. 5. Het DON bevat geen beleidsaanbevelingen en/of een beleidsevaluatie: het is beleidsarm. 6.
Het DON is onafhankelijk tot stand gebracht binnen de kaders van de opdracht. 1 2 3 4 5 6 worden uitgevoerd door CSV’s. Of CSV’s infrastructuren gebruiken, is niet alleen afhankelijk van de mogelijkhe- den en aantrekkelijkheid voor realisatie van hun doelen, maar ook van kenmerken die ze kwetsbaar maken daar- voor, verder aangeduid als ’systeemkwetsbaarheden’. Demografische, economische, sociale, technologische, ecologische en politieke ontwikkelingen (DESTEP-ont- wikkelingen) zijn van invloed op ondermijnende activi- teiten en systeemkwetsbaarheden. Inzicht daarin maakt de analyse meer toekomstgericht. Waar in veel documenten over ondermijning door georganiseerde criminaliteit de focus vooral ligt op ondermijnende activiteiten, is voor het DON gekozen de focus te leggen op vooral de ondermijnende effecten, ook aangeduid als schade. Hierdoor ontstaat een beter inzicht in die schade voor strategische opvolging. Op basis daarvan kunnen onder andere belangen worden afgewogen. Het begrip dreiging is voor het doel en de doelgroep van het DON geoperationaliseerd. Gekozen is voor een focus op een “geclusterd ondermijnend effect” (zie kader 1.1). Dit sluit aan bij de focus op ondermijnende effecten. Voor een clustering is gekozen vanwege de zogeheten veel-op-veel-relaties die bestaan tussen activiteiten en effecten (zie paragraaf 6.1).
Het doel en de doelgroep stellen bovendien eisen aan het abstractieniveau van dreigingen. Figuur 1.1 Focus dreigingsbeeld DESTEP ontwikkelingen systeemkwetsbaarheden in Nederland zijn van invloed op maken Nederland kwetsbaar voor kunnen versterken zijn van invloed op wat leidt tot leiden mogelijk tot aantasting van ondermijnende effecten Nationale veiligheid op illegale wijze geld verdienen door productie, levering en handel in producten en diensten buiten scope het gebruik van infrastructuren door CSV’s in Nederland ondermijnende activiteiten 21 Hoofdstuk 1 | Inleiding20 Hoofdstuk 1 | Inleiding
Crimineel samenwerkingsverband: “Verband waarin personen samenwerken met bekenden en elkaar weer bij anderen introduceren om criminele activiteiten te verrichten; door het bestaan van sociale relaties kunnen ook bruggen geslagen worden tussen criminele netwerken in verschillende landen”.5 Voor een uitwerking, zie paragraaf 2.1. DESTEP-ontwikkelingen: demografische, economische, sociale, technolo- gische, ecologische en politieke ontwikkelingen die van invloed kunnen zijn op systeemkwets- baarheden en ondermijnende activiteiten. Denk aan technologische ontwikkelingen in het digitale betalingsverkeer. Dreiging (voor Nederland): een geclusterd onder- mijnend effect op de Nederlandse maatschappij dat voortkomt uit het gebruik van Nederlandse infrastructuren door CSV’s. Georganiseerde criminaliteit: “Er is sprake van georganiseerde criminaliteit indien groepen die primair gericht zijn op illegaal gewin systematisch misdaden plegen met ernsti- ge gevolgen voor de samenleving, en in staat zijn deze misdaden op betrekkelijk effectieve wijze af te schermen, in het bijzonder door de bereidheid te tonen fysiek geweld te gebruiken of personen door middel van corruptie uit te schakelen.”6 Infrastructuur: een geheel van voorzieningen waardoor een land goed kan functioneren. Onderscheiden zijn: econo- mische, politiek-bestuurlijke, sociale, ecologische en internationale infrastructuren.
Nationale veiligheid: “Onder nationale veiligheid verstaan we de be- scherming van onze nationale veiligheidsbelangen tegen dreigingen die deze belangen kunnen scha- den en daarmee maatschappelijke ontwrichting kunnen veroorzaken.”7 Nationale veiligheidsbelangen: territoriale veiligheid, fysieke veiligheid, economi- sche veiligheid, ecologische veiligheid, sociale en politieke stabiliteit en internationale rechtsorde. Zie paragraaf 7.1. Ondermijnend effect van georganiseerde criminaliteit is een (of korte of lange termijn) aantasting van de legale en beoogde werking van politiek-bestuurlijke, economische, sociale en ecolo- gische infrastructuren als gevolg van ondermijnende activiteiten en “schade aan de internationale reputatie van Nederland”. Afbakening: • Het gaat om effecten in Nederland: het vereist immers specifieke kennis van andere landen om die effecten daar te kunnen beoordelen. • Met uiteindelijk potentiële aantasting van de na- tionale veiligheidsbelangen als gevolg. Potentiële aantasting van de nationale veiligheid geldt niet op voorhand als ondergrens voor de identificatie van ondermijnende effecten. Ondermijnende activiteit door georganiseerde criminaliteit gaat om het gebruiken van infrastruc- turen door criminele samenwerkingsverbanden.
Dit type activiteiten wordt veelal uitgevoerd ter ondersteuning van primaire activiteiten (zoals mensensmokkel) of vloeit hier anderszins uit voort. Denk hierbij aan activiteiten als corrumperen van overheidsfunctionarissen (politiek-bestuurlijke infrastructuur) of witwassen (economische infra- structuur). Afbakening: activiteiten in Nederland of in het buitenland met ondermijnende effecten in Nederland. Ondermijning gaat over de schadelijke effecten voor de maatschappij als gevolg van activiteiten van actoren. Afbakening: in het DON gaat het dan om ondermijning door georganiseerde crimina- liteit. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen ondermijnende activiteiten en effecten. Rechtspersoon: hier organisatie, entiteit, bedrijf, natuurlijke per- soon die handelt als bedrijf, of instelling die rechten en plichten heeft en gebruikt kan worden voor criminele activiteiten. Systeemkwetsbaarheden: beïnvloedbare factoren of kenmerken die infra- structuren kwetsbaar maken voor gebruik door CSV’s. Een voorbeeld is “financiële instabiliteit agrarische sector”, wat de weerstand van boeren kan verlagen om in te gaan op een aanbod van criminelen om ruimte ter beschikking te stellen. Niet-beïnvloedbare factoren of kenmerken, zoals de mondiale rol van de haven van Rotterdam, wor- den niet als systeemkwetsbaarheid beschouwd.
Kader 1.1 Hieronder zijn de definities uitgewerkt, inclusief de focus en afbakening. Sleutelbegrippen 23 Hoofdstuk 1 | Inleiding22 Hoofdstuk 1 | Inleiding
1.6 Leeswijzer Het DON bestaat uit het voorgaande hoofdstuk waarin de hoofdbevindingen zijn verwoord en uit verdiepen- de hoofdstukken. Het voorgaande hoofdstuk vormt “de satépen” door de overige hoofdstukken. Om een goed beeld te krijgen, wordt het lezen van de overige hoofdstukken sterk aanbevolen. Aan het begin van ieder hoofdstuk is de kern kort weergegeven. De lezer met weinig tijd wordt ieder geval geadviseerd hoofd- stuk 7 te lezen waarin de dreigingen zijn uitgewerkt. In de verdiepende hoofdstukken worden antwoorden gegeven op de onderzoeksvragen: • Hoofdstuk 2 Georganiseerde criminaliteit staat niet los van samenleving. Daarin worden aanna- mes beschreven over georganiseerde criminali- teit. • Hoofdstuk 3 CSV’s gebruiken aantrekkelijke en kwetsbare infrastructuren. In dit hoofdstuk worden ondermijnende activiteiten, infrastructu- ren en systeemkwetsbaarheden uitgewerkt. Dit hoofdstuk geeft antwoord op de onderzoeksvra- gen 1 tot en met 3.
1.5 Hoofdvraag en onderzoeksvragen De hoofdvraag die ten grondslag ligt aan het DON is: Welke mate van dreiging gaat voor Nederland uit van ondermijning door georganiseerde criminaliteit? • Op welke wijze gebruiken CSV’s Nederlandse infrastructuren? • Welke soorten Nederlandse infrastructuren gebruiken CSV’s? • Welke soorten systeemkwetsbaarheden maken Nederlandse infrastructuren vatbaar voor gebruik door CSV’s? • Welke DESTEP-ontwikkelingen zijn vooral van invloed op systeemkwetsbaarheden en op onder- mijnende activiteiten? • Welke ondermijnende effecten kunnen voort- komen uit (combinaties van) ondermijnende activiteiten? • Van welke combinatie van ondermijnende effec- ten gaat in welke mate een dreiging uit? 4 5 6 3 2 1 De van de hoofdvraag afgeleide onderzoeksvragen zijn: • Hoofdstuk 4 Inzet van jongeren en criminele inmen- ging: wisselwerking tussen factoren. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op veel voorkomende ondermijnen- de activiteiten: het werven en inzetten van jongeren, corrumperen, infiltreren en het toepassen van geweld. Daaruit blijkt dat weliswaar analytisch componenten van ondermijning zijn te scheiden, maar in de praktijk gaat het veelal om een complex en dynamisch sa- menspel daartussen. • Hoofdstuk 5 Nieuwe kansen voor georganiseerde criminaliteit.
In dit hoofdstuk zijn enkele DESTEP-ont- wikkelingen beschreven die van invloed zijn op onder- mijnende activiteiten en systeemkwetsbaarheden. Dit hoofdstuk geeft antwoord op onderzoeksvraag 4. • Hoofdstuk 6 Dynamische wisselwerking ondermij- nende effecten en activiteiten. Dit hoofdstuk geeft antwoord op onderzoeksvraag 5. • Hoofdstuk 7 Dreigingen. Dit hoofdstuk geeft ant- woord op onderzoeksvraag 6. • Bijlage 1 bevat een verantwoording van de totstand- koming van het DON. • Bijlage 2 bevat bronnen en referenties. 25 Hoofdstuk 1 | Inleiding24 Hoofdstuk 1 | Inleiding
Inleiding Foto: Containerschip in de haven van Rotterdam. CSV’s rekruteren op strategische wijze contacten, zoals een havenmedewerker die door zijn functie een container kan doorlaten. 2 Georganiseerde criminaliteit staat niet los van maatschappij Georganiseerde criminaliteit staat niet los van de maatschappij. Criminele samenwerkings- verbanden (CSV’s) opereren als ‘misdaadondernemingen’ in misdaadmarkten waar vraag en aanbod bij elkaar komen. Zij voorzien in een vraag van burgers en bedrijven waarin legale organisaties en de overheid niet, niet in voldoende mate, tegen hogere prijzen of onder strikte voorwaarden in voorzien. CSV’s zijn wendbaar en spelen in op ontwikkelingen, mogelijk- heden en risico’s binnen en tussen uiteenlopende landen. Zij komen in diverse gedaanten voor, zijn dynamisch en fluïde van aard. 2.1.1 CSV’s: uiteenlopende en dynamische samenwerkings - verbanden CSV’s zijn dynamisch en divers in hun organisatie- structuur, omvang, nationaliteit en culturele sa- menstelling.8 Zij kunnen bestaan uit vaste leden en externen die vaak niet duurzaam met één CSV samenwerken.9 Sommige kennen een stabiele kern (inner circle) van één of meer sleutelfiguren met een wisselende buitenring (outer circle).
Andere zijn juist gedecentraliseerd en bevatten voornamelijk losse, tijdelijke relaties.10 Aanvullend zijn er CSV’s die lokaal of regionaal opereren, maar dikwijls houden CSV’s zich niet aan territoriale grenzen. 11 Dit houdt direct verband met het overwegend internationale karakter van georganiseerde criminaliteit. 12 Bovendien hoeven niet alle personen elkaar te kennen of direct met elkaar samen te werken.13 2.1.2 CSV’s breiden netwerken veelal uit via digitale platforms, bekenden, vrienden, familie en (ex) medegedetineerden Net als legale ondernemingen bestaan CSV’s uit personen, werken ze al dan niet duurzaam samen met andere personen en hebben ze klanten, dienstverle- ners en leveranciers. Zowel bestaande als nieuwge- vormde sociale banden fungeren als toegangspoorten voor het starten en continueren van misdaadonderne- mingen. Kennissen, vriendschaps- en familiebanden zijn belangrijk omdat ze vertrouwen creëren in een risicovolle, ongereguleerde omgeving. 14 Betrokken- heid bij een CSV kan via sociale banden beginnen en zich verdiepen: naarmate iemand langer actief is, bouwt deze persoon eigen contacten, vermogen en kennis op, waardoor hij /zij zelf nieuwe personen kan aantrekken.15 Nieuwe rekruteringskanalen ontstaan in uiteenlopen- de sociale contexten, waaronder (kwetsbare) wijken, werk, school, verenigingen en motorclubs.
Deze sociale ontmoetingsplekken bieden ook toegang tot strategische contacten, zoals een havenmedewerker die door zijn functie een container kan doorlaten.16 Ook gevangenissen kunnen sociale ontmoetings- plaatsen zijn.17 Gedetineerden vormen nieuwe relaties tijdens detentie.18 Zeker de laatste jaren bieden digitale platforms eveneens vele mogelijkheden om nieuwe contacten aan te boren (zie verder paragraaf 5.1.1). 2.1 Georganiseerde criminaliteit gepleegd door CSV’s 27 Hoofstuk 2 | Georganiseerde criminaliteit staat niet los van maatschappij
2.2.1 CSV’s voorzien (inter)nationaal in vraag naar illegale producten en/of diensten CSV’s kunnen worden beschouwd als misdaadonder- nemingen die in (internationale) misdaadmarkten opereren. Net als legale ondernemingen voorzien zij in een vraag naar een goed of dienst. Een verschil is dat CSV’s voorzien in behoeften waarin legale organisaties of de overheid geheel niet in voorzien, niet iedereen in kunnen voorzien, of tegen hogere kosten dan CSV’s kunnen produceren of leveren (zie kader 2.1). Het product of de dienst zelf, of onderdelen van het bedrijfsproces, zijn strafbaar of strikt gereguleerd en worden in strijd met geldende wet- en regelgeving aangeboden of uitgevoerd.19 2.2 CSV’s opereren als ondernemingen in misdaadmarkten 2.2.2 Primair doel van CSV’s is financieel gewin Financieel gewin als doel voor CSV’s ligt besloten in de definitie die het uitgangspunt vormt voor het DON. Dat dit het doel is, blijkt ook uit een meta-analyse van onderzoeken naar motieven van personen die betrok- ken raken bij georganiseerde criminaliteit.21 Dat CSV’s veel geld kunnen vergaren, blijkt wel uit het feit dat volgens het CBS in 2021 binnen de landsgrenzen €15,5 miljard werd verdiend aan alleen al de productie van en handel in cocaïne, synthetische drugs en canna- bis (zie paragraaf 6.6).
Ook tijdens rechtszaken blijkt welke astronomische bedragen sommigen weten te vergaren of wit te wassen. Toch heeft niet iedereen succes in misdaadmarkten. Waar volgens de politie een klein aantal criminelen daadwerkelijk vermogen wist op te bouwen, lukte dit vele anderen niet. Zij bleven steken in opbrengsten die onder de noemer ‘leefgeld’ kunnen worden geschaard. Een deel van de criminele omzet ging op aan ‘bedrijfskosten’. Bovendien weet het merendeel onvoldoende crimineel vermogen op te bouwen om langetermijninvesteringen te kunnen doen in de maatschappij. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om aankoop van vastgoed, al dan niet voor eigen gebruik of als investering, het opzetten van een legale onderneming of het aanhouden van off-shore bankreke- Categorieën producten en diensten Voorbeelden (niet limitatief) Verboden producten en diensten Drugs en verboden planten- en diersoorten Streng gereguleerde producten en diensten Wapens, medicijnen, e-sigaretten en gokdiensten Unieke en schaarse producten Kunstvoorwerpen, menselijke organen Falsificaten Valse identiteitsdocumenten en betaalmiddelen Producten en diensten die markt regulerende regels overtreden Accijnsgoederen (zoals sigaretten), illegale afvalverwer- king, goederen gebruikt voor BTW-carrousselfraude Gestolen goederen Gestolen auto’s, creditcardgegevens of identiteits- gegevens Gemanipuleerde of misleidend aangeboden
goederen Vlees afkomstig van koeien met groeihormonen of beleggingsvormen met hoge (fictieve) rendementen Hebzuchtproducten Eigendomsbewijs van land op de maan of andere symbolische exclusieve objecten, of luxe goederen (zoals juwelen en designartikelen) Voorzien in ‘sociaal vangnet’ Verhuren van woningen, werkgever van arbeidsmigran- ten en verstrekken van leningen (zie paragraaf 7.2). Voorbeelden van producten en diensten van CSV’s Kader 2.1 ningen om buiten het zicht van de overheid vermogen op te bouwen.22 Voor realisatie van financieel gewin als doel, zijn analy- tisch diverse andere (sub)doelen te onderscheiden (zie paragraaf 3.1). Maar er zijn ook immateriële doelen te onderscheiden als motief om zich bezig te houden met georganiseerde criminaliteit. Zo kan betrokkenheid ie- mand het gevoel geven ergens bij te horen.23 Personen sluiten zich aan en behoren tot een alternatieve (illega- le) subcultuur, waarbinnen individuen dezelfde doelen en/of normen en waarden hebben.24 Betrokkenheid kan derhalve een levenswijze worden.
Aanvullend kunnen behoeften als status, spanning en plezier mo- tieven zijn.25 Wanneer individuen ervaren dat zij hun doelen niet via legale middelen kunnen bereiken, kan georganiseerde criminaliteit een aantrekkelijk alterna- tief pad naar sociaal en economisch succes worden.26 Legale manieren om immateriële behoeften zoals status en materiële behoeften zoals geld te behalen, zijn niet voor iedereen in dezelfde mate toegankelijk.27 De perceptie van of daadwerkelijke ongelijke toegang tot onderwijs, arbeidsmarkt en hulpbronnen, evenals regionale verschillen en discriminatie, beperken voor sommige groepen maatschappelijke kansen.28 2.2.3 CSV’s moeten hindernissen van illegaliteit overwinnen CSV’s opereren in een andere realiteit dan legale on- dernemingen. Zij kunnen zich door de illegale aard van hun activiteiten niet enkel laten leiden door marktwer- king of economische motieven29 (zie verder paragraaf 3.1). Zij opereren ook in een risicovolle omgeving die zich kenmerkt door grote financiële belangen zonder formele regels of waarborgen, zoals contracten30 of ver- zekeringen. Bovendien kunnen conflicten niet worden afgedaan via formele instituties als rechtbanken.31 Het hebben en opbouwen van sociale relaties is van essen- tieel belang om deze obstakels te kunnen overwinnen (zie paragraaf 2.1.2.).
Hoewel (creëren van) onderling vertrouwen van belang is, blijft het dreigen met of toe- passen van geweld een middel in de ‘gereedschapskist’ om afspraken af te dwingen of te bekrachtigen.32 Hoewel drugshandel - zowel gericht op invoer, door- voer en uitvoer en op distributie en productie binnen Nederland - een prominente rol speelt, beperken CSV’s zich daar niet toe. Zoals weergegeven in kader 2.1, kunnen zij zich eveneens bezighouden met verschillen- de vormen van fraude (zoals horizontale en verticale fraude), financieel-economische criminaliteit, milieu- criminaliteit, mensenhandel, wapenhandel of andere illegale dienstverlening. De aard van de activiteiten kan variëren en is afhan- kelijk van marktkansen, expertise binnen het netwerk en samenwerkingsrelaties. CSV’s kunnen bovendien gelijktijdig in meerdere criminele domeinen actief zijn. Als het bijvoorbeeld gaat om verticale fraude - fraude waarbij de overheid het slachtoffer is - richten crimi- nelen zich zeker niet alleen op een specifieke regeling, zoals een milieu- of zorgsubsidie, een teruggavemo- gelijkheid, een toeslag of een fiscale regeling. Het gaat hen vooral om het zo snel en efficiënt mogelijk op illegale wijze geld verkrijgen.20 Specifieke delictsvormen worden niet expliciet in het DON toegelicht, maar worden soms wel gebruikt als basis en toelichting voor activiteiten, systeemkwets- baarheden en effecten.
29 Hoofstuk 2 | Georganiseerde criminaliteit staat niet los van maatschappij28 Hoofstuk 2 | Georganiseerde criminaliteit staat niet los van maatschappij
2.2.4 | CSV’s zijn afhankelijk en maken | 2.3 | CSV’s spelen in op ontwikkelingen, onderdeel uit van (inter)nationaal legaal en illegaal ecosysteem | mogelijkheden en risico’s in de (il)legale wereld CSV’s opereren binnen een (inter)nationaal ecosysteem dat zowel de legale als illegale wereld omvat. Georga- | Geweld op bestelling | CSV’s spelen in op ontwikkelingen en mogelijkheden | Inspelen op witwasbestrijding: niseerde criminaliteit kan niet zonder mogelijkheden | In een interview eind 2025 gaf het hoofd van Se- | in de (il)legale wereld ten behoeve van hun activi- | Een FIOD-rechercheur gaf tijdens een bijeenkomst die door legale infrastructuren worden geboden.33 Zo | rious and Organised Crime bij Europol aan dat op- | teiten. Ze handelen opportunistisch en passen zich | met witwasbestrijders in november 2025 inzage in sporingsdiensten in Nederland meer dan honderd | de wijze waarop criminelen wetgeving en opsporing gebruiken CSV’s legale infrastructuren voor hun activi- | ronselaars in beeld hebben die jongeren via sociale | daarop aan.43 Zo benutten CSV’s nieuwe mogelijkhe- teiten; van transportmodaliteiten (zoals vrachtwagens, | media benaderen voor het plegen van moorden, | den van digitale platforms om in contact te komen | omzeilen. De witwasbestrijding zorgt ervoor dat het containers, schepen en drones) en nutsvoorzieningen | ontvoeringen en explosies.
Het gaat daarbij volgens | met personen die klusjes kunnen opknappen of voor | criminelen ‘jaloersmakend innovatief’ maakt. Zo (zoals elektriciteit en internet- en telecomverbindin- | Europol ook om fixers die wapens of vluchtauto’s | financiële transacties. Zie verder paragraaf 5.1. | noemde hij als voorbeeld dat “[….] Chinese studenten gen) tot aan rechtspersonen. Daarnaast betrekken zij | regelen. Die ronselaars hebben ieder tot wel hon- | met crimineel geld luxe aankopen doen in Europa, derd jongeren of jonge mannen onder de knop die | zoals horloges, sieraden en parfums. Die smokkelen functionarissen die voor hen aantrekkelijk zijn vanwe- | geweldsklussen kunnen uitvoeren. Buitenlandse | Er is sprake van een kat- en muisspel tussen wendbare | ze vervolgens naar China waar ze tegen exorbitante ge de mogelijkheden van hun positie of functie34 (zie | bendes huren Nederlanders in voor geweldsklus- | criminelen en een reactieve overheid.44 Zo passen | prijzen worden verkocht. De opbrengst vloeit via paragraaf 7.3). | sen om zelf onder de radar te blijven. Maar het | CSV’s hun modus operandi aan naar aanleiding van | underground banking witgewassen weer terug naar gebeurt ook andersom.
Dit geweld op bestelling | wijzigingen in wet- en regelgeving of overheids- | de Europese opdrachtgevers.”49 Activiteiten worden niet altijd door individuele CSV’s | (‘violence-as-a-service’) dook de afgelopen jaren | ingrijpen. Er zijn bijvoorbeeld aanwijzingen dat CSV’s zelf uitgevoerd, maar worden ook uitbesteed aan | op in Zweden dat kampt met extreem bendege- | cocaïne in meerdere kleine ladingen smokkelen en/of | Voortgezet crimineel handelen vanuit detentie: anderen.35 CSV’s kunnen gebruik maken van zelfstan- | weld. Vervolgens verspreidde het fenomeen zich | via meerdere kleinere havens in plaats van in enkele | Ook voortgezet crimineel handelen vanuit detentie als een olievlek over de rest van Europa.42 | (VCHD) vormt een illustratie van de wendbaarheid dige externe dienstverleners die voor specifieke taken | grote ladingen via de grotere havens, waar meer toe- | van CSV’s. Hoewel gedetineerd en/of veroordeeld worden benaderd.36 Bij drugscriminaliteit in Nederland | zicht en handhaving is. Dit om het risico op ontdek- | kunnen kopstukken doorgaan met het runnen van is bijvoorbeeld sprake van een sterke verwevenheid | Kader 2.2 | king te verkleinen.45 | hun criminele bedrijfsvoering.