CConstaterende datAalten
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 3 - OmgevingsEffectRapportage inclusief bijlagen

Beeldvorming raad in zaal Bredevoort 8 september 2026, gemeente AaltenBij agendapunt: Voorstel ontwerp-Omgevingsvisie gemeente Aalten 2040147.240 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 8 van 18

11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 110 8.3 Biodiversiteit Indicatoren en kwaliteitsniveaus Biodiversiteit Status gebruikte informatie Kwantitatief/kwalitatief • Soortendiversiteit [DatalabGO, 2023] • Kwaliteit biodiversiteit [DatalabGO, 2023] Beschikbare referentiewaarden Beoordeling op basis van soortendiversiteit en kwaliteit leefomgeving Schaallat kwaliteitsniveaus Groen De biodiversiteit in de gemeente Aalten is overwegend hoog (soortendiversiteit > 600) en de kwaliteit van de biodiversiteit is bijna overal in de gemeente in de basis ‘goed’. Oranje De biodiversiteit in de gemeente Aalten is in enkele gebieden hoog en voor de rest gemiddeld (soortendiversiteit tussen de 200 en 600) en de kwaliteit van de biodiversiteit is voor een groot deel van de gemeente in de basis ‘goed’ Rood De biodiversiteit in de gemeenten is overwegend laag (soortendiversiteit < 200) en de kwaliteit van de biodiversiteit is bijna overal in de gemeente in de basis ‘matig’ of ‘slecht’ Huidige situatie Biodiversiteit omvat de verscheidenheid aan leven van verschillende ecosystemen zoals een bos, een oceaan maar ook de aarde als geheel. Het omvat alle op aarde levende organismen zoals planten, dieren en micro-organismen en de verscheidenheid hiervan binnen een ecosysteem.

Biodiversiteit staat onder druk door menselijk handelen waardoor veel soorten met uitsterven zijn bedreigd of reeds zijn uitgestorven. Bedreigingen voor biodiversiteit zijn onder andere invasieve exoten, habitatverlies en overexploitatie. Wereldwijd is in de Conventie voor Biologische Di versiteit (CBD) afgesproken dat landen ernaar streven hun biodiversiteit te behouden en te beschermen en deze op een duurzame manier te benutten [Compendium voor de leefomgeving, 2022]. In onderstaande Figuur 8.9 is de soortendiversiteit in de gemeente Aalten te zien. Op de kaart wordt voor heel Nederland de geschatte soortendiversiteit per kilometerhok in klassen weergegeven, op basis van gegevens van de laatste tien jaar uit de Nationale Databank Flora en Fauna. De zeven belangrijkste en best onderzochte soortgroepen zijn hierin samengenomen (vaatplanten, amfibieën, reptielen, vissen, dagvlinders, libellen en vogels). In de kaart is gecorrigeerd voor het effect dat er niet op elke locatie even intensief wordt waargenomen. Uit Figuur 8.9 blijkt dat met name in het noordelijke en zuidelijke deel van de gemeente sprake is van een lage soortendiversiteit (minder dan 300 soorten). Het andere deel van de gemeente heeft een hogere soortendiversiteit tussen de 300 en 500 soorten. Op enkele locaties in de gemeente is er een hoge soortendiversiteit met meer dan 500 soorten.

Het is mogelijk dat de soortendiversiteit in werkelijkheid in sommige delen van de gemeente hoger liggen dan dat deze op de kaart laten zien. Dit omdat op locaties die regelmatig door mensen worden bezocht over het algemeen meer waarnemingen worden gedaan van soorten en dus een hogere soortendiversiteit laten zien. In Figuur 8.10 is de staat van de biodiversiteit weergegeven. Deze beoordeling gericht op een leefbaar landschap voor algemene plant- en diersoorten (dus niet specifiek voor beschermde soorten). Het laat zien hoe de biodiversiteit er in de basis voor staat. Het kaartbeeld van de biodiversiteit vertoont vrij veel overeenkomst met de landschappelijke beoordeling (zie hoofdstuk 9.3 ). Waar landschapselementen aanwezig zijn, kunnen (vrij) algemene organismen nog 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 111 overleven. De toestand van het landschap bepaalt de omstandigheden voor wilde planten en dieren om zich te kunnen vestigen. Uit Figuur 8.10 blijkt dat er meerdere locaties verspreid over de gemeente Aalten zijn waar de biodiversiteit er in de basis slecht voor staat, ook zijn er veel locaties waar de kwaliteit in de basis matig is. Samen vormt dit ongeveer de helft van de gemeente. In de overige helft is de kwaliteit van de biodiversiteit in de basis goed.

De gemeente Aalten heeft een ‘Biodiversiteitsplan’ opgesteld waarin knelpunten genoemd worden voor de biodiversiteit. Het grootste knelpunt in de gemeente is het intensieve agrarische grondgebruik. De afgelopen jaren is het aantal boeren fors afgenomen maar desondanks is ook de biodiversiteit van het agrarisch landschap en bos - en natuurgebieden fors afgenomen. De gemeente heeft hier nauwelijks invloed op. Binnen de gemeente zijn er de volgende knelpunten op volgorde van zeer groot naar vrij groot: • Verdroging, inrichting en beheer van lijnvormige wateren in bos - en natuurgebieden en agrarisch cultuurlandschap; • Stikstof in bos- en natuurgebieden en agrarisch cultuurlandschap; • Intensief agrarisch grondgebruik inclusief het gebruik van (kunst)mest en chemische bestrijdingsmiddelen in agrarisch cultuurlandschap; • Versnippering natuur, bos en landschapselementen in bos - en natuurgebieden en het agrarisch cultuurlandschap; • Inrichting van tuinen en erven binnen de bebouwde kom; • Na-isolering van gebouwen binnen de bebouwde kom, en; • Invasieve exoten verspreid over de gemeente. Figuur 8.9: Soortendiversiteit in de gemeente Aalten [DatalabGO, 2023a]

11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 112 Figuur 8.10: Basiskwaliteit biodiversiteit in de gemeente Aalten [Gemeente Aalten, 2023a] Autonome ontwikkeling Algemene trends Het kleinschalige, overwegend agrarische landschap van de Achterhoek kende een eeuw geleden een zeer grote biodiversiteit. Van de kleinschaligheid en de biodiversiteit is op de meeste plekken niet veel meer over. Steeds meer overheden, burgers, boeren en andere ondernemers zijn ervan doordrongen dat herstel van de biodiversiteit van groot belang is [Gemeente Aalten, 2023b]. Gemeentelijk beleid In 2023 heeft de gemeente Aalten daarom haar ‘biodiversiteitsplan’ opgesteld. De ambitie van de gemeente is om de biodiversiteit de versterken door de samenhang in het landschap te vergroten en het beheer meer te richten op het vergroten van de biodiversiteit. Hierdoor ontstaat er een robuust landschap waarin de biodiversiteit tegen een stootje kan. Om dit voor elkaar te krijgen heeft de gemeente tot 2030 acties beschreven gericht op aanpassingen in inrichting en het beheer van het buitengebied en de bebouwde kom. Het gaat om gebieden waar de gemeente zelf invloed op heeft, maar een groot deel van de biodiversiteit bevindt zich op privéterreinen [Gemeente Aalten, 2023b].

Conclusie De huidige situatie is beoordeeld met kwaliteitsniveau ‘oranje’, omdat de soortendiversiteit in een groot deel van de gemeente gemiddeld is (tussen de 200 en 600 soorten) en de kwaliteit van de biodiversiteit is in de helft van de gemeente in de basis ‘goed’. 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 113 In het biodiversiteitsplan zijn kansen genoemd om de biodiversiteit te vergroten en de rol die de gemeente moet nemen. Enkele acties waar de gemeente zich op richt: • Tegengaan van verdroging van ondiepe bermsloten door aanleg van dammetjes in bermsloten en het verondiepen van watergangen; • Het opstellen van een ecologisch beheerplan voor bermen en sloten om zo biodiversiteit zoveel mogelijk te behouden; • Opstellen van gebiedsplan invasieve soorten om te voorkomen dat invasieve exoten inheemse soorten verdringen; • Opstellen en uitvoeren van een bomenplan met als doel het vergroten van het aantal bomen op gemeentegrond; • Actualiseren en uitvoeren plan van aanpak voor de bestrijding van de eikenprocessierups; • Aanpassen beheer groen, en; • Ondersteunen van initiatieven van particulieren en (agrarische) bedrijven om bomen te planten.

De gemeente zet in op voorlichting, inspiratie en educatie, het gaat dan om de volgende acties [Gemeente Aalten, 2023b]: • Biodiversiteitsplan onder de aandacht brengen van inwoners; • Organiseren van cursus natuurbeheer en buitenlui; • Opstellen van een rapport over het verhogen van de biodiversiteit van particuliere bossen; • Rondgang dor en voor dorpsbewoners langs biodiverse tuinen; • Lezing over gebouwbewonende dieren; • Cursus over biodiversiteit; • Cursus ‘gastheer van het landschap’ gericht op eigenaren en medewerkers van recreatiebedrijven; • Natuur- en milieueducatie op basisscholen, en; • Communicatie naar inwoners. Doorkijk 2040 Ook na 2030 is het de verwachting dat de autonome trend zich doorzet vanwege de wettelijke verplichting om een gunstige staat van instandhouding te realiseren of te behouden. Doorkijk naar deelgebieden De soortendiversiteit is laag in de deelgebieden Barlo, De Heurne en de Haart. De basiskwaliteit biodiversiteit wisselt sterk van slecht tot goed verspreid over het hele buitengebied. Conclusie De autonome ontwikkeling is beoordeeld met kwaliteitsniveau ‘ oranje’, een verbetering ten opzichte van de huidige situatie. Dit omdat de gemeente actief inzet op het verbeteren van de biodiversiteit binnen de gemeente, waarbij concrete acties met name gericht zijn op de gemeentegronden.

Het is onduidelijk of de acties ook effect hebben op de privégronden. 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 114 9 Landschap en cultureel erfgoed Onderstaande tabel geeft een samenvatting van de beoordeling van de huidige situatie en autonome ontwikkeling voor het thema ‘landschap en cultureel erfgoed’. Tabel 9-1: Samenvatting van de kwaliteitsniveaus van de huidige situatie en autonome ontwikkeling binnen het thema ‘landschap en cultureel erfgoed’ Beoordelingsaspect Huidige situatie Autonome ontwikkeling Landbouw = Grondgebruik Kwantitatief Landschappelijke waarden = Archeologie en cultuurhistorische waarden Kwantitatief 9.1 Landbouw Indicatoren en kwaliteitsniveaus Landbouw Status gebruikte informatie Kwantitatief • Bodemkwaliteit voor primaire productie op bestaande landbouwgronden Beschikbare referentiewaarden Expert judgement op basis van de bodemkwaliteit voor landbouwgronden Schaallat kwaliteitsniveaus Groen De bodemkwaliteit voor landbouwgronden biedt ruime mogelijkheden (score 8-10) Oranje De bodemkwaliteit voor landbouwgronden biedt voldoende mogelijkheden (score 5-8) Rood De bodemkwaliteit voor landbouwgronden biedt beperkte mogelijkheden (score 0-5) Huidige situatie Het grondgebied van de gemeente Aalten bestaat voor een groot deel uit landbouw gronden. Het type bodem is onder andere bepalend voor de geschiktheid voor landbouw .

Figuur 9.1 laat de huidige bodemkwaliteit voor de landbouw gronden zien. Hierbij is een schaalverdeling gebruikt van 0 (weinig/beperkte mogelijkheden) tot 10 (ruime mogelijkheden). In Aalten is sprake van voldoende mogelijkheden (geel en lichtgroen op de kaart). Op de Dekzandvlakten tussen Lichtenvoorde en Aalten en bij de essen en vlakten bij De Heurne en Dinxperlo zijn de gronden het meest geschikt voor landbouw. 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 115 Figuur 9.1: De huidige bodemkwaliteit voor de landbouwbodems van 0 (weinig/beperkte mogelijkheden) tot 10 (ruime mogelijkheden) [Aequator groen + ruimte, 2024] Autonome ontwikkeling Algemene trends In de Achterhoek zullen met name de droge gebieden verder verdrogen en de natte gebieden natter worden in de toekomst [Aequator groen + ruimte, 2024] . Hierdoor gaat in de gemeente Aalten de bodemkwaliteit achteruit ten opzichte van de huidige situatie, zie Figuur 9.2. Dit biedt minder mogelijkheden voor landbouwactiviteiten. Conclusie De huidige situatie is beoordeeld met kwaliteitsniveau ‘ oranje’, omdat de bodemkwaliteit voor landbouwgronden in de gemeente Aalten voldoende mogelijkheden biedt (score 5-8).

11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 116 Figuur 9.2: De bodemkwaliteit in 2050 voor de landbouwbodems van 0 (weinig/beperkte mogelijkheden) tot 10 (ruime mogelijkheden) [Aequator groen + ruimte, 2024] Provinciaal beleid In de Kadernota Agrifood 2021-2030 ‘Toekomst voor de Gelderse boer’ beschrijft de provincie Gelderland hoe ze werkt aan de toekomst van de land- en tuinbouw in Gelderland. De provincie biedt ruimte aan verschillende vormen van landbouw en ondersteunt boeren en tuinders bij hun ontwikkeling naar meer verduurzaming, zoals natuurinclusieve en/of kringlooplandbouw. Oftewel een duurzame landbouw in balans met de omgeving [Provincie Gelderland, 2021]. De provincie voert de Kadernota op de volgende manier uit: • Kennis en innovatie: ondersteunen van bedrijfsplannen, kennisontwikkeling en -uitwisseling, samenwerkingsverbanden, onderzoek en vernieuwing. • Mogelijk maken: ondersteunen van boeren bij de overgang naar een duurzame bedrijfsvoering met subsidies voor duurzame investeringen. De provincie koopt grond om kavelruil makkelijker te maken. Daarnaast kunnen agrariërs subsidie krijgen uit het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid. • Belonen: werken aan dat boeren beter beloond worden voor maatschappelijke diensten, zoals agrarisch natuurbeheer en landschapsbeheer en het ondersteunen van bijvoorbeeld korte ketens, biologische landbouw of agroforestry (bomenlandbouw).

De provincie is momenteel bezig met het opstellen van een programma vitaal landelijk gebied Gelderland. De verwachting is dat deze in het voorjaar van 2025 gereed is2. 2 Doordat het kabinet in september 2024 een streep heeft gezet door het Nationaal Programma Landelijk Gebied, is het nog onzeker wat er op provinciaal niveau gaat gebeuren.

11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 117 Gemeentelijk beleid De gemeente Aalten heeft geen specifiek beleid op deze aspecten; met name bij functiewijziging heeft de gemeente een rol. Doorkijk 2040 Richting 2040 zal klimaatverandering toenemen, waardoor de druk op de landbouw steeds meer toeneemt. Doorkijk naar deelgebieden De deelgebieden kern Aalten, centrumgebied Aalten, kern Dinxperlo, centrumgebied en directe omgeving, Bredevoort en bedrijventerreinen Aalten en Dinxperlo zijn niet relevant voor landbouw. Bij Lintelo en Barlo biedt de bodemkwaliteit voor de landbouwgronden ruime mogelijkheden. De mogelijkheden voor landbouw zijn minder goed (voldoende) in delen van de Heurne, de Haart en IJzerlo. Conclusie De autonome ontwikkeling is beoordeeld met kwaliteitsniveau ‘ oranje’, gelijk aan de huidige situatie. Enerzijds zijn er minder mogelijkheden voor landbouw door de gevolgen van klimaatverandering. Anderzijds stimuleer de provincie boeren om meer toekomstbestendig te werken. 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 118 9.2 Grondgebruik Het aspect grondgebruik is kwalitatief omschreven, er is geen beoordeling in de vorm van een kwaliteitsniveau gegeven. Huidige situatie De gemeente Aalten heeft een oppervlakte van 9.704 hectare. De gemeente Aalten bestaat voor een heel groot deel uit agrarisch gebied, zo’n 83% . Dit is te zien in Tabel 9-2 en Figuur 9.3.

Daarnaast zijn de voornaamste grondgebruikers wo onterrein (481 ha, 5% ) en bos & natuurlijk terrein (420 ha, 4% ). Ten opzichte van 2010 zijn de oppervlakten weinig veranderd in 2017. Tabel 9-2: Grondgebruik van verschillende functies in de gemeente Aalten [CBS, 2023b] Functie Oppervlakte in 2017 (ha) Agrarisch terrein 8.046 Woonterrein 481 Bos en open natuurlijk terrein 420 Verkeersterrein 298 Recreatieterrein 171 Bedrijventerrein 143 Detailhandel, horeca, openbare voorzieningen, sociale culturele voorzieningen 57 Binnenwater 52 Semi-bebouwd terrein (begraafplaatsen, bouwterrein) 36 Totaal 9.704 Figuur 9.3: Bodemgebruik van verschillende functies in de gemeente Aalten in 2015 [CBS, Kadaster, PBL, 2015]

11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 119 Autonome ontwikkeling Gemeentelijk beleid De gemeente Aalten zie t in de loop van de tijd een geleidelijke teruggang van het aantal agrarische bedrijven. Veelal zullen die locaties omgezet worden naar burgerbewoning (met gebruikmaking van het Afwegingskader buitengebied), soms met nog een ondergeschikte nevenactiviteit. De verwachting is dat de blijvende agrarische bedrijven nog wat kunnen groeien, bijvoorbeeld met behulp van saldering. Binnen de beschikbare mogelijkheden wil het gemeentebestuur de plaatselijke landbouw /agrarische bedrijvigheid in stand te houden en te ondersteunen. De minister heeft recent een eind gemaakt aan het Nationaal Programma Landelijk Gebied. De toekomst op dit punt (en dus ook van de nog mogelijke gemeentelijke beleidsvrijheid) is daarmee ongewis.

11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 120 9.3 Landschappelijke waarden Indicatoren en kwaliteitsniveaus Landschappelijke waarden Status gebruikte informatie Kwalitatief • Basiskwaliteit landschap Beschikbare referentiewaarden Expert judgement op basis van de basiskwaliteit landschap Schaallat kwaliteitsniveaus Groen De basiskwaliteit landschap is vrijwel overal goed Oranje De basiskwaliteit landschap is op sommige plekken matig of slecht Rood De basiskwaliteit landschap is voornamelijk matig of slecht Huidige situatie In de gemeente Aalten zijn drie landschapstypen te onderscheiden. Het betreft het oude hoevenlandschap, het broek - en het heideontginningslandschap ( zie Figuur 9.4). De drie landschappen in het gebied verschillen van elkaar in geomorfologisch en bodemkundig opzicht en gekoppeld daaraan in de ontginningsgeschiedenis en agrarisch landgebruik. Het oppervlakte aandeel van het oude hoevenlandschap is verreweg het grootste met bijna tweederde van de gemeente. Broek- en heideontginningslandschap zijn samen een kwart van de gemeente [Robert Kwak & Anton Stortelder, 2023]. Figuur 9.4: Landschapstypen in de gemeente Aalten [Robert Kwak & Anton Stortelder, 2023]

Oude hoevenlandschap Het oude hoevenlandschap omvat het grootste deel van de gemeente Aalten met verspreid staande boerderijen, overwegend melkveehouderijen. Het oude hoevenlandschap betreft de oude occupatiepatronen, waar de landbouw eeuwenlang haar stempel heeft gedrukt. Landschapselementen van het oude hoevenlandschap zijn: • | Hoge, bolle essen, afgewisseld met lage graslandjes; • | Houtwallen; • | Bloemrijke akkerranden (patrijzenranden); • | Steilranden; • | Erven met monumentale bomen; • | Historische boerderijen, en; • | Smalle, kronkelige wegen. Heideontginningslandschap Wat nu het heideontginningslandschap wordt genoemd, was rond 1850 nog grotendeels open heide. Het betreft 16% van de oppervlakte van de gemeente. De heidevelden waren een belangrijk onderdeel van het gemengde landbouwbedrijf. Landschapselementen van het heideontginningslandschap zijn: • | Heischrale bermen; • | Zandwegen; • | Bermstruwelen; • | Berkensingels, en; • | Vliegdennen. Broekontginningslandschap In de gemeente Aalten bestaat ongeveer 10% van de oppervlakte uit broek- en gooreerdgronden. Het grootste goor (broek) in de gemeente Aalten is het Aaltense Goor. Landschapselementen van het broekontginningslandschap zijn: • | Elzensingels; • | Sloten met moerasplanten, waaronder kwelindicatoren; • | Rietkragen; • | Knotbomenrijen, en; • | Populierensingels.

Basiskwaliteit landschap Op basis van deze bovengenoemde landschapselementen is de basiskwaliteit van het landschap bepaald. Deze kwaliteit is beoordeeld als goed, matig of slecht. | In Figuur 9.5 is deze beoordeling van de hele gemeente weergegeven. Zoals te zien in de figuur is de basiskwaliteit landschap op enkele plekken slecht. Voornamelijk is de basiskwaliteit matig tot goed. De score voor het Oud hoevenlandschap | is goed 64%, matig 34%, slecht 2%. De score voor het broekontginningslandschap | is goed 59%, matig 40% en | slecht 1%. De score voor het heideontginningslandschap | is goed 65%, matig 24% en | slecht 11% [Robert Kwak & Anton Stortelder, 2023]. De beoordeling basiskwaliteit landschap is gebaseerd op een aantal criteria. In Figuur 9.6 is weergegeven hoe deze criteria scoren. De criteria ‘oppervlakte landschapselementen’, ‘perceelvorm en reliëf’ en ‘landschappelijke inpassing van de bebouwing’ scoren het minst goed.

11 november 2024 | BJ5784-MI-RP-240429-1058 | 121 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 122 Figuur 9.5: Basiskwaliteit landschap in de gemeente Aalten [Robert Kwak & Anton Stortelder, 2023] Figuur 9.6: Resultaat per criterium voor beoordeling basiskwaliteit landschap in de gemeente Aalten [Robert Kwak & Anton Stortelder, 2023] Conclusie De huidige situatie is beoordeeld met kwaliteitsniveau ‘ oranje’, omdat de basiskwaliteit landschap op sommige plekken matig of slecht is. 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 123 Autonome ontwikkeling Algemene trends Landschappelijke kwaliteit staat autonoom onder druk door verschillende factoren. Klimaatverandering leidt tot een vraag naar nieuwe vormen van energieproductie zoals windmolens en zonnepanelen. Deze energietransitie zorgt voor druk op de ruimte. Inpassing van hernieuwbare vormen van energieopwekking resulteren in maatschappelijke druk maar is onvermijdbaar om te voldoen aan de gestelde doelen in het klimaatakkoord van Parijs. De maximalisering van grondopbrengst agrarische bedrijfsvoering (schaalvergroting en hiermee het verdwijnen van landschapselementen, nivellering gronden, maisteelt, etc.) is ook een factor die van invloed is op het verlies van de kwaliteit, herkenbaarheid en leefbaarheid van landschap.

De transitie van de agrarische sector, zodat grondgebruik toekomstbestendig wordt ingezet, kan daarentegen een positief effect hebben. Gemeentelijk beleid In 2007 heeft de gemeente Aalten het Landschapsontwikkelingsplan (LOP) vastgesteld, dat nog steeds actueel is. Het LOP is een toetsingsinstrument voor initiatieven in het landschap. Het belangrijkste doel van het LOP is een stimulans te bieden aan het vormgeven van een landschap waarin mensen zich thuis voelen, in het historisch cultuurlandschap van de moderne samenleving in dit deel van de Achterhoek. Voor het LOP worden uitvoeringsprogramma’ s gebruikt waarin projecten benoemd worden die bijdragen aan het versterken van de flora en fauna, de biodiversiteit en de promotie van het buitengebied. Jaarlijks wordt dit bijgewerkt op basis van de meest recente projecten. Doorkijk 2040 Hoe het landschap zich de aankomende jaren zal ontwikkelen is afhankelijk van het nieuwe LOP en de uitvoeringsprogramma’s die daaronder vallen. Doorkijk naar deelgebieden Bij de deelgebieden De Haart, IJzerlo, De Heurne, Lintelo en Barlo zijn er delen van het landschap waarbij de basiskwaliteit slecht is bevonden. Conclusie De autonome ontwikkeling is beoordeeld met kwaliteitsniveau ‘ oranje’, gelijk aan de huidige situatie. Dit omdat door belangrijke algemene trends zoals de energietransitie de druk op het landschap toeneemt.

De gemeente zet met verschillende kleinschalige projecten in op versterking van het landschap en natuur. Het is onduidelijk in hoeverre de locaties die als slecht beoordeeld zijn hiermee aangepakt worden. 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 124 9.4 Archeologie en cultuurhistorische waarden Het aspect archeologie en cultuurhistorische waarden is kwalitatief omschreven, er is geen beoordeling in de vorm van een kwaliteitsniveau gegeven. Huidige situatie Archeologie Archeologische waarden betreft sporen die de mens achter heeft gelaten in de bodem en het landschap. Archeologische en aardkundige waarden worden beschermd via bestemmingsplannen, provinciale verordeningen, dan wel via de Omgevingswet. De gemeente Aalten heeft een archeologische beleidskaart vastgesteld die gebruikt wordt voor ruimtelijke ordeningsdoeleinden, zie Figuur 9.7. De onderverdeling en begrenzingen zijn gebaseerd op de waarden - en verwachtingenkaart. Het beleid per categorie is beschreven in Tabel 9-3 [Vestigia, 2009].

Figuur 9.7: Archeologische beleidskaart van de gemeente Aalten [Vestigia, 2009] Tabel 9-3: Beleid per archeologische categorie [Vestigia, 2009] Categorie Beleid Categorie 1 Wettelijk beschermd archeologisch monument Vergunningverlening via het rijk (RCE), ingrepen in de bodem niet mogelijk zonder toestemming van het RCE; Categorie 2 Gebied of terrein van archeologische waarde, beschermd stads- of dorpsgezicht Altijd verplichting tot archeologisch vooronderzoek bij ingrepen dieper dan 40 cm

11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 125 Categorie Beleid Categorie 3 Dorpskern 1850 Geen verplichting tot archeologisch vooronderzoek bij ingrepen kleiner dan 100 vierkante meter en ondieper dan 40 centimeter Categorie 4 Gebied met een hoge archeologische verwachting Geen verplichting tot archeologisch vooronderzoek bij ingrepen kleiner dan 500 vierkante meter en ondieper dan 40 centimeter Categorie 5 Gebied met een gematigde archeologische verwachting Geen verplichting tot archeologisch vooronderzoek bij ingrepen kleiner dan 2500 vierkante meter en ondieper dan 50 centimeter Categorie 6 Gebied met een lage archeologische verwachting Geen verplichting tot archeologisch vooronderzoek bij ingrepen kleiner dan 5000 vierkante meter en ondieper dan 50 centimeter Categorie 7 Water (geen verwachting) Geen verplichting tot archeologisch vooronderzoek Categorie 8 Gebied of terrein waar geen bodemarchief meer aanwezig is Geen verplichting tot archeologisch vooronderzoek Aan de Lichtenvoordsestraatweg (in Barlo), ligt een urnenveld uit de Late Bronstijd en de Vroege IJzertijd. Het urnenveld geldt als een wettelijk beschermd archeologisch monument. De gemeente Aalten kent 12 terreinen waarvan de archeologische waarde is vastgesteld, zoals een deel van Bredevoort, het centrum rondom de kerk in Aalten en het Loohuisbos. Deze terreinen zijn aan de oostkant van Aalten gelegen.

Dit gebied heeft een hogere ligging dan de westkant van Aalten, waardoor dit gebied in het verleden de voorkeur verkeer voor bewoning boven het lagere, nattere westen. De terreinen met archeologische waarden komen uit de perioden Laat Paleolithicum, Laat Neolithicum, Bronstijd, IJzertijd, Late Middeleeuwen en de Nieuwe Tijd. Het gebied kent dus een zeer lange bewoningsgeschiedenis., die teruggaat tot meer dan 10.000 jaar geleden. Binnen het grondgebied van Aalten worden op de kaart verder drie archeologische verwachtingszones onderscheiden (hoog, gematigd en laag) op grond van verwachte dichtheid aan archeologische sporen en vondsten die is afgeleid van de bodemgesteldheid [Vestigia, 2009]. Cultuurhistorische waarden Cultuurhistorische elementen en structuren zijn belangrijke aspecten van stad en landschap. Ze dragen bij aan de herkenbaarheid, ze vormen oriëntatiepunten en ze zorgen ervoor dat bewoners en bezoekers zich met een stad, dorp of streek kunnen identificeren. De historische bouwkunde in de gemeente Aalten is weergegeven in Figuur 9.8. De rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten en de monumenten inventarisatie project ( MIP-)objecten zijn weergegeven. Rijksmonumenten kennen de strengste bescherming. Gemeentelijke monumenten zijn door de gemeente aangewezen en minder streng beschermd.

MIP-objecten zijn waardevolle gebouwde objecten uit de periode 1850-1940 die niet als rijksmonument of gemeentelijk monument aangemerkt zijn. In de kern Aalten, Bredevoort en rondom De Heurne bevindt zich de meeste historische bouwkunde. Beschermde stadsgezichten De kern van Bredevoort is aangewezen als beschermd stadsgezicht. In de 12 e eeuw werd bij Bredevoort een burcht opgericht op een smalle zandrug langs de Slinge ter beveiliging van een handelsroute tussen het Gelderse rivierengebied en Munsterland. De nederzetting lijkt zich in de daaropvolgende eeuwen op het voorburchtterrein ontwikkeld te hebben. Dit is in Nederland redelijk zeldzaam. Nadat in de 17 e eeuw de burcht door brand (ten gevolge van blikseminslag) verwoest werd, is het terrein omgevormd tot een plein. 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 126 De ontwikkelde nederzettingsstructuur heeft sinds de 19 e eeuw geen wezenlijke veranderingen meer ondergaan. Het historische hart van Aalten geldt als beschermd dorpsgezicht. Het dorp Aalten is gelegen op de plateauhelling en aan de verbindingsweg Arnhem -Münster. De ruimtelijke basisstructuur dateert van voor 1750 en bestaat uit de Markt, Kerkstraat, Landstraat, Dijkstraat, Hogestraat, Peperstraat, Prinsenstraat en Kattenberg.

De langgerekte markt met gesloten bebouwing vormt met de ruimte rondom de Nederlands Hervormde kerk een gesloten eenheid, die als hart van de kern Aalten kan worden gezien (beschermd dorpsgezicht). Figuur 9.8: Historische bouwkunde in de gemeente Aalten [Vestigia, 2009] Kunstwerken De gemeente Aalten kent een groot aantal buitenkunstwerken verspreid over de kernen Aalten, Bredevoort en Dinxperlo. Ook in de kleine kernen en buurtschappen, waaronder De Heurne, IJzerlo, Barlo en ‘t Klooster zijn kunstwerken te vinden. De gemeente heeft daarom twee fietsroutes gemaakt (zie Figuur 9.9) die het natuurschoon van met artistieke kunstobjecten verbinden [Gemeente Aalten, 2015].

11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 127 Figuur 9.9: Kunstroutes in de gemeente Aalten [Gemeente Aalten, 2015] Autonome ontwikkeling Algemene trends cultuurhistorische waarden Cultuurhistorische waarden dienen in principe behouden te blijven. Door toenemende bevolkingsgroei en ruimtevraag is het de verwachting dat cultuurhistorisch erfgoed (waaronder beschermde rijks - en gemeentemonumenten) onder druk komen te staan. Daarnaast heeft verduurzaming van de leefomgeving zoals onder andere ruimtelijke inpassing van de energietransitie gevolgen voor cultuurhistorische waarden. Zo kan de zichtbaarheid van bovengrondse cultuurhistorische waarden worden aangetast. Algemene trends archeologische waarden Door verwachte toekomstige ontwikkelingen zoals inbreiding zal de druk in de ondergrond toenemen. Ondanks de bescherming van archeologische waarden kan dit leiden tot verstoring van archeologische waarden en zal dit leiden tot meer archeologische opgravingen. Beleid Gemeentelijk en rijksmonumenten en gebieden van archeologische waarde worden beschermd via gemeentelijk beleid en rijksbeleid. Die stellen de verplichting tot het aanvragen van een vergunning bij aantasting van waardevolle gebouwen en gebieden. Ook zijn er mogelijkheden tot aanwijzing van nieuwe monumenten. In 2021 heeft de Regio Oost Achterhoek de Erfgoednota 2021-2024 vastgesteld [Oost Achterhoek, 2021].

In deze erfgoednota heeft de regio een uitvoeringprogramma geformuleerd. In dit uitvoeringsprogramma staat dat de drie gemeente (Aalten, Oost Gelre en Winterswijk): • Zich inzet om cultuurhistorische objecten te behouden;

11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 128 • Erfgoed beter beleefbaar wil maken met storytelling, digitalisering en door aan te haken bij landelijke en provinciale erfgoedthema’s; • Samenwerking wil aangaan met erfgoedpartijen; • Met subsidies erfgoed en de energietransitie combineren In de Welstandsnota, het Landschapsontwikkelingsplan en het afwegingskader buitengebied beschrijft de gemeente Aalten ruimtelijke kwaliteitseisen. Deze kaders geven nader richting, met dien verstande dat de grote diversiteit aan situaties en omstandigheden, nadrukkelijk ook rechtvaardiging biedt voor maatwerk. 10 | Klimaat Onderstaande tabel geeft een samenvatting van de beoordeling van de huidige situatie en autonome ontwikkeling voor het thema ‘klimaat’.

Tabel 10-1: Samenvatting van de kwaliteitsniveaus van de huidige situatie en autonome ontwikkeling binnen het thema ‘klimaat’ Beoordelingsaspect | Huidige situatie | Autonome ontwikkeling Broeikasgassen | ↗ Hittestress | = Droogte | ↘ Wateroverlast door hemelwater | ↗ 10.1 | Broeikasgassen Indicatoren en kwaliteitsniveaus Broeikasgassen Kwantitatief Status gebruikte | • | Uitstoot CO2 [Regionale Klimaatmonitor, 2024a] informatie | • | Uitstoot methaan [Regionale Klimaatmonitor, 2024a] • | Uitstoot lachgas [Regionale Klimaatmonitor, 2024a] Beschikbare | Wettelijke doelstelling op basis van de Klimaatwet (2030 55% reductie broeikasgassen, 2050 95% referentiewaarden | reductie t.o.v. waarden 1990). Schaallat kwaliteitsniveaus Groen | Reductie uitstoot CO2 Aalten in lijn met doelen reductie broeikasgassen Klimaatwet, geen risico op niet behalen doelstelling. Oranje | Reductie uitstoot CO2 Aalten rond niveau doelen Klimaatwet, maar risico op niet behalen doelen. Rood | Reductie uitstoot CO2 Aalten blijft achter bij doelen Klimaatwet. Huidige situatie De groei van de wereldbevolking en -economie leidt zonder ingrijpen ook tot een groei in de uitstoot van broeikasgassen. Om verandering van het klimaat en opwarming van de aarde te beperken heeft de Nederlandse overheid in 2019 de Klimaatwet geïntroduceerd.

In de Klimaatwet is opgenomen dat in 2030 een reductie in broeikasgassen van 55% ten opzichte van de 1990 waarden gerealiseerd moet zijn om in 2050 een reductie van 95% ten opzichte van de 1990 waarden te bewerkstelligen [Overheid.nl, 2022]. In 2022 | was de totale uitstoot van broeikasgassen (CO2, methaan, lachgas en fluorhoudende gassen) in Nederland 31% lager dan in 1990. Het aandeel CO | 2 in de totale uitstoot van broeikasgassen is gestegen van 74% in 1990 naar 85% in 2010 en gedaald naar 83% in 2022. De uitstoot van de andere broeikasgassen (methaan, lachgas en fluorhoudende gassen) is 56% lager ten opzichte van 1990 [CBS, 2024e]. In 2015 won Urgenda de klimaatzaak tegen de Nederlandse Staat. Het vonnis | luidde dat de uitstoot van broeikasgassen in 2020 en daarna, ten minste 25% lager moet zijn dan in 1990. Sinds 2020 is het Urgenda- doel alleen in het jaar 2021 niet gehaald (afname van 24,8% ten opzichte van 1990). De afgelopen jaren zijn de energieprijzen gestegen door de geopolitieke situatie in de wereld. Door hogere gasprijzen werd er in 2022 fors bezuinigd op het gebruik | van aardgas, wat tot een afname van 30,5% leidde ten opzichte van 1990. Ook in 2023 is het Urgenda-doel gehaald met een afname van 34% [ | CBS, 2024e].

11 november 2024 | BJ5784-MI-RP-240429-1058 | 129 Figuur 10.1 | geeft de totale CO2-uitstoot weer binnen de gemeente Aalten volgens de Regionale klimaatmonitor van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Uit het figuur kan afgeleid worden dat in 2022 het grootste aandeel CO2 uitgestoten wordt door gebouwde omgeving | (48,8%), gevolgd door de verkeer en vervoer ( 32,8%). In de periode 2010- | 2020 is de totale CO2-uitstoot in de gemeente Aalten afgenomen van 145 kton naar 96 kton, dit staat gelijk aan een afname van | ongeveer 45% [Regionale klimaatmonitor, 2024a]. Figuur 10.1: CO | 2-uitstoot van de gemeente Aalten tussen 2010 en 2022 [Regionale klimaatmonitor, 2024a] Figuur 10.2 | geeft de uitstoot van overige broeikasgassen (methaan, lachgas en F-gassen) in de gemeente Aalten weer. Uit de grafiek kan afgeleid worden dat over de periode 2015-2020 de uitstoot van alle overige broeikasgassen is afgenomen. De uitstoot van methaan is afgenomen | met 10,7%. In de provincie Gelderland is juist het tegenovergestelde effect te zien, daar is de uitstoot van methaan met 6,1% toegenomen. | De totale cijfers over Nederland laten een afname van 8,7% in de uitstoot van methaan zien. Lachgas komt vrij bij het gebruik van kunstmest.

De uitstoot van lachgas is in Aalten | met 11,6% afgenomen en de uitstoot van F-gassen zelfs met 51,8%, mogelijk komt dit door vermindering in het gebruik van kunstmest. Ook in de provincie Gelderland neemt de uitstoot van deze twee gassen af, maar in mindere mate namelijk 5,7% voor lachgas en 36,1% voor F-gassen. Datzelfde geldt voor de uitstoot in Nederland, deze nam voor lachgas af met 4,1% en voor F-gassen met 28,1%. Daarmee is de vermindering in uitstoot in broeikasgassen in Aalten beter dan de vermindering in de provincie Gelderland en gemiddeld genomen in heel Nederland [ | Regionale klimaatmonitor, 2024a]. 11 november 2024 | BJ5784-MI-RP-240429-1058 | 130 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 131 Figuur 10.2: Methaan-, lachgas- en F-gasuitstoot van de gemeente Aalten tussen 2015 en 2020 [Regionale klimaatmonitor, 2024a]. Autonome ontwikkeling Algemene trends Zolang het aandeel energie uit fossiele bronnen en het energiegebruik niet substantieel afneemt, zal ook de uitstoot van broeikasgassen niet substantieel afnemen. Rijksbeleid is een emissiereductiedoel (CO2) van 55% in 2030 ten opzichte van 1990, wat verankerd is in een Klimaatwet. Dit is in lijn met 95% emissiereductie in 2050 en is passend bij het realiseren van de doelstelling uit het Parijsakkoord om de temperatuurstijging te beperken tot ruim onder de 2 graden.

In de Klimaat- en Energieverkenning (KEV) van 2022 wordt geconcludeerd dat als wordt gekeken naar concreet en uitgewerkt beleid de vermindering in uitstoot van broeikasgassen blijft steken op 39% tot 50% in 2030 [NOS, 2022]. Autonoom zijn er ontwikkelingen die van invloed zijn op de energiebehoefte in Nederland. Zo vragen technologische ontwikkelingen en datacenters om energie. De verandering van het klimaat zorgt voor warmere zomers waarbij het hebben van een airconditioning steeds normaler wordt. Daartegenover staat dat er meer aandacht is voor duurzamere bronnen van energie, bijvoorbeeld waterstof (indien duurzaam geproduceerd) en kernenergie. Verder is het aannemelijk dat de elektrificatie van het verkeer verder toeneemt. Provinciaal beleid De Provincie Gelderland heeft in haar ‘Gelders Klimaatplan 2021-2030’ aangegeven te gaan voor reductie van broeikasgassen in lijn met het Klimaatakkoord, namelijk 55% in 2030. Hiervoor heeft de Provincie op vijf domeinen maatregelen beschreven, deze zijn als volgt [Provincie Gelderland, 2022b]: • Gebouwde omgeving o Inzet op 200 toekomstbestendige wijken waarbij de focus ligt op aardgasvrij en verduurzaming Conclusie De huidige situatie is beoordeeld met kwaliteitsniveau ‘ groen’, omdat de gemeente Aalten met 45% vermindering van de CO 2-uitstoot het beter doet dan gemiddeld genomen over Nederland.

Ook voor de uitstoot van overige broeikasgassen geldt dat de afname hiervan groter is dan gemiddeld genomen over de provincie Gelderland en Nederland. 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 132 o Uitbreiding van de warmte- infrastructuur en aansluiting van 80.000 woningen op warmtenetten o Verduurzaming van het maatschappelijk vastgoed o Verduurzaming van 4.000 huurwoningen • Mobiliteit o Aanleg van laadinfrastructuur voor personenauto’s o Stimuleren van woon-werkverkeer per fiets en OV o Oprichting van flexibele hubs (zowel voor personen als goederen) • Industrie en bedrijven o Inzet op energiebesparing bij bedrijven o Implementatie van maatregelen zoals CO2-afvang en opslag en warmtepompen o Toepassing van innovatieve waterstof- en biogrondstof in het energiesysteem • Landbouw en landgebruik o Inzet op natuurinclusieve kringlooplandbouw o Koolstofopslag in de bodem o Uitbreiding van bosareaal • Elektriciteit (duurzame energieopwekking) o Inzet op zonne-energie, windenergie, geothermie, aquathermie en rioolthermie. Gemeentelijk beleid De gemeente Aalten heeft voornamelijk beleid op het gebied van CO2. Dit gaat met name in op het gebruik van duurzamere vormen van energie en isolatie van gebouwen.

Plannen en programma’s die maatregelen bevatten voor het verminderen van de CO2-uitstoot zijn: • Akkoord van Groenlo met uitvoeringsprogramma's • RES 1.0 Achterhoek • Transitievisie Warmte • Uitvoering Nationaal Isolatie Programma (NIP) • Verstrekken van duurzaamheidsleningen (lenen voor isolatiemaatregelen) • Bestrijding van energiearmoede bestrijding Doorkijk 2040 Het behalen van de doelen zoals verankerd in de Klimaatwet zullen ook na 2030 een opgave vormen in Aalten. Doorzetting van de verbeterende trend na 2030 is mogelijk, maar is afhankelijk van de concrete beleidsinvulling na 2030. Doorkijk naar deelgebieden Bovenstaande informatie is gemeentebreed en niet specifiek te maken voor de deelgebieden. Conclusie De autonome ontwikkeling is beoordeeld met kwaliteitsniveau ‘groen’, met een verbetering ten opzichte van de huidige situatie. Ondanks dat er geen actief beleid is vanuit de gemeente om de broeikasgassen nog verder te verminderen zijn er wel autonome ontwikkelingen die naar verwachting leiden tot een afname van de uitstoot van broeikasgassen.

11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 133 10.2 Hittestress Indicatoren en kwaliteitsniveaus Hittestress Status gebruikte informatie Kwantitatief • Hitterisico/gezondheidsrisico’s door hittestress [Royal HaskoningDHV, 2021] • Stedelijk hitte eiland effect (UHI-score) [Royal HaskoningDHV, 2021] Beschikbare referentiewaarden Expert judgement op basis van de mate van hitterisico binnen de bebouwde kom, het stedelijk hitte eiland effect en de knelpunten als gevolg van hittestress Schaallat kwaliteitsniveaus Groen Nergens of bijna nergens binnen de bebouwde kom is er hitterisico en binnen de bebouwde kom ligt het stedelijk hitte eiland effect tussen de 0°C en 1°C. Er is geen sprake van knelpunten als gevolg van hittestress. Oranje Overal of bijna overal binnen de bebouwde kom is er een klein hitterisico en binnen de bebouwde kom ligt het stedelijk hitte eiland effect tussen de 1°C en 2°C. Er is op één of enkele locaties sprake van knelpunten als gevolg van hittestress. Rood Overal of bijna overal binnen de bebouwde kom is er een groot hitterisico en binnen de bebouwde kom ligt het stedelijk hitte eiland effect boven de 2°C. Er is op meerdere locaties sprake van knelpunten als gevolg van hittestress. Huidige situatie De kans op een zomerse dag en een hittegolf is vergeleken met het begin van de vorige eeuw sterk vergroot.

Door de klimaatverandering zullen hete zomers en hittegolven (zoals die van de afgelopen zomers) frequenter voorkomen. Met het toenemen van het aantal zomerse dagen en hittegolven (met hoge nachtelijke temperaturen) neemt ook de kans toe op hittestress in bebouwd gebied. Daarnaast draagt het percentage verhard oppervlak bij aan hittestress in bebouwd gebied. Hittestress Hittestress kan effect hebben op beweegbare infrastructuur, zoals bruggen die niet meer opengaan. Daarnaast kan het de kans op legionella vergroten, doordat waterleidingen te heet worden. Voor de mate van hittestress wordt gekeken naar de verhouding verharding in relatie tot aanwezigheid van groen en water. Groen en water kunnen een verkoelend effect hebben en zorgen voor verdampingskoeling. Onder groen worden bomen, struiken en lage vegetatie zoals gras verstaan. Bij veel verharding is er minder verdamping door planten, waardoor het warmer kan worden. Door de aanwezigheid van gebouwen koelt het ’s nachts ook minder snel af; de warmte blijft tussen gebouwen hangen. In landelijke gebieden kan hitte effecten hebben op de biodiversiteit, infrastructuur, waterleidingen en toename van blauwalg en verwarming van koelwater.

Hittestress is verbonden aan de ervaren gevoelstemperatuur, wat afhankelijk is van de luchtvochtigheid, windsnelheid, temperatuur van de aangevoerde lucht, warmte - en zonnestraling en antropogene warmte. Hittestress is persoonsgebonden. De oppervlaktetemperatuur en luchttemperatuur zijn meetbaar, maar de gevoelstemperatuur is per persoon anders. Dit geldt ook voor de mate waarin mensen bestand zijn tegen uv-straling en luchtvochtigheid. In onderstaande tabel is de ervaring en fysiologisch stressniveau per gevoelstemperatuur opgenomen. Hieruit is af te leiden dat bij temperaturen boven de 35ºC mensen grote tot extreme hittestress ervaren. Tabel 10-2: Ervaring en fysiologisch stressniveau per gevoelstemperatuur Gevoelstemperatuur (ºC) | Ervaring | Fysiologisch stressniveau 18-26 | Comfortabel | Geen stress 26-29 | Beetje warm | Lichte hittestress 29-35 | Warm | Matige hittestress 35-41 | Heet | Grote hittestress >41 | Zeer heet | Extreme hittestress Figuur 10.3 | laat het stedelijk hitte- eiland effect (Urban Heat Island of UHI) zien , het temperatuurverschil tussen bebouwde gebieden het landelijk gebied. Hogere temperaturen zijn het gevolg van het ontwerp en de inrichting van de gebouwde gebieden. De temperatuur | die gebruikt is, is de etmaalgemiddelde temperatuur. Hierin is het effect van hoge temperaturen overdag en s ’nachts gecombineerd.

Boven de 21,5 ºC etmaalgemiddeld is er sprake van een sterk verhoogde hittestress en hitte- gerelateerde gezondheidsrisico’s. In de figuur is de temperatuur boven de drempel van 21,5 ºC te zien. In Aalten varieert de temperatuur van 0,2 ºC t | ot ruim 3 ºC. Hogere temperatuur zijn vooral te zien in bebouwd gebied, in het buitengebied is voldoende groen aanwezig waardoor het stedelijk hitte-eiland effect daar beperkt blijft. Figuur 10.3: Stedelijk hitte-eiland effect (UHI) (temperatuur boven 21 ºC | ) in de gemeente Aalten [Royal HaskoningDHV, 2021 | ] 11 november 2024 | BJ5784-MI-RP-240429-1058 | 134 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 135 Nachtelijke hittestress In onderstaande Figuur 10.4 is het aantal warme nachten per jaar te zien, dit laat zien hoe vaak er per jaar sprake is van nachtelijke hittestress . Er is n achtelijke hittestress als de temperatuur gedurende de nacht niet onder de 20 ºC uitkomt. Deze nachten zijn verspreid over meerdere hittegolven in een gemiddeld jaar. Tijdens warme nachten koelt een gebied minder sterk af waardoor het niet alleen in de nachten warmer is maar ook gedurende de dag vaak te warm is. Buiten de bebouwde kom komen warme nachten maar sporadisch voor. Gemiddeld genomen over 30 jaar gaat het om 0 tot 1 nacht per jaar. In de bebouwde kom is dit anders, hier is de impact van het nachtelijk hitte-eiland effect duidelijk zichtbaar.

Het aantal warme nachten loopt uiteen van gemiddeld 1 week tot bijna 1 maand per jaar. Figuur 10.4: Aantal warme nachten per jaar in huidige situatie in de gemeente Aalten [Royal HaskoningDHV, 2021] Hitterisico Gezonde en vitale mensen kunnen zich redelijk goed aanpassen aan hittegolfomstandigheden, desondanks zal ook deze groep na verloop van tijd nadelige effecten ondervinden van de warmte. Voorbeelden zijn concentratieproblemen, vermoeidheid en hoofdpijn. Dit komt met name doordat er moeilijk tot niet aan de hitte ontsnapt is. Voor kwetsbare doelgroepen kunnen de risico’s ernstiger zijn door beperkte lichamelijke mobiliteit of weerbaarheid. Voor deze groep kan dit leiden tot een toename van medicatie, ziekenhuisopnames en zelfs overlijden.

In Tabel 10-3 is het hitterisico verder gedefinieerd. Gezondheidseffecten door hitte vinden over een brede range plaats, variërend van milde effecten (hoofdpijn, benauwdheid, concentratieproblemen) voor een grote groep tot meer ernstige effecten (cardiovasculaire problemen, ziekenhuisopnamen) voor kleinere groepen. Het meest extreme effect dat de kleinste groep ondervindt, is sterfte. In de figuur hiernaast is deze bandbreedte | aan effecten vereenvoudigd weergegeven. Onze inschatting is dat wanneer de sterfte (of sterftekans) toeneemt, de rest van de effectenpiramide eveneens toeneemt. Sterfte(kans) is daarmee te beschouwen als indicator voor een brede range van gezondheidseffecten. | Uit | verschillende wetenschappelijke studies blijkt dat verhoogde sterfte(kansen) optreedt (optreden) tijdens hittegolven. Een voorspeller (indicator) voor de relatie tussen blootstelling aan hitte en verhoogde sterfte(kansen), is de etmaalgemiddelde temperatuur. Dit is te verklaren doordat de etmaalgemiddelde temperatuur een goede weerspiegeling is van zowel de piekblootstelling overdag als de afkoelingsperiode ‘s nachts. Tijdens een afkoelingsperiode kunnen mensen herstellen van piekblootstelling aan de hogere temperaturen overdag. Is de temperatuur tijdens een afkoelingsperiode echter hoog, dan is het aannemelijk dat mensen minder goed herstellen en dus vatbaarder zijn gezondheidsklachten.

Tabel 10-3: Hitterisico als gevolg van hitte [Royal HaskoningDHV, 2021] UHI | Gevolg Tussen 0 º | C en 0,9 ºC | Comfortabel: geen merkbare risico’s door bebouwde omgeving, geen extra verhoging van hittegolfrisico’s Tussen 1 º | C en 1,9 ºC | Acceptabel: lichte toename van risico door bebouwde omgeving, acceptabel tot 25 dagen per jaar Tussen 2 º | C en 2,8 ºC | Risicovol voor kwetsbare doelgroepen: extra risico door bebouwde omgeving, vergelijkbaar met informatiedrempel ozon Hoger dan of gelijk aan 2,9 ºC | Risicovol voor iedereen: extra risico door bebouwde omgeving, vergelijkbaar met smogalarm In Figuur 10.6 en Figuur 10.7 | is het hitterisico in de gemeente Aalten weergeven, zowel met als zonder vitale en kwetsbare functies. Met name in de grote kernen in Aalten zijn er gebieden die in het geval van een hittegolf voor iedereen een risico vormen. Enkele kwetsbare en vitale functies liggen in deze gebieden, andere liggen in de directe nabijheid. Deze vormen een aandachtspunt voor de toekomst. Dit geldt ook voor de versteende bedrijventerreinen.

Figuur 10.5: Gezondheidsrisico's door hitte [Royal HaskoningDHV, 2021] Conclusie De huidige situatie is beoordeeld met kwaliteitsniveau ‘rood’, omdat in grote delen van de bebouwde kom (de plekken waar veel mensen verblijven) er sprake is van een UHI van 2ºC of meer, hierdoor is er sprake van een risico voor iedereen, zowel gezonde mensen als kwetsbare doelgroepen. 11 november 2024 | BJ5784-MI-RP-240429-1058 | 136 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 137 Figuur 10.6: Hitterisico in de gemeente Aalten [Royal HaskoningDHV, 2021] Figuur 10.7: Hitterisico in de kernen Aalten, Bredevoort en Dinxperlo in relatie tot kwetsbare en vitale functies [Royal HaskoningDHV, 2021]

11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 138 Autonome ontwikkeling Algemene trends Volgens de KNMI's 14-klimaatscenario's worden de zomers rond 2050 1 tot 2,3 °C warmer ten opzichte van de periode 1981-2010. Door de klimaatsverandering komen hete zomers en hittegolven (zoals die van 2018) frequenter voor. De kans op hitte in het stedelijk gebied zal daarom toenemen. Dit zal negatieve gevolgen hebben voor de gezondheid van de mens en de arbeidsproductiviteit. Uit de Klimaatstresstest [Royal HaskoningDHV, 2021] blijkt dat het aantal warme nachten in de toekomst behoorlijk toe zal nemen, meer dan een verdubbeling ten opzichte van het huidige klimaat. Dit geldt met name voor de bebouwde kom, in het buitengebied gaat het om 2 tot 5 nachten per jaar. Gemeentelijk beleid De gemeente Aalten heeft ook een klimaatadaptatiestrategie ontwikkeld. Hierin schatten zij de schade die ontstaat door hittestress op maximaal 15 miljoen euro tot 2050, het gaat hier om schade door verminderde arbeidsproductiviteit, sterfte en ziekenhuisopnames. Daarnaast beschrijft de klimaatadaptatiestrategie acties die gemeente gaat nemen om de ergste schade te voorkomen. Hierin staat beschreven dat hittestress een belangrijk aandachtspunt is in het centrum van Dinxperlo. Het hitte-eilandeffect mag niet meer zijn dan 2ºC tot 2,5 ºC .

De gemeente wil daarnaast voorkomen dat ouderen en kwetsbaren evenredig zwaar getroffen worden door hitte, ecosystemen en organismen niet verdwijnen en dat inwoners en toeristen bij warm weer kunnen blijven recreëren in oppervlaktewater. De gemeente heeft verder concrete maatregelen genoemd om de leefomgeving aan te passen aan veranderende klimaat, hierbij heeft de gemeente onderscheid gemaakt in de gebieden die de grootste gevolgen gaan ondervinden, dit zijn Bredevoort, het centrum van Dinxperlo en de kern van Aalten. Voor woningen betekent dit dat woonwijken op een slimme manier worden ingericht om overmatige verhitting van woningen te voorkomen en dan monumenten ook aangepast kunnen worden tijdens renovatie. Qua koelteplekken heeft iedereen in 2050 een koelteplek op 300 van de woning, voor woningen met een tuin gaat het om maximaal 500 meter. In een buurt met veel ouderen en kwetsbaren is de norm 300 meter. Ook schoolpleinen worden aangepakt met ruimte voor groen en blauw. Wijken bestaan voor 30% uit groen (in de huidige situatie is dit 10% tot 20%). Tenslotte komt 30% van de belangrijke fiets - en wandelpaden in de schaduw te liggen [Gemeente Aalten, 2022a]. Tenslotte hanteert de gemeente Aalten het kader voor leefbare verstedelijking bij nieuwe (woningbouw) ontwikkelingen. Hierbij wordt klimaatadaptatie meegenomen in de plannen.

Doorkijk 2040 De verwachting is dat de gevolgen van klimaatverandering (onder andere warmere zomers) na 2030 verder doorzetten. Het hitterisico in bebouwd gebied neemt dan niet af en kan afhankelijk van toekomstige beleidsinzet tot een verslechtering leiden ten opzichte van 2030. Doorkijk naar deelgebieden Hittestress speelt vooral in de kernen Aalten, Dinxperlo en Bredevoort, waarbij bedrijventerreinen in Aalten en Dinxperlo met name als risicovol worden gezien. Conclusie De autonome ontwikkeling is beoordeeld met kwaliteitsniveau ‘rood’, gelijk aan de huidige situatie. Dit omdat de gemeente beleid heeft dat actief inzet op het verminderen van hittestress door in te zetten op het vergroten van groen en blauw binnen de gemeente. Desondanks zal autonoom de hittestress toenemen als gevolg van klimaatverandering. Het is onduidelijk of de maatregelen voldoende effectief zijn om te spreken van een verbetering.

11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 139 10.3 Droogte Indicatoren en kwaliteitsniveaus Droogte Status gebruikte informatie Kwantitatief • Gemiddeld Laagste Grondwaterstand (GLG) [Klimaatstresstest Royal HaskoningDHV, 2021] • Droogtegevoeligheid van natuur [Klimaatstresstest Royal HaskoningDHV, 2021] Beschikbare referentiewaarden Expert judgement op basis van GLG en de droogtegevoeligheid van grondwaterafhankelijke natuur Schaallat kwaliteitsniveaus Groen Nergens of bijna nergens in de gemeente is sprake van droogtegevoeligheid van de natuur, de GLG ligt nergens of bijna nergens in de gemeente te diep onder maaiveld. Oranje Op enkele plekken in de gemeente is sprake van zeer grote droogtegevoeligheid van de natuur, de GLG ligt op enkele plekken in de gemeente te diep onder maaiveld. Rood Overal of bijna overal in de gemeente is sprake van zeer grote droogtegevoeligheid van de natuur, de GLG ligt overal of bijna overal in de gemeente te diep onder maaiveld. Huidige situatie De afgelopen jaren worden gekenmerkt door grote droogte. In de zomers zal Nederland als gevolg van klimaatverandering vaker te maken krijgen met droogte [KNMI, 2011]. Zoet water wordt dan schaarser door zoute kwel en een grotere watervraag. Als in droogteperiodes veel grondwater wordt onttrokken kan droogtestress ontstaan.

Droogtestress komt voor wanneer de bodem zover uitdroogt dat planten niet meer optimaal kunnen verdampen. Dit kan onder andere ontstaan door het cumulatieve neerslagtekort. Het kan met name voorkomen in bodems met een diepe grondwaterstand beneden het maaiveld en met een grove textuur, zoals grof zand. Op zware kleigrond kan ook droogtestress ontstaan. Droogtestress kan negatieve gevolgen hebben voor de gewasopbrengst in de landbouw, de natuur, bodemdaling en de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater. Droogte wordt beoordeeld aan de hand van de omvang van gebieden met droogtestress. Dit betreft gebieden buiten de bebouwde kom waar sprake is van grasland [KWR water, 2017]. In onderstaande Figuur 10.8 is de gemiddeld laagste grondwaterstand onder maaiveld (GLG) te zien. Dit is de gemiddelde grondwaterstand gemeten over een periode van 8 jaar, er kunnen dus jaarlijks veranderingen in zitten. Uit de figuur blijkt dat in het oostelijk deel van de gemeente de grondwaterstand gemiddeld op meer dan 2 meter onder maaiveld ligt. In het westelijke deel ligt de waterdiepte ondieper op circa 1-1,5 meter onder maaiveld [Royal HaskoningDHV, 2021]. Droogtegevoeligheid is de mate waarin er risico is dat de vegetatie onvoldoende bodemvocht en grondwater tot beschikking heeft en is te zien in Figuur 10.9. Dit wordt bepaal door de ligging van het grondwaterstand en het bodemtype.

Hoe lager de grondwaterstand hoe groter de droogtegevoeligheid. Droogtegevoeligheid is geclassificeerd in de mate waarin vegetatie in staat is grondwater door capillaire werking van de bodem te benutten voor verdamping. In de met groen aangegeven gebieden is het vochttekort minimaal omdat op deze gronden nog vocht vanuit het grondwater kan opstijgen naar de wortelzone. In de met rood aangegeven gebieden is het vochttekort maximaal; er is dan geen benutting van grondwater meer mogelijk. De vegetatie is dan v olledig afhankelijk van neerslag of beregening en dus zeer droogtegevoelig. Droogtegevoeligheid speelt in Aalten met name in het oosten met een maximaal vochttekort en in beperktere mate in het zuiden van de gemeente. In de overige delen liggen meer waterlopen en is er in mindere mate sprake van een vochttekort [Royal HaskoningDHV, 2021]. 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 140 Figuur 10.8: Gemiddeld Laagste Grondwaterstand (GLG) in de gemeente Aalten [Royal HaskoningDHV, 2021] Figuur 10.9: Droogtegevoeligheid in de gemeente Aalten [Royal HaskoningDHV, 2021]

11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 141 Autonome ontwikkeling Algemene trends Autonoom worden de gevolgen van klimaatverandering steeds meer voelbaar. Droge periodes (met weinig neerslag) zullen doorgaans steeds langer en frequenter worden. Wanneer langdurige droogte optreedt bij droogtegevoelige grondwaterafhankelijke natuur dan veroorzaakt dit natuurschade. Soorten die afhankelijk zijn van ondiep grondwater zullen verdwijnen en droogteresistente soorten zullen hiervoor in de plaats gaan groeien. Volgens de klimaatscenario’s zal het neerslagtekort mogelijk met 30% toenemen in het jaar 2050, met name op hoge zandgronden. Zandgronden zijn gevoeliger voor droogte dan andere grondsoorten omdat ze minder goed vocht vasthouden. Op basis van deze scenario’s zal de GLG naar verwachting met zo’n 0,3 – 0,5 meter dalen. Op sommige locaties is er sprake van een stijging van de GLG, dit komt door aanvulling van de grondwaterstand in de winter dat groter is dan de verdamping in de zomer. Qua droogtegevoeligheid zal dit in de toekomst iets toenemen, met name in het westelijke deel van de gemeente. De natuur en de grondgebruikers zullen zich op deze situatie moeten instellen [Royal HaskoningDHV, 2021]. Droogte kan in de toekomst op veel verschillende terreinen gevolgen hebben.

Hieronder worden de belangrijkste gevolgen beschreven die relevant zijn voor de gemeente Aalten [Royal HaskoningDHV, 2021]: • Droogvallende beken: de hydrologische veranderingen ten gevolge van klimaatverandering brengen risico’s voor de waterkwaliteit, ecologie en omgeving (stankoverlast) mee. Stilstaande watersystemen veranderen in een droogvallend systeem en zullen naar verwachting soorten verliezen die afhankelijk zijn van de permanente aanwezigheid van water. Watervoerende systemen veranderen in een stilstaand systeem en zullen kenmerkende soorten van stromende wateren verliezen. Bovendien zal stilstaand water snel opwarmen en zullen de aanwezige voedingsstoffen zorgen voor overmatige algenbloei, woekerende waterplanten, blauwalg en botulisme. Beregening uit oppervlaktewater is mogelijk zolang een watergang watervoerend is (geen stilstaand water). In de praktijk is beregening in de toekomst dus vrijwel niet uit oppervlaktewater mogelijk tijdens de zomerperiode. Vanwege de droogte kan het waterschap ook een onttrekkingsverbod voor oppervlaktewater instellen. • Natuur: v erschillende natuurgebieden zijn beperkt droogtestressresistent, vanwege het type natuur, de soms kleine geïsoleerde natuurgebieden en de beperkte beschikbaarheid van grondwater voor een aantal natuurgebieden.

In een periode van droogte is het minste grond water beschikbaar voor de meer oostelijk gelegen natuurgebieden. • Natuurbranden: risico’s op natuurbranden nemen toe door klimaatverandering en een grotere kans op droogte. Vooral grotere aaneengesloten bosgebieden lopen een risico. • Landbouw: v ooral de hoger gelegen landbouwgebieden in het oosten zijn extra gevoelig voor droogte. Beregening uit grondwater is hier nauwelijks mogelijk en de gronden hebben lage grondwaterstanden en een hoog vochttekort in de zomer. Door klimaatverandering neemt het risico toe op watertekorten en mogelijke restricties in watergebruik voor beregening. De landbouw kan hierop inspelen door gewassen te telen die minder afhankelijk zijn van droogte. • Drinkwaterwinning: de afgelopen tijd is de beschikbaarheid van drinkwater steeds vaker in het nieuws, o.a. het drinkwaterbedrijf Vitens heeft problemen met het aanleveren van voldoende water op warme dagen en in perioden van droogte. Er wordt wel aangedrongen op het zuinig omgaan Conclusie De huidige situatie is beoordeeld met kwaliteitsniveau ‘ oranje’, omdat er in enkele delen van de gemeente sprake is op zeer droogtegevoelige natuur door een gemiddeld laagste grondwaterstand die te diep onder maaiveld ligt. Dit speelt voornamelijk in het oosten en zuiden van de gemeente Aalten.

11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 142 met water, vooral tijdens de piekuren overdag. De drinkwaterbedrijven zorgen ervoor dat er tijdens droogte voldoende drinkwater beschikbaar is. Het kan zijn dat er een kleinere waterstraal uit de kraan komt. Of dat het water bruin is. Bruin water ontstaat wanneer door drukverschillen in de leidingen deeltjes ijzer en mangaan loskomen uit de leidingen en is niet schadelijk voor de gezondheid. IJzer en mangaan komen van nature voor in grondwater. • Landschap: Door klimaatverandering kan het droger worden. Dit kan effect hebben op het bijzondere en karakteristieke landschap van de Achterhoek. Poelen kunnen droogvallen; bomen en struiken kunnen schade krijgen, vooral als de droogte meer dan een jaar aanhoudt. Er kan hierop ingespeeld worden door soorten of (genetische) varianten aan te planten die minder gevoelig zijn voor droogte. Gemeentelijk beleid De gemeente Aalten besteedt in haar Klimaatadaptatiestrategie aandacht aan droogte. De gemeente heeft op basis van een klimaatschadeschatter een beeld gemaakt van de potentiële schade die door droogte ontstaat. Tot 2050 bedraagt de schade ongeveer 138 miljoen euro. Met name de landbouw zal hinder ondervinden van droogte. De schade is minder dan er in de huidige situatie aan schade is doordat het warme weer ook zorgt voor hogere gewasopbrengsten, het groeiseizoen duurt namelijk langer.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://aalten.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/92251331-3d79-4a3f-88ee-8b5e42823b5a?agendaItemId=75fb32b6-4d79-4a6b-b029-2efa438e253a