Bijlage 3 - OmgevingsEffectRapportage inclusief bijlagen
Tekst van het document
11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 77 Figuur 7.2: Bodemfunctieklassenkaart regio Achterhoek, ingezoomd op Aalten [Regio Achterhoek, 2021] Figuur 7.3: Bodemkwaliteitszonekaart regio Achterhoek, ingezoomd op Aalten [Regio Achterhoek, 2021]
11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 78 Bodemverontreiniging Bodemverontreiniging kan mogelijk gezondheidsrisico’s veroorzaken, de exacte risico’s van bodemverontreiniging hangen af van de mate van blootstelling aan de verontreiniging. Voor verontreinigingen die ontstaan zijn na 1 januari 1987 geldt dat de verontreiniging volledig weggenomen of ongedaan gemaakt moet worden. Bij een voorval waardoor er verontreiniging ontstaat moet de veroorzaker de bodem zo snel mogelijk saneren. Bij het achterblijven van (rest-)verontreinigingen na een sanering geldt een nazorgplicht. In Figuur 7.4 zijn de verontreinigingscontouren in de kernen Aalten, Bredevoort en Dinxperlo weergegeven. Op een aantal locaties zijn verontreinigingen bekend. Het gaat om voormalige stortplaatsen, locaties waar voormalig verontreinigende activiteiten hebben plaatsgevonden of locaties waar verontreinigingen met asbest bekend zijn. Figuur 7.4: Verontreinigingscontouren in de kernen Aalten, Bredevoort en Dinxperlo [SWECO, 2020] Autonome ontwikkeling In november 2022 is er vanuit het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat een Kamerbrief Water en Bodem Sturend gepubliceerd. Daarin maakte het kabinet 33 structurerende keuzes die richting geven aan beleid om het water- en bodemsysteem meer sturend te maken. De processen van bodemdaling, zeespiegelstijging en extremer weer kunnen we niet beheersen.
In plaats van ons land en water aan te passen aan ons en onze wensen, is het daarom nodig dat wij ons gaan aanpassen aan de grenzen van bodem en water. De structurerende keuzes voor bodem zijn: 1. Versterken van de regie op de inrichting van de ondergrond 2. S treven om bij verstedelijking en infrastructuur zo efficiënt mogelijk gebruik te maken van ruimte. De bodem wordt zo min mogelijk afgedekt en hersteld waar mogelijk. Conclusie De huidige situatie is beoordeeld met kwaliteitsniveau ‘ oranje’, omdat er een aantal bodemverontreinigingen bekend zijn in alle kernen. Er geen sprake is van bodemdaling en er voornamelijk sprake is van kwaliteitsklasse/zone landbouw/natuur. 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 79 3. S turen in bestaand bebouwd gebied op vermindering van onnodige bodemafdekking en herstellen van de bodem inzetten op stedelijk groen. 4. B ehouden van de toekomstige waardevolle landbouwgronden door maatregelen uit te werken voor het beheer van landbouwgronden op het gebied van materieel, nutriënten, gewasbeschermingsmiddelen etc. 5. B odemverstoring door ontgraving tegengaan en hoogwaardige grond hergebruiken om de gezonde en vitale bodems te behouden. 6. H erijken van de aanpak van bestaande en diffuse bodemverontreiniging.
Uit de Kamerbrief Water en Bodem Sturend volgt ook dat bij alle projecten waar na 1 januari 2025 een Omgevingsplan wordt vastgesteld, het ‘ruimtelijk afwegingskader klimaatadaptieve gebouwde omgeving’ dient te wordt gebruikt. Het ruimtelijk afwegingskader is een beslissingsondersteunend instrument voor gemeenten, waterschappen en provincies. Het helpt om bij locatiekeuzes voor nieuwe woningbouw, werklocaties, publieke gebouwen of industriegebieden een goede afweging te maken vanuit het water - en bodemsysteem. Het ruimtelijk afwegingskader gaat over de onderwerpen waterveiligheid, wateroverlast, bodemdaling en de beschikbaarheid van drinkwater [Ruimtelijk afwegingskader klimaatadaptieve gebouwde omgeving, 2024]. Het rijk heeft hiervoor een gecombineerde sturingskaart opgesteld (zie Figuur 7.5) die een samenvattend beeld geeft van waar er in Nederland goed gebouwd kan worden, waar er een opgave is vanuit het water - en bodemsysteem, en waar het niet verstandig is om te bouwen. Hieruit valt op te maken dat er in het overgrote deel van Aalten geen of zeer laag risico bestaan vanuit het water - en bodemsysteem . Het toepassen van de ‘maatlat groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving’ [Kennisportaal Klimaatadaptatie, 2023] is in deze gebieden voldoende. Bij Bredevoort en Dale is naast het volgen van de maatlat ook een aanvullende inspanning nodig om klimaatadaptief te bouwen.
Figuur 7.5: Gecombineerde sturingskaart voor Water en Bodem sturend: het ruimtelijk afwegingskader [Ruimtelijk afwegingskader klimaatadaptieve gebouwde omgeving, 2024] Bodemdaling, stabiliteit en draagkracht In Figuur 7.6 is de bodemdaling tussen 2020 en 2050 volgens het hoge scenario met sterke klimaatverandering weergegeven. De verwachting is dat rondom de kern Bredevoort sprake zal zijn van vrij sterke bodemdaling (20-40 cm). Dit komt omdat daar zwakkleiigveen de bovenste bodemlaag vormt. 2030 is het referentiejaar voor de autonome situatie. Het is aannemelijk dat tot 2030 bodemdaling plaatsvindt
11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 80 rondom Bredevoort (op de plekken waar zwakkleiigveen ligt), maar de bodemdaling zal meer gering zijn dan 20-40 cm. Op deze plekken bevinden zich enkele panden. Figuur 7.6: Bodemdalingskaart 2020-2050 met het hoge klimaatscenario [Deltares, WenR & TNO, 2021] Bodemkwaliteit en bodemverontreiniging De Nota Bodembeheer regio Achterhoek 2021 geeft regels en richtlijnen voor iedereen die bij het voorbereiden van projecten of het uitvoeren van bodemwerken rekening moet houden met de kwaliteit van de bodem. Deze nota bodembeheer is bedoeld voor professionele partijen. De Omgevingswet richt zich op het duurzaam en efficiënt beheren en gebruiken van de bodem en de ondergrond. Met de Nota Bodembeheer wordt hierop ingespeeld. Door op regionaal niveau te kijken, vinden grondstromen soepeler en dus efficiënter hun weg. Dit levert bijkomstige voordelen op: minder transport (winst voor milieu), bijdragen aan de circulaire economie en verbeteren van de omgevingskwaliteit [Regio Achterhoek, 2021]. Tijdens bouwwerkzaamheden kunnen nog niet geïdentificeerde verontreinigingen naar voren komen. In dat geval zullen deze verontreinigingen gesaneerd moeten worden. Voor verontreinigingen die ontstaan zijn na 1 januari 1987 geldt dat de verontreiniging volledig weggenomen of ongedaan gemaakt moet worden.
De mate van bodemverontreiniging kan dus niet verslechteren. Daarnaast zal het ruimtegebruik in en boven de grond verder intensiveren. Dit komt onder andere door nieuwe functies die worden toegevoegd aan de bodem zoals ondergrondse bouwwerken maar ook bodemenergiesystemen en mogelijk ook de opslag van CO 2. Intensiever ruimtegebruik biedt uitdagingen gezien de bestaande verontreinigingscontouren.
11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 81 Doorkijk 2040 Richting 2040 zal de bodemdaling verder toenemen, op de locaties zoals aangegeven in Figuur 7.6. Het aspect bodemdaling zal richting 2040 dus verslechteren (negatieve trend). Doorkijk naar deelgebieden In het deelgebied Bredevoort is sprake van autonome bodemdaling. In de andere deelgebieden speelt dit probleem niet. In de deelgebieden kern Aalten, centrumgebied Aalten, kern Dinxperlo, bedrijventerreinen Aalten en Dinxperlo en Bredevoort zijn verontreinigingscontouren bekend, waar rekening mee gehouden moet worden bij ruimtelijke ontwikkelingen. Conclusie De autonome ontwikkeling is beoordeeld met kwaliteitsniveau ‘oranje’, met gelijkblijvende trend ten opzichte van de huidige situatie. Enerzijds zal er bij een klein deel van de gemeente bodemdaling plaatsvinden rondom Bredevoort, wat effect kan hebben op enkele panden. Anderzijds kan de bodemkwaliteit verbeteren door een regionale benadering voor grondstromen en eventuele sanering van verontreiniging bij bouwprojecten.
11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 82 7.2 Grondwater Indicatoren en kwaliteitsniveaus Grondwater Status gebruikte informatie Kwalitatief • Gemiddelde laagste en hoogste grondwaterstand (GLG/GHG) ten opzichte van maaiveld • Kwaliteit grondwater • Grondwaterbeschermingsgebieden Beschikbare referentiewaarden Expert judgement op basis van grondwaterstanden (GHG/GLG) en de kwaliteit van het grondwater (mate van kwel en verzilting) Schaallat kwaliteitsniveaus Groen De gemiddelde grondwaterstand in het bebouwde gebied ligt overal of bijna overal tussen de -0,6m- mv (GHG) en -1,5m-mv (GLG), de kwaliteit van het grondwater is goed (er is geen sprake van verzilting) Oranje De gemiddelde grondwaterstand in het bebouwde gebied ligt voor een deel tussen de -0,6m-mv (GHG) en -1,5m-mv (GLG), de kwaliteit van het grondwater is matig (er is in een deel van de gemeente sprake van verzilting) Rood De gemiddelde grondwaterstand in het bebouwde gebied ligt vrijwel nergens tussen de -0,6m-mv (GHG) en -1,5m-mv (GLG), de kwaliteit van het grondwater is slecht (er is vrijwel overal sprake van verzilting) Huidige situatie Grondwaterstand Grondwater is het water dat zich in de grond bevindt. De hoogte van het grondwater wordt de grondwaterstand genoemd. Als de grondwaterstand niet optimaal is kan er sprake zijn van grondwateroverlast of grondwateronderlast.
Bij grondwateroverlast ligt de grondwaterstand te hoog, dit kan leiden tot overlast en schade in de vorm van natte kelders en kruipruimten. Overlast kan veroorzaakt worden door een natuurlijke oorzaak zoals extreme neerslag of de samenstelling van de bodem maar ook de mens kan overlast ve roorzaken, bijvoorbeeld door infiltratievoorzieningen, lekkende van riolering of niet waterdichte kelders [IPLO, 2024a]. Bij grondwateronderlast is er sprake van een te lage grondwaterstand. Dit heeft gevolgen voor funderingen van gebouwen en kan leiden tot bijvoorbeeld paalrot en verzakkingen van gebouwen [Waternet, 2020]. Een grondwaterstand tussen de 0,6 meter en 1,5 meter onder het maaiveld wordt als een optimum gezien in het bebouwde gebied (expert judgement Royal HaskoningDHV). Boven de 0,6 meter is er verhoogd risico op het onderlopen van kelders of kruipruimtes, onder de 1,5 meter is er risico op het droogvallen van paalfunderingen. De grondwaterstanden worden weergeven in Gemiddelde Hoogste Grondwaterstand (GHG) en de Gemiddelde Laagste Grondwaterstand (GLG). De grondwaterstanden (GHG en GLG) in de gemeente Aalten zijn weergeven in Figuur 7.7 en Figuur 7.8. Uit Figuur 7.7 kan afgeleid worden dat de GHG in Aalten dieper dan twee meter is op de hoger gelegen delen. In de lagergelegen delen is de GHG hoger (dichter bij het maaiveld).
Bij veel van deze lagergelegen delen ligt de GHG zelf minder dan 2 meter onder het maaiveld. Uit Figuur 7.8 kan afgeleid worden dat de GLG ook voornamelijk tussen de 1 en dieper dan 2 meter ligt. De ligging op het Oost -Nederlands plateau als natuurlijk infiltratiegebied en het bijhorend dekzandlandschap zorgen van nature al voor lage grondwaterstanden, wat de kwetsbaarheid voor droogtegevoeligheid vergroot. 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 83 Figuur 7.7: Gemiddeld Hoogste Grondwaterstand in de gemeente Aalten [Nationaal Water Model, 2019] Figuur 7.8: Gemiddeld Laagste Grondwaterstand in de gemeente Aalten [Nationaal Water Model, 2019]
11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 84 Kwaliteit grondwater Uittreden van grondwater heet kwel. Kwel beperkt zich doorgaans tot diepe polders en de lage randen van heuvels, duinen en plateaus. Het stroomt daar naartoe vanuit hoger gelegen gebieden, waar water in de grond infiltreert. Hoogteverschillen en de bodemopbouw zorgen voor een wisselwerking tussen kwel en infiltratie. Door menselijk ingrijpen kan de ‘flux’ tussen kwel en infiltratie veranderen, bijvoorbeeld door grondwaterwinningen. Kwel kan nadelig zijn voor de kwaliteit van oppervlaktewater, bijvoorbeeld door zout en nutriënten. Maar kwel kan ook van zeer goede kwaliteit zijn. In Figuur 7.9 is de mate van kwel en infiltratie in de gemeente Aalten weergegeven. Met name bij De Haart en Barlo is sprake van infiltratie, omdat het regenwater hier instroomt vanaf de hoger gelegen gebieden. Als zoute kwel via de bodem verplaatst is er sprake van verzilting. In de Achterhoek en in Aalten is sprake van verzilting, zie Figuur 7.10. Verzilting is slecht voor de natuur en de landbouw, want planten en gewassen hebben zoet water nodig om te groeien. Zout water is ook een probleem bij het winnen van drinkwater. Figuur 7.9: Kwel en infiltratie van grondwater in de gemeente Aalten [Nationaal Water Model, 2016] Grondwaterbeschermingsgebieden Grondwater is de belangrijkste grondstof voor ons drinkwater.
Om het grondwater te beschermen en verontreiniging te voorkomen wijzen de provincies beschermingszones aan (waterwingebied, grondwaterbeschermingsgebied en/of boringsvrije zone). In de beschermingszones worden beperkingen gesteld aan de menselijke activiteiten om zo de kans op verontreiniging van het grondwater te voorkomen. Zoals te zien in Figuur 7.11 liggen er in de gemeente Aalten twee waterwingebieden: ’t Loohuis en Dinxperlo. Deze waterwingebieden zijn omgeven door een grondwaterbeschermingsgebied. Daarnaast ligt er in het noordoosten van Aalten een grondwaterbeschermingsgebied van waterwingebied Corle. De grondwaterbeschermingsgebieden en de boringsvrije zones kunnen ruimtelijke ontwikkelingen en toepassingen van Warmte Koude Opslag bemoeilijken. De Haart Barlo Figuur 7.10: | Verzilting van grondwater in de gemeente Aalten[Deltares, 2015] Figuur 7.11: | Grondwaterbeschermingskaart drinkwaterbronnen in de gemeente Aalten[RIVM | , 2024 | b] 11 november 2024 | BJ5784-MI-RP-240429-1058 | 85 Conclusie De huidige situatie is beoordeeld met kwaliteitsniveau ‘rood’, omdat | de | gemiddelde grondwaterstand (GLG en GHG) in het bebouwde gebied veelal onder de -1,5m-mv ligt. De kwaliteit van het grondwater is matig slecht (er is in een groot deel van de gemeente sprake van verzilting).
Autonome ontwikkeling In november 2022 is er vanuit het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat een Kamerbrief Water en Bodem Sturend gepubliceerd. Daarin maakte het kabinet 33 structurerende keuzes die richting geven aan beleid om het water- en bodemsysteem meer sturend te maken. De processen van bodemdaling, zeespiegelstijging en extremer weer kunnen we niet beheersen. In plaats van ons land en water aan te passen aan ons en onze wensen, is het daarom nodig dat wij ons gaan aanpassen aan de grenzen van bodem en water. De relevante | structurerende keuzes voor voldoende water | zijn: 1. | Op basis van het huidige klimaatscenario, is de ambitie voor het hoofdwatersysteem om weerbaar te zijn tegen een droogte, die bij een scenario van grote klimaatverandering en sterke groei van economie en bevolking gemiddeld eens in de 20 jaar voorkomt. 2. | De omvang van alle grondwateronttrekkingen wordt in beeld gebracht om toe te werken naar een robuust 3. | Werken aan | nieuwe en diverse drinkwaterbronnen voor voldoende drinkwaterbronnen van voldoende kwaliteit. De relevante structurerende keuzes voor hoge zandgronden zijn: 1. | Water langer vasthouden | en minder snel afvoeren om de sponswerking van de bodem te herstellen en een robuust grondwatersysteem te bereiken. 2. | Verhogen | van de grondwaterpeilen met mogelijk 10 cm tot 50 cm.
Daardoor wordt op de hoge zandgronden verdroging bestreden. 3. | In de gebiedsprocessen inzetten op grootschalig herstel van beekdalen op zandgronden voor het verbeteren van de waterkwaliteit. 4. | Beperken van de grondwateronttrekkingen rond Natura 2000-gebieden. Uit de Kamerbrief Water en Bodem Sturend volgt ook dat bij alle projecten waar na 1 januari 2025 een Omgevingsplan wordt vastgesteld, het ‘ruimtelijk afwegingskader klimaatadaptieve gebouwde omgeving’ dient te wordt gebruikt. Dit is nader toegelicht onder 7.1 Bodem – Autonome ontwikkeling. Grondwaterstand De verwachting is dat als gevolg van klimaatverandering er meer extreme neerslag zal vallen gedurende de winters en er een groter watertekort ontstaat gedurende droge en warme zomers. Figuur 7.12 | en Figuur 7.13 | laten het scenario voor 2050 zien. Aannemelijk is dat de verandering die in deze figuren waarneembaar is ook tot 2030 zal inzetten, in een minder mate dan in WH2050. In Figuur 7.12 en Figuur 7.13 | is de grondwaterstanddaling weergegeven die tussen 2020 en 2050 gaat plaatsvinden volgend het hoge klimaatscenario. Als gevolg van klimaatverandering zal de GHG met name stijgen op de plateaus, op de locaties waar de GHG in de huidige situatie voornamelijk laag (> 2 m-mv) is, zie Figuur 7.12. De GLG ( | Figuur 7.13) laat een daling zien in het buitengebied en bij Bredevoort.
Autonome daling van de grondwaterstand kan hier schade aan de natuur, landbouw en fundering aanrichten. Voor de autonome situatie is uitgegaan van de ontwikkelingen tot 2030. Er kan aangenomen worden dat grondwaterstijging en -daling tot 2030 zal plaatvinden, in mindere maten dan is weergegeven in de figuren. 11 november 2024 | BJ5784-MI-RP-240429-1058 | 86 Figuur 7.12: | Verandering in de Gemiddelde Hoogste Grondwaterstand (GHG) tot 2050in Aalten[Nationaal Water Model | , 2019] Figuur 7.13: | Verandering in de Gemiddeld Laagste Grondwaterstand (GLG) tot aan 2050in Aalten [ | Nationaal Water Model, 2019] 11 november 2024 | BJ5784-MI-RP-240429-1058 | 87 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 88 In juni van 2023 hebben veel verschillende partijen, waaronder de gemeente Aalten, Vitens, de provincie Gelderland, het waterschap Rijn en IJssel etc. samen een verkenning opgesteld naar het toekomstperspectief van de Achterhoek en Liemers: ‘Het watersysteem in balans’ . In deze verkenning is onderzocht hoe met de inzet van maatregelen een toekomstperspectief kan worden geschetst.
Er zijn maatregelen pakketten ontwikkeld uitgaande van twee denklijnen: • P akket 1: start vanuit de huidige grondgebruikseisen en brengt in beeld wat de maximale watervoorraad is die aan het watersysteem kan worden toegevoegd • P akket 2: zet in op het maximaal benutten van kansen en mogelijkheden in het waterbodemsysteem, waardoor lokaal aanpassingen in het huidig grondgebruik noodzakelijk zullen zijn Beide denklijnen laten een significante stijging van de grondwaterstanden in het groeiseizoen zien. De beide denklijnen geven op het schaalniveau van de gehele Achterhoek en Liemers een goed inzicht in de bandbreedte waarbinnen de oplossingen voor de droogte problematiek gevonden kunnen worden. Het optimale maatregelenpakket moet op een concreter schaalniveau, ‘gebiedsspecifiek’ worden uitgewerkt [H+N+S+, Witteveen en Bos, 2023]. Er zijn dus nog geen specifieke maatregelen geformuleerd die kunnen garanderen dat de grondwaterstanden stijgen op droge plekken. Kwaliteit grondwater Verzilting neemt toe door klimaatverandering en intensiever (grond)watergebruik. Een toekomstbestendige zoetwatervoorziening vereist daarom een klimaatbestendig land- en watergebruik. Voldoende zoetwater van goede kwaliteit is niet altijd en overal mogelijk voor alle gebruikers en sectoren [IPLO, 2024b]. Grondwaterbeschermingsgebieden De vraag naar drinkwater zal tot zeker 2030 stijgen.
Door klimaatverandering en verontreiniging staat het aanbod ervan onder druk. Onder anderen in Gelderland was er in 2020 al onvoldoende drinkwater om vraagpieken op te vangen [RIVM, 2023b]. Om later genoeg drinkwater te hebben, hebben de provincie Gelderland 11 gebieden gereserveerd voor drinkwaterwinning. In deze gebieden wordt nog geen water gewonnen, maar ze moeten al wel beschermen worden om ervoor te zorgen dat het grondwater geschikt blijft voor toekomstige drinkwaterwinning. De drinkwaterreserveringsgebieden en de beschermingsregels zijn opgenomen in de Omgevingsverordening [Provincie Gelderland, 2023] . Er zijn geen drinkwaterreserveringsgebieden gelegen in Aalten, maar wel in de aangrenzende gemeente Oude IJsselstreek. Nieuwe drinkwaterwinningen kunnen een effect hebben op de grondwaterstand in de omgeving van de winning. Doorkijk 2040 Richting 2040 zal extreme regenval en droogte verergeren. Dit is negatief voor de grondwaterkwantiteit en -kwaliteit. Als er geen beleid opgesteld wordt of maatregelen genomen worden zal het aspect grondwater richting 2040 verder verslechteren (negatieve trend). Conclusie De autonome ontwikkeling is beoordeeld met kwaliteitsniveau ‘ rood’, met een verslechtering ten opzichte van de huidige situatie.
Als gevolg van klimaatverandering zal er meer extreme neerslag vallen gedurende de winters en er een groter watertekort ontstaat gedurende droge en warme zomers . Dit heeft een negatieve doorwerking op de grondwaterstanden in Aalten. Er is nog geen specifiek beleid opgesteld om hier mee om te gaan. Daarnaast neemt v erzilting ook toe door klimaatverandering en intensiever (grond)watergebruik. 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 89 Doorkijk naar deelgebieden In de deelgebieden Barlo en de Haart lijkt de grondwaterproblematiek het grootst. Hier is sprake van een lage grondwaterstand en verzilting van de bodem. Zowel de grondwaterkwantiteit als -kwaliteit is in deze deelgebieden ondermaats.
11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 90 7.3 Oppervlaktewater Indicatoren en kwaliteitsniveaus Oppervlaktewater Status gebruikte informatie Kwalitatief • Chemische en ecologische kwaliteit oppervlaktewater • Stilstaand water en droogval Beschikbare referentiewaarden Toetsing van de chemische en de ecologische toestand op basis van de KRW-doelstellingen voor 2027 en expert judgement op basis van stilstaand water en droogval Schaallat kwaliteitsniveaus Groen De chemische en ecologische toestand is goed (voldoen aan de KRW), er is weinig sprake van droogval en stilstaand water in de gemeente Oranje De chemische of ecologische toestand is goed (een van de twee voldoet aan de KRW), er is op verschillende plekken sprake van droogval en stilstaand water in de gemeente Rood De chemische en ecologische toestand is ontoereikend/slecht (voldoen niet aan de KRW), er is bijna overal sprake van droogval en stilstaand water in de gemeente Huidige situatie Chemische en ecologische kwaliteit oppervlaktewater Een goede oppervlaktewaterkwaliteit is belangrijk voor mens, natuur en bedrijvigheid. Industrie en landbouw stellen steeds hogere eisen aan de kwaliteit van het water. Het gaat dan om water waar niet te veel voedingsstoffen en geen vervuilende stoffen in zitten. Om een goede oppervlaktewaterkwaliteit te realiseren en te borgen is de Kaderrichtlijn Water (KRW) opgesteld.
De KRW is een Europese richtlijn die voorschrijft dat de waterkwaliteit van de Europese wateren vanaf 2015 aan bepaalde eisen moest voldoen. Daarnaast zijn er waterkwaliteitsdoelen geformuleerd. In 2027 moeten deze doelen gerealiseerd zijn. Het doel van KRW is om chemisch schoon en ecologisch gezond water te realiseren. De chemische en ecologische toestand wordt op basis van verschillende parameters (stoffen) bepaald. De ecologische toestand laat zien in hoeverre een waterlichaam een goed leefklimaat biedt voor planten en dieren. Het doel van de KRW is dat alle waterlichamen in een goede toestand verkeren. In Figuur 7.14 is de chemische toestand van de wateren van waterschap Rijn en IJssel in de gemeente Aalten weergegeven. De chemische toestand is zeer goed en voldoet hiermee aan de eisen van de KRW die gesteld zijn voor de periode 2018 -2020. In Figuur 7.15 is de ecologische toestand weergegeven. De ecologische toestand is matig / ontoereikend en voldoet niet aan de gestelde KRW -eisen voor de periode 2018-2020. Naast de chemische en ecologische kwaliteit zijn er meer stoffen die van invloed zijn op de kwaliteit van het oppervlaktewater, voorbeelden zijn ammonium (NH4), stikstof en fosfor. Ook deze stoffen zijn meegenomen en op basis van het totaalbeeld is er een eindoordeel gegeven over de kwaliteit van het oppervlaktewater in Aalten.
Deze is opgenomen in Figuur 7.16, hieruit blijkt dat de totale kwaliteit slecht is en niet voldoet aan de KRW eisen over de periode 2018 -2020. De eisen voor 2027 zullen strenger zijn dan de eisen voor de periode 2018-2020, daarmee wordt ook niet aan de eisen voor 2027 voldaan. Figuur 7.14: | Chemische toestand van | wateren van waterschap Rijn en IJssel in de gemeente Aalten in relatie tot de KRW doelen 2018- | 2020 [Dashbord Waterkwaliteit, 2021] Figuur 7.15: | Ecologische toestand van wateren van waterschap Rijn en IJssel in de gemeente Aalten | in relatie tot de KRW doelen 2018- | 2020[Dashbord Waterkwaliteit, 2021] 11 november 2024 | BJ5784-MI-RP-240429-1058 | 91 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 92 Figuur 7.16: Eindoordeel waterkwaliteit oppervlaktewater van waterschap Rijn en IJssel in de gemeente Aalten in relatie tot de KRW doelen 2018-2020 [Dashbord Waterkwaliteit, 2021] Stilstaand water en droogval Droogval van beken leidt tot sterfte onder het waterleven. Ook als in beekjes de stroming stopt kunnen zeldzame stromingsminnende soorten niet overleven. Een geringe waterdiepte door droogte in combinatie met hitte leidt tot waterkwaliteitsproblemen met risico’s voor het waterleven en voor de volksgezondheid. Uit een drooggevallen beek kan niet beregend worden.
Zolang het water in een beek nog stroomt, mag er (wellicht met vergunning) water uit onttrokken worden voor beregening. Als het water stilstaat mag dat niet meer [Gemeente Aalten, 2020a]. In Figuur 7.17 is mate van stilstaand water en droogval in watergangen in een normaal jaar weergegeven. In het buitengebied zijn er veel kleine watergangen die droogvallen of waar het water stilstaat. Dit is slecht voor de waterkwaliteit in deze watergangen.
Figuur 7.17: Stilstaand water en droogval in de watergangen in de gemeente Aalten in een normaal jaar [Gemeente Aalten, 2020a] Conclusie De huidige situatie is beoordeeld met kwaliteitsniveau ‘rood’, omdat het eindoordeel over de waterkwaliteit is dat deze niet voldoet en daarmee is het niet aannemelijk dat voldaan wordt aan de doelen voor 2027. De ecologische | toestand is matig/ontoereikend | en voldoet daarmee niet aan de KRW eisen voor 2018- | 2020. | De chemische toestand is wel goed | en voldoet aan de KRW-doelstelling voor 2018-2020. E | r is op verschillende plekken | in het buitengebied | sprake van droogval en stilstaand water in de gemeente. Dit is | nadelig | voor de waterkwaliteit. Autonome ontwikkeling Algemene trends Figuur 7.18 | laat de mate van stilstaand water en droogval in watergangen in een droog | jaar (zoals 2018) zien. Deze extreme situaties zullen door klimaatverandering in 2030 | vaker optreden | [Gemeente Aalten, 2020a]. In een droog jaar zijn vrijwel alle watergangen in de gemeente Aalten drooggevallen.
11 november 2024 | BJ5784-MI-RP-240429-1058 | 93 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 94 Figuur 7.18: Stilstaand water en droogval in de watergangen in de gemeente Aalten in een droog jaar [Gemeente Aalten, 2020a] Provinciaal beleid De provincie Gelderland streeft naar herstel en behoud van alle oppervlaktewateren in Gelderland en veilig en schoon zwemwater [Provincie Gelderland, 2024e]. Hiervoor doet de provincie het volgende: • De kwaliteit monitoren De provincie monitort de kwaliteit van het water, onderzoekt mogelijke verontreinigingen en neemt indien nodig maatregelen voor herstel. De provincie hanteert hierbij de Europese KRW-normen. • De regionale wateren typeren en de inrichting bepalen De provincie stelt vast welke doelen het water heeft, zoals water voor landbouw, water om in te zwemmen of water om de natuurwaarde van het gebied te verhogen. Deze typering vormt de basis voor de inrichtingskeuzes. • Vennen, beken, wielen en kolken beschermen Deze kleine wateren hebben een grote natuurwaarde. Als het nodig is, neemt de provincie maatregelen om ervoor te zorgen dat planten en dieren er goed blijven gedijen, denk aan natuurvriendelijke oevers en vistrappen. • Aanwijzen welke wateren in aanmerking komen als zwemwater Jaarlijks inventariseert de provincie welke wateren geschikt zijn als zwemwater. De provincie let daarbij op de waterkwaliteit, hygiëne en veiligheid.
Waterschapsbeleid Het Waterschap Rijn en IJssel heeft een Waterbeheerprogramma (WBP) 2022-2027 opgesteld [Waterschap Rijn en IJssel, 2022]. In dit programma beschrijft het waterschap hoe ze om gaan met onderwerpen als droogte en wateroverlast door klimaatverandering en natuur - en milieuproblematiek. Het waterschap doet het volgende:
11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 95 • In de beken, sloten en riviertjes zorgt het waterschap voor schoon water. Het waterschap controleert of iedereen zich aan de regels houdt. • Het waterschap kijkt naar hoe de omgeving het beste ingerich t kan worden, om beter bestand te zijn tegen klimaatverandering. Zodat het gebied beter kan tegen te nat maar ook tegen te droog weer. Het waterschap helpt inwoners, bedrijven en andere overheden om beter om te gaan met de gevolgen van extreem weer. • Het waterschap zorgt voor schoon water in beken en sloten. Voor mensen en voor dieren en planten. Het waterschap maakt s ommige plekken geschikt voor bijzondere planten en dieren. De andere wateren mogen in ieder geval niet meer vervuild worden. Gemeentelijk beleid De gemeente Aalten heeft in 2022 een Klimaatadaptatiestrategie vastgesteld. Hierin heeft de gemeente de ambitie geformuleerd om in 2050 70% van het verharde oppervlak afgekoppeld te hebben [Gemeente Aalten, 2022a]. Maatregelen die de gemeente neemt zijn: • Zoveel mogelijk gescheiden riolering; • Aanpassen inrichting openbare ruimte met daarin meer ruimte voor groen; • Afkoppelen van verhard oppervlak, het stimuleren van ontharding; • Apart beleid voor nieuwbouw; • Inzetten op andere (natte) teelten. Door het afkoppelen zullen overstorten minder vuil water hoeven te lozen op oppervlaktewater.
Dit kan de oppervlaktewaterkwaliteit ten goede komen. Doorkijk 2040 Richting 2040 zal extreme droogte verergeren. Dit is negatief voor de oppervlaktewaterkwaliteit. Indien er geen beleid opgesteld wordt of maatregelen genomen worden zal het aspect oppervlaktewater richting 2040 verslechteren (negatieve trend). Doorkijk naar deelgebieden In een normaal jaar lijkt de droogval van watergangen het ergste in De Heurne, De Haart, IJzerlo en Lintelo. Dit is negatief voor de oppervlaktewaterkwaliteit in deze gebieden. In een droog jaar is er in alle deelgebieden sprake van droogval. Conclusie De autonome ontwikkeling is beoordeeld met kwaliteitsniveau ‘ rood’ met een gelijkblijvende trend ten opzichte van de huidige situatie. Door klimaatverandering zullen extreem droge periodes vaker voorkomen, waardoor er meer sprake zal zijn van droogval van watergangen. Dit is negatief voor de waterkwaliteit. De provincie Gelderland, het Waterschap Rijn en IJssel en de gemeente Aalten zijn voornemens om maatregelen te nemen om de waterkwaliteit te bevorderen. Enerzijds een verslechtering door klimaatverandering en anderzijds een verbetering vanuit beleid zal onder de streep tot een gelijkblijvende trend leiden.
11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 96 8 Natuur Onderstaande tabel geeft een samenvatting van de beoordeling van de huidige situatie en autonome ontwikkeling voor het thema ‘natuur’ Tabel 8-1: Samenvatting van de kwaliteitsniveaus van de huidige situatie en autonome ontwikkeling binnen het thema ‘natuur’ Beoordelingsaspect Huidige situatie Autonome ontwikkeling Natura 2000-gebieden ↗ Natuurnetwerk Nederland ↗ Biodiversiteit ↗ 8.1 Natura 2000-gebieden Indicatoren en kwaliteitsniveaus Natura 2000-gebieden Status gebruikte informatie Kwantitatief • Instandhoudingsdoelstellingen Natura 2000 [Provincie Gelderland, 2022a; 2023b; 2023c; 2023d] • Mate van overschrijding van de kritische depositiewaarde (KDW) stikstof Natura 2000 [Provincie Gelderland, 2017a; 2017b; 2017c; 2017d] Beschikbare referentiewaarden Expert judgement op basis van het behalen van de Natura 2000-instandhoudingsdoelstellingen en de overschrijding van de kritische depositiewaarde stikstof Schaallat kwaliteitsniveaus Groen De instandhoudingsdoelstellingen bevinden allen zich in een gunstige staat van instandhouding en er is in geen van de gebieden sprake van een overschrijding van de kritische depositiewaarde van stikstof.
Oranje De instandhoudingsdoelstellingen bevinden zich deels in een gunstige staat van instandhouding en er is in één of twee van de gebieden sprake van een overschrijding van de kritische depositiewaarde van stikstof. Rood Geen enkele instandhoudingsdoelstelling bevindt zich in een gunstige staat van instandhouding en in alle gebieden is sprake van een overschrijding van de kritische depositiewaarde van stikstof. Huidige situatie Natura 2000 is het samenhangende netwerk van beschermde natuurgebieden in de Europese Unie, bestaande uit Vogelrichtlijn- en Habitatrichtlijngebieden. De Europese afspraken zijn in Nederland vastgelegd in de Omgevingswet (voorheen: Wet natuurbescherming). De Omgevingswet biedt de juridische basis voor de aanwijzing van Natura 2000-gebieden en stelt de kaders voor de beoordeling van activiteiten die (mogelijk) negatieve effecten hebben op de in voornoemde gebieden geformuleerde instandhoudings - doelstellingen. In zogenoemde aanwijzingsbesluiten is de bescherming van de Natura 2000-gebieden juridisch vastgelegd. In een aanwijzingsbesluit wordt onder meer vermeld voor welke soorten en/of habitattypen het gebied van belang is en welke doelen per soort of habitattype worden nagestreefd (‘instandhoudingsdoelstellingen’).
De instandhoudingsdoelstellingen vormen de specifieke doelstellingen die in een gebied gelden en zijn gericht op het in gunstige staat van instandhouding brengen of houden van habitattypen en soorten. Natura 2000-gebieden zijn in beheer bij de provincies, die beheerplannen opstellen voor de Natura 2000- gebieden binnen hun grondgebied. In de beheerplannen wordt aangegeven op welke wijze, waar, wanneer de ‘instandhoudingsdoelstellingen’ gehaald gaan worden. Vaak zijn er voor het behalen van de 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 97 instandhoudingsdoelstellingen zowel interne als externe maatregelen nodig. Beheerplannen zijn ook het uitgangspunt en toetsingskader voor handhaving en vergunningverlening. Ontwikkelingen in Aalten kunnen van invloed zijn op de kwaliteit van nabijgelegen Natura 2000 -gebieden, bijvoorbeeld vanwege uitstoot van stikstof dat neer kan slaan in Natura 2000 -gebieden of de onttrekking van water die tot verstoring (verdroging) binnen het Natura 2000 -gebied kan leiden. Daarom worden in dit hoofdstuk de Natura 2000-gebieden binnen een straal van 10 kilometer van de gemeentegrens van Aalten uitgelicht omdat hier de grootste effecten plaats kunnen vinden. Daarnaast worden de gebieden in e en straal van 10 tot 25 kilometer op een hoger abstractieniveau beschreven.
In de gemeente Aalten liggen géén Natura 2000-gebieden maar wel in de naastgelegen gemeenten. In de gemeente Winterswijk, ten oosten van Aalten, liggen vier Natura 2000- gebieden. Het gaat om het Willinks Weust, Bekendelle, Wooldse Veen en Korenburgerveen. Het Korenburgerveen ligt in twee gemeenten, naast Winterswijk ligt een deel in de gemeente Oost Gelre. Al deze gebieden zijn aangewezen als Habitatrichtlijn. De ligging van de Natura 2000 -gebieden rondom Aalten is weergeven in Figuur 8.1. De gebieden binnen een straal van 10-25 kilometer zijn: • Rijntakken • Stelkampsveld • Buurserzand & Haaksbergerveen: Figuur 8.1: Natura 2000 -gebieden binnen een straal van 10 kilometer rondom de gemeente Aalten (blauw omlijnd) [Atlas van de leefomgeving, 2024]
11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 98 Korenburgerveen Algemeen Korenburgerveen is een 459 hectare groot gebied dat ten noordoosten van de gemeente Aalten ligt. Het gebied is aangewezen als aangewezen volgens de Habitatrichtlijn vanwege de bijzondere aanwezige levensgemeenschappen van een goed ontwikkeld hoogveenlandschap. Het hoogveenlandschap wordt afgewisseld met laagveen en omring d door een zandlandschap. Vanwege deze overgangen is er sprake van een hoog en bijzonder soortenrijkdom. Er zijn 9 verschillende Habitattypen en 2 Habitatrichtlijnsoorten aanwezig [Provincie Gelderland, 2022a] Gevoeligheid In en rondom het Natura 2000- gebied Korenburgerveen kunnen activiteiten plaatsvinden die de instandhoudingsdoelen van het Natura 2000 -gebied beïnvloeden. Dit worden storingsfactoren genoemd, deze zijn te zien in onderstaande Figuur 8.2. H et Korenburgerveen is zeer gevoelig voor verzuring en vermesting door stikstofdepositie uit de lucht, verzilting en verdroging. Daarnaast is het Natura 2000-gebied gevoelig voor oppervlakteverlies, versnippering, verontreiniging, verandering van de overstromingsfrequentie, optische verstoring, verstoring door mechanische effecten, verandering in de populatiedynamiek en bewuste verandering in de soortensamenstelling [Provincie Gelderland, 2016a].
Figuur 8.2: Storingsfactoren en hun invloed op de natuurwaarden waarvoor het Korenburgerveen is aangewezen [ Provincie Gelderland, 2016a]
11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 99 Staat van instandhouding De staat van instandhouding wordt gemeten met instandhoudingsdoelstellingen. Dit zijn de doelen die in het Natura 2000 -gebied moeten worden bereikt. Het uiteindelijke doel is een gunstige staat van instandhouding op landelijk niveau om het voortbestaan van de soort of habitat te garanderen in de toekomst. De staat van instandhouding in het N2000- gebied Korenburgerveen is voor alle in het gebied aanwezige habitattypen en habitatrichtlijnsoorten matig ongunstig tot zeer ongunstig. Er is op dit moment nog geen sprake van een gunstige staat van instandhouding [Provincie Gelderland, 2022a]. Kernopgaven Kernopgaven zijn specifieke opgaven die er zijn voor habitattypen, -soorten en vogels in een Natura 2000- gebied gerelateerd aan de instandhoudingsdoelstellingen. Voor Korenburgerveen zijn drie kernopgaven geformuleerd: 1. Verbetering kwaliteit herstellende hoogvenen met het oog op ontwikkeling van actief hoogveen 2. Herstel van randzones van herstellende hoogvenen met onder andere hoogveenbossen, zure vennen en galigaanmoerassen 3. Herstel overgangen naar beekdalen en hogere zandgronden. Aansluiting bij vochtige heiden, heischrale graslanden, hoogveenbossen, galigaanmoerassen en blauwgraslanden. Voor de derde kernopgaven geldt een ‘sense of urgency’ afgegeven.
Dit wordt afgegeven als er binnen 10 jaar mogelijk een onherstelbare situatie ontstaat. Het gaat om de 4 habitattypen: vochtige heiden op hogere zandgronden, blauwgraslanden, galigaanmoerassen en hoogveenbossen. De ‘sense of urgency’ heeft betrekking op maatregelen in de waterhuishouding. De prioriteit ligt daarom bij hydrologische maatregelen die nodig zijn om de instandhoudingsdoelstellingen te behalen. Ook dient snel de eutrofiering via het oppervlaktewater en grondwater te worden gestopt [Provincie Gelderland, 2022a]. Willinks Weust Algemeen Willinks Weust is een 52 hectare groot gebied dat ten oosten van Aalten in de gemeente Winterswijk ligt. Willinks Weust is een afwisselend en kleinschalig gebied. De ondergrond bestaat uit Muschelkalk afgedekt met lemig zand en keileem. Het grondwater stagneert op de schelpkalk, zodat een gedifferentieerd patroon van vocht- en kalkgradiënten bestaat. In het gebied komen soortenrijke loofbossen op natte tot vochtige bodems voor, die voor een groot deel bestaan uit eiken-haagbeukenbossen en oude eikenbossen. Op de moerassige en zandige bodem groeit vochtige ruigte en wilgenstruweel. Verder zijn er diverse schraallanden, waaronder blauwgraslanden en heischrale graslanden aanwezig. Het gebied is aangewezen volgens de Habitatrichtlijn, er zijn zeven habitattypen en één habitatrichtlijnsoort in dit gebied [Natura 2000, 2024a].
Gevoeligheid In en rondom het Natura 2000 -gebied Willinks Weust kunnen activiteiten plaatsvinden die de instandhoudingsdoelen van het Natura 2000 -gebied beïnvloeden. Dit worden storingsfactoren genoemd, deze zijn te zien in onderstaande Figuur 8.3. Willinks Weust is zeer gevoelig voor verzilting en vernatting. Daarnaast is het Natura 2000- gebied gevoelig voor oppervlakteverlies, versnippering, verzuring, vermesting, verontreiniging, optische verstoring, verstoring door mechanische effecten, verandering in de populatiedynamiek en bewuste verandering in de soortensamenstelling [ Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, 2016a]. Staat van instandhouding De staat van instandhouding wordt gemeten met instandhoudingsdoelstellingen. Dit zijn de doelen die in het Natura 2000 -gebied moeten worden bereikt. Het uiteindelijke doel is een gunstige staat van instandhouding op landelijk niveau om het voortbestaan van de soort of habitat te garanderen in de 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 100 toekomst. De staat van instandhouding in het N2000- gebied Willinks Weust is voor alle in het gebied aanwezige habitattypen en habitatrichtlijnsoorten matig ongunstig tot zeer ongunstig. Er is op dit moment nog geen sprake van een gunstige staat van instandhouding.
In het gebied zijn ook twee prioritaire habitatsoorten aanwezig, hiervoor geldt dat deze gevaar lopen te verdwijnen en waarvoor de EU een bijzondere verantwoordelijkheid draagt omdat een belangrijk deel van het totale verspreidingsgebied binnen de EU ligt [Provincie Gelderland, 2023b]. Figuur 8.3: Storingsfactoren en hun invloed op de natuurwaarden waarvoor Willinks Weust is aangewezen [Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, 2016a]] Kernopgaven Kernopgaven zijn specifieke opgaven die er zijn voor habitattypen, -soorten en vogels in een Natura 2000- gebied gerelateerd aan de instandhoudingsdoelstellingen. Voor Willinks Weust zijn drie kernopgaven geformuleerd: 1. Kwaliteitsverbetering van schrale graslanden en indien mogelijk een oppervlakte uitbreiding van heischrale graslanden en blauwgraslanden in kansrijke situaties (op schrale leemhoudende zandgronden). 2. Verbetering van de kwaliteit en voor zover mogelijk uitbreiding van het areaal (op hogere zandgronden) van de eiken-haagbeukenbossen. 3. Behoud van areaal en kwaliteitsverbetering van jeneverbesstruwelen, daarnaast verjonging stimuleren. Aan de kernopgaven, die gebonden zijn aan de habitattypen of soorten die afhankelijk zijn van grondwater of oppervlaktewater, kan een ‘sense of urgency voor de wateropgave’ zijn toegekend.
Voor het behalen van de eerste twee kernopgaven zijn optimale watercondities van belang, daarom is er aan de kernopgaven een sense of urgency voor de wateropgave toegekend.
11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 101 Bekendelle Algemeen Bekendelle is een 88 hectare groot gebied dat ten oosten van Aalten ligt in de gemeente Winterswijk. Bekendelle is een bosgebied langs de hier vrij meanderende Boven -Slinge, dat begin negentiende eeuw spontaan bebost is geraakt. Het bos dat in het laaggelegen deel van het gebied ligt, loopt bij hoge waterstanden onder en is beekbegeleidend vogelkers -essenbos. Er zijn overgangen naar het eiken - haagbeukenbos en het wintereiken -beukenbos en naar elzenbroekbos. Het grootste deel van het gebied bestaat uit eiken-beukenbossen en naaldbos, deels met hulst in de ondergroei. Het gebied is aangewezen volgens de Habitatrichtlijn, er zijn drie habitattypen in dit gebied [Natura 2000, 2024b]. Gevoeligheid In en rondom het Natura 2000 -gebied Bekendelle kunnen activiteiten plaatsvinden die de instandhoudingsdoelen van het Natura 2000 -gebied beïnvloeden. Dit worden storingsfactoren genoemd. Bekendelle is zeer gevoelig voor verzilting . Daarnaast is het Natura 2000-gebied gevoelig voor oppervlakteverlies, versnippering, verzuring, vermesting, verontreiniging, optische verstoring, verstoring door mechanische effecten, verandering in de populatiedynamiek en bewuste verandering in de soortensamenstelling [Provincie Gelderland, 2016b].
Staat van instandhouding De staat van instandhouding wordt gemeten met instandhoudingsdoelstellingen. Dit zijn de doelen die in het Natura 2000 -gebied moeten worden bereikt. Het uiteindelijke doel is een gunstige staat van instandhouding op landelijk niveau om het voortbestaan van de soort of habitat te garanderen in de toekomst. De staat van instandhouding in het N2000-gebied Bekendelle is voor alle in het gebied aanwezige habitattypen en habitatrichtlijnsoorten matig ongunstig tot zeer ongunstig. Er is op dit moment nog geen sprake van een gunstige staat van instandhouding [Provincie Gelderland, 2023c]. Kernopgaven Kernopgaven zijn specifieke opgaven die er zijn voor habitattypen, -soorten en vogels in een Natura 2000- gebied gerelateerd aan de instandhoudingsdoelstellingen. Voor Bekendelle zijn twee kernopgaven geformuleerd: 1. Herstel van kwaliteit en behoud van areaal van vochtige alluviale bossen (beekbegeleidende bossen) 2. Vergroting van het areaal , behoud van vegetatiestructuur en herstel van de kwaliteit van eiken- haagbeukenbossen (op hogere zandgronden). Het Natura 2000-gebied Bekendelle kent geen ‘sense of urgency’. 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 102 Wooldse Veen Algemeen Wooldse Veen is een 63 hectare groot gebied dat ten oosten van Aalten ligt in de gemeente Winterswijk.
Het Wooldse Veen en het aansluitende gebied in Duitsland zijn samen één van de veencomplexen op de Nederlands-Duitse grens. Het gebied ligt aan de rand van een relatief hoog gelegen plateau dat ter plaatse afhelt in oostelijke richting. Het gaat om een relatief ondiep, grotendeels uitgeveend veencomplex boven weinig doorlatende keileem. In de veengaten zijn vroege stadia van hoogveenregeneratie talrijk en goed ontwikkeld. Daar omheen liggen natte heiden. In het randgebied en op oudere veenresten is berken(broek)bos aanwezig. Op de hoger gelegen randen groeit eiken -berkenbos. De overgang naar de minerale gronden in de omgeving was van oorsprong bijzonder rijk ontwikkeld, met vegetaties en soorten van kalkrijke omgeving. Hiervan zi jn nog verarmde resten over. Het gebied is aangewezen volgens de Habitatrichtlijn, er zijn drie habitattypen in dit gebied [Natura 2000, 2024c] Gevoeligheid In en rondom het Natura 2000 -gebied Wooldse Veen kunnen activiteiten plaatsvinden die de instandhoudingsdoelen van het Natura 2000 -gebied beïnvloeden. Dit worden storingsfactoren genoemd, deze zijn te zien in onderstaande Figuur 8.4. Wooldse Veen is zeer gevoelig voor vermesting door stikstofdepositie uit de lucht, verzilting en verdroging.
Daarnaast is het Natura 2000- gebied gevoelig voor oppervlakteverlies, versnippering, verontreiniging, optische verstoring, verstoring door mechanische effecten, verandering in de populatiedynamiek en bewuste verandering in de soortensamenstelling [Provincie Gelderland, 2016c]. Figuur 8.4: Storingsfactoren en hun invloed op de natuurwaarden waarvoor Wooldse Veen is aangewezen [Provincie Gelderland, 2016a]
Staat van instandhouding De staat van instandhouding wordt gemeten met instandhoudingsdoelstellingen. Dit zijn de doelen die in het Natura 2000-gebied moeten worden bereikt. Het uiteindelijke doel is een gunstige staat van instandhouding op landelijk niveau om het voortbestaan van | de soort of habitat te garanderen in de toekomst. De staat van instandhouding in het N2000- gebied Wooldse Veen | is voor alle in het gebied aanwezige habitattypen matig ongunstig tot zeer ongunstig. Er is op dit moment nog geen sprake van een gunstige staat van instandhouding [Provincie Gelderland, 2023d]. Kernopgaven Kernopgaven zijn specifieke opgaven die er zijn voor habitattypen, -soorten en vogels in een Natura 2000- gebied gerelateerd aan de instandhoudingsdoelstellingen. Voor Wooldse Veen zijn twee kernopgaven geformuleerd [Provincie Gelderland, 2023d]: 1. Verbetering kwaliteit van herstellende hoogvenen met het oog op de ontwikkeling van actieve hoogvenen (hoogveenlandschap). 2. | Herstel van randzones van herstellende hoogvenen met o.a. hoogveenbossen, zure vennen en galigaanmoerassen. Aan het Wooldse Veen is geen ‘sense of urgency’ toegekend. Wel geldt er voor alle habitattypen een wateropgave, hier zijn optimale watercondities van belang.
Overige Natura 2000- gebieden Binnen 25 kilometer van de gemeentegrens van Aalten liggen de volgende Natura 2000-gebieden: • | Rijntakken: dit is een verzameling van meerdere deelgebieden | van rivieren die aftakken van de Rijn. In de buurt van Aalten ligt het deelgebied Gelderse Poort. De verschillende deelgebieden zijn aangewezen volgens de Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn. Het gebied is stikstofgevoelig en overbelast door stikstof. • | Stelkampsveld: | dit gebied is 102 hectare groot en aangewezen volgens de habitatrichtlijn | voor 9 habitattypen en 1 habitatrichtlijnsoort. Dit gebied is stikstofgevoelig en overbelast door stikstof. • | Buurserzand & Haaksbergerveen: dit gebied is | 1243 hectare groot en | aangewezen volgens de habitatrichtlijn voor 16 habitattypen en 3 habitatrichtlijnsoorten. Het gebied is stikstofgevoelig en overbelast door stikstof. Stikstofdepositie In alle bovengenoemde Natura 2000- gebieden zijn stikstofgevoelige habitattypen aanwezig. Deze gebieden zijn onderdeel van de partiele herziening Programma Aanpak Stikstof 2015-2021. Doel hiervan is om de achteruitgang in natuurkwaliteit van deze gebieden als gevolg van stikstofdepositie tot stilstand te brengen en te herstellen.
Op basis van de AERIUS-berekeningen aan stikstofdepositie blijkt dat de stikstofdepositie in alle vier de Natura 2000-gebieden in het referentiejaar 2014 de kritische depositiewaarde overschrijdt: • | Voor het Korenburgerveen | geldt dat 313 van de 459 hectare stikstofgevoelig is | (68%). Hiervan is 267 hectare sterk overbelast, voor 34 hectare geldt een matige overbelasting, voor 5 hectare is er sprake van een evenwicht en voor 7 hectare geldt dat er geen stikstofprobleem is [Provincie Gelderland, 2017a]. • | Voor het Willinks Weust geldt dat 48 van de 52 hectare stikstofgevoelig is (92%). Hiervan is 10 hectare sterk overbelast, voor de overige 38 hectare geldt een matige overbelasting [Provincie Gelderland, 2017b] • | Voor Bekendelle | geldt dat het 78 | van de 88 hectare stikstofgevoelig is (89%), waarbij er sprake is van een matige overbelasting | [Provincie Gelderland, 2017c]. • | Voor Wooldse Veen geldt dat er 52 hectare van de 63 hectare stikstofgevoelig is | (83%), waarbij er sprake is van een sterke overbelasting [Provincie Gelderland, 2017d]. Stikstofdepositie in Natura 2000-gebieden staat los van de (gezondheids)normen voor stikstofuitstoot als onderdeel van luchtkwaliteit (zie hoofdstuk 3.2).
11 november 2024 | BJ5784-MI-RP-240429-1058 | 103 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 104 Figuur 8.5: Mate van overschrijding van de kritische depositiewaarde stikstof (KDW) in de Natura 2000-gebieden in de buurt van Aalten in het jaar 2014 [Provincie Gelderland, 2017a; 2017b; 2017c; 2017d] Autonome ontwikkeling De komende jaren wordt er hard gewerkt om de instandhoudingsdoelstellingen van de Natura 2000- gebieden te halen. Volgens de Wet natuurbescherming moet er elke 6 jaar een nieuw beheerplan vastgesteld worden. De eerste beheerplannen zijn in 2022 verlopen, inmiddels zijn er voor de gebieden nieuwe beheerplannen opgesteld voor de periode 2022-2028. Hierbij is er gekeken naar de voortgang van de eerdere maatregelen en zijn nieuwe maatregelen beschreven. In de beheerplannen staat beschreven: • W elke inrichtings- en beheermaatregelen getroffen worden per habitattype, -soort, broedvogel of niet-broedvogel; • I n welke periode de maatregelen worden uitgevoerd; • W ie dit uitvoert, en; • W elke middelen hiervoor gereserveerd moeten worden. Het is aannemelijk dat bij uitvoering van de maatregelen bijgedragen wordt aan het verbeteren van de staat van instandhouding richting een gunstige staat van instandhouding. Het is onduidelijk wanneer dit behaald wordt, dat moet blijken uit de evaluatie van de huidige plannen in 2028.
Stikstofdepositie In het kader van het voormalige programma aanpak stikstof (PAS) zijn er in 2017 gebiedsanalyses opgesteld. In deze documenten is een doorkijk gegeven voor 2020 en 2030 als het gaat om de mate van overschrijding van de kritische depositiewaarde stikstof. In onderstaande figuren is een doorkijk voor de Conclusie De huidige situatie is beoordeeld met kwaliteitsniveau ‘ rood’, omdat in geen enkel gebied de instandhoudingsdoelstellingen zich in een gunstige staat van instandhouding bevinden en in alle gebieden is sprake van een overschrijding van de kritische depositiewaarde van stikstof. 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 105 situatie voor 2020 en 2030 te zien. Dit is een doorkijk gebaseerd op de maatregelen uit het PAS. Door het vervallen van het PAS is het onduidelijk in hoeverre de ontwikkeling zich daadwerkelijk voordoet. Figuur 8.6 en Figuur 8.7 fungeren daarom ter indicatie. Figuur 8.6: Mate van overschrijding van de kritische depositiewaarde stikstof (KDW) in de Natura 2000-gebieden in de buurt van Aalten in het jaar 2020 [Provincie Gelderland, 2017a; 2017b; 2017c; 2017d] Figuur 8.7: Mate van overschrijding van de kritische depositiewaarde stikstof (KDW) in de Natura 2000-gebieden in de buurt van Aalten in het jaar 2020 [Provincie Gelderland, 2017a; 2017b; 2017c; 2017d]
11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 106 Uit Figuur 8.6 en Figuur 8.7 blijkt dat in drie van de vier gebieden sprake is van een lichte verbetering waarbij het aantal hectare dat sterk overbelast is en in sommige gevallen het aantal hectare waar geen stikstofprobleem is toeneemt. Toch geldt voor het gros van de hectares dat er sprake blijft van een matige of sterke overbelasting. Hiermee is er sprake van een zeer licht verbeterende trend. De overbelasting van stikstofdepositie vormt een knelpunt ten aanzien van de instandhoudingsdoelstellingen van de betreffende habitattypen [Provincie Gelderland, 2017a; 2017b; 2017c; 2017d]. Doorkijk 2040 De verwachting is dat er met de wettelijke verplichte beheerplannen van Natura 2000 -gebieden ook autonoom maatregelen genomen worden om de ten gunste van de instandhoudingsdoelstellingen. Of deze gehaald worden is niet te voorspellen. Onduidelijk is ook wat gevolgen rondom nieuw beleid met betrekking tot stikstof gaat hebben voor de periode tot aan 2040, dit is afhankelijk van de verdere beleidsinvulling. Doorkijk naar deelgebieden De Natura 2000- gebieden liggen buiten de gemeentegrens van Aalten waardoor er geen doorkijk naar deelgebieden te maken is. Conclusie De autonome ontwikkeling is beoordeeld met kwaliteitsniveau ‘rood’, een verbetering ten opzichte van de huidige situatie.
Dit omdat er door maatregelen ingezet wordt op het verbeteren van de staat van instandhouding van habitattypen in de Natura 2000- gebieden. Wat betreft de depositie van stikstof is onduidelijk wat de autonome trend gaat zijn en wat de invloed daarvan is op de overbelaste habitattypen. 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 107 8.2 Natuurnetwerk Nederland Indicatoren en kwaliteitsniveaus Natuurnetwerk Nederland Status gebruikte informatie Kwantitatief/kwalitatief • Staat van voltooiing van het Gelders Natuurnetwerk [Provincie Gelderland, 2024f] Beschikbare referentiewaarden Expert judgement op basis van realisatie Gelders Natuurnetwerk Schaallat kwaliteitsniveaus Groen Het Gelders Natuurnetwerk is in zijn geheel voltooid, er is geen restantopgave Oranje Het Gelders Natuurnetwerk is nagenoeg voltooid, er is sprake van één of enkele restantopgaven Rood Het Gelders Natuurnetwerk is nog niet voltooid, er is sprake van meerdere restantopgaven Huidige situatie Het Natuurnetwerk Nederland (NNN) is een samenhangend netwerk van bestaande en toekomstige natuurgebieden. Het vormt een belangrijk onderdeel van het natuurbeleid. Streven is de biodiversiteit in Nederland ten minste te stabiliseren, en dus verdere achteruitgang tegen te gaan. De provincies zijn verantwoordelijk voor de begrenzing en de ontwikkeling van dit natuurnetwerk.
De effecten op NNN door plannen worden beoordeeld aan de hand van drie criteria, namelijk het oppervlak, de samenhang en de ‘wezenlijke k enmerken en waarden’. Natura 2000- gebieden zijn onderdeel van het Natuurnetwerk Nederland, deze gebieden vallen onder de verantwoordelijkheid van het Rijk. Het NNN in Gelderland wordt het ‘Gelders Natuurnetwerk’ genoemd (GNN). In de gemeente Aalten liggen het GGN-gebied Aaltens Goor en daarnaast groene ontwikkelingszones (GO). In onderstaande Figuur 8.8 is de natuur in Aalten te zien die behoort tot het GNN. In het noordwesten van Aalten ligt het natuurgebied Aaltense Goor. In dit gebied zijn de afgelopen jaren maatregelen uitgevoerd om het water langer vast te houden en de natuur te versterken. Er is 30 hectare nieuwe natuur aangelegd en het bestaande natuurgebied heeft een klimaatbestendig watersysteem gekregen. Hierdoor wordt bij piekbuien het water niet langer afgevoerd maar vastgehouden in het gebied. Op die manier kan het in de bodem zakken. Sinds oktober 2022 wordt het deelproject Zwarte Veen uitgevoerd, de meeste werkzaamheden zijn in maart 2023 afgerond. Er is 9 hectare nieuwe natuur aangelegd en 12 kilometer nieuwe landschapselementen. Een deel van de 40 hectare aan landschap is ingericht voor natuurinclusieve landbouw. Hier zijn sloten gedempt of verlegd zodat het water langer vastgehouden kan worden.
In dit gebied wordt nog gewerkt aan het herstel van het heideterrein op de Vennebulten. De werkzaamheden vinden in de loop van 2024 plaats. De gemeente is momenteel in gesprek met de gemeenten Oude-IJsselstreek en Oost-Gelre om dit project recreatief beleefbaar te maken. Dat is dan het sluitstuk van het project. Naast het Aaltense Goor ligt het Engeveld. De afgelopen jaren is dit gebied door de provincie Gelderland en het Waterschap Rijn en IJssel ingericht om regenwater langer vast te houden. Hier is kruiden - en faunarijk grasland en vochtig hooiland toegevoegd en er is 3 kilometer aan struweel aangelegd. In totaal gaan 7 boeren dit gebied beheren [Provincie Gelderland, 2024f]. 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 108 Figuur 8.8: Gelders Natuurnetwerk (GNN) in de gemeente Aalten [Provincie Gelderland, 2020a] Autonome ontwikkeling Provinciaal beleid De Provincie Gelderland is verantwoordelijk voor het natuurbeleid. De provincie zet zich in om een compact en hoogwaardig stelsel van onderling verbonden natuurgebieden te creëren waarbij ingezet wordt op behoud en versterking van het landschap. Het GNN en de groene ontwikkelingszones worden beschermd tegen aantasting van de kernkwaliteiten. De kernkwaliteiten zijn de natuurwaarden, de potentiële waarden en de omgevingscondities.
Het uitgangspunt is dat er in het GNN geen nieuwe initiatieven plaatsvinden, behalve als deze van groot algemeen of provinciaal belang zijn of als er geen alternatieven bestaan. In de groene ontwikkelingszones is ruimte voor economische ontwikkelingen in combinatie met een versterking van de samenhang tussen aangrenzende en inliggende natuurgebieden. Ecologische verbindingszones, weidevogelgebieden en rustgebieden voor winterganzen maken onderdeel uit van de groene ontwikkelingszone. De provincie treft maatregelen vanwege de bescherming, de instandhouding of het herstel van biotopen, leefgebieden, een gunstige staat van instandhouding en het GNN [ Provincie Gelderland, 2018 b] Conclusie De huidige situatie is beoordeeld met kwaliteitsniveau ‘oranje’, omdat er dit jaar nog gewerkt wordt aan de laatste opgave voor het Gelders Natuurnetwerk in de gemeente Aalten. 11 november 2024 BJ5784-MI-RP-240429-1058 109 Voor Aalten zijn de maatregelen uitgevoerd of voor dit jaar gepland. Er zijn geen aanvullende maatregelen gepland voor versterking van het Gelders Natuurnetwerk.
Regionaal beleid Voor de regio Achterhoek is er in 2020 de regionale Vrijetijdsagenda Achterhoek 2020 -2030 vastgesteld, welke in 2024 wordt herijkt [Gemeente Aalten, gemeente Berkelland, gemeente Bronckhorst, gemeente Doetinchem, gemeente Lochem, gemeente Oost Gelre, gemeente Oude IJsselstreek en gemeente Winterswijk, 2020]. Vanuit deze Vrijetijdsagenda is een project opgestart, genaamd "Natuurlijk te gast", waarmee een overlegnetwerk wordt gecreëerd met TBO's en natuurorganisaties om gezamenlijk problematiek als recreatieve druk op te gaan lossen. Doorkijk 2040 Het is aannemelijk dat het Gelders Natuurnetwerk voor 2040 in zijn geheel voltooid is. Doorkijk naar deelgebieden Voor dit aspect kan geen doorkijk op het niveau van deelgebieden gegeven worden. Conclusie De autonome ontwikkeling is beoordeeld met kwaliteitsniveau ‘groen’, een verbetering ten opzichte van de huidige situatie. Dit omdat de verwachting is dat de laatste projecten binnenkort worden afgerond en er geen sprake is van een restantopgave in de gemeente Aalten.