A8. Raadsmededeling 101-2026 Akkoord van Groenlo Monitor 2025
Tekst van het document
➔ Oude IJsselstreek geeft aan de inwonersadviseurs en hun werkwijze mogelijk te integreren in de regionale aanpak met het Energieloket. Winterswijk geeft aan meerwaarde te zien om weer aan te sluiten bij het Energieloket en wil dit met Energieloket en de werkgroep verder verkennen. Beide gemeenten geven wel aan dat hun lokale aanpak meer biedt dan het huidige Energieloket. Het adopteren van die aanpakken door Energieloket heeft meerwaarde. D. Laten we niet vergeten dat het vooral mensenwerk is Een rode draad door de sessie was ook de ‘mens-kant’ met (kloppende) tegelwijsheden als ‘samenwerken is een werkwoord’; ‘het gaat erom hoe je iets zegt’. De samenwerking kunnen we versterken door elkaar meer op te zoeken, elkaars sterktes/zwaktes te kennen en onderlinge relaties te verbeteren. Of, in één woord: Teambuilding. Overtrokken geïdealiseerd: de Achterhoekse Energietransitie moet voelen als de veilige haven waar je als professional gewaardeerd voelt en tot je recht komt, en waarbij het eigenlijk niet uitmaakt welke gemeente je werkgever is. ➔ We willen open en eerlijk naar elkaar zijn, en elkaar aanspreken op gedrag of resultaten. We gaan structureel samenwerkdagen op locatie organiseren. Dit kunnen we combineren met een DUCO, RES-regie, kennissessie of praktijkbezoek, maar hoeft niet. We gaan intervisie doen over hoe we samenwerken en vergaderen (besluiten).
➔ We moeten de groep ook versterken in kwaliteit en capaciteit. Starters en zij-instromers willen we aantrekken en goed laten landen in de samenwerking. 2.2 Conclusies aan het einde van de sessie De highlights van de dagbegeleider om prioriteit te geven • Capaciteit, ontmoeting en tijd ontzorgen. Contactmomenten buiten de vergaderingen om. • Iedereen conformeren aan regionale afspraken. • Rolonduidelijkheid wegnemen en mandaten afspreken. • Elkaar feedback geven, elkaar aanspreken. Reacties van aanwezigen: Waar ben je blij mee in de samenwerking? • Akkoord van Groenlo, mooie stip op de horizon; hoe we überhaupt regionaal samenwerken ondanks de complexiteit; zonder wrijving geen glans; als regio zijn we een voorbeeld in samenwerking. • ONS Energieloket Achterhoek; dat er resultaat komt in verduurzaming. • Dezelfde intrinsieke motivatie; we willen allemaal regionaal samenwerken, hoe verschillend we ook zijn. • De regiocollega’s: betrokken; grote enthousiasme, passie, inzet voor de mooie spannende, uitdagende opgave; we staan we elkaar klaar; vakidioten; de discussie, hoe hoogover ook, gaat altijd over de inhoud. • Dat deze bijeenkomsten georganiseerd zijn en we kritisch zijn op samenwerking en open staan voor vervolgstappen; dat we gezamenlijk openstaan om te leren. • De lef van onze wethouders richting provincie en rijk.
• De gezamenlijke uitvoering: WACO coördinator; AGE bv; SMP-aanvraag; werkgroepen die zaken uitwerken. Stickers: Wat kan er beter in de samenwerking? Of, wat wil je meer uit de samenwerking krijgen? • 9. tijd/ontzorgen: weinig contactmomenten buiten reguliere vergaderingen, teambuilding. • 8. Rol- en structuuronduidelijkheid in de samenwerking; mandaat voor werkverdeling. • 8. Conformeren aan regionale afspraken; bestuurlijke, ambtelijk en organisaties. • 5. Elkaar eerlijke feedback geven en samen professioneel leren, bestuurlijk en ambtelijk. • 3. AvG afspraak: elkaar aanspreken. In de praktijk doen we dat niet op resultaten/voortgang. • 3. Kennis, de energietransitie is voor iedereen nieuw, gebrek aan kennis is soms moeilijk. • 2. tijd nemen voor feedback geven. • 2. Capaciteit, iedereen is te vol. Regio kan ontzorgen. • 1. zichtbaar/deelbaar maken wat er al is (collectieve geheugen). • 1. onevenredige bijdrage; er zijn gemeenten die zich in verhouding meer inzetten voor de regionale samenwerking dan anderen. • 1. gebrek aan bestuurlijke daadkracht/doorzetkracht. • 1. goede sturing, betrokkenheid bestuurders onvoldoende. • 0. meer lef/eigenheid in de samenwerking om de doelen te bereiken. • 0. verschillen tussen de organisaties: tempo, focus, cultuur, werkdruk, bezetting, kwaliteit in doel en resultaat. Verschil in formats/gemeentelijke context, politieke keuzes.
Bijlage 3: Analyse werkwijze gemeenten en samenwerking We hebben de inspanningen van de afzonderlijke gemeenten in kaart gebracht en een kwantitatieve analyse gemaakt van de samenwerking. Er zijn vragen gesteld over de afzonderlijke inspanningen van de gemeenten maar ook over hoe er gedacht wordt over de regionale samenwerking. De gemeentelijke inspanningen zijn in kaart gebracht door het invullen van een vragenlijst. Deze vragenlijst is besproken met de werkgroep. De vragenlijst en de gesprekken waren de input voor dit document. Het gaat nadrukkelijk over een zelfevaluatie, een bepaalde subjectiviteit zit in de antwoorden. Zo heeft niet elke gemeente de vragen op dezelfde manier begrepen. In dit document beschrijven we de uitkomsten van de kwalitatieve analyse en geven een samenvatting. 3.1 Grootte van gemeente, aantal fte’s en budget Niet iedere gemeente in de Achterhoek is even groot. De grotere gemeenten hebben doorgaans meer budget en meer personeel voor het behandelen van hetzelfde aantal vakgebieden als de kleinere gemeenten. Dat maakt het op bepaalde terreinen moeilijk gemeenten met elkaar te vergelijken. Op een aantal onderdelen, waar het zinvol is, hebben we daarom naast de absolute cijfers ook relatieve cijfers in kaart gebracht om gemeenten te vergelijken. Hieronder ter indicatie de inwoneraantallen afgerond per 1000 inwoners.
De Rijksoverheid heeft budget toegezegd tot en met 2030 voor de uitvoering van het Klimaatakkoord. Hierdoor is vanaf 2025 meer budget beschikbaar gekomen voor de personele inzet van gemeenten voor deze uitvoering. In de jaren 2023, 2024 en 2025 is er een SpUk CDOKE1 geweest. Hierdoor is ook in de Achterhoek meer personeel geworven voor de energietransitie. Voor 2026 zijn ‘CDOKE-gelden’ in het gemeentefonds opgenomen (zie ook 3.1.3) 3.1.1 Capaciteit per gemeente (fte’s) Er is per gemeente een inventarisatie gedaan van het aantal medewerkers dat zich bezighoudt met energietransitie, in fte’s. De cijfers geven de inschattingen op 1-1-2026 weer en worden weergegeven in de figuur hieronder. De nog niet ingevulde vacatures zijn meegerekend. Het zijn de fte's die betrekking hebben op energietransitie, dus géén klimaatadaptatie of circulaire economie. De 1 Spuk CDOKE: Capaciteit Decentrale Overheden voor Klimaat- en Energiebeleid https://www.rvo.nl/subsidies- financiering/cdoke.
administratieve, juridische en financiële ondersteuning binnen gemeenten is niet meegeteld, maar RO-werkzaamheden en communicatie wel. Ook de inhuur van bijvoorbeeld projectleiders op specifieke thema’s die deels met energietransitie te maken hebben is niet meegerekend2. De figuur hieronder geeft het absolute aantal fte’s weer, er is geen onderscheid is gemaakt tussen grotere en kleinere gemeenten. Figuur 1: aantal fte’s in totaal per gemeente (met en zonder uitvoering). Met "uitvoering" worden de ambtenaren bedoelt die individueel mensen adviseurs over verduurzaming van hun woningen, en hiervoor beschikbare subsidies en leningen. Het gaat over bijvoorbeeld energiecoaches en inwonersadviseurs. Uitvoeringscapaciteit gemeenten vs. inzet Energieloket Achterhoek De grafieken met het aantal fte per gemeente geven een globaal beeld maar zijn niet helemaal goed vergelijkbaar door; o de inzet van overig gemeentelijk personeel voor de uitvoering (bij 3 van de 8 gemeenten); o de inzet van het Energieloket (bij 7 van de 8 gemeenten); o de extra taken die zijn belegd bij het Energieloket door sommige gemeenten. Aantal fte’s en inzet Energieloket Voor Energieloket Achterhoek zijn in totaal 40 mensen werkzaam vanuit Agem Energie Experts, waarvan 29 in directe uitvoering (ca. 20 fte’s) en 11 in directie, management en staf (ca. 6,5 fte’s).
Daarnaast zijn in de externe schil 25 vrijwillige energiecoaches, 5 bespaarcoaches, 1 cultuurverbinder/tolk, 6 energieadviseurs, 2 financieel adviseurs en 3 projectadviseurs/ondersteuners actief. Dit personeel wordt deels projectmatig in 8 gemeenten ingezet (in Doesburg wel, in Winterwijk niet), waardoor de inzet niet gelijk verdeeld is over de 8 gemeenten. Drie gemeenten hebben specifieke mensen in dienst voor de uitvoering. Het gaat om de energiecoach in Bronckhorst, de inwonersadviseurs in Oude IJsselstreek en het personeel van het gemeentelijke duurzaamheidscentrum in Winterswijk. Voor Bronckhorst en Oude IJsselstreek is deze inzet supplementair aan de inzet van het Energieloket Achterhoek. Winterswijk maakt geen gebruik van het Energieloket. De overige gemeenten beleggen deze uitvoerende taken geheel bij het Energieloket. De inzet van het Energieloket voor de gemeenten is substantieel (26,5 fte’s), maar niet meegenomen in de figuren 1 en 2. Daarnaast hebben sommige gemeenten extra taken belegd bij het Energieloket, terwijl andere gemeenten die met eigen personeel uitvoeren. 2 De precieze aantallen zijn bekend en opvraagbaar.
Analyse: wat valt erop bij de personele inzet van de gemeenten? Op 1-1-2026 worden er ongeveer 47 fte’s vervuld in de energietransitie in de acht gemeenten van de Achterhoek. Daarnaast zijn er 26,5 fte’s (betaalde krachten) vervuld bij Energieloket Achterhoek, alleen de gemeente Winterwijk maakt hier geen gebruik van. Er zijn regionaal meerdere openstaande vacatures en er zijn regelmatig wisselingen van medewerkers. Bij een aantal gemeenten werken geen vaste krachten, maar tijdelijke mensen (inhuur). Deze ingehuurde krachten werken vaak aan specialistische onderwerpen, zoals windenergie. De inzet van het Energieloket is niet meegenomen in de analyse. Als we kijken naar het totale aantal fte’s dan valt op: o Als we de uitvoerende capaciteit meetellen dan heeft Winterswijk de meeste fte’s (10,9 fte’s), gevolgd door de gemeenten Berkelland (7,4 fte’s), Montferland (6,3 fte’s) en Oude IJsselstreek (6,2 fte’s). Omdat de gemeente Winterwijk geen gebruik maakt van het Energieloket en eigen uitvoeringscapaciteit heeft, is dit hogere getal te verklaren. o Zonder de uitvoerende taken heeft de gemeente Berkelland het meeste personeel (7,4 fte’s), gevolgd door Winterswijk (6,3 fte’s) en Montferland (6,3 fte’s). o In totale aantallen vormen de gemeenten Bronckhorst (5,65 fte’s) en Doetinchem (5,62 fte’s) de middenmoot.
Zonder de uitvoerende capaciteit is ook de gemeente Oude IJsselstreek een middenmoter (5,0 fte’s). o In absolute aantallen hebben twee gemeenten, namelijk Oost Gelre en Aalten, veel minder personeel in dienst dan de andere gemeenten (Oost Gelre heeft 3,5 fte’s, Aalten 2,3 fte’s). Deze gemeenten horen bij de kleinere gemeenten maar hebben echter wel te maken met hetzelfde aantal thema’s, dat ze met minder mensen moeten behandelen. Een kleinere gemeente als Winterwijk heeft meer mensen in dienst. De komende jaren zal de uitvoeringscapaciteit voor de uitvoering van het klimaatakkoord nog verder moeten toenemen. Het onderzoek van de Raad van het Openbaar Bestuur (ROB) gaat uit van een flinke stijging. Dit zijn niet alleen gemeentelijke arbeidskrachten, maar ook het personeel van het Energieloket en adviesbureaus die ingehuurd worden. Doorkijkje naar de toekomst? De Rijksoverheid heeft geld voor de uitvoering van het Klimaatakkoord toegezegd tot en met 2030. In 2026 is uitvoeringsgeld via het gemeentefonds uitgekeerd. Voor de jaren 2026 t/m 2030 is er budget toegezegd. Voor de periode na 2030 is er nog geen toezegging. De ROB heeft wel inschattingen gemaakt voor de inzet van gemeenten voor de energietransitie.
Het ROB onderzoek3 geeft aan dat bijvoorbeeld een relatief kleine gemeente als Winterswijk (29.000 inwoners) rond 2030 minimaal 15-20 fte’s nodig heeft voor alleen de hoofdtaken op het gebied van de energietransitie (Klimaatakkoord). Dat betekent voor alle gemeenten in onze regio nog een behoorlijke stijging in het aantal fte’s in de komende 4 jaar ten opzichte van nu. Naar verwachting wordt de CDOKE-regeling vanaf 2027 vervangen door een bijzondere fondsuitkering (BFU). De middelen zijn ook beschikbaar voor de periode 2027 t/m 2030, maar de uitkeringsvorm na 2026 is nog niet bepaald. 3 Het ROB onderzoek dat aan deze fte inschatting ten grondslag ligt is te vinden op: www.raadopenbaarbestuur.nl/site/binaries/site-content/collections/documents/2024/02/21/onderzoek-kosten- decentrale-uitvoering-van-het-klimaat--en-energiebeleid/Rapport+Kostenonderzoek+klimaat-+en+energiebeleid+- +AEF+en+Improven.pdf Ook is het de verwachting dat de rijksmiddelen voor de energietransitie (zoals de CDOKE-middelen) niet voldoende zijn en dat gemeenten waarschijnlijk ook middelen via de eigen begroting nodig hebben. 3.1.2 Budget voor de energietransitie Hieronder staat een lijst van de verschillende budgetten die beschikbaar zijn bij gemeenten voor de energietransitie. • | Rijksbudget en Specifieke Uitkeringen (SpUk’s): uitkering vanuit het Rijk, gelabeld voor een specifiek thema of doelgroep.
De afgelopen jaren zijn er meerdere SpUk’s beschikbaar gekomen voor gemeenten. Deze zijn meestal voor meerdere jaren en er is een verantwoording nodig aan het Rijk. Soms worden budgetten, gelabeld voor de energietransitie, via het gemeentefonds uitgekeerd, zoals de CDOKE gelden voor 2026. o | SpUk LAI/NIP (3 tranches samen, tot eind 2028 en met mogelijke verlening tot 2030) o | SpUk energiearmoede (2022 tot eind 2027) o | CDOKE-middelen (vanaf 2026 uitgekeerd via gemeentefonds i.p.v. SpUk, in 2023, 2024 en 2025 was er een SpUk CDOKE) • | Gemeentelijke budgetten: vrij besteedbaar budget op de gemeentelijke begroting. Bij de gemeentelijke budgetten is de afbakening voor energietransitie niet altijd helder. Deze budgetten zijn soms algemener omschreven als: duurzaamheid en klimaatbeleid. Hierdoor kunnen er ook andere uitgaven uit betaald worden. Daarnaast zijn sommige budgetten jaarlijks en andere meerjaarlijks. • | Regionale budgetten: deze budgetten komen ten goede aan alle gemeenten gezamenlijk. Bijvoorbeeld voor de uitvoering van de Regionale Energiestrategie of het werven van een regionale warmtecoördinator. Deze budgetten zijn niet meegenomen bij de inventarisatie per gemeente. Budget voor leningen en investeringen is ook niet meegenomen. • | Overige budgetten: dit zijn bijvoorbeeld specifieke fondsen (volkshuisvestingsfonds, bestemmingsreserve e.d.).
Er is een overzicht gemaakt van de beschikbare middelen per gemeente | 4. In figuur 3 staat een overzicht van de jaarlijkse budgetten beschikbaar voor energietransitie in 2026, afhankelijk van de grootte van de gemeente. In figuur 4 staat een overzicht (afhankelijk van de grootte van de gemeente) van budgetten die meerjarig zijn, het gaat hierbij vooral over SpUk’s. 40000 | Budget jaarlijks per 1.000 inwoners | Aalten 35000 | Berkelland 30000 25000 | Bronckhorst 20000 | Doetinchem 15000 | Montferland 10000 5000 | Oost Gelre 0 | Oude IJsselstreek CDOKE 2026 | gem budgetten | Winterwijk jaarlijks Figuur 3: jaarlijkse budgetten (voor 2026) met 1000 inwoners 4 De exacte bedragen zijn opvraagbaar. Figuur 4: budgetten voor meerdere jaren per 1.000 inwoners Analyse: wat valt op bij de beschikbare budgetten van de gemeenten? o De CDOKE gelden worden in 2026 binnen het gemeentefonds uitgekeerd. De bedragen die beschikbaar zijn voor de capaciteitsuitbreiding zijn wel duidelijk gelabeld. Deze bedragen zijn, per 1.000 inwoners, min of meer gelijk, er zijn wel afrondingverschillen. Dit betekent ook dat grote gemeenten in totaal meer CDOKE hebben dan de kleinere gemeenten. Zo heeft gemeente Aalten € 907.653,- CDOKE-geld gekregen voor 2026 en de gemeente Doetinchem meer dan twee keer zoveel, namelijk € 1.977.391.- Hetzelfde geldt voor de hoogte van de SpUk CDOKE van 2023, 2024 en 2025.
(Deze SpUk gelden zijn vaak nog niet helemaal uitgeput). o Gemeente Aalten heeft wel CDOKE-geld gehad maar het is nog niet duidelijk of c.q. hoeveel daarvan wordt ingezet voor de energietransitie. o Voor de ‘SpUk LAI/NIP’, bedoeld voor woningisolatie van woningen met een laag energielabel, is er veel budget beschikbaar. De bedragen hangen af van het aantal woningen dat een laag label heeft. Het zijn bedragen die in 3 tranches overgemaakt zijn en we hebben tot 2028 de tijd het budget uit te geven. Deze periode kan twee keer verlengd worden met één jaar. Opvallend is dat Doetinchem vanuit het Rijk een lager budget per 1.000 inwoners ontvangen heeft. Dit heeft waarschijnlijk te maken met dat er minder woningen zijn met een laag energielabel. o De ‘SpUk Aanpak energiearmoede’ is voor de periode 2022-2027. Eind 2025 en 2026 komen er nieuwe bedragen, die zijn nu nog niet meegenomen. De onderlinge verschillen hebben te maken met het aantal inwoners met een laag inkomen in de gemeente. Zo heeft Oost Gelre minder mensen met een laag inkomen dan de gemeenten Oude IJsselstreek en Bronckhorst. o Bij de gemeentelijke budgetten is het opvallend dat Oost Gelre het meeste budget heeft en Berkelland geen gemeentelijk budget (wel meerdere projectbudgetten en reserves). De overige gemeenten zitten ongeveer in de middenmoot. Bij Aalten kan er sprake zijn van een dubbeltelling5.
o De overige budgetten zijn vooral hoog bij gemeente Doetinchem. Hier zitten flinke budgetten uit het Volkshuisvestingsfonds6. 5 Bij de gemeente Aalten kan er sprake zijn van een dubbeltelling. Het is op dit moment onduidelijk hoe de CDOKE- gelden worden ingezet. Het kan zijn dat een deel hiervan ingezet wordt voor de energietransitie. De budgetten staan bij de gemeentelijke budgetten en de overige budgetten. 6 Het Volkshuisvestingsfonds is meegenomen door Doetinchem, andere gemeenten zoals Bronckhorst, hebben deze budgetten niet meegenomen in het overzicht. 0 20000 40000 60000 80000 100000 120000 140000 160000 180000 200000 SpUk energie- armoede tot eind 2027 SpUk LAI tot eind 2028) meerjarige overige budgetten Meerjarige budgetten per 1.000 inwoners Aalten Berkelland Bronckhorst Doetinchem Montferland Oost Gelre Oude IJsselstreek Winterwijk 3.2 Regionaal werk, deelname aan werkgroepen We werken veel regionaal samen, op verschillende terreinen stemmen we beleid en uitvoering af. Deze manier van werken houdt in dat gemeenten werk verzetten dat ten goede komt aan alle acht de Achterhoekse gemeenten. Gemeenten hoeven niet deel te nemen aan alle werkgroepen, het idee is dat een afvaardiging van de regio een beleidsterrein of activiteit uitwerkt.
Er is in beeld gebracht (tabel en figuur) hoeveel elke gemeente bijdraagt aan deze verschillende regionale werkzaamheden binnen de energietransitie. Dit hebben we gedaan door deelname aan de werkgroepen te inventariseren7. Er zijn een aantal ambtelijke overleggen waar elke gemeente aan meedoet: het DUCO overleg, het WACO overleg, de aanpak energiearmoede, en de RES-regie groep. Hieronder staat een tabel en figuur met de totale inzet voor de regionale samenwerking per categorie (Onafhankelijk van de grootte van de gemeente). Voorzitter/ secretaris werkgroep Lid werkgroep Startende Werkgroep* Bestuurder (inzet/ trekker) Overige regionale inzet Totaal Aalten 1 5 2 1 0 9 Berkelland 4 8 2 2 2 18 Bronckhorst 0 5 1 2 0 8 Doetinchem 2 6 0 2 1 11 Montferland 2 6 0 3 1 12 Oost Gelre 1 8 0 2 0 11 Oude IJsselstreek 2 6 5 5 0 18 Winterswijk 1 5 0 1 1 8 *Er zijn een aantal startende werkgroepen, niet iedereen heeft zich al opgegeven Figuur 5: Regionale inzet, onafhankelijk van de grootte van de gemeente. 7 Deze inventarisatie geeft een indicatie van de inzet per gemeente, maar heeft maar een beperkte kwantitatieve waarde. Immers, niet iedere vorm van inzet vraagt evenveel werk. Sommige werkgroepen zijn erg actief met veel inbreng van de leden, anderen werken minder intensief.
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Regionale inzet, onafhankelijk van de grootte van de gemeente vr/sec WP lid WG startende WG* bestuurder overige regioale inzet Analyse: wat valt erop bij de regionale inzet van de gemeenten? Als we de inzet per gemeente bekijken voor de regionale samenwerking, dan valt het volgende op: o Gemeente Berkelland heeft een leidende rol in de regionale samenwerking. Berkelland is vaak betrokken in werkgroepen als voorzitter of secretaris, medewerkers zijn actief in regionale werkgroepen als lid. Oude IJsselstreek volgt als tweede actieve gemeente. o De middengroep is Oost Gelre, Aalten, en Montferland. Gemeente Aalten scoort met name hoog door de opgave voor startende werkgroepen. Dat geeft aan dat er meer regionale samenwerking gezocht wordt in de nabije toekomst. o Doetinchem en Winterwijk zitten weliswaar in een beperkt aantal werkgroepen maar het zijn wel belangrijke werkgroepen. Ook is de inbreng van beide gemeenten in deze werkgroepen aanzienlijk. Beide gemeenten hebben een aanzienlijke inzet van individuele ambtenaren op specifieke dossiers. Denk aan werkgroep Energieloket en de RES (Doetinchem) en Monitoring en TBW (Winterswijk). o De gemeente Bronckhorst heeft de een lage inbreng in de werkgroepen en als enige gemeente geen voorzitters- of secretarisrol in een werkgroep.
o Voor de inzet van bestuurders geldt dat elke gemeente heeft een regionale rol heeft; bij dat Aalten, Winterswijk en Doetinchem is dat echter maar één regionale rol. 3.3 Koppeling gemeentelijk programma aan het RU23 3.3.1 De mate waarin het regionale beleid is geborgd in de gemeenten Regionaal hebben we het RU23; het ‘Regionale Uitvoeringsprogramma Energietransitie 2023’. Hierin staan duidelijk de opgaven voor de gemeenten tot 2030. We hebben de opgaven verdeeld over 7 speerpunten. Elk speerpunt heeft een indicator dat gemeten wordt. De meting van de resultaten vindt apart plaats (o.a. met DatalabGo). Er is geïnventariseerd in welke mate gemeenten een programma hebben voor de energietransitie, of deze is gekoppeld aan het regionale RU23 en in welke mate er gerapporteerd wordt in de P&C cyclus en de gemeenteraad. Aanwezigheid gemeentelijk programma energietransitie/ jaarplan o.i.d.
Koppeling tussen gemeentelijk programma en doelen/speerpunten RU23 RU23 genoemd in P&O cyclus (begroting, berap, jaarrekening) Informeren van gemeenteraad over RU23 als geheel of op onderdelen? Aalten ja ja nee, wel op onderdelen Ja, via jaarplan duurzaamheid en op onderdelen Berkelland ja ja ja Ja, jaarlijks via factsheets Bronckhorst ja ja ja Ja, via routekaart/energie Doetinchem ja gedeeltelijk ja Nee, wel op onderdelen Montferland ja ja nee Ja, RU23, monitoring RU en projectagenda Oost Gelre ja (geen jaarplan) ja ja Ja Oude IJsselstreek ja ja ja Ja, RU23, monitoring RU en op onderdelen Winterswijk nee nee nee Per onderdeel Opmerkingen per gemeente: Aalten: | Het RU23 is meegenomen als onderdeel van het ‘Jaarplan Duurzaamheid’, dat breder is dan de energietransitie. Het RU23 wordt niet apart genoemd, het Akkoord van Groenlo wel. Berkelland: | Speerpunten komen overeen met gemeentelijk uitvoeringsplan. Het zijn dezelfde onderwerpen, maar op verschillende schaalniveaus. Bronckhorst: | De herijkte routekaart is in 2024 vastgesteld en gekoppeld aan het RU23. Doetinchem: | Er is een lokale energiestrategie met een uitvoeringsagenda. Deze is niet direct gekoppeld aan het RU23. De doelstellingen staan wel volledig in lijn met de uitvoeringsagenda. Montferland: | Er is een uitvoeringskader ‘Montferland Energieneutraal 2024-2027’ en een jaarlijkse projectagenda.
De doelstellingen in het uitvoeringskader (korte termijn) zijn in lijn met het RU23. Oost Gelre: | Er is een ‘Uitvoeringsprogramma 2024-2030’, die is afgeleid van het RU23, maar geen jaarplan. De gemeenteraad wordt jaarlijks geïnformeerd over de voortgang van de uitvoeringsagenda. Hierbij wordt ook de link gelegd met het RU23. Oude OIJ: | Het RU23 is één op één doorvertaald naar een gemeentelijk uitvoeringsprogramma (GU24-30). Er is ook een jaarplan. De raad wordt geïnformeerd over het RU23, GU24, de monitoring en op onderdelen. Winterswijk: | De lokale ‘Uitvoeringsagenda Duurzaamheid’ liep van 2019-2022. Er is geen beleidsmatige doorvertaling van regionale naar lokale doelen. Er is een ‘teamplan 2025’, wat focust op de lopende projecten en de organisatorische randvoorwaarden. Projecten komen wel grotendeels overeen met het RU23. Analyse: wat valt erop bij de koppeling van het RU23 aan de gemeentelijke programma’s? o | De meeste gemeenten hebben het regionale uitvoeringsprogramma gekoppeld aan het lokale programma. De manier waarop dit gebeurt, en hoe uitgebreid, varieert per gemeente. o | Alleen de gemeente Winterswijk geeft aan dat de programma’s niet gekoppeld zijn. Er is geen actueel beleid. In de uitvoering en in projecten wordt wel meestal aangesloten bij de regionale aanpak.
o | De gemeente Doetinchem stuurt aan op de onderdelen van het regionale uitvoeringsprogramma maar heeft deze niet specifiek benoemd. 3.3.2 Speerpunten uit het RU23 In het RU23 zijn doelen gesteld die vertaald zijn naar 7 speerpunten. Er is geïnventariseerd welk cijfer de gemeenten zichzelf geven voor het behaalde resultaat op deze verschillende speerpunten. Ook is | aan gemeenten gevraagd of de behaalde resultaten zijn gehaald door gemeentelijke inspanning of door de regionale inspanningen. Het gaat om een zelfevaluatie van de gemeenten. | Hieronder staan de hoofdlijnen van de antwoorden per gemeente en per speerpunt. Het valt op dat de eigen beoordeling door de gemeenten nogal verschillen. Sommige gemeenten zijn erg kritisch op zichzelf, andere daarentegen zijn erg positief. De kwantitatieve, cijfermatige beoordeling is in bijlage 1 gedaan. Speerpunt 1: Huishoudens isolatie Een kwart van de woningen (regionaal 36.000-40.000 st.) heeft energielabel B of beter (Dit doel is aangepast. Het was een kwart van de woningen zet minimaal 1 labelstap naar minimaal energielabel B). Resultaat: o We halen voldoende resultaat op woningisolatie. Maar er is ook nog veel te doen. Inspanning en opmerkingen: o Een aantal gemeenten geeft aan dat het resultaat vooral komt door de gemeentelijke inspanning (Winterswijk, Oude IJsselstreek, Doetinchem).
o Anderen zeggen dat het veelal door de regio (Energieloket) komt (Berkelland). o Meerdere gemeenten zeggen dat de samenwerking met het Energieloket, en manier waarop het Energieloket werkt, moet worden verbeterd. Speerpunt 2: Huishoudens verwarming Een kwart van de woningen (regionaal 36.000-40.000 st.) stapt over naar een (hybride) warmtepomp. Resultaat: o Het resultaat is slecht tot matig, sommige gemeenten zeggen op een kwart van de opgave zitten. o Door het wegvallen van de verplichting van een (hybride) warmtepomp in 2026 is de snelheid eruit. o Door netcongestie in de wijken wordt het gebruik van (hybride) warmtepomp geremd. Inspanning en opmerkingen: o De inspanning op gemeentelijk niveau is over het algemeen laag. o Gemeente Doetinchem geeft aan bezig te zijn met duurzaam verwarmen (warmtenetten) in bepaalde wijken. o Er te weinig kennis bij het Energieloket op dit terrein. o Het is logisch om ons eerst te concentreren op het isolatiespoor en dan pas de stap naar aardgasvrij (veelal de warmtepomp) te maken. Het warmteprogramma speelt hier een grote rol. o In enkele gemeenten zijn de woningbouwcoöperaties actief (o.a. in gemeente Oude IJsselstreek). Speerpunt 3: Huishoudens zon pv De totale productie van zonnepanelen op huizen is verdubbeld (naar 1.196 TJ). Resultaat: Een ruime voldoende, het aantal zonnepanelen op woningen is de laatste jaren flink gegroeid.
o Het afschaffen van de salderingsregeling, en in minder mate de netcongestie, remt de ontwikkeling van zon-op-daken van woningen. We lagen op koers maar of de verdubbeling gehaald kan worden is nog maar de vraag. Inspanningen en opmerkingen: o De ontwikkelingen voor zon-op-daken van woningen zijn veelal autonome ontwikkelingen. De gemeenten Bronckhorst, Oost Gelre en Winterswijk zijn wel actief geweest (bijvoorbeeld met subsidies). o Speerpunt 4: Gebouwen besparing Verbetering van de gemiddelde isolatiegraad van alle gebouwen naar energielabel B of beter en 12.5% van de warmtevraag is afkomstig van duurzame warmtebronnen i.p.v. gasgestookt. Resultaat: o Het resultaat is mager. Er is weinig zicht op deze diverse doelgroep en de behaalde resultaten. Inspanningen en opmerkingen: o Er zijn te weinig zichtbare inspanningen en wat er gebeurt is vooral op gemeentelijk niveau. o Het DOA (Duurzaam Ondernemerscentrum Achterhoek) moet een regionale rol spelen, vooralsnog zijn de inspanningen (en de resultaten) onvoldoende. o Bedrijvenkringen zijn in een enkele gemeente (Berkelland) actief maar vraaggestuurd. o De ODA (Omgevingsdienst Achterhoek) heeft een controlerende en adviserende rol. De verplichting dat kantoren minimaal van label C moet hebben is goed opgepakt. Verder is de rol van de ODA onduidelijk.
o Verduurzamen van gemeentelijk vastgoed is bij sommige gemeenten goed (Oost Gelre, Montferland, Bronckhorst), anderen zijn begonnen met de aanpak (Oude IJsselstreek). o Verduurzamen van maatschappelijk vastgoed: er is geen grip op deze groep, weinig aandacht. Speerpunt 5: zon op gebouw/RES De productie zal moeten verdubbelen om de RES-opgave te halen. Resultaat: o Het resultaat is matig, zon-op-gebouw liep eerst goed maar stokt nu. o Er zijn ook enkele postcoderoosprojecten gerealiseerd. Inspanning en opmerkingen: o Het project ‘Zonnige bedrijven’ liep goed, er is ook voldoende potentie, maar door netcongestie is bijna alles stilgevallen. o Voor de toekomst gaan we onderzoeken en inzetten op wat er nog wel kan. o De inspanningen zijn veelal gemeentelijk. o Gemeente Montferland heeft het voornemen zon op dak af te dwingen bij toekomstige bedrijventerreinen waarvoor (een deel van de grond) nu nog in eigendom van de gemeente is. Speerpunt 6: Windenergie/RES Minimaal 23 windmolens van 5.5 MW. Resultaat: o Gemeenten beoordelen het resultaat heel verschillend. Drie gemeenten hebben al windmolens (Montferland, Aalten, Oude IJsselstreek). Opmerkelijk is dat twee gemeenten zonder windmolens (Oost Gelre en Bronckhorst) wel hoge cijfers geven voor het resultaat. Inspanningen en opmerkingen: o In de gemeenten Aalten en Winterswijk zijn er nog weinig ontwikkelingen om het doel te halen.
Ook in gemeente Doetinchem ligt dit speerpunt al geruime tijd stil. Er wordt gewacht op landelijke richtlijnen. Er is al wel een zoekgebied en een principeverzoek ingediend. o Meerdere gemeenten hebben wel beleid vastgelegd, een zoekgebied en ook regels vastgesteld voor lokaal eigendom (gemeenten Berkelland, Oost Gelre, Montferland en Bronckhorst). o Inspanningen zijn voornamelijk gemeentelijk. o In gemeenten Montferland en Oude IJsselstreek is een principeverzoek in de maak voor een nieuw windproject in het daarvoor aangewezen voorkeurszoekgebied. Speerpunt 7: Zon-op-veld/RES De RES-opgave van 0.210 TWh wordt behaald mits de zon-op-land projecten in de pijplijn worden gerealiseerd (dat was in nov 2023 nog 200 ha). Resultaat: o Het resultaat is goed, het regionale doel is gehaald door 5 gemeenten (Berkelland, Doetinchem, Oost Gelre, Oude IJsselstreek en Winterswijk). o De gemeenten Aalten, Montferland en Bronckhorst hebben niet of nauwelijks bijgedragen aan het regionale doel. Inspanningen en opmerkingen: o Inspanningen zijn vooral gemeentelijk geweest. o Twee gemeenten hebben beleid dat zon-op-landbouwgrond/veld niet toelaat. o Door netcongestie is meer zon-op-veld niet wenselijk, er wordt ingezet op windenergie.
3.4 Wat zijn de sterkte en zwakte punten van jouw gemeente? Sterke en zwakke punten Elke gemeente heeft aangegeven wat ze volgens zichzelf goed doen en wat minder goed, op lokaal niveau. De exercitie is constructief bedoeld om de komende jaren door te kunnen gaan met de sterke punten en de zwakke te verbeteren. Ook kunnen gemeenten van elkaar leren. Ook zijn algemene opmerkingen gemaakt. De laatste zijn samengevoegd voor alle gemeenten. Sterke en zwakke punten Wat zijn de sterke punten van jouw gemeente t.a.v. de energietransitie? Wat gaat goed op lokaal niveau? Wat zijn de zwakke punten van jouw gemeente t.a.v. de energietransitie? Wat loopt moeizaam op lokaal niveau? Aalten (+) Korte lijntjes, met weinig capaciteit toch veel resultaat mede dankzij de regionale samenwerking. (-) Ambtelijke capaciteit is een aandachtspunt, deelname aan regionale werkgroepen kan beter. Berkelland (+) Interne afstemming met anders collega’s gaat steeds beter. Doel zon-op-land is gehaald, contact met bedrijfsleven is goed, en het windkader is een landelijk voorbeeld (samen met gemeente Oost Gelre). (-) De interne afstemming met anders beleidsvelden moet richtinggevend worden. De communicatie intern en naar buiten moet verbeteren. Meer afgestemde aandacht voor specifieke doelgroepen.
Bronckhorst (+) Verbinding tussen de technische invalshoek en de communicatie, gedragspsychologie en marketing in de warmtetransitie. Hier is een aanpak voor ontwikkeld. Dit kunnen we regionaal inbrengen. (-) Echt meters maken in de warmtetransitie en de samenwerking met de andere gemeenten, het Energieloket en bedrijven verbeteren. Doetinchem (+) De samenwerking is goed, net als de ontwikkeling van warmtenetten, de relatie nieuwbouw en energietransitie, voorloper in de warmtetransitie, inzet op NVI en SMP. (-) Communicatie kan beter, maar hiervoor moet eerst de regionale aansturing van het Energieloket op orde zijn. Er zijn geen uren binnen de vakgroep duurzaamheid toegekend aan verduurzaming van maatschappelijk vastgoed (m.u.v. CO₂ prestatieladder). Montferland (+) Het team staat goed. Voorloper bij de warmtetransitie. Samenwerking met andere afdelingen andere organisaties is goed. Er is bestuurlijk commitment zowel bij portefeuillehouder als de gemeenteraad. (-) Samenwerking met inwoners loopt moeizaam; hoe bereiken we het stille midden en niet alleen de voorlopers? Inwonersactivatie moet nog beter, zeer hoge inspanning levert nog weinig op. De organisatiegraad op onze bedrijventerreinen is slecht en dat is toch wel een voorwaarde om daar een goed project op te starten, juist samen met die bedrijven.
Tot slot meer focus aanbrengen, zoals we gaan doen met de programmatische aanpak Energieloket (doelgroepen/woningtypen e.d.). Oost Gelre (+) Met beperkte middelen zoveel mogelijk bereiken. We zijn inventief, zoeken de speelruimte, stemmen af met de markt. Belangrijk zijn de regionale regelingen; hier profiteren we van en werken coöperatief mee. (-) De beperkte formatie, te weinig expertise op alle onderdelen. Er is geen programmaplan en duidelijke aansturing. Integraal werken kan beter. Er zijn veel deelonderwerpen waar we niet of te weinig aan toekomen, regionale expertise op deze onderdelen zou een uitkomst zijn. Oude IJsselstreek (+) Een fijn team, goede inbedding in een uitvoeringsprogramma, budget gelabeld. De energie- opwek projecten, wind en zon lopen erg goed. Bij de isolatie hebben we extra eigen regelingen en eigen inwonersadviseurs. We schakelen makkelijk met inwoners, SMP ligt op schema, we hebben een maandelijkse communicatiepagina in de krant, een aanpak energiearmoede enz. (-) De aanpak bedrijven, gemeentelijk en maatschappelijk vastgoed moet beter. Lokaal eigendom bij opwek komt niet echt goed van de grond. Bij de wijkuitvoeringsplannen zien we te weinig effect. Aanpak voor de kleinere doelgroepen nog onvoldoende (monumenten, VVE, buitengebied e.d.). Winterswijk (+) Lokale uitvoering is relatief goed o.a. door het duurzaam Winterswijk bezoekerscentrum.
Veel zon op veld gerealiseerd. (-) Een relatief groot team maar met veel wisselingen, de aansturing is onduidelijk. Interne commitment kan beter. Analyse: wat valt erop bij de sterke en zwakke punten van en welke tips zijn gegeven? Naast dat gemeenten zelf de sterke en zwakke punten hebben aangegeven, was er ruimte voor opmerkingen. Bij het benoemden van de zwakke punten kwamen ook al suggesties hoe dingen beter kunnen. Hieronder een samenvoeging van deze punten. o Capaciteit (fte) en aansturing: in een aantal gemeenten is de capaciteit voor het oppakken van het takenpakket op dit moment laag. Ook is de aansturing vanuit het management of bestuur niet altijd op orde. Een programmaplan, waardoor er een duidelijk overzicht is van taken en waardoor je focus kunt aanbrengen, kan dit verhelpen. Het integrale samenwerken met andere afdelingen op de gemeente kan beter en meer richting geven. o Meer focus aanbrengen: de aanpak voor de ‘kleinere’ doelgroepen is nog onvoldoende, zoals voor monumenten, Vve’s en woningen in het buitengebied. Ook de uitrol van woningtypes is niet geregeld. Er wordt veel verwacht van de programmatische aanpak van het Energieloket, meer toegespitst op doelgroepen/woningtypen en dan op buurt/kernniveau uitrollen. o Activatie inwoners, stille midden bereiken? De inwonersactivatie moet nog beter, hoge inspanning levert nog weinig op.
Samenwerking met inwoners loopt vaak moeizaam; hoe bereiken we het stille midden en niet alleen de voorlopers? Zo hebben de wijkuitvoeringsplannen maar een beperkt effect. Hier meer aandacht aan geven met participatie en communicatiespecialisten. Niet alleen technisch bekijken. Gemeente Bronckhorst zegt hiervoor een aanpak te hebben. Een duidelijke richting is van belang, met een duidelijk plan. De rijksoverheid moet hierin ook een rol spelen. o Efficiënte uitvoeringsorganisatie en de lokale zichtbaarheid: De lokale zichtbaarheid van de activiteiten moet beter; de wijkaanpakken, ondersteuning van inwoners en bedrijven moet lokaal beter zichtbaar zijn. Een gemeente meldt: “Er moeten veel meer mensen op de uitvoering komen (bewonersadviseurs, coaches enz.).” De lokale binding is dan belangrijk. Het is een afweging of we zelf uitvoerende mensen in dienst nemen of dat dit via het Energieloket loopt. De balans tussen uitvoerende krachten en projectleiding binnen de organisatie van het Energieloket lijkt nu scheef. Een andere gemeente zegt: “We vinden het belangrijk om regionaal samen te werken, tegelijkertijd hebben we het idee dat de regionale samenwerking nog niet altijd voldoende werkt voor ons.” Doel is een efficiënte uitvoeringsorganisatie, waarmee we de noodzakelijke opschaling van activiteiten in de energietransitie en warmtetransitie kunnen realiseren.
We zien voordelen van een groter regionaal team, met kwalitatief goede mensen, waarmee de gemeenten ontlast worden in de beleidscyclus en de uitvoering. Maar hoe zorgen we ervoor dat de regio de gemeenten ook echt helpt versnellen? o Bedrijven, bedrijfsterreinen: het meekrijgen van bedrijven is tot nu toe achtergebleven. Hier willen we meer aandacht aan geven. Het is een doelgroep waar nog te weinig grip op is. Eén gemeente zegt: “De organisatiegraad op onze bedrijventerreinen is slecht en dat is toch wel een voorwaarde om daar een goed project op te starten, juist samen met die bedrijven.” De energietransitie is voor bedrijven ook een kans. o Maatschappelijk en gemeentelijk vastgoed: het verduurzamen van gemeentelijk vastgoed is bij sommige gemeenten al goed geregeld, bij anderen niet. Hierin kunnen we stappen zetten en van elkaar leren. Het maatschappelijk vastgoed is veel onduidelijker, gemeenten kunnen hierin een activerende rol spelen. o Te weinig expertise op deelonderwerpen: De energietransitie heeft veel deelonderwerpen waar vaak specialistische kennis voor nodig is. Gemeenten hebben, elk individueel, niet de tijd en kennis om alles bij te houden. Hierdoor kiezen we steeds wat wel en wat niet te doen. Belangrijke hulp is een verdeling van de expertise in de regio. Meer regionale experts op deelonderwerpen is een uitkomst.
Gemeenten moeten dan wel deze expertise erkennen. o Leren van elders: we kunnen ons voordeel doen met aanpak van de energietransitie elders. Het blijft belangrijk om ook buiten de Achterhoek te kijken, te beginnen bij de gebieden die grenzen aan de Achterhoek. Het is interessant op daar kennis op te doen. 3.5 Voor- en nadelen van de regionale samenwerking Er is gevraagd hoe gemeenten aankijken tegen de regionale samenwerking. Waar zijn de voordelen en wanneer willen gemeenten het liever lokaal regelen. Hieronder de reacties samengevat met onderdeel. 3.5.1 Wat gaat goed in de regio, waar hebben de gemeenten profijt van? Er is een lange lijst van positieve punten wordt genoemd door de gemeenten. Eén gemeente verwoordt het treffend: “We profiteren van de vele werkgroepen, de diverse overlegstructuren en samen optrekken in de opgave. Kennis wordt met elkaar gedeeld en er is niet een merkbare, conflicterende onderlinge concurrentie.
Er is een grote mate van bereidwilligheid tot samenwerking.” De positieve punten die veel genoemd zijn: o De samenwerking in de regio en het kennisdelen; o De regiocoördinatoren zoals de RES- en Warmtecoördinator; o Ons Energieloket; het Energieloket is een uitstekend samenwerkingsverband, al functioneert het nog niet optimaal; o Afstemming binnen de DUCO’s en WACO’s is heel sterk; o Efficiënt werken; er wordt werk uithanden genomen en dat is fijn, de afstemming via werkgroepen werkt heel goed en er zijn erg korte lijntjes. We plukken de vruchten van producten (bv. concept B&W adviezen) uit werkgroepen waar je zelf niet in zit; o Trekkers; er zijn gemeenten die regionale taken oppakken, zoals een penvoerder zijn voor bepaalde SpUk aanvragen of aanjager zijn van bepaalde processen. De rest heeft daar profijt van; o Invloed: als je tijd investeert in het regionale werk, kun je als gemeente meebeslissen over de strategische koers. Daardoor komen de regio en onze gemeente op één lijn te zitten; o RU23, datalabGo en SmartTwin; o Inbreng van brede expertise, zoals juristen en financieel experts vanuit gemeenten, die meedenken in regionale zaken bij bepaalde thema’s. 3.5.2 Wat gaat er minder goed, waarin handelen de gemeenten liever lokaal? Er zijn zeker ook zaken niet goed lopen. Deze zijn samengevoegd in drie delen.
Hieronder een paar quotes: “We zijn erg druk met de neuzen dezelfde kant op krijgen, het proces en afstemming kost veel tijd.” “Veel eigen wensen door gemeenten, dat belemmert de efficiëntie.” “Afspraken zijn vaak snel vergeten, zeker als er nieuwe mensen komen.” “We moeten ernaar toe dat we niet meer steeds met zijn allen samenwerken op alle onderdelen.” Proces van stroomlijnen kost veel tijd o De verzuiling, er zijn veel verschillende gremia; o De bijdrage en commitment aan de regionale samenwerking is niet altijd evenredig. Ook zijn niet alle deelnemers in een werkgroep actief, luisteren ze alleen. Een proactieve houding in een werkgroep is belangrijk; o In de werkgroepen worden lokale suggesties of vragen altijd gehoord, er wordt geen reactie gegeven; o Lokaal handelen is vaak sneller. Door verschillende manieren van uitvoering en de wisseling van medewerkers is regionale samenwerking soms frustrerend; o De communicatie met het Energieloket is niet altijd duidelijk. Daar moet meer lijn in komen, het energieloket kan ook meer gebruik maken van de ambtelijke denkkracht. De wens is om lokale initiatieven te behouden. We moeten wel afspreken onder welke voorwaarden dit gebeurt o Lokaal uitrollen moet mogelijk blijven. Hierover moeten we afspraken maken. Bijvoorbeeld een lokale pilot draaien, en zo kennis en ervaring opdoen.
Dit regionaal delen en eventueel verder uitrollen; o Soms wil een gemeente sneller dan de rest (of misschien juist niet). Een gemeente geeft een voorbeeld. De aanpak voor het lokale eigendom bij opwek al goed uitgewerkt was door die gemeente terwijl dit regionaal nog niet echt uitgewerkt. Deze gemeente wilde een volgende stap nemen en niet wachten. In dit geval was dat niet zo’n probleem, maar het is misschien niet altijd even handig. Afweging is dan; is het onhandiger om te wachten of neem je een risico door vooruit te lopen? o Er is vaak wel een kikker die uit de kruiwagen springt. Dat zorgt bijvoorbeeld voor verschillende regelingen bij Energieloket Achterhoek of voor spanningen rondom de commitment aan de uitvoering van de RES, dat wil je liever niet. Maar het is misschien ook niet altijd te voorkomen. Ook waren er laatst wel verschillende meningen en inzichten tijdens de 1e strategische sessie over het regionaal pad warmtetransitie/aardgasvrij. Dan is het wel zoeken hoe daar mee om te gaan en dan kan het soms zijn dat er een gemeente ‘afhaakt’; o Succes is sterk afhankelijk van de lokale invulling, dat is soms lastig om regionaal te organiseren. We vinden dat de regio niet altijd de juiste oplossing biedt en niet voldoende versnelt. Succes van regionale samenwerking is sterk afhankelijk van kwaliteit van regionale en gemeentelijke bijdragen.
De afstand tot de inwoners, bedrijven en de gemeente zelf is lokaal kleiner o Bij de gemeenten is de lokale betrokkenheid groter, het bereiken van de inwoners en bedrijven gaat beter; o Veel contacten worden lokaal gemaakt. Denk aan inwoners, lokale bedrijven woningbouwcoöperaties, en andere stakeholders. Maar ook de lijntjes intern met andere gemeentelijke afdelingen zoals communicatie, economie en ruimtelijke ordening; o Op uitvoerend niveau doen we veel zelf, bijvoorbeeld het enthousiasmeren van inwoners over isolatie, het verduurzamen van gemeentelijke gebouwen, mogelijkheden voor een warmtenet onderzoeken, realisatie zonnevelden, en dergelijke. Er is veel energie in het team om dingen op te pakken, we zien lokaal steeds kansen. 3.5.3 Is méér regionale samenwerking en afstemming wenselijk? De vraag was of meer regionale samenwerking en afstemming wenselijk is voor de snelheid in de energietransitie op gemeenteniveau. En hoe zouden gemeenten ontlast kunnen worden om onze doelen sneller te bereiken? Een aantal van deze punten worden ook opgepakt in de doorontwikkeling van het Energieloket. Eén gemeente zei: “Ja, zeker voor relatief kleine gemeenten is het een steeds grotere uitdaging om het team kwalitatief en kwantitatief op niveau te houden. Meer regionale samenwerking zou hier een oplossing voor kunnen zijn”.
De meeste gemeenten zijn voor meer samenwerking en er worden concrete suggesties gedaan voor verbetering. Daarnaast zijn er ook gemeenten die alleen meer willen samenwerken als de verbeteringen echt door gevoerd worden. Hieronder zijn de opmerkingen samengevat in enkele thema’s en enkele thema’s. We gaan op termijn, en onder voorwaarden, sneller ons doel bereiken door samen te werken Tot 2050 liggen er grote vraagstukken die vragen om regionale samenwerking voor het behalen van effectiviteit, het bereiken van inwoners en ook uit kostentechnische overwegingen. Er is een spanningsveld tussen de managementorganisatie en de lokale betrokkenheid. Je wilt wel een vertrouwd gezicht voor de inwoner. De wens bestaat voor een regionale samenwerking, met lokale uitvoering die nog goed georganiseerd moet worden. o Als alle organisaties zijn ingericht op hun bijdrage aan deze gezamenlijke regionale aanpak, dan boeken we meer succes; o De regionale samenwerking zal steeds belangrijker en wenselijker worden, gelet op de enorme opgave. Daarbij komt dat de gemeenten in regionaal verband dezelfde opgaven aan zichzelf hebben opgelegd en voor de invulling ervan ook beter gezamenlijk kunnen optrekken. Het behalen van resultaten moet uit de bestuurlijke context worden gehaald; o Samenwerking vertraagt de energietransitie als we geen betere afspraken maken.
Dus niet méér afstemmen maar duidelijkere afspraken maken en deze respecteren; o Meer samenwerking met mate. Focus op het verbeteren van de huidige samenwerking (pakket van projecten), dit optimaliseren en dan later uitbreiden. Niet te snel gaan. Focus houden. Lokaal is er meer ruimte voor maatwerk en minder bureaucratie, dat is sneller. De lijn aanhouden om het beleid regionaal vorm te geven en in de uitvoering een mix te houden van lokaal en regionaal. Hoe kunnen we dit organiseren? o De doelen zouden sneller bereikt kunnen worden door een regionale projectorganisatie op te zetten met voldoende uitvoeringskracht en middelen. Het opdrachtgeverschap aan het Energieloket moet duidelijker bij de gemeenten liggen. We zijn er blij mee, maar zaken kunnen en moeten beter; een programmaorganisatie voor de energietransitie in de hele Achterhoek; o Het opzetten van een duidelijke regionale samenwerkingsstructuur, beter stroomlijnen en organiseren. Hier samen tijd en geld voor beschikbaar stellen. Niet alleen ‘regiocoördinator’ (warmtetransitie + RES), maar ook beleidsmatige capaciteit (specialisten) en ondersteunende capaciteit (bv. secretarieel + communicatie).
Niet alleen adviserend, maar ook uitvoerend; o Een stuurgroep van DUCO’s stuurt alle werkgroepen aan, de wekgroepen koppelen terug aan de stuurgroep; o De regionale werkgroepen zijn zinnig, maar een betere afstemming (opdracht, terugkoppeling e.d.) is wel nodig. Soms kunnen werkgroepen samengevoegd worden; o Een gezamenlijke opdracht aan het Energieloket, in plaats van acht opdrachtgevers; o Een gezamenlijke opzet voor beleid en uitvoering met regio -coördinatoren. Gemeenten kunnen dan lokale elementen toevoegen; o Eén gemeente (gemeente Doetinchem) heeft een andere mening: inzetten op het versterken van het Energieloket, geen eigen onsamenhangende lokale acties meer, maar vooral regionale acties; o Meer standaardisering en meer uitvoeringskracht (minder papier en praten); o Een voorstel is dat een ambtenaar ook het college van een andere gemeente kan adviseren. Specialisten en coördinatoren regionaal organiseren o Naast de RES- en Warmtecoördinator komt er een isolatiecoördinator, dat is een goede zaak; o Meer gebruik maken van dezelfde adviesbureaus zou efficiënter kunnen zijn (bijv. bij de warmteprogramma’s); o Sommige functies kunnen door één persoon voor meerdere gemeenten worden uitgevoerd. Zoals onze procesbegeleider warmte en de windregisseur. Nu gaan meerdere gemeenten zelf zo’n specialist zoeken terwijl dit vaak geen fulltime functies zijn.
Als je een goede kracht binnen hebt gehaald dan wil je die ook graag behouden, dus misschien kunnen we die regionaal fulltime aan ons verbinden en zo ook de kennis en ervaring regionaal opbouwen en uitwisselen; o Strategisch/beleidsmatig is het vaak handig om iets samen op te pakken, maar de uitvoering is toch lokaal (waarbij je dus sommige functies die op project- of wijkniveau een rol pakken wel regionaal kunt organiseren); o Energieloket Achterhoek moet groeien voor de uitvoering van de warmtetransitie. Vooral goede en gedegen regionale afstemming is belangrijk. Gelijksoortige functies bij gemeenten en het Energieloket geeft alleen dubbelwerk. We willen een regionale sterke samenwerking met de juiste expertise en draagkracht. Het programma heeft baat bij een structurele coördinator. Er is nu geen energie bespaar coördinator (1 fte). Samenwerking met gremia, stakeholders en intern op gemeentelijk niveau o Samenwerking met de Achterhoek Ambassadeurs is een aandachtspunt; o De rol van Agem Energie Experts verhelderen (en versterken?); o Integraal werken, de energietransitie zou op alle afdelingen meegenomen moeten worden. Meer contact met de inwoners is echt noodzakelijk, veel meer klantadviseurs o Er zijn veel meer inwonersadviseurs/ klantadviseurs nodig die het contact met de inwoners onderhouden. Ze moeten regionaal samenwerken.
Ze zouden naast algemene informatie over subsidies en leningen ook algemeen wat technisch advies moeten kunnen geven (hoe ga je stap voor stap naar aardgasvrij). Eigenlijk moet elke gemeente 1 of 2 van deze mensen hebben. De groep zou regelmatig samen moeten komen voor uitwisseling van kennis, ervaringen en scholing. Zo kunnen ze allen op dezelfde manier werken en gebruik maken van het portaal van het Energieloket. Deze mensen kunnen in dienst van de gemeente of in dienst van het Energieloket zijn, dat maakt niet uit8. 3.5.4 Is er commitment voor meer regionale samenwerking bij de gemeenten? De vragen gingen over of er commitment is voor meer regionale samenwerking bij de gemeenten. Ook als dat inleveren van een deel van de autonomie betekent. Er is een ruime meerderheid voor meer samenwerking, al zitten daar wel voorwaarden aan. Twee gemeenten zijn zeggen volmondig “Ja”, en 5 zeggen “Ja, mits…” en één gemeente zegt ”Nee, tenzij.” De meerderheid is dus voor meer samenwerking maar wil ook ruimte houden voor lokale invulling. Regionaal werken heeft vaak een meerwaarde maar niet altijd. 8 Deze vraagstukken worden meegenomen in de doorontwikkeling van het Energieloket. De punten die genoemd zijn bij de “Ja, mits” en “Nee, tenzij” zijn; o Ja; zolang dit niet ten koste gaat van het democratisch gehalte.
De gemeenteraad moet wel invloed houden, goed geïnformeerd worden en indien nodig bij kunnen sturen. Zij moeten ten slotte de uiteindelijke besluiten nemen; o Ja; maar geen verlies aan autonomie en geen mega polderconstructie o.i.d. We moeten wel kritisch zijn op waar het wel of juist geen meerwaarde is; o Ja; zoals ambtelijk als bestuurlijk; o Ja; samenwerking gaat tot op zekere hoogte. Zet een knip tussen beleid en uitvoering. Beleid regionaal, en de uitvoering deels regionaal, deels lokaal; o Ja; het inleveren van autonomie is bespreekbaar, maar staat wel in relatie met de kwaliteit en kwantiteit van de regionale output. Meer commitment van gemeenten en gezamenlijke regie is nodig; o Eén gemeente heeft een afwijkende mening en zegt: “Nee, niet op deze manier. Het kost veel tijd en brengt ons niets. Meer samenwerking kan alleen als we allen voor de regio werken, en niet alleen voor de eigen gemeente.” Bijlage 4: Vooruitblik naar 2035 Met het akkoord van Groenlo werken we toe naar een Energieneutrale Achterhoek, uiterlijk in 2050. We hebben afgesproken steeds met een tijdshorizon 10 jaar vooruit te kijken. Er zijn recent veel bovengemeentelijke doelstellingen vastgesteld waar we nog niet voldoende kans voor hebben gehad om te analyseren op impact op Achterhoekse schaal.
In dit document beschrijven we naar de externe ontwikkelingen die de context van RU23 in de komende jaren zullen bepalen. We gaan in op de relevante (aanstaande) beleidskaders en wetgeving op Europees, landelijk, provinciaal en regionaal niveau. 4.1. Europese ontwikkelingen Duurzame opwek De Renewable Energy Directive (RED III aangenomen in 2023) vormt de basis voor de huidige duurzame opwekdoelstellingen voor 2030. Deze zijn doorvertaald naar landelijke en regionale doelstellingen, zoals die van de RES Achterhoek. Hoewel het halen van de Europese doelstellingen de nodige hobbels kent (lange procedures, hoge investeringskosten, ontoereikende netcapaciteit) blijft de 2030 ambitie staan1. Energiebesparing Voor energiebesparing geldt in Europa de aangescherpte doelstelling van 55% reductie (fit-for- 55). Deze doelstelling hebben we al overgenomen bij de herijking van het Akkoord van Groenlo in 2023. De EU ziet ook het achterblijven van activiteiten om de doelstelling te halen en roept daarom lidstaten op om de uitvoeringskloof te dichten. Aanpakken die nu ook in Nederland worden ontwikkeld kennen hun grondslag in Europese richtlijnen. Denk aan de verplichting voor gemeenten om een Energiehuis2 op te richten en de introductie van energie- en warmtegemeenschappen voor energiedelen. Met eigen instrumenten werkt de EU daar ook aan zoals het emissiehandelssysteem (ETS).
Vanaf 2028 zullen ook consumentenemissie (methaangas, benzine, diesel) binnen ETS beprijsd worden en zal het aantal emissierechten worden afgebouwd (ETS23). De opbrengsten daarvan zullen via het Social Climate Fund4 beschikbaar komen voor aanpakken tegen energiearmoede. Het op 19 januari 2026 ingediende Nederlandse Sociaal Klimaatplan5 beschrijft de voorgenomen besteding van deze middelen in Nederland. De middelen die hiervoor decentraal beschikbaar komen zijn aanzienlijk minder dan gemeenten eerder hebben gekregen voor hun aanpak energiearmoede. 2040 en verder Op Europees niveau is recent al verder de toekomst in gekeken. In november 2025 (EU-lidstaten) en december (Europees parlement) is ingestemd met het voorstel van de Europese Commissie voor de nieuwe doelstelling: een broeikasgasreductie van 90% in 2040 (t.o.v. 1990). Deze nieuwe doelstelling vormde ook de basis voor de inzet tijdens de klimaattop (COP30) in november 2025 in Brazilië, waarbij de EU-lidstaten aangaven te gaan voor 66,25-72,5% reductie in 20356. Deze 2040 doelstelling moet nog wel door de Nederlandse overheid worden doorgevoerd.
1 Renewable energy targets - European Commission 2 Van energieloket naar energiehuis | NPLW 3 ETS2: buildings, road transport and additional sectors - Climate Action 4 Social Climate Fund - Employment, Social Affairs and Inclusion 5 Brief Kamer - Indiening Sociaal Klimaatplan 6 2040 climate target - Climate Action - European Commission Klimaatcrisis is niet de enige drijver voor Europese energietransitie De CO2-reductie omwille van de klimaatcrisis is op Europees niveau en in debatten niet (meer) het dominante narratief. De Europese commissie benadrukt ook de noodzaak van meer strategische autonomie in de Europese economie en energievoorziening. Dit is uitgewerkt in het ‘Draghi rapport’ The Future of European Competitiveness7. 4.2 Landelijke ontwikkelingen Klimaatwet, de doelen staan onverkort overeind, maar (op tijd) halen lukt niet De Klimaatwet (in werking sinds 2019 en geactualiseerd per 1 januari 2026) legt de wettelijke doelen, instrumenten en verantwoordelijkheden vast voor het Nederlandse klimaatbeleid. Nederland moet in 2050 netto nul broeikasgassen uitstoten en 55% minder broeikasgasuitstoot in 2030 t.o.v. 1990 (aangescherpt via Klimaatplan en Europese afspraken). Elk jaar rapporteert de Minister van Klimaat en Groene Groei in de Klimaatnota over voortgang van de doelen, beleidseffecten, bijsturing.
De landelijke monitor met de KEV van PBL8 Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) verzorgt de onafhankelijke monitoring en toetsing. En publiceert jaarlijks de Klimaat- en Energieverkenning (KEV) waarin wordt berekend of Nederland op koers ligt. De conclusie van de laatste KEV (november 2025): Nederland haalt het klimaatdoel voor 2030 vrijwel zeker niet. Met het huidige, volledig uitgewerkte beleid (het basispad per 1 januari 2025) komt Nederland uit op 45–53% minder broeikasgasuitstoot in 2030 t.o.v. 1990. Doorrekenbare aanvullingen (“aanvullend beleid”) voegen slechts ~2 procentpunt toe, waardoor de totale reductie uitkomt op 47–net geen 55%. Het wettelijke doel van 55% reductie in 2030 komt daarmee buiten de bandbreedte. De kans om het doel te halen is kleiner dan 5%. Coalitieakkoord kabinet-Jetten Het coalitieakkoord ‘Aan de slag – Bouwen aan een beter Nederland’ geeft een beeld met welke intenties het minderheidskabinet de energietransitie wil aanpakken. Waar concreet parlementaire meerderheden voor komen zal de komende jaren blijken.
Hierbij een opsomming van passages over klimaatdoelstellingen uit het coalitieakkoord9: • “Het klimaatdoel van 2030 wordt lastig, maar we houden die ambitie vast.” • “Door vol in te zetten op lange termijnbeleid en een slimme Europese aanpak doen we alles wat nodig is om de klimaatdoelen voor 2040 en 2050 te halen.” • “Schone energie van eigen bodem is een speerpunt.” • [te kiezen] “voor een welvarend, schoon én onafhankelijk Nederland” [waarbij] “een bloeiende economie en een leefbare aarde hand in hand kunnen gaan”. • Aangekondigde maatregelen zijn o.a. de (her)introductie van een warmtepompplicht, een Crisiswet netcongestie, voorzetting van de SDE++, stimulering van isolatie. Energiewet, inwerking sinds 1 januari 2026 De Energiewet vervangt de sterk verouderde elektriciteitswet en regelt het nieuwe energiestelsel. De wet regelt de verhoudingen tussen markt, overheid en consument (marktordening). De 7 The Draghi report on EU competitiveness 8 Klimaat- en Energieverkenning 2025 | Planbureau voor de Leefomgeving 9 Overgenomen uit artikel van vakblad Energeia.nl: Nieuw kabinet: Aan de slag met energie en klimaat | Energeia Energiewet zegt dus iets over het nieuwe speelveld van het energiesysteem en wie welke rol speelt. Zo, op basis van EU-richtlijnen, introduceert de wet een nieuwe speler: de (hernieuwbare) energiegemeenschap.
En de wet zet de kaders waarbinnen Energiedelen mogelijk is. Dit maakt het een relevant beleidsstuk voor maatregelen zoals congestiemanagement, kabelpooling, en flexibel vermogen (accu’s). Wet collectieve warmte (Wcw)10 Met de Wcw en onderliggende regelgeving krijgen gemeenten de centrale regierol in de warmtemarkt, met als doel een betaalbare, betrouwbare, duurzame en publiek gestuurde warmtevoorziening te bereiken. Gemeenten krijgen de bevoegdheid om een ‘warmtekavel’ vast te leggen en de bevoegdheid om een warmtebedrijf of warmtegemeenschap aan te wijzen. Alleen een aangewezen partij mag in een ‘warmtekavel’ warmte leveren. Voor onder andere kleine collectieve warmtesystemen (< 1500 verbruikers) en VVE’s gelden enkele uitzonderingen. De wet regelt daarnaast dat in beginsel uitsluitend een warmtegemeenschap of een publiek warmtebedrijf aangewezen kan worden als warmtebedrijf. Naast regels over de governance en marktordening bevat de Wcw ook regels over de productie, transport en levering van warmte. De wet regelt bijvoorbeeld de consumentenbescherming, waaronder de wijze waarop de maximale tarieven worden vastgesteld en leveringszekerheid. Ook de toegestane uitstoot van broeikasgassen van warmte wordt jaarlijks verlaagd. In 2050 mag de levering van warmte geen broeikasgassen meer veroorzaken, conform klimaatdoelstellingen.