Nota van Uitgangspunten District Z | Werkplaatsen | Lurelui

NOTA VAN UITGANGSPUNTEN District Z | Werkplaatsen | Lurelui Zwolle

versie 28 oktober 2021

BGSV

bureau voor stedenbouw en landschap

Colofon Deze Nota van Uitgangspunten is tot stand gekomen in opdracht van NS Stations en in samenwerking met de gemeente Zwolle. Rotterdam, 28 oktober 2021

Onderschrift Luchtfoto

NOTA VAN UITGANGPUNTEN District Z | Werkplaatsen | Lurelui Zwolle

versie 28 oktober 2021

Onderschrift Luchtfoto

INHOUD OPGAVE

VISIE

UITWERKING

1.

Een schitterdende erfenis

4.

9.

2.

Het ontwikkelkader

2.1 2.2 2.3

3. 3.1 3.2 3.3 3.4

Principes voor de gehele Spoorzone Gewenste typering van het plangebied Opgaven voor het plangebied

Het plangebied Historie plangebied Karakterschets Context SWOT-analyse

Identiteit

District Z

Het verhaal van de Spoorzone in 2030 4.1 Een nieuwe richting 4.2 Thema’s en waarden van de nieuwe identiteit 4.3 Positionering 4.4 In de tussentijd 4.5 Uitwerking van de identiteit

9.1 9.2 9.3 9.4 9.5 9.6

5.

10. Werkplaatsen

5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6

6. 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6

7. 7.1 7.2 7.2 7.3 7.4 7.5

8. 8.1 8.2 8.3 8.4 8.5 8.6

Duurzaamheid/ circulariteit Duurzame principes Energie Circulair ontwikkelen Ruimtelijke verdichting Mobiliteit Groene, gezonde en klimaatadaptieve leefomgeving

Programma Het programmatische concept Het programma in cijfers Wonen Werken Voorzieningen Gebruik van de buitenruimte en tijdelijke functies

Ruimtelijk raamwerk Naar een nieuwe ruimtelijke inrichting Stedelijke hotspot - verbonden met de binnenstad Gezonde leefomgeving - robuust groen raamwerk Verwonderen - plekken voor ontmoeting Communities - crossovers Innoveren - maatschappelijke impact

Mobiliteit Naar een nieuw mobiliteitsconcept Voetgangersverkeer Fietsverkeer Openbaar vervoer Mobility as a Service Autoverkeer en parkeren

10.1 10.2 10.3 10.4 10.5 10.6

District Z in het kort Duurzaamheidsambities Programma Buitenruimte Bebouwing Ruimtelijke randvoorwaarden

Werkplaatsen in het kort Duurzaamheidsambities Programma Buitenruimte Bebouwing Ruimtelijke randvoorwaarden

11. Lurelui 11.1 11.2 11.3 11.4 11.5 11.6

Lurelui in het kort Duurzaamheidsambities Programma Buitenruimte Bebouwing Ruimtelijke randvoorwaarden

12. Ontwikkelstrategie 12.1 12.2 12.3 12.4 12.5 12.6 12.7 12.8

Duurzaam transformeren NvU als kaderstellend document Ontwikkelen in de tijd – fasegewijze transformatie Selectie van marktpartijen – NvU als richtinggevend kader Placemaking in de tussentijd – bezieling van onderop Uitvoerbaarheid Organisatie Financiële kaders

13. Participatie 13.1 13.2

Participatietraject Resultaten

entree richting hallen

watergang tussen parkeerterrein en Hanzekwartier

Kattegat

parkeerterrein voor hallen

tussen busbaan en Perron038

rode hal en warmtekrachtcentrale

Hanzelaan

6

zicht op spoor

Lubeckplein

1. EEN SCHIT TERENDE ERFENIS Zwolle zet vol in op de Spoorzone. De gemeenteraad heeft op 26 oktober 2020 unaniem ingestemd met het Ontwikkelkader Spoorzone. Hierin worden de kaders uitgezet voor een grootschalige gebiedstransformatie. Het gebied van 100 hectare rondom het station en het spoor belooft een bruisende en hoogstedelijke omgeving te worden. Door nieuwe stedelijkheid te ontwikkelen en aangename verblijfsplekken te maken zal de Spoorzone een geheel nieuwe identiteit in de stad krijgen. De Spoorzone vormt straks samen met de historische binnenstad het centrum van Zwolle. De focus komt hierbij te liggen op vernieuwing: Zwolle wil de kans benutten om in de Spoorzone het innovatiedistrict van de stad te realiseren. Een prominent deel van de Spoorzone is in eigendom van de Nederlandse Spoorwegen. Hieronder vallen de aaneengesloten delen van District Z, Werkplaatsen en Lurelui die als een soort schil langs de zuidzijde van het station en het spoor liggen. Deze schil vormt een plangebied van in totaal ruim 16 hectare. Naast het eigendom van NS bevinden zich ook enkele percelen van de gemeente binnen dit plangebied. Het plangebied ligt zeer strategisch in de stad en heeft veel ontwikkelpotentie. Het omvat onder meer de zuidelijke stationsentree en het reusachtige industriële hallencomplex.

Desondanks is het een nagenoeg onbekende plek in Zwolle door het besloten en introverte karakter achter de sporen, en het ontbreken van een directe verbinding met de overzijde van het spoor. Het industrieterrein met de hallen is zelfs letterlijk afgesloten voor het publiek. Het is ongekend dat deze dermate veelbelovende stationslocatie nog beschikbaar is voor een nieuwe toekomst. Het hallencomplex vormt daarbij een unieke kwaliteit. Het openstellen en herinrichten van dit complex voor nieuwe gebruiksfuncties biedt de kans om hier een volstrekt nieuw type stedelijke omgeving te creëren. Daarmee krijgt Zwolle een schitterende erfenis om de toekomst van de stad richting te geven. De uiteindelijke invulling van District Z, Werkplaatsen en Lurelui is dus van grote betekenis. Daarom hebben NS Stations en gemeente Zwolle in samenspraak met belanghebbenden een gezamenlijke Nota van Uitgangspunten gemaakt voor deze drie deelgebieden Deze NvU biedt een nieuwe toekomstvisie voor dit deel van de Spoorzone en vormt een uitwerking van het Ontwikkelkader. Het doel van de NvU is om kaders en richtlijnen te geven aan marktpartijen die te zijner tijd geselecteerd gaan worden om (in gefaseerde deelprojecten) het gebied tot ontwikkeling te brengen. De plannen van marktpartijen zullen aan deze NvU worden getoetst.

Daarnaast zal de NvU de basis vormen voor het juridisch-planologische vergunningentraject. Dit bijzondere stuk Zwolle wacht een prachtige toekomst. Het gebied krijgt een volledig nieuwe identiteit met de karakteristieke hallen als beeldbepalende dragers. Deze NvU beschrijft de gewenste programmatische mix en het ruimtelijke raamwerk, en geeft kaders voor duurzaamheid, mobiliteit, beeldkwaliteit en ontwikkelstrategie.

7

Ontwikkelkader Spoorzone 8

2. HET ONTWIKKELKADER 6

De stad heeft al ambitieuze voornemens gelanceerd voor de invulling van de deelgebieden District Z, Werkplaatsen en Lurelui. Deze zijn verwoord in het Ontwikkelkader Spoorzone. Daarin wordt het nieuwe toekomstperspectief voor de Spoorzone gepresenteerd met onder meer een beschrijving van de algemene principes voor de gewenste gebiedsontwikkeling. Daarnaast wordt per deelgebied een gewenste karakterschets gegeven. Voor dit plangebied kan het Ontwikkelkader beschouwd worden als een beschrijving van de opgaven.

2.2 Gewenste typering van het plangebied De Spoorzone is in het Ontwikkelkader opgedeeld in verschillende deelgebieden met een eigen karakter en ontwikkelopgave. Het plangebied in deze NvU betreft de deelgebieden District Z, Werkplaatsen en Lurelui ten zuiden en oosten van het spoor. De grenzen van het plangebied sluiten overigens niet één op één aan op de deelgebieden in het Ontwikkelkader. Daar zijn ze over het spoor getekend om de samenhang te onderstrepen.

2.1 Principes voor de gehele Spoorzone Het Ontwikkelkader biedt in de eerste plaats een toekomstvisie voor de gehele Spoorzone van 100 hectare. Het is geen vastomlijnd masterplan maar een raamwerk met belangrijke principes en kaders voor de gewenste ontwikkelrichting. Het Ontwikkelkader wordt gezien als een inspirerende uitnodiging aan grondeigenaren, bewoners, ondernemers, kennisinstellingen, ontwikkelaars en anderen om samen met de gemeente invulling te geven aan het raamwerk en daarmee aan de toekomst van de Spoorzone.

In het Ontwikkelkader is voorzien dat het bouwvolume in de gehele Spoorzone ruim wordt verdubbeld. Dit betekent een sterke verdichting en een efficiënter gebruik van de ruimte. Tegelijkertijd wordt ingezet om ook de identiteit van de Spoorzone volledig te vernieuwen. Het gefragmenteerde, stenige en zielloze karakter moet worden omgevormd naar een aantrekkelijk en inspirerend centrumgebied. Hoogstedelijkheid en functiemenging (mix to the max) gaan samen met een menselijke maat, veel groen, klimaatadaptatie, duurzaamheid en alle ruimte voor voetgangers en fietsers. Als het Zwolse innovatiedistrict komt hier de focus te liggen op vernieuwing, creativiteit, cross-overs, interactie en levendigheid. Deze karakterschets geldt voor de hele Spoorzone en dus ook voor het plangebied. Daarbinnen hebben de deelgebieden eigen karakters en ontwikkelopgaven.

Zwolle wil de Spoorzone transformeren tot een nieuw stuk stad dat samen met de oude binnenstad het nieuwe centrumgebied van Zwolle definieert. En waarbij het landschap van de IJsselvallei voelbaar en bereikbaar is. De ambitie is om hier een hoogstedelijk stationsgebied te maken waar de focus ligt op innovatie. De Spoorzone wordt een levendig en toekomstgericht innovatiedistrict en creatieve broedplaats waarmee Regio Zwolle zich landelijk positioneert. Om koers te kunnen houden in de tijd zijn in het Ontwikkelkader zes leidende principes benoemd die voor alle ontwikkelingen in de Spoorzone van toepassing zijn:

Opgaven District Z vanuit het Ontwikkelkader District Z is de directe stationsomgeving. Als grootste OV-hub van Noordoost-Nederland is dit gebied één van de belangrijkste entrees van de stad. De zuidzijde wordt de tweede voorkant van het station en de etalage van de nieuwe Zwolse stedelijkheid. Het Stationscarré met de reizigerstunnel en de nieuwe Passerelle over het spoor verbindt het gebied met de binnenstad. Ditrict Z krijgt een hoge dichtheid en ruimte voor hoogbouw. In sfeer wordt het zichtbaar levendig met plintfuncties en een aantrekkelijk en groen verblijfsgebied dat is ingericht voor voetgangers. De klimaatadaptieve wateropgave wordt zichtbaar en maakt onderdeel uit van de kwaliteit. Vanzelfsprekend hebben ook stationsfuncties als P+R, taxi’s, deelfietsen en fietsparkeren hier een plek. De nieuwbouw loopt aan de westzijde over in de sfeer van de kleinere hallen met onder meer culturele voorzieningen. Er is volop ruimte voor nieuw programma. Het doel is een mix van wonen, werken en voorzieningen bestaande uit horeca, congres, hotel, cultuur, onderwijs en stationsgerelateerde retail. Het deel van District Z ten zuiden van het spoor valt binnen het plangebied van deze NvU.

Principes en de betekenis voor de ontwikkelgebieden 1

We maken volop ruimte voor interactie De mens staat centraal; Levendige mix van functies; Engelenpad als intensieve route met publieksfuncties; Koggepark als groene route voor rust en ontspanning; Cultuur en creativiteit als drager;

2

We zorgen voor blijvende vernieuwing Dynamische omgeving; Werken in een ecoysteem; Ruimte voor innovatieve maakindustrie en creatieve industrie; Culturele functies; Experiment en cross-overs; Diverse stedelijke woonvormen;

3

We geven voorrang aan schone mobiliteit Volop ruimte voor fietsers en voetgangers; Deze staan in de planvorming bovenaan; Voorts is OV van groot belang; Station vervult centrale rol; Stimulering deelmobiliteit; Autogebruik wordt ontmoedigd; Autoparkeren in publieke hub’s;

4

We richten ons vizier op de toekomst Energieneutrale toekomst; Gebiedsbreed duurzaam systeem voor warmte en elektriciteit; Klimaatadaptatie, duurzaam waterbeheer, circulaire systemen en natuurinclusief bouwen zijn leidende principes;

5

We gaan voor kwaliteit van leven Gezonde leefomgeving; Fijnmazig netwerk van groene verblijfsplekken; Menselijke maat; Levendige plinten en transparante gevels die zich openen naar de openbare ruimte; Uitnodiging om te bewegen;

We bouwen samen aan de Spoorzone Samenwerkende coalities; Ruimte voor experiment in ontwikkeling zoals coöperatieve initiatieven; Actieve participatie; Delen van succesverhalen.

Opgaven Werkplaatsen vanuit het Ontwikkelkader Het omvangrijke industriële hallencomplex en de directe omgeving zijn de Werkplaatsen. In het Ontwikkelkader wordt het rauwe karakter van de werkplaatsen gezien als een aantrekkelijke plek voor creatieve makers, culturele ondernemers en aanverwant onderwijs. De grote hallen blijven gehandhaafd en worden ingezet voor economische activiteiten die rauw, avontuurlijk, innovatief en experimenteel zijn. Er is ruimte voor iconische nieuwbouw. De focus ligt op alzijdige oriëntatie en zichtbare levendigheid. Het doel is een mix te creëren van werken, wonen, onderwijs en voorzieningen als horeca, cultuur en kleine retail passend bij het industriële en rauwe karakter. Het deel van Werkplaatsen ten zuiden van het spoor valt binnen het plangebied van deze NvU.

9

Opgaven Lurelui vanuit het Ontwikkelkader Lurelui is het gebied aan weerszijden van het spoor tussen de Veerallee en het Hanzekwartier. De groenstructuur wis hier heel bepalend voor de opgaven, met het Spoorpark, groene hoven en groene oevers aan de singel. Dit gebied wordt een nieuw stedelijk woongebied waar verschillende doelgroepen samenleven. Stadswoningen, appartementen voor gezinnen, kleine appartementen en coöperatieve woonvormen vormen het gebied. Ingezet wordt op nieuwe woonvormen en verschillende vormen van opdrachtgeverschap. Kleinschalige werkfuncties en voorzieningen (zoals buurt- en maatschappelijke voorzieningen) zorgen voor levendigheid en comfort. Het deel van Lurelui ten oosten van het spoor valt binnen het plangebied van deze NvU.

2.3 Opgaven voor het plangebied Het Ontwikkelkader legt de lat hoog voor de transformatie van de Spoorzone. De hoge ambities betreffen onder meer de invulling van het programma, de ruimte, het groenblauwe raamwerk, het mobiliteitsconcept en de verschillende duurzaamheidaspecten. Deze richtlijnen vormen als het ware het vertrekpunt voor de verdere planuitwerkingen. We beschrijven ze hier kort. Economisch programma Als innovatiedistrict wordt de Spoorzone dé plek in de stad waar innovatieve ecosystemen vorm kunnen krijgen. Zwolle zet in op drie kansrijke groeithema’s waar de Spoorzone in kan excelleren: klimaatadaptatie, innovatieve maakbedrijven en creatieve industrie. Voor de laatste twee ziet het Ontwikkelkader de werkplaatsen als een cruciale asset. De hallen bieden volop ruimte en de juiste omstandigheden voor clustervorming, cross-overs en groei. De alternatieve industriële sfeer nodigt uit om te experimenteren. Bij de innovatieve maakbedrijven gaat het om enkele clusters van verschillende bedrijven die een community vormen rondom bepaalde technologische innovaties. Denk aan start-ups, scaleups, professionals en R&D afdelingen van grotere bedrijven, aangevuld met onderzoekers van een kennisinstelling. Ook onderwijs kan hier deel van uitmaken. Perron038 is natuurlijk het succesvolle voorbeeld.

Het opbouwen van zo’n cluster is een geleidelijk proces waarbij vele actoren betrokken zijn. Belangrijk is dat er aandacht komt voor flexibiliteit voor verdere groei van activiteiten. Zichtbaarheid en dus een grote mate van openheid van de activiteiten staat centraal. Cross-overs en een uitwisseling met publieke functies draagt bij aan de gewenste stedelijke mix. Hier is geen ruimte voor gesloten single-tenant gebouwen en ook niet voor grootschalige productie. Bij de creatieve industrie gaat het om het inzetten van de werkplaatsen als vestigingsplek voor culturele voorzieningen, (kunst)onderwijs en een mix aan autonome ondernemers zoals kunstenaars, designers, productontwerpers en media. Het doel is dat er sterke onderlinge relaties liggen en er een actief programma komt voor horeca, culturele activiteiten, evenementen en cross-overs. Zichtbaarheid, openheid en interactie met publiek is een belangrijke voorwaarde. Woonprogramma De Spoorzone wordt voor Zwolle een nieuw type woonomgeving. Hier ontstaat een gemengd woonwerkmilieu voor mensen die een stedelijke en experimentele woonomgeving waarderen en houden van de dynamiek en de levendigheid van andere stedelijke functies in de woonomgeving. In totaal is er ruimte voor ca. 3000 a 4.000 woningen in de Spoorzone.

Het ontwikkelkader stuurt niet aan op een specifieke doelgroep, als inclusieve omgeving zijn alle doelgroepen hier welkom. In de Spoorzone geldt een differentiatie naar 30% goedkope, 40% middeldure en 30% dure woningen. Verder wil Zwolle ruimte voor experimentele vormen van wonen, zoals innovatieve nieuwe woonconcepten en collectief en coöperatief opdrachtgeverschap. Volgens de Woonvisie 2017-2027 groeit Zwolle de komende jaren in alle typen huishoudens met een binnenstedelijke vraag naar 3000 woningen. De sterkste groei wordt voorzien in eenpersoonshuishoudens. In leeftijdscategorieën zal de groep 65-plussers het hardste groeien. Zwolle wil daarnaast studenten en afgestudeerden binden en behouden op de woningmarkt. Hiervoor moet het een aantrekkelijke stad zijn met voldoende woningen en voorzieningen. De nieuwe Spoorzone biedt voor deze groepen een uitstekend perspectief.

Ontwikkelkader Spoorzone

10

Voorzieningen Met de Spoorzone wordt een nieuw stuk centrumgebied toegevoegd aan de historische binnenstad. Het nieuwe centrumgebied is als innovatiedistrict complementair aan de binnenstad en zal geen kopie of concurrent zijn. Op het vlak van winkels zal hier alleen detailhandel ter ondersteuning aan het dagelijkse gebruik en het innovatiedistrict komen. Daar staat tegenover dat er ruimte komt voor kwalitatief goede horeca die in het teken staat van ontmoeting op strategische plekken, een hotel (in District Z), culturele voorzieningen, congresfaciliteiten, basisonderwijs en kdv, middelbaar en hoger onderwijs met een relatie met het innovatiedistrict, en kleinschalige wellness-, sport- en zorgvoorzieningen. Door de aanzienlijke verdichting wordt een groei in maatschappelijke voorzieningen verwacht. In het Ontwikkelkader is het Engelenpad benoemd als intensieve route waarlangs publieke voorzieningen in de plinten van gebouwen een plek krijgen. Daarnaast zullen ook in District Z en de Werkplaatsen voorzieningen komen ten behoeve van de gewenste synergie en kruisbestuiving in het innovatiedistrict.

In het bijzonder gaat het daarbij om culturele voorzieningen (bijvoorbeeld de uitbreiding van Museum De Fundatie en ruimtes voor creatief ondernemerschap, culturele uitingen, podiumkunsten en evenementen) en onderwijs (bijvoorbeeld ArtEZ, Cibap en dependances van andere onderwijs- en kennisinstellingen).

Duurzaamheid De Spoorzone moet als innovatiedistrict een toonbeeld van duurzaamheid zijn. Het Ontwikkelkader gaat specifiek in op energie, klimaatadaptatie, natuurinclusiviteit, circulaire systemen en circulair bouwen. Op energiegebied is een systeemsprong nodig. De Spoorzone moet uiterlijk 2030 volledig fossielvrij zijn, maar ziet tegelijkertijd de energievraag fors toenemen door de vele ontwikkelingen. Het doel daarbij is om in 2050 energieneutraal te zijn. Nieuwe energiesystemen voor warmte en elektriciteit zijn nodig op het schaalniveau van de gehele Spoorzone. De optimale invulling daarvan wordt in samenspraak met de stakeholders in het gebied uitgewerkt. Het is de ambitie om de Spoorzone te positioneren als een proeftuin voor innovaties en het testen van energie(mix)systemen. Voor (markt)partijen biedt dit kansen tot participeren en experimenteren. Op het vlak van klimaatadaptatie en natuurinclusiviteit zijn grote stappen te maken door fors te vergroenen en het watersysteem te vergroten. Momenteel is de Spoorzone een gebied met veel verharding in bebouwing en openbare ruimte. Met een natuurinclusieve (groene) aanleg van verblijfsruimten, bebouwing en verbindingen wordt veel meerwaarde gecreëerd in ecologische waarde, leefkwaliteit en verkoeling.

Met het uitbreiden van het watersysteem kan meer water worden vastgehouden in het gebied – zowel in de bodem (sponswerking) als in het oppervlaktewater (berging en afvoer). Het zichtbaar maken van het water geeft kwaliteit in de openbare ruimte en eveneens verkoeling. De transformatie van de Spoorzone staat ook in het teken van de omvorming naar een circulaire economie met volledig hergebruik van grondstoffen. Een circulaire gebiedsontwikkeling betekent dat rekening wordt gehouden met een reeks van ambities op het vlak van bouwen, energie, water, afval en mobiliteit. Bij circulair bouwen gaat het om een visie op de gehele levenscyclus van gebouwen met aandacht voor reductie, levensduur, milieu-impact en herbruikbaarheid van materialen. Het innovatiedistrict moet als experimenteergebied aanjager zijn van het circulaire gedachtegoed.

Ruimte De kwaliteit van de verblijfsruimte en de bebouwing is nu één van de grootste problemen in de Spoorzone. Dat moet radicaal veranderen. De Spoorzone moet een levendig stuk stad worden waar de menselijke maat leidend is. In de opzet van de openbare ruimte en de gebouwen is er zorg voor veiligheid, comfort en plezier. Het gebied krijgt een gezamenlijke publieke laag met verschillende bepalende verblijfsruimtes. Het stedelijke intensieve Engelenpad en het rustige groene Koggepark vormen de belangrijkste dragers in dat raamwerk. In de openbare ruimte wordt het overheersende beton en asfalt vervangen door groen behoudens op aangewezen plekken waar het rauwe karakter wordt behouden. Klimaatadaptatie, duurzaam waterbeheer, circulaire systemen en natuurinclusief bouwen zijn leidende principes. Het Ontwikkelkader pleit verder voor een transitie naar een circulaire bouwwijze die met hout en andere biobased materialen zichtbaar een andere uitstraling geeft aan het gebied. Flexibele plinten krijgen publiekswaarde met een open karakter zodat de bijzonderheden in de gebouwen zichtbaar worden en er een wisselwerking ontstaat tussen binnen en buiten, de activiteiten en het publiek. In de bebouwingsstructuur wordt aangesloten bij de huidige bebouwingshoogte van 4 tot 6 verdiepingen, waarbij hoogteaccenten tot ca. 10 lagen mogelijk zijn.

Aan de zuidzijde van het station (District Z) en langs het Engelenpad is ruimte voor hoogbouwaccenten tot 55 meter. Markante bestaande bouw (waaronder de hallen) blijven zoveel mogelijk behouden. Om aan te sluiten bij de menselijke maat en de gewenste afwisseling zullen bouwblokken gaan bestaan uit afzonderlijke gebouwen die in grootte, hoogte, typologie en architectuur van elkaar verschillen. Mobiliteitsconcept Het Ontwikkelkader stelt hoge ambities aan de mobiliteit in de Spoorzone. Het gebied is uitstekend bereikbaar, maar niet goed verbonden met de rest van Zwolle. Ondanks de aanwezigheid van het station is het ingericht als een autolocatie. Met de gebiedstransformatie moet er een nieuwe balans ontstaan waarbij de nadruk ligt op voetgangers en fietsers. Heel bepalend voor de uitwerking daarbij is de aanwezigheid van het station. Zonder station geen Spoorzone. Ruim 60.000 reizigers per dag maken gebruik van de OV-hub (gezamenlijke trein- en busstation), waaronder een grote stroom studenten en scholieren. Dit vraagt om bijzondere keuzes en maatwerk. De nieuwe ruimtelijke kwaliteit leidt tot een fijnmaziger netwerk waarbij het langzame verkeer de prioriteit krijgt. De auto’s worden minder dominant in het straatbeeld, ze worden aan de randen in mobiliteitshubs opgevangen.

STOMP wordt het leidende principe in de mobiliteitsinrichting, wat inhoudt dat de volgende prioriteitsvolgorde gaat gelden: ‘stappen, trappen, openbaar vervoer, mobiliteitsdiensten en private automobiliteit’. Met andere woorden: er komt volop ruimte voor de voetganger en de fietser met nieuwe routes door de Spoorzone en verbindingen over en onder het spoor.

1

2

3

4

5

STAPPEN

TRAPPEN

OV

MAAS

PRIVE AUTO

S T O M P

11

gebouw

Perron038

Wartsilahallen

Foto bijschrift Myriad Pro Regular 9,5pt /11,5 2,5a3 mm onder afbeelding Perron038

12

rode hal

historische luchtfoto

3. HET PLANGEBIED Op een van de meest strategische plekken in Zwolle ligt een besloten bedrijventerrein met een groot industrieel hallencomplex. Het oogt als een rauwe industriële randzone, aan de achterzijde overlopend in onbebouwde ruigheid langs de sporen. Een haast vergeten stuk stad, maar wel op een geweldige locatie in de Spoorzone, pal naast de zuidelijke stationsentree. De huidige situatie vormt het vertrekpunt voor het ontwikkelperspectief. Veel van wat er nu aanwezig is zal behouden blijven, met uiteraard een volstrekt nieuwe invulling en betekenis. In dit hoofdstuk beschrijven we dit vertrekpunt.

Het hallencomplex is waardevol industrieel erfgoed voor de stad Zwolle, maar heeft geen gemeentelijke of rijksmonumentale status. De enorme hallen zijn echter beeldbepalend voor de Spoorzone en hebben gedeeltelijk cultuurhistorische en architectonische waarde.

3.2

Karakterschets

Spoorzone De huidige Spoorzone aan de zuidzijde van het spoor is een functioneel stuk stad met veel dagelijkse gebruikers. Het gebied is gefragmenteerd ingedeeld met deelgebieden die los van elkaar bestaan. De aanwezigheid van het station met 60.000 reizigers per dag, het grootste OV-knooppunt van NoordoostNederland, heeft grote impact. Er zijn veel verkeersbewegingen. Kenmerkend is bijvoorbeeld de stroom van ruim 25.000 studenten en scholieren die zich dagelijks een weg banen tussen het station en Windesheim, Greijdanus College en Zone College. De Spoorzone is een van de belangrijkste werklocaties in Zwolle. Vanaf 1990 is hier de kantorenwijk Hanzeland ontwikkeld met veel kantoorgebruikers in Hanzehoven (rondom het Lübeckplein) en het Hanzekwartier. Het gebied met de oude werkplaatsen is een afgesloten bedrijventerrein. Tussen de Koggelaan en de IJsselallee is in de jaren ’90 de woonbuurt Hanzeland ontwikkeld. Het gebied telt 636 woningen en er wonen 1140 mensen (2019).

3.1 Historie plangebied De stad Zwolle is in de middeleeuwen ontstaan. Zwolle is altijd een belangrijke handelsstad geweest en kreeg in de Franse tijd ook de status van hoofdstad van Overijssel. De komst van de trein bracht grote veranderingen met zich mee, waaronder een snelle bevolkingsgroei. Tussen 1864 en 1903 werden naar alle zijden spoorlijnen aangelegd. Het station zoals wij het kennen is in neoclassicistische stijl gebouwd en in 1868 in gebruik genomen. Het lag destijds buiten de stad, in de eerste jaren lagen er tussen het station en de stad Zwolle voornamelijk nog weilanden. Door de gunstige ligging met treinverbindingen naar alle richtingen werd Station Zwolle al snel een van de belangrijkste spoorwegknooppunten van Nederland. Mede daarom werd naast het station in 1870 door de Staatsspoorwegen een Centrale Werkplaats ingericht. Hier vond al het onderhoud van locomotieven en rijtuigen plaats voor het noordelijke deel van Nederland. Er werden ook kleine stoomlocomotieven en diesellocomotieven gebouwd.

De Spoorzone is door de sporen en de IJsselallee omsloten. De losse deelgebieden hebben elk een eigen reden van bestaan, met eigen gebruikers, functies en ruimtelijke invulling. Kenmerkend is de geslotenheid van het gebied, met op straatniveau dichte plinten en afgesloten hekken. Tussen de aanwezige functies bestaat nagenoeg geen samenhang. Activiteiten vinden plaats binnen de gebouwen of de kavels en daarmee zijn er weinig tot geen onderlinge interacties. Het overgrote deel van de bedrijfsgebouwen en de kantoren bestaat uit op zichzelf staande gebouwen die nauwelijks een relatie hebben met de omgeving. Daarnaast zijn er losse woonbuurten, onderwijsinstellingen en enkele voorzieningen te vinden. Ook de openbare ruimte is van matige kwaliteit, nodigt niet uit tot verblijven, is georiënteerd op autogebruik en kent geen heldere routes

De Centrale Werkplaats, in de volksmond Constructiewinkel genoemd, was in het begin van de vorige eeuw de belangrijkste industriële vestiging en de grootste werkgever van de regio Zwolle. Rond 1900 werkten hier 600 mensen, rond 1920 zelfs 1100. Door de toename van arbeiders was er ook behoefte aan geschikte goedkope woningen. De wijk Assendorp die vanaf 1860 tussen het station en de oude binnenstad ontstond, werd al snel volgebouwd tot een wijk voor spoormensen. In 1919 werden de diverse spoorwegmaatschappijen samengevoegd tot de Nederlandse Spoorwegen. In 1939 werd de Centrale Werkplaats voor het noordernet in Zwolle gesloten omdat de werkzaamheden geconcentreerd werden in de Centrale Werkplaats voor het zuidernet in Tilburg. In mei 1940 werden grote vernielingen aangericht en locomotiefloodsen in brand gezet. Tijdens en direct na de oorlog is de werkplaats tijdelijk weer in gebruik geweest. Na de oorlog ontstond met de overgang naar diesel en elektrisch materieel een ander onderhoudsregime. In 1954 werd door NS op de oude locatie in Zwolle een Lijnwerkplaats geopend voor het onderhoud aan treinstellen en locomotieven. Dit gebeurde op een klein deel van de oorspronkelijke werkplaats. In de loop der jaren werd de werkplaats uitgebreid en verbouwd. Begin jaren ’90 werkten er 250 mensen.

Na de privatisering van NS liep het werk van het onderhoudsbedrijf terug, waarna de activiteiten in Zwolle vanaf 2004 werden afgebouwd. Modern spoorwegmaterieel heeft minder onderhoud nodig. In 2010 zijn de laatste werkzaamheden van NS hier beëindigd.

positieve waarde attentie waarde

indifferente waarde

Intussen was wel een andere grote speler actief geworden die medebepalend is geweest voor de huidige configuratie van de hallen. Vanaf 1947 huurde Stork Werkspoor Diesel een deel van de werkplaats voor de productie van dieselmotoren. De activiteiten groeiden gestaag. Na een overname door Wärtsilä werd in de jaren ’90 de productie opgevoerd, en is het middendeel van de historische hallen vervangen door een opvallend nieuwe hal met een golvend dak. In 2001 is de productie van dieselmotoren op deze locatie beëindigd, waarna de locatie in gebruik is genomen als onderdelenmagazijn van Wärtsila QuantiParts.

13

waardestelling hallen

2

Wärtsila hal centrale werkplaats

Perron038

3 Koggetunnel

Hanzesingel

rode hal

Kattegat

1 Hanzesingel

zuidelijke stationsentree

Hanzelaan

Lubeckplein

Foto bijschrift Myriad Pro Regular 9,5pt /11,5 2,5a3 mm onder afbeelding 14 | BGSV

voor voetgangers en fietsers. Door de geslotenheid, het gebrek aan publieke functies en de povere ruimtelijke kwaliteit is het een weinig geliefde plek. Ondanks het station voelt de Spoorzone als een autoplek. Het vele parkeren op maaiveld en in bovengrondse garages geven het gebied de uitstraling van een functioneel kantorengebied langs de snelweg. Het introverte karakter maakt dat het leeg en desolaat voelt in delen van de Spoorzone, en langs de randen ontstaat verrommeling. De optelsom is dat de Spoorzone een gebied is zonder een duidelijke identiteit.

de gewenste economische richting van de Spoorzone. De grote moderne hal met het golvende dak en de aanpalende bedrijfsgebouwen is in gebruik door Wärtsila Quantiparts. Het totaalcomplex van de werkplaatsen wordt omgeven door een uitgestrekte open ruimte dat vooral in gebruik is als een groot eigen parkeerterrein. Het merendeel van deze open ruimte is verhard. De sfeer van het geheel is rauw, industrieel en eclectisch, maar ook verouderd, desolaat en onderbenut. De oude ziel is er grotendeels uit, maar tegelijkertijd voelt het geheel als een ongeslepen diamant met bijzonder veel potentie.

Plangebied Het plangebied bestaat momenteel net als de rest van de Spoorzone uit gefragmenteerde delen die los van elkaar functioneren en elk een eigen sfeer en gebruik hebben. Het omvat de zuidelijke stationsentree, het afgesloten bedrijventerrein met de hallen en de grotendeels onbebouwde zone tussen de sporen en de Oostzeelaan. Op enkele percelen van de gemeente na is het plangebied volledig in eigendom van NS. Uitzondering hierop vormt het driehoekige kantoorgebouw aan de Hanzelaan dat eigendom is van Persan Vastgoed. Dit pand maakt onderdeel uit van het plangebied maar niet van het exploitatiegebied van NS. Een herontwikkeling van dit pand naar bijvoorbeeld een mix van wonen en werken is hier dus afhankelijk van de eigenaar.

3. LURELUI | De zone tussen het spoor en de Oostzeelaan (tot aan de Zuiderzeelaan) betreft het oostelijke deel van Lurelui. Aan de noordzijde van het Koggepad (de fietstunnel onder het spoor) bevindt zich de woongemeenschap Kattegat, een tijdelijk bewonersinitiatief. De woongemeenschap richt zich voor de nabije toekomst op een duurzame ontwikkeling in het plangebied waar wonen en werken wordt gecombineerd. Het overige deel van dit deelgebied is momenteel grotendeels ontoegankelijk voor het publiek en in gebruik als hydrofytenfilter (groene waterzuivering), parkeerplaats en bouwplaats.

1. DISTRICT Z | District Z bestaat uit de zuidelijke stationsentree en het oostelijke deel van de werkplaatsen. De zuidelijke stationsentree is in de huidige situatie een onbebouwd voorterrein en staat volledig in het teken van alle verkeersstromen van en naar het station. Het is een driehoekvormig perceel tussen de sporen en het nieuwe busstation, de Hanzelaan en de rode hal. Visueel wordt dit entreegebied aan de zuidzijde afgezoomd door de kantoren en parkeergarages van Hanzehoven. Tot voor kort was dit terrein nog ingericht met een spooremplacement. Met de verbouwing van het station en de aanleg van het busstation is dit emplacement opgeheven en het terrein heringericht met een tijdelijke inrichting van de openbare ruimte (waaronder een tijdelijke P+R). De ingang van het station bestaat uit een opening naar de tunnelpassage. Al met al is het momenteel vooral een functioneel gebied zonder franje dat ligt te wachten op toekomstige ontwikkelingen. Binnen District Z valt ook het meest oostelijke deel van de werkplaatsen waar onder meer Perron038 en Van Halteren gevestigd zijn. Dit deel maakt op dit moment nog deel uit van het afgesloten bedrijventerrein. De samenvoeging in één deelgebied is zo gemaakt om de gewenste toekomstige samenhang te benadrukken. In de planvorming is de Passerelle van wezenlijk belang voor de Spoorzone.

Deze nieuwe voetgangersverbinding over het spoor maakt onderdeel uit van het Engelenpad. De Passerelle landt aan de zuidzijde in District Z en aan de noordzijde naast de bestaande parkeergarage Stationsplein aan de Westerlaan.

Stedelijke schaal Zwolle is de hoofdstad van de provincie Overijssel en telt ruim 130.000 inwoners. Daarmee is het de 19e gemeente van Nederland. Zwolle heeft een belangrijke regionale centrumfunctie met een strategische ligging als poort tussen de Randstad en noordoost Nederland. Bijzonder is dat Zwolle een relatief groot verzorgingsgebied kent omdat er geen andere grote stad in de omgeving is. Juist hierdoor zijn er veel culturele en commerciële voorzieningen. De stad kent weinig grootstedelijke problematiek. Zwolle wordt ervaren als een stad die wel de lusten heeft van een grote stad maar niet de lasten. De inwoners omschrijven Zwolle als een dorpse, gemoedelijke, relaxte en ontspannen stad.

3.3

Context

Zwolle wil haar sterke regiofunctie behouden en zich als centrumstad van noordoost Nederland verder ontwikkelen. De verwachting is dat Zwolle de komende decennia sterk zal groeien. Volgens de prognose van het CBS zal Zwolle in 2040 ruim 142.000 inwoners tellen. De afgelopen jaren heeft Zwolle geprofiteerd van de schaalvergroting en concentratie in het hoger beroepsonderwijs. De stad is hierdoor een belangrijke onderwijsstad voor de regio, maar nog geen echte ‘studentenstad’. Voor een toekomstbestendige stad met een grote diversiteit aan HBO en MBO vestigingen wil de stad zich inzetten op het behouden en binden van studenten en afgestudeerden. Momenteel is het aantal studenten dat in de stad woont nog beperkt met circa 4.800 studenten. Zwolle wil voor deze starters op de woningmarkt, hoogopgeleide kenniswerkers en goed opgeleide vakmensen een aantrekkelijke stad zijn met voldoende woningen en centrumstedelijke voorzieningen. Het betekent dat Zwolle zich opmaakt voor een verdere schaalsprong waarbij de transformatie van de Spoorzone van grote betekenis is.

2. WERKPLAATSEN | Het deelgebied Werkplaatsen is in de huidige situatie het westelijke deel van het afgesloten bedrijventerrein. Het grote complex bestaat uit een cluster van industriële hallen en bedrijfsgebouwen uit verschillende bouwperioden. Het terrein is al 150 jaar in gebruik als industriegebied, met een continue dynamiek van aanpassingen, verbouwingen en moderniseringen. Oude bakstenen hallen, moderne hallen, machinegebouwen en aanbouwen staan naast en door elkaar als een bonte en ruige verzameling. In het tegenwoordige complex resteren interessante onderdelen van de oorspronkelijke bebouwing uit de tweede helft van de 19de eeuw en begin van de 20ste eeuw, zoals enkele bakstenen loodsen met zadeldaken, lichtstraten en rondboogvensters. Ook in de jaren ’30-’50 zijn onderdelen vernieuwd of toegevoegd, zoals aan de zuidoostzijde. Een aanzienlijk deel van het complex is in de afgelopen decennia ingrijpend vernieuwd.

Beeldbepalend voor Zwolle is de karakteristieke historische binnenstad. Hier bevindt zich het kernwinkel- en uitgaansgebied. Met het oog op de verdere groei van de stad wil Zwolle het centrumgebied vergroten met de nieuwe Spoorzone, waarbij het nieuwe centrumdeel een eigen invulling krijgt als innovatiedistrict. Het doorontwikkelen van de Spoorzone moet bijdragen aan de gewenste aanhechting van noord met zuid in de stad. De komst van de Passerelle over het spoor is een belangrijke voorwaarde voor deze aanhechting en daarmee voor de verdere transformatie. Aan de zuidzijde van het spoor is tussen 1979 en 2000 het stadsdeel Zwolle-Zuid gebouwd. Vanwege de scheiding met de binnenstad door het spoor kwam dit gebied lange tijd niet in aanmerking om ontwikkeld te worden. Het gebied is in fasen gebouwd rondom twee oude buurtschappen. In Zwolle-Zuid wonen 32.000 mensen, een kwart van de Zwolse bevolking. Voor de bereikbaarheid is de IJsselallee aangelegd en er zijn tunnels onder het spoor gekomen. De IJsselallee en het spoor vormen echter een harde scheiding waardoor gevoelsmatig Zwolle-Zuid op afstand ligt. Tussen de bebouwing en de IJssel ligt nog een groen buitengebied met boerderijen, akkers, weilanden en uiterwaarden.

Grotendeels zijn de hallen en gebouwen in gebruik, een deel staat leeg. De verouderingstaat is wisselend maar de panden zijn wel goed onderhouden. Aan de oostzijde worden de Werkplaatsen geflankeerd door de opvallende rode hal. Tezamen met belendende bedrijfsgebouwen wordt deze verhuurd aan Van Halteren Special Products. Aansluitend bevindt zich een bakstenen hal die verhuurd wordt aan Perron038, een open innovatiecentrum voor hightech maakindustrie. Op deze plek werken hightech bedrijven en onderwijs- en onderzoekinstellingen samen op het vlak van robotica, vision technologie en sensoring. Perron038 is in korte tijd heel succesvol gebleken als innovatief ecosysteem, en voor Zwolle een toonaangevend voorbeeld voor 15

25 min lopen 10 min fietsen

20 min lopen 10 min fietsen Supermarkt

Binnenstad

15 min lopen 10 min fietsen Middelbare school

15 min lopen 10 min fietsen Middelbare school

De fundatie

20 min lopen 10 min fietsen Bibliotheek 15 min lopen 10 min fietsen Basisschool

20 min lopen 10 min fietsen Middelbare school

15 min lopen 10 min fietsen Bierbrouwerij

25 0m

plangebied ZW

OL

LE

10 min lopen 7 min fietsen Starbucks

10 min lopen 7 min fietsen Huisarts 7 min lopen 10 min fietsen To go supermarkt Etos

CS

Hanzelaan

Spoorzone 7 min lopen 3 min fietsen MBO

5min lopen 2 min fietsen Koffiebar+winkel 5 min lopen 2 min fietsen Koffiebar

15 min lopen 7 min fietsen Windesheim

15 min lopen 7 min fietsen Starbucks koffie

ligging in de stad

voorzieningen in de omgeving

16

7 min lopen 3 min fietsen To go supermarkt

7 min lopen 3 min fietsen Eetgelegenheid

2 1 H +

25 min lopen 10 min fietsen Huisarts +Apotheek

Economie Vanuit economisch perspectief is vooral de regionale schaal van belang. De regio is hier bovendien omvangrijk, juist omdat Zwolle de enige grote stad in de omgeving is. De Zwolse regio strekt zich uit van Dronten tot Hardenberg en van Steenwijk tot Raalte. De regio Zwolle heeft een sterke en diverse economie met belangrijke pijlers in overheidsbestuur, zakelijke dienstverlening, health, agri-food, logistiek en vrijetijdseconomie. Regio Zwolle blinkt uit in een hechte samenwerking tussen ondernemers, overheden, onderwijs en onderzoeksorganisaties. Onder de naam Economic Board Regio Zwolle worden sinds 2013 in triple helix verband de krachten gebundeld. De focus voor de toekomst ligt naast de bewezen sectoren op veelbelovende sectoren als kunststoffen, e-commerce, hightech maakbedrijven en creatieve industrie.

Bereikbaarheid en toegangelijkheid Vanaf buiten Zwolle is de Spoorzone uitstekend bereikbaar met OV en auto. Hier ligt een van de grootste OV knooppunten van Nederland en de A28 ligt op enkele minuten via de IJsselallee. Het OV knooppunt is focuspunt voor verkeersstromen van meerdere modaliteiten. Tegelijkertijd is het gebied slecht verbonden met zijn directe omgeving. Ingeklemd tussen spoor- en weginfrastructuur is de binnenstad slecht bereikbaar. In aanvulling op de reizigerstunnel van het station wordt met de Passerelle een nieuwe looproute aangelegd die de verbinding tussen de noord- en zuidzijde van de stad moet versterken. Binnen de huidige Spoorzone kent de openbare ruimte geen heldere routes voor voetgangers en fietsers, waardoor mensen te voet bij het verlaten van het station niet uitgenodigd worden om het gebied te ontdekken. Opvallend in het gebied is de geslotenheid, met dichte plinten, afrasteringen en slagbomen. Het gebied is bovenal een kantorenlocatie en een bedrijventerrein met een wegenstructuur die voornamelijk het autoverkeer dient. De Hanzeallee en de Hanzenlaan zijn belangrijke ontsluitingswegen voor de verschillende bedrijven en het station. Er wordt veel geparkeerd op maaiveld of in bovengrondse garages. De parkeergarages Lübeckplein en Pas de Deux zijn beide te bereiken vanaf de Hanzelaan. Het Lübeckplein heeft tevens een ondergrondse fietsenstalling.

De transformatie van de Spoorzone zal leiden tot een veel intensiever gebruik, maar ook een meer stedelijker gebruik. In het Ontwikkelkader wordt ingezet op een mobiliteitsconcept waarbij het primaat ligt bij fietsers en voetgangers (zie ook 2.3).

Voor de stedelijke en regionale economie is de Spoorzone van groot belang. Alle betrokken partijen zetten in op het opbouwen van het Zwolse innovatiedistrict op deze plek. Als een verborgen diamant heeft de Spoorzone een strategische ligging midden in de stad met veel ruimte voor ontwikkeling en groei en een uitstekende bereikbaarheid per OV. De rauwe en industriële sfeer van de werkplaatsen biedt een gedroomde omgeving voor innovatieve pioniers. Daarnaast is er veel animo vanuit Hogeschool Windesheim, Artez en Cibap om juist op deze plek verbindingen aan te gaan met ondernemers en voorzieningen. Ten behoeve van het Ontwikkelkader Spoorzone heeft de gemeente economische profielen voor het innovatiedistrict uitgewerkt. Uitgangspunt is dat hier groeithema’s een plek krijgen die juist op deze plek goed kunnen floreren, en waarbij de Spoorzone haar innovatieve centrumfunctie voor de regio kan invullen. Gekozen is voor slimme maakindustrie en technologie, creatieve industrie en cultuur, en klimaatadaptatie. De ontwikkeling van deze groeithema’s vraagt om een dynamisch groeiproces gericht op het opzetten en uitbouwen van netwerken (kennis- en samenwerkingsverbanden) en concrete innovatiehubs. Perron038 is een succesvol voorbeeld van zo’n innovatiehub op het vlak van slimme maakindustrie.

Het gewenste innovatiedistrict bestaat uit een mix van innovatiehubs in een bruisende creatieve omgeving met ook onderwijsfuncties, culturele voorzieningen en horeca. Voor het ontwikkelperspectief van de innovatiehubs is het belangrijk dat gedacht wordt vanuit de gehele innovatieketen met ruimte voor opleiden, onderzoek, startups en scale-ups.

Groen en water Zwolle is ontstaan op een dekzandrug tussen de IJssel en de Vecht langs het riviertje de Aa. Water is een belangrijk thema voor de gemeente als stedelijke agglomeratie in de IJssel-Vechtdelta, met water vanaf de hoger gelegen gebieden in het oosten en zuiden en de directe verbinding met het IJsselmeer. De omgevingsagenda Oost NL (2018) ziet een belangrijke opgave voor Regio Zwolle om de groei op een klimaatadaptieve manier te accommoderen. Door klimaatverandering neemt de kans toe op extreme natte periodes met bijbehorende hoogwatersituaties, en op langdurige droge periodes met een tekort aan water. In geval van zomerse piekbuien bij hoge waterstanden van het Zwarte Water of opstuwingen van het IJsselmeer, en bij hitte en droogte moet de stad ook in de toekomst leefbaar blijven. Zwolle staat verder bekend als een groene gemeente met maar liefst 33 parken. Daarentegen kent de Spoorzone weinig tot geen groen en heeft het geen publieke groenvoorziening. Het gebied is voornamelijk verhard, waardoor de temperaturen in de zomer hoog kunnen oplopen (hittestress). Het Ontwikkelkader gaat juist uit van een sterke vergroening waaronder de aanleg van het Koggepark. Groen zorgt voor biodiversiteit, neemt CO2 op, produceert zuurstof en dempt de temperatuurstijging. Het reguleert de waterhuishouding en drukt de kosten voor (piek)afvoeren en wateroverlast.

Bovendien is groen belangrijk voor een gezonde leefomgeving vanwege de ruimte voor bewegen en ontspannen. In Lurelui zuivert het bestaande helofytenfilter het grondwater ter bescherming van de grondwaterwinning in het Engelse Werk. Het grondwater wordt opgepompt, gezuiverd en weer geïnfiltreerd in de bodem met een overstort op het oppervlaktewater langs de Oostzeelaan. Verplaatsing van het filter is mogelijk mits aan de functionaliteit van de zuiverende werking (kwantiteit en kwaliteit) voldaan wordt. Archeologie Binnen de locatie ligt een zone met een archeologische verwachting van 50%. Hier moet bij bodemingrepen rekening gehouden worden met archeologisch onderzoek. De rest van het gebied is reeds verstoord of opgegraven. Milieu aspecten Ingenieursbureau Movares heeft de omgevingsfactoren in de toekomstige situatie in kaart gebracht. In dat rapport wordt op quick scan niveau ingegaan op geluid, bodem, archeologie, kabels en leidingen, lucht, ecologie, externe veiligheid, vergunningen, asbest en trillingen. De maatregelen die genomen worden in het kader van het Tracébesluit Zwolle Spoort zijn meegenomen in de berekeningen. De belangrijkste conclusies uit de quick scan worden hieronder weergegeven. 17

Geluid In de Spoorzone wordt er geluid gegenereerd door het railverkeer op de doorgaande sporen. Langs het spoor overschrijden de geluidniveaus de voorkeursgrenswaarde. Om daar toch woningen te kunnen realiseren dienen er geluidmaatregelen in de vorm van geluidschermen getroffen te worden. Verder dient een ontheffingsprocedure gevolgd te worden, zodat hogere grenswaarden kunnen worden toegestaan. De maximale ontheffingswaarde van 68 dB wordt niet overschreden, gelet op de positie van de bouwblokken en hun afstand tot het spoor en de plaatsing van een geluidsscherm. Indien uit nadere studie blijkt dat de ontheffingswaarde van 68 dB toch overschreden wordt zal gewerkt moeten worden met ‘dove gevels’ langs het spoor.

Kabels en leidingen Over de parkeerplaats voor de hallen loopt een oliegekoelde 110 kV leiding van TenneT. Deze leiding is een oud exemplaar wat betekent dat het graven/heien/bouwen rondom deze leiding precair is. De leiding heeft een zakelijk rechtstrook van 3,5 m uit de leiding. Vanwege het toegepaste koelingsprincipe (met olie) is omleggen of vervangen van (een deel van) de kabel kostbaar. In de plannen is daarom zoveel mogelijk rekening gehouden met de 110 KV leiding. Op twee plekken wordt de leiding ten behoeve van de ruimtelijke opzet gedeeltelijk verlegd. Dit is ter hoogte van het stationsplein en net ten westen van de warmtekrachtcentrale. Afstemming met TenneT is essentieel. Daarnaast moet in het ontwerp rekening gehouden worden met elektromagnetische straling vanaf de leiding: RIVM richtlijnen geven aan dat er in de 0,4 µT zone rondom hoogspanningsleidingen geen woningbouw dient plaats te vinden. De zone is in de praktijk 5 of 10 m breed, afhankelijk van het aantal gebundelde kabels in de strook. Op plekken waar begane grond binnen de kritieke waarde valt, moet deze bestemd worden als kortdurende verblijfsruimte.

Naast geluid van railverkeer is er ook geluid van het emplacement ten zuiden van de IJsselallee. Het spoor van station Zwolle naar het emplacement hoort bij het emplacement. Onder de activiteiten op het emplacement vallen o.a. het warmdraaien, wassen en stallen van treinen in de nacht en het rijden van en naar deze overstandlocaties. Voor het emplacement is in 2016 een Omgevingsvergunning afgegeven. Bij die vergunning horen vaste toetspunten direct nabij de inrichting waarop maximale geluidsbelastingen (tot 50 dB(A)) zijn vergund. De geluidsbelastingen vanwege het emplacement op toekomstige woningen mogen deze maximale waarden niet overschrijden. De geluidsbelasting van het emplacement is een belangrijk gegeven waar rekening mee moet worden gehouden. Het realiseren van geluidsgevoelige objecten zoals woningen is mogelijk wanneer afschermende maatregelen worden genomen. Daarbij valt te denken aan geluidschermen, raildempers, maar ook aan ‘dove gevels’ bij nieuwbouw.

Trillingen Trillingen zijn berekend voor laag- en hoogbouwwoningen. Binnen een zone van < 20 meter uit het spoor wordt niet voldaan aan de eisen voor trillingen in hoogbouw zonder dat er maatregelen getroffen worden. Die maatregelen kunnen bestaan uit dempers in de fundering of een trillingsscherm tussen het spoor en de bebouwing. In een zone van 20 - 50 meter moet er middels nader onderzoek aangetoond worden of de bebouwing voldoet aan de trillingsnormen uit de richtlijnen. Een parkeergarage hoeft niet getoetst te worden op trillingshinder.

Bodem en saneringen De omgeving van de Werkplaatsen is sterk verontreinigd met o.a. olieproducten, VOCl, lood en chroom, zowel in grond als grondwater. Er zijn al veel saneringen uitgevoerd, maar er resteert ook nog veel. Bij toekomstige ontwikkelingen zal in ieder geval bekeken moeten worden in hoeverre de bodem in de huidige staat geschikt is voor de beoogde functies. Een en ander bepaalt dus mede of en tot hoever er (aanvullend) gesaneerd dient te worden. Daarnaast moet er bij de herinrichting van het terrein rekening worden gehouden met bestaande saneringsinstallaties en -voorzieningen.

Externe veiligheid Externe veiligheid speelt een belangrijke rol in de Spoorzone omdat de spoorlijn tot het Basisnet gevaarlijke stoffen behoort. Over de sporen worden significante hoeveelheden gevaarlijke stoffen vervoerd. Langs het spoor dient een veiligheidszone van 6 meter vanuit de buitenste spoorstaaf aangehouden te worden waarin niet mag worden gebouwd. Op grond van het basisnet spoorweg geldt een plasbrandaandachtsgebied van 30 meter gemeten vanuit de buitenste spoorstaaf. Gevels die binnen het invloed gebied van een

> 68 dB

> 55 dB

> 55 dB

50 - 55 dB

50 - 55 dB

geluid emplacement 18

geluid railverkeer

SWOT-analyse Op weg naar een nieuw toekomstperspectief is het goed om de sterke en zwakke punten, en de kansen en bedreigingen van het plangebied te benoemen.

plasbrand liggen (30m) moeten beschermd worden tegen hitte door bijvoorbeeld een brandwerende muur, een sprinklerinstallatie aan de buitenzijde en thermisch gehard glas. Gelet op de afstand van de geplande bebouwing tot het spoor zijn dergelijke brandwerende maatregelen hier niet aan de orde. Binnen een zone van 250m moet het groepsrisico berekend worden. Afhankelijk van de uitkomst moeten er voldoende vluchtroutes aanwezig zijn van het spoor af. Zodra er in de nabijheid van het emplacement een toename in bevolkingsdichtheid optreedt zal berekend moeten worden wat een en ander betekent voor het groepsrisico. Uitbreiding van de populatie kan betekenen dat er op het emplacement minder vaak risicodragende activiteiten kunnen plaatsvinden, aangezien de milieuvergunning voorschrijft dat aan de normen voor Plaatsgebonden en Groepsrisico voldaan dient te worden. Op het emplacement vinden geen activiteiten plaats van goederentreinen met gevaarlijke stoffen die voor het externe veiligheidsrisico van belang zijn. Luchtkwaliteit De luchtkwaliteit binnen de Spoorzone zal ook in de toekomst beneden de normen blijven. Immers, de vervuilende industrie wordt vervangen door ‘schonere’ bedrijven en woningbouw, en ook de auto’s zullen in de toekomst alleen maar schoner worden. Natura 2000 gebied De uiterwaarden van de IJssel zijn een Natura 2000-gebied op circa 900m afstand van de Spoorzone.

Het gebied kan indirect beïnvloed worden door emissies van stikstof tijdens de bouw en in de eindsituatie. Het Natura 2000 gebied ligt buiten een zone 500 m waardoor er geen sprake is van andere verstoringen door bijvoorbeeld licht, geluid, beweging en areaalverlies.

Sterktes

Zwaktes

• Direct naast OV-knooppunt Zwolle • Nabij binnenstad en Zwolle-Zuid • Veel ruimte voor ontwikkeling • Handelingssnelheid (NS is enige eigenaar) • Monumentale waarde en grote aantrekkingskracht van de Werkplaatsen • Pioniersgevoel (oa aanwezigheid Perron038) • Nieuwe verbinding met binnenstad (Passerelle)

• Omsloten door sporen – geen directe verbinding naar binnenstad • Grotendeels ontoegankelijk voor publiek • Werkplaatsen is altijd een afgesloten gebied en onbekend stuk stad geweest (achter hekken en toegangspoort) • Milieuhinder (ontwikkelbeperkingen) • Ingericht op autoverkeer • Veel verharding, hittestress • Niet klimaatbestendig • Geen menselijke maat

Kansen • Zwolle groeit qua inwoners en economie • Spoorzone in zijn geheel (directe omgeving) krijgt een metamorfose • Doorontwikkeling station • Directe verbinding met binnenstad door komst Passerelle • De oude fabriekshallen hebben de potentie als identiteitsdrager / ontmoetingsplek / nieuw icoon voor Zwolle • Werkplaatsen bieden veel potentie voor transformatie naar innovatiedistrict en alternatief centrumgebied • Veel animo vanuit diverse ondernemers en voorzieningen om zich hier te vestigen / mee te doen • Veel vraag naar binnenstedelijk wonen • Kans om samenhangende stedelijke mix te maken van wonen, werken, cultuur, onderwijs en horeca • Ruimte voor festivals, publieke activiteiten en tijdelijke ontwikkelingen (placemaking) • Veel ruimte om groene en klimaatadaptieve openbare ruimte te maken

110 kV leiding

30m > plasbrandaandachtsgebied 50m > onderzoek naar trillingen

250m > berekening groepsrisico

trillingen en plasbrandaandachtsgebied *is alleen berekend voor NS eigendom

19

Bedreigingen • Marktrisico, mogelijke economische crisis • Onzekerheid of de directe omgeving ook daadwerkelijk tot ontwikkeling komt (andere eigenaren) • Omzetten van huidige onbezielde / monofunctionele situatie Hanzeland vergt lange adem • Onzekerheid en hoge kosten infrastructurele maatregelen (o.a. fietstunnel, mobiliteitshubs) • Autobeperkende maatregelen kunnen een negatief effect hebben op de vraag van bepaalde doelgroepen • Geluidshinder sporen mogelijk beletsel om aangename omgeving te creëren • Bodemverontreiniging • Inpasbaarheid van bestaande bedrijven • Haalbaarheid business cases werkplaatsen; onzeker of opbrengsten uit functies als onderwijs, cultuur en maakbedrijven voldoende zijn om de hoge kosten van de transformatie van de hallen te dekken • Te weinig ruimte voor functioneel groen reserveren

DISTRICT Z | DE WERKPLAATSEN | LURELUI IN 2030 Daar loop ik dan, verwachtingsvol. De zon schijnt in Zwolle. Vanaf de binnenstad over het Engelenpad is het niet ver naar de Spoorzone. De Passerelle nodigt uit, een nieuwe wereld lonkt daar aan de overzijde van het spoor. Op de loopbrug houd ik mijn pas in, want wat ik zie overtreft nu al mijn verwachtingen. Voor me ontvouwt zich het kleurrijke palet van een hoogstedelijke en industriële wereld. Maar dan in een groene oase. Het groen is echt overal waar je kijkt! Natuurlijk vallen de Werkplaatsen gelijk op, met die iconische nieuwbouw erboven. Dit moet op de foto. Dit is zo volstrekt anders dan wat ik ken. Het spreekt nu al tot de verbeelding, en ik moet nog de trappen afdalen. Rechts voor me ligt de Rode Hal. Vandaag kan ik naar twee exposities. Ik verheug me nu al op de spraakmakende performance art waar de krant zo lovend over was. Het schijnt dat het museum mensen van heinde en ver naar Zwolle verleidt. Dat gaan we vanmiddag wel doen. Eerst naar links, verder District Z in, want de verbazing slaat toe bij het zien van het groenste station van Nederland. Van Europa misschien? Er staan echt bomen op het dak van de stationsentree! En ook de toren ernaast is helemaal groen. Daarboven moet je toch echt een geweldig uitzicht hebben. Op het plein is het druk. Een stroom mensen loopt in en uit het station.

Ik zie veel jonge mensen, studenten zo te zien. Van hier kan ik zo het Spoorpark in. Daar is het rustiger, al zie ik verderop mensen in de zon zitten en kinderen aan het spelen. Ik loop langs het terras van het hotel en onder de Passerelle door. Nu lonken toch echt die indrukwekkende Werkplaatsen, dat reusachtige hallencomplex waar vroeger werd gewerkt aan locomotieven en treinstellen. Nu vind je hier een levendige omgeving vol innovatie, creativiteit en ontmoetingsplekken. Ik betreed een onverwachte wereld van hallen, binnenruimtes, bedrijfsgebouwen en pleintjes. Je kunt er doorheen dwalen, je verwonderen aan de slimme maakbedrijven en de creatieve communities. Eerst maar een kop koffie op het terras. Dit binnenpleintje bruist van de energie. Een poster kondigt een muziekvoorstelling aan voor komend weekend. Ik raak aan de praat met een groepje jongeren. Ze vragen of ik die opvallende houten nieuwbouw heb gezien aan de Hanzelaan. Daar wonen ze in een nieuw woonconcept waarbij ze van alles delen met hun vrienden. Het dakterras is waar ze samen komen. Twee van hen zijn net afgestudeerd. Ze wijzen naar de grote hal waar kunstonderwijs is gevestigd. Een is nu animation designer bij een startend bedrijfje in de game-industrie. Haar atelier zit aan de overkant van het plein.

De ander is interieurarchitect en heeft meegeholpen om de crossover community van een nieuw cluster maakbedrijven te ontwerpen. Dat moet ik echt zien zegt hij, ze maken er fijnmechanische meetinstrumenten, en in de crossover ruimte is het publiek van harte welkom. Wat is deze erfenis toch een cadeau voor Zwolle, bedenk ik me. Hier heeft innovatie een nieuwe betekenis gekregen. Deze plek leeft en spreekt tot de verbeelding, een stoere plek. Hier wil je echt bij horen. Ik zie een eigenzinnige stadscultuur waar alles op een prettige manier samenvalt. Ik loop verder over het grote hallenplein. Vorige week was hier nog een festival. Nu valt de grootsheid van de Werkplaatsen pas echt op. Links van mij staat stoere nieuwbouw. Zijn die gebouwen nu ook van hout? Wat een gave plek om te wonen. Dan pas realiseer ik me dat ik geen auto’s zie. Het grote plein is groen en stedelijk tegelijk. In de hallen zie ik de foodmarkt, dé nieuwe hotspot van Zwolle heb ik me horen vertellen. Vanavond zit ik daar aan de lange tafel, gegarandeerd! Waar de Werkplaatsen overgaan in het groene Spoorpark zie ik mensen sporten. Ik loop door het park naar Lurelui. Wat een oase! Hier woon je in stedelijke appartementen, vlakbij al die levendigheid, maar dan toch middenin het weelderige groen. De gebouwen hebben zelfs groene gevels. Wie hier woont heeft werkelijk alles bij de hand.

Ook hier zie ik weer nergens auto’s. Mensen lopen of fietsen. Zelf loop ik nog een stukje verder, voorbij de Koggetunnel waar het Spoorpark het Koggepark kruist. Ook hier zie ik weer een innovatief woonconcept, met weer een heel ander gedurfd karakter. We hebben een gezamenlijk eigendom, zegt een jonge vrouw. Dat maakt voor ons het wonen hier betaalbaar. Ze wijst me op de pluktuin. Bij een picknicktafel neem ik alles eens in mij op. Een groep kinderen zit in een boomhut. Een oudere heer geeft me een knipoog en een handvol frambozen. Hij vertelt dat hij vroeger bij Stork Wartsila heeft gewerkt, dieselmotoren. En nu woont hij hier. Al mijmerend loop ik langs het water van de Hanzesingel terug. Ga ik nu die expositie doen of trakteer ik mezelf toch eerst op zo’n Zwols biertje van de stadsbrouwerij. Tijd genoeg voor allebei. Ik kijk omhoog, de zon schijnt in Zwolle. Dit is met recht een gebied om trots op te zijn.

20 | BGSV

4. IDENTITEIT District Z, de Werkplaatsen en Lurelui staan aan het begin van een mooie toekomst. Dit bijzondere stuk stad krijgt een geheel nieuwe identiteit. In dit hoofdstuk wordt de nieuwe gebiedsidentiteit onder woorden gebracht. De identiteit gaat over de essentie van wat het gebied straks gaat ‘zijn’. Ze geeft een wenkend toekomstperspectief dat als een kompas zal werken voor de verdere invulling en vormgeving van het plangebied.

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.