Bijlage 1. Evaluatie en Adviesrapport NDE Zwolle
Tekst van het document
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
28
Tabel 4 Denkrichting 2 - NDE als middel om brede welvaart te bevorderen
Scenario 3: Bredere duurzaamheidsthema’s actief integreren in NDE
Scenario 4: NDE omvat ook participatie en recreatie
Regie en strategie • NDE draagt bij aan brede welvaart op alle vijf domeinen (groeiend, duurzaam, inclusief, levendig en circulair Zwolle) • Onder verantwoordelijkheid van verschillende portefeuillehouders binnen de gemeente, niet alleen Groen • Samenwerking met Stadkamer verkennen en stimuleren
Regie en strategie • NDE draagt bij aan brede welvaart op alle vijf domeinen (groeiend, duurzaam, inclusief, levendig en circulair Zwolle) • Onder verantwoordelijkheid van verschillende portefeuillehouders binnen de gemeente, niet alleen natuur • Samenwerking met Stadkamer intensiveren. Hiervoor moeten de verschillende thema’s meer met elkaar in samenhang worden aangeboden. • Rol van wijklocaties verbreedt zich van educatie naar participatie en recreatie, en meer in onderlinge samenhang met elkaar
Aanbod • NDE aanbod integreren met cultuur, techniek en overig aanbod op één online platform • In het aanbod zijn de verschillende thema’s integraal verweven • Wijklocaties behouden hun wijkfunctie, maar bieden breder palet aan activiteiten aan, in lijn met alle brede welvaartsthema’s
Aanbod • NDE aanbod integreren met cultuur, techniek en overig aanbod op één online platform • In het aanbod zijn de verschillende thema’s integraal verweven • Wijklocaties behouden hun wijkfunctie, waarbij educatie, participatie en recreatie in gelijke mate aandacht krijgen • Aanbod ontwikkelt geïntegreerde diensten en producten ter bevordering van brede welvaart
Vraag • Primair onderwijs, voortgezet (speciaal)en vervolgonderwijs en buitenschoolse opvang • Community tussen onderwijsinstellingen onderling faciliteren, met focus op uitwisseling van ervaringen en ‘best practises’. • Inzichtelijk maken wat de vraag is vanuit het onderwijs (op thema’s en leerlijnen gelinkt aan kerndoelen) • Onderwijs wordt betrokken bij het ontwikkelen van een meer interdisciplinair aanbod
Vraag • Primair onderwijs, voortgezet (speciaal)en vervolgonderwijs en buitenschoolse opvang • Community tussen onderwijsinstellingen onderling faciliteren, met focus op uitwisseling van ervaringen en ‘best practises’. • Inzichtelijk maken wat de vraag is vanuit het onderwijs (op thema’s en leerlijnen gelinkt aan kerndoelen) • Onderwijs wordt betrokken bij het ontwikkelen van een meer interdisciplinair aanbod • De focus is verbreed naar participatie en recreatie, aansluitend bij de initiatieven van ‘een leven lang ontwikkelen’. • Vraag kan komen vanuit alle inwoners van en organisaties in Zwolle
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
29
In scenario 3 en 4 is te zien dat de aansturing vanuit gemeente of Nooterhof niet meer centraal staat, maar een antwoord wordt gezocht op de vraag ‘wat voor doel dient NDE?’. NDE verandert dus van doel naar middel. In scenario 3 worden de vijf brede welvaartthema’s uit het coalitieakkoord geïntegreerd in het NDE aanbod. Dit vereist bijvoorbeeld van aanbieders dat er actief op zoek wordt gegaan naar nieuwe partnerschappen met actoren die kennis en ervaring hebben op brede welvaartsthema’s die verder af staan van de klassieke NME of NDE thema’s, zoals natuur en biodiversiteit. Deze samenwerkingen zijn nodig omdat de traditionele NDE aanbieders deze expertise niet vanzelfsprekend in huis hebben. Een voor de hand liggende partner kan gevonden worden in Stadkamer, met name voor cultureel aanbod. Samenwerking met Stadkamer is eerder al gezocht, maar heeft om meerdere redenen niet tot bloei kunnen komen. Het kan daarom wenselijk en nodig zijn dat gemeente Zwolle een meer sturende rol in neemt om dit van de grond te krijgen. Scenario 4 zet vervolgens nog een stap verder, door niet alleen de aangeboden thema’s uit te breiden naar brede welvaart thema’s (de aanbodkant), maar ook door de vraagkant breder te definiëren. De vraag beperkt zich niet langer tot enkel onderwijsinstellingen, maar omvat alle inwoners van Zwolle én alle organisaties die zich in Zwolle bevinden.
In die zin omvat het NDE dan ook het volwassenonderwijs. Brede welvaart gaat iedereen aan, en zou daarom ook iedereen hier actief bij moeten betrekken. Vanuit deze insteek verbreed educatie zich als vanzelfsprekend naar informeren en communiceren en zoekt het de aansluiting bij participatie en recreatie. De bredere definitie die bij scenario 3 en 4 wordt gehanteerd resulteert ook in een bredere betrokkenheid vanuit de gemeente, zoals omschreven staat bij regie en strategie. NDE is niet langer alleen een verantwoordelijkheid van de wethouder Groen, maar heeft raakvlakken met veel meer beleidsportefeuilles, waardoor het een veel bredere basis krijgt. Dit biedt kansen voor NDE om veel breder verankerd te raken in gemeentelijk beleid.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
30
5.3 Financieel plaatje Zoals in de raadsbrief van 2 juli 2024 is het belang van NDE11 aangegeven en is aangegeven dat er verder gewerkt wordt aan een programma en verankering. Dit vergt dat er duidelijkheid nodig is welk structureel budget er voor NDE beschikbaar is vanaf 2026, dit geldt zowel voor de ambtelijke capaciteit als de te besteden middelen. Denkrichting 1 NDE als op zichzelf staand doel De uitgangpunten voor denkrichting 1 zijn dat: •
NDE een zelfstandig doel is.
•
de nadruk op het onderwijs (basisonderwijs of basis- en voortgezet onderwijs), Voortgezet onderwijs is een uitbreiding waar de regie belegd wordt (bij de gemeente of extern Nooterhof). In beide gevallen zal er
•
beleidsadvies bij gemeente nodig blijven. Bij externe regie zal er iets meer ruimte binnen de gemeente nodig blijven Of NDE zich voornamelijk richt op onderwijs of dat er ook participatie en recreatie van de
•
samenleving/leefomgeving bij komt. Dit leidt tot het volgende beeld: Scenario 1 (vooral focus op basisonderwijs, regie bij gemeente, optimalisatie samenwerking met netwerk en binnen het onderwijs). Jaarlijks is uitgegaan van 3% inflatiecorrectie Tabel 5 Financieel overzicht scenario 1
Bedragen x €1.000 Structureel budget regie NDE gemeente 0,55 fte (0,5 makelaar, 0,05 beleid) Structureel budget regie extern (makelaar)
2025 142
2026 68
2027 70
2028 72
2029 75
-
-
-
-
-
68 35
70
73
75
77
139
143
147
152
Structureel budget activiteiten Incidenteel budget activiteiten Totaal
245
Binnen scenario 1 wordt er met de onderstaande uitgangspunten rekening gehouden: ➢
Budget gemeente voor beleidsadvies en makelaar gelijk aan 2025 met inflatie. Het incidenteel budget van €76.000 voor programmeur is vervallen
➢
Structureel budget activiteiten met inflatiecorrectie
➢
Incidenteel budget voor activiteiten vervalt vanaf 2025
11 “Natuur- en Milieueducatie (NME) is gericht op een grotere betrokkenheid, bewustzijn én gedrags-
verandering bij inwoners van Zwolle, en bij kinderen in het bijzonder. NME levert daarmee een bijdrage aan de maatschappelijke opgaven waar de stad voor staat, waaronder de energietransitie, de klimaatopgave, circulariteit, duurzaamheid en biodiversiteit.”
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
31
Scenario 2 (verbreden naar voortgezet onderwijs, regie extern, toevoegen van participatie en recreatie samenleving/leefomgeving). Jaarlijks is uitgegaan van 3% inflatiecorrectie Tabel 6 Financieel overzicht scenario 2
Bedragen x €1.000 Structureel budget regie NDE gemeente 0,15 fte Structureel budget regie extern (makelaar) Structureel budget activiteiten Incidenteel budget activiteiten Totaal
2025
142 68
35 245
2026 18 61 70 50 200
2027 18 63 73 52 206
2028 19 65 75 53 212
2029 19 67 77 55 218
Binnen scenario 2 wordt er met de onderstaande uitgangspunten rekening gehouden: ➢
Budget gemeente voor beleidsadvies en coördinatie van 0,1 naar 0,15 fte
➢
Extern budget voor coördinatie (makelaar)
➢
Structureel budget activiteiten conform scenario 1
➢
Incidenteel budget activiteiten weer opgevoerd omdat vanuit de samenwerking nieuwe mogelijkheden ontstaan, dit kan geld zijn uit andere domeinen bijv. voor recreatie, participatie of samenwerking
Denkrichting 2 NDE als middel om brede welvaart te bevorderen In denkrichting 2 is de grote verandering van NDE van zelfstandig doel verandert in dat NDE instrumenteel is voor brede welvaart van de stad. NDE is een sterk georganiseerde stevige partner voor gemeente, maatschappelijke en bewonersorganisaties die samen de stad versterken op sociaal gebied en qua leefomgeving. Beide scenario’s hebben een duidelijk hoger prijskaartje dan scenario’s 1 en 2. Scenario 3 (werken aan brede welvaart op alle 5 domeinen; aanbod van cultuur, gezondheid, techniek, natuur, duurzaamheid voor onderwijs en samenleving in samenhang aanbieden; community building) Tabel 7 Financieel overzicht scenario 3
Bedragen x €1.000 Structureel budget regie NDE gemeente 0,2 fte Structureel budget regie extern (makelaar) bouw online platform aanbod onderwijs Structureel budget activiteiten Incidenteel budget activiteiten
2025
142
2026 24 68
2027 24 70
2028 25 72
2029 26 74
73 77 244
75 80 251
77 82 259
50 68 Totaal
35 245
70 75 287
Binnen scenario 3 wordt er met de onderstaande uitgangspunten rekening gehouden: ➢
Samenhang op alle 5 domeinen/programma’s van de gemeente met focus op brede welvaart van de stad (sociaal en leefomgeving)
➢
Intensieve samenwerking met ander partners in de stad en aanbieders richting onderwijs
➢
Gezamenlijk online platform aanbieders naar het onderwijs (cultuur, techniek, gezondheid, voedsel, natuur, duurzaamheid e.d.)
➢
Community building aan vraagkant en aanbodkant
➢
Extra budget voor platform gezamenlijk aanbod vanuit meerdere sectoren samen richting onderwijs (eenmalig €50.000)
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
32
➢
Externe regie 10% extra budget t.o.v. scenario’s 1 en 2
➢
Incidenteel budget activiteiten groeit van €50.000 naar €75.000 voor samenwerking met andere thema’s/sectoren. Dit kan geld zijn uit andere domeinen bijv. voor recreatie, participatie of samenwerking.
Scenario 4 (in aanvulling op scenario 3: intensieve samenwerking Stadskamer; inzet NDE op educatie, participatie en recreatie in samenhang; meer met wijklocaties; brede welvaart staat centraal; vaagkant is van onderwijs, inwoners en organisaties in de stad) Tabel 8 Financieel overzicht scenario 4
Bedragen x €1.000 Structureel budget regie NDE gemeente 0,3 fte Structureel budget regie extern (makelaar) bouw online platform aanbod onderwijs Structureel budget activiteiten Incidenteel budget activiteiten
2025
142
2026 36 71
2027 37 73
2028 38 75
2029 39 77
73 103 285
75 106 294
77 109 302
50 68 Totaal
35 245
70 100 327
Binnen scenario 4 wordt er met de onderstaande uitgangspunten rekening gehouden: ➢
Samenhang op alle 5 domeinen/programma’s van de gemeente met focus op brede welvaart van de stad (sociaal en leefomgeving)
➢
Intensieve samenwerking met ander partners in de stad en aanbieders richting onderwijs
➢
Gezamenlijk online platform aanbieders naar het onderwijs (cultuur, techniek, gezondheid, voedsel, natuur, duurzaamheid e.d.)
➢
Community building aan vraagkant en aanbodkant
➢
Extra budget voor platform gezamenlijk aanbod vanuit meerdere sectoren samen richting onderwijs (eenmalig €50.000)
➢
Externe regie 15% extra budget t.o.v. scenario’s 1 en 2
➢
Incidenteel budget activiteiten verhoogd van €50.000 naar €100.000 voor samenwerking met andere thema’s/sectoren. Dit kan geld zijn uit andere domeinen bijv. voor recreatie, participatie of samenwerking.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
33
6. Advies ADVIES 1:
Zet in op de ingeslagen koers en blijf aan het NDE netwerk bouwen. Begin bij het eerste scenario. Toelichting: De koers, met betrekking tot makelaar, programmeur en beleidsadviseur, die de gemeente Zwolle is geslagen is effectief en modern. De beginselen van een netwerk beginnen te vormen. Het zou daarom niet logisch zijn om dat nu los te laten.
ADVIES 2:
Betrek het volledige NDE netwerk en breng verbinding tussen vraag- en aanbod. Toelichting: Op dit moment wordt het NDE aanbod vooral vanuit de aanbiedende partijen ontwikkeld en georganiseerd. Om betere aansluiting met het onderwijs te vinden én daarmee van meerwaarde te zijn, dient het aanbod in samenwerking met het onderwijs ontwikkeld te worden. Daarom adviseren wij om samenkomst en uitwisseling tussen NDE en onderwijs te organiseren, het Kiemkracht festival is hier een goed voorbeeld van.
ADVIES 3:
Maak gebruik van de bestaande netwerken binnen zowel het onderwijs als het NDE veld en breder. Toelichting: Opdat er meer verbinding tussen vraag- en aanbod moet komen is het logisch dat binnen deze groepen ook meer gemeenschap wordt gevormd. Als gemeente kan hier een rol worden aangenomen die faciliterend is van aard. Ook zijn er kansen om meer gebruik te maken van al bestaande netwerken, zoals de koepelorganisaties binnen het onderwijs.
ADVIES 4:
Verbind het Natuur- en duurzaamheidseducatie met andere domeinen, zowel intern als in het veld. Verbreed vanuit scenario 1 naar scenario 3. en daarna 4. Toelichting: Op het moment dat het NDE netwerk in beweging is en dat het procesmatig staat, kan er verbreding gezocht worden naar de andere domeinen, zoals het sociaal domein en ruimtelijke ordening. Dit zorgt voor integrale ondersteuning aan het onderwijs op een breed scala aan thema’s en onderwerpen. Ook geeft het mogelijkheid om de bekostiging van deze ondersteuning op meerdere plekken te beleggen. Dit maakt het robuuster.
ADVIES 5:
Zodra scenario 3 is gerealiseerd dient het NDE verder te kijken dan educatie. Zet in op scenario 4 en focus op zowel educatie als participatie en recreatie. Toelichting: Zwolle kent al voorbeelden waarbij NDE ingezet wordt voor educatie, participatie en
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
34
recreatie. Dit gebeurt namelijk veelal op de stadsboerderijen. Op het moment dat het NDE netwerk een goede ondersteuning bied aan het onderwijs dient er verbreed te worden naar de rest van de samenleving. Op deze manier stimuleert men het ‘leven lang leren’ principe waarbij jong en oud samen komen. ADVIES 6:
Behoud structurele financiële ondersteuning maar geef ruimte voor incidentele bijdragen. Toelichting: Nauw samengenomen met de voorgaande adviezen. Zorg dat er structureel gewerkt kan worden aan de (door)ontwikkeling van NDE in Zwolle. Daar bovenop zouden incidentele bijdragen ingezet kunnen worden op specifiekere en in tijd gekaderde vraagstukken, zoals bijvoorbeeld de pilot met NMO.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
35
Bijlage I. Overzicht interviews Organisatie Gemeente Zwolle Gemeente Zwolle Gemeente Zwolle Gemeente Zwolle Gemeente Zwolle
Persoon Anja Roelfs
Anouk Kruizinga
Rol Wethouder, o.a. Natuur en Groenbeleid, Dierenwelzijn, Inwonerbetrokkenheid Wethouder, o.a. Energietransitie en warmte, Klimaatadaptatie, beheer openbare ruimte Beleidsadviseur NDE
Sonja van der Sar
Programmeur NDE
Mariken Enserink
Makelaar NDE
Stichting Stadshoeve Nooterhof NMO Milieuraad
Jessica de Jonge
Bestuursvoorzitter Coördinator Programmamanager educatie Coördinator, bestuurslid
Travers Welzijn Campherbeek SKZ
Kirsten Wilke Hannelore Börger Michiel van Harten, Jos van Oosten Bianca van 't Hul Anouk Kleinpaste Miranda Felix
Organisatie PO en VO scholen
Doel Groepsgesprek Onderwijs
Persoon Loes onder de Linden (leerkracht) Ilona Trompetter (leerkracht) Leonie Hercules (directeur) Jaap Bouwman (leerkracht) Frank (Zonecollege, leerkracht)
PO en VO scholen
vervolg scholengesprek
Gemeente Zwolle
Groepsgesprek Ambtenarij
Arjan Spaans
Consulent buurtweiden Directie Coördinator
Annemieke Feijen, Adriaan Mosterman, Annemiek Wiegman, Marit Benning, Eefje van Empel, Ken Jipping, Anouk Kruizinga
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
36
Bijlage II. Overzicht onderzochte documenten •
Bijlage 1. Reactie college van BW op adviezen burgerberaad
•
Coalitieakkoord 2022-2026
•
NME koers Zwolle gaat voor groen
•
Geschiedenis NME in Zwolle •
Eindrapport NMO 2010
•
2024 Inwerkprogramma NME
•
Inhoudelijk eindrapportage CDO Zwolle 20150210
•
Groene Loper Zwolle: Projectvoorstel 2025-2026 DEF
•
Rol gemeente •
Vacature Gemeente Zwolle – programmeur NDE
•
Vacature Adviseur Recreatie _ Gemeente Zwolle
•
Vacature NME makelaar
•
Begroting NDE – los document aangeleverd door de gemeente
•
Stichting Milieuraad
•
•
•
•
•
Begroting
•
Position paper
•
Uitvoeringsovereenkomst 2025 Milieuraad
Wijklocatie: Nooterhof •
Toekomstvisie 2025-2030 NH
•
Plan en programma 2024-2025
•
Begroting 2025
•
Verkenning nieuwe huisvesting
•
Aanvraag c.q. verzoek extra middelen
Wijklocatie de Stadhoeve •
Begroting voor subsidieaanvraag 2025 – park de stadhoeve
•
Bestuursoverleg en financieel jaarverslag
•
Meerjarenbeleidsplan stichting de Stadshoeve
Wijklocatie stichting Kinderboerderijen, park de Wezenlanden •
Begroting 2025 tweede versie
•
Jaarverslag 2023 & 2024
•
Visie 2020-2025
Wijklocaties Traverse, de Eemhoeve, de Klooienberg, De Schellerhoeve •
Jaarverslag Traverse Welzijn
•
Activiteiten kalender locaties
•
Begroting Travers 2025
•
Gehonoreerd: Verzoek uitbreiding formatie coördinatie wijkboerderijen 2023
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
37
Bijlage III. Resultaten Bijlage III.I
Bureaustudie
Op basis van ca. aangeleverde 60 documenten, is een situatieschets gemaakt van het NDE-netwerk en het daar aangekoppelde NDE-beleid in Gemeente Zwolle. Gemeentelijke visie en ambitie betreffende NDE is verwoord in verschillende overkoepelende beleidsdocumenten, te weten: ➢
Coalitieakkoord 2022 – 2026
➢
Omgevingsvisie
➢
Groen- en recreatiebeleid
Vanuit deze visie en ambities wordt ingezoomd op het koersplan NME, met daarin de ambities, doelstellingen en speerpunten voor NDE beleid in Zwolle vanaf 2021. Hieruit volgt een evaluatie van de mate waarin de speerpunten ten uitvoer zijn gebracht en in hoeverre de bijbehorende ambities zijn gerealiseerd.
Bijlage III.II
De visie van de Gemeente
Coalitieakkoord 2022 - 2026 In het coalitieakkoord 2022-2026: “Samen voor een waarde(n)volle toekomst” worden vijf thema’s naar voren geschoven welke gezamenlijk bijdragen aan de brede welvaart van de gemeente Zwolle. Deze 5 thema’s zijn: ➢
Groeiend Zwolle: Kwaliteit van wonen en leven. Dit thema richt zich op de groei van Zwolle waarbij de kwaliteit van wonen en de leefomgeving behouden en versterkt moeten worden. Er wordt gestreefd naar meer betaalbare woningen, in afstemming met het Rijk, de provincie en de regio, zonder concessies te doen aan de unieke kwaliteiten van Zwolle.
➢
Duurzaam Zwolle: Klimaatneutraal en groen. Dit thema heeft als doel om Zwolle in 2040 klimaatneutraal te laten zijn, of zoveel eerder als mogelijk is. De energietransitie is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van de gemeente, inwoners, bedrijven en instellingen. Er wordt meer ruimte gegeven aan inwonersinitiatieven en bedrijven worden intensiever ondersteund bij verduurzaming.
➢
Inclusief Zwolle: Kansengelijkheid, bestaanszekerheid en meedoen. Dit thema streeft naar een inclusieve samenleving waarin iedereen mee kan doen, met gelijke kansen en bestaanszekerheid, om zo een tweedeling in de samenleving tegen te gaan. De focus ligt op het versterken van de maatschappelijke verbanden en netwerken als sociale basis waar mensen op terug kunnen vallen.
➢
Levendig Zwolle: Kunst en Cultuur. Kunst en cultuur worden gezien als onmisbaar voor een goede kwaliteit van leven, levendigheid en verbinding in de stad.
➢
Circulair Zwolle: Economie voor een brede welvaart. De economie wordt gezien als een instrument om de brede welvaart van de inwoners te vergroten, door bij te dragen aan een duurzame wereld, zinvol werk en levensonderhoud.
Door te werken op deze 5 thema’s werkt de gemeente Zwolle “samen met haar inwoners naar een bijzondere en waarde(n)volle toekomst”. Bij alle vijf de thema’s is in meer of mindere mate een link te leggen met de overkoepelende NDE-doelstelling om het ‘vergroten van kennis en inzicht in de natuur en klimaat, het creëren van bewustzijn en het realiseren van handelingsperspectief’. De link met Duurzaam Zwolle is hierbij het meest evident.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
38
Bovendien is NDE voor de gemeente ‘een belangrijk instrument ten behoeve van de klimaatopgave, energietransitie, circulariteit, duurzaamheid en biodiversiteit’. Deze functie van NDE verbindt het netwerk ook aan de gemeentelijke ambities voor een Inclusief Zwolle en Circulair Zwolle. Omgevingsvisie ‘Ons Zwolle van Morgen’ In de omgevingsvisie is versterken van natuur, milieu en educatie duidelijk aanwezig. Groen is het leidend thema voor de stedelijke ontwikkeling in samenhang met klimaat. Zwolle heeft zich aangesloten bij het Deltaplan biodiversiteitsherstel. Naast de rol van programmeur en makelaar vanuit de gemeente om partijen uit de samenleving en het onderwijs te verbinden stimuleert de gemeente scholen ook via workshops, jeugdtuinen, voedselbosjes, bijenhotels en andere wijkgerichte activiteiten, bijvoorbeeld in het project Buitengeluk, waarin veel partijen in de stad samenwerken. In de begroting is bij de doelstelling Vitaliteit en Gezondheid NME opgenomen als structurele post voor wijk- en schoolprojecten. Genoemd zijn onder meer de jeugdtuincomplexen, schaapskudde, buurt- en wijkboerderijen. Met de makelaars wordt NME wijkgerichter vorm gegeven. Groen- en recreatiebeleid Het groen en recreatiebeleid ‘Groen Groeit mee’ is geactualiseerd, inclusief de uitvoeringsagenda en natuur-investeringsagenda (NIA).
Door het opstellen van 10 ambities wordt ingezet dat iedereen dicht bij groen woont (200m van een plantsoen en 500m van een park). Dit draagt bij aan gezondheid, klimaat en biodiversiteit., en sluit aan bij de eerste drie thema’s uit het coalitieakkoord (groeiend, duurzaam en inclusief Zwolle). NME wordt in deze ambities als een essentieel instrument gezien voor natuurbeleving, klimaatbesef, en gezondheid.
Bijlage III.III NDE situatie in Zwolle Op basis van, door verschillende organisaties uit het veld aangeleverde, stukken is de onderstaande situatieschets van het NDE werkveld en beleid in Zwolle tot stand gekomen. Als eerste schetsen we een beeld van het werkveld (educatief landschap) in Zwolle. Welke organisaties en spelers bevinden zich in het NDE netwerk. We lichten de belangrijkste organisaties en spelers toe. Vervolgens beoordelen we in hoeverre de speerpunten uit de Koers ten uitvoer zijn gebracht en daarmee de doelstellingen en ambities zijn behaald. De raadsbrief ‘Voorgangsreportage uitwerking Koers NME’ vormt hiervoor de basis. Educatief landschap In Zwolle zijn verschillende actoren actief binnen het educatief landschap. Dit zijn partijen die zich bezig houden met het formele onderwijs maar ook met informeel onderwijs. En het zijn partijen voor wie educatie een kerntaak is (zoals het onderwijs) en organisaties voor wie het een neventaak is. Het is een illusie om volledig te zijn in het overzicht, maar als beeld kan het helpen om overzicht te krijgen.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
39
St. de Stadshoeve • Park de stadshoeve
Regionaalen Landelijk aanbod
Legenda Natuur- en duurzaamheids educatie Kunst en cultuur Sociaal en fysiek
• • • • • • •
Traverse Welzijn • De Klooienberg • De Eemshoeve • De Schellerhoeve
Green Art Lab
• De Nooterhof • Milieuplatform • Milieuraad • IVN Zwolle • KNNV •…
Stichting kinderboerderijen • Park de Wezenlanden • Park Eekhout
NME Gids Natuur & milieu Overwijssel IVN Overijssel Waterschap DWOD Vitens Staatbosbehe er Breder landelijke aanbod
Biotuin Dijklandhoeve
Nooterhof netwerk
Voedselbos Zwolle Natuureducatie DRIL St. Straatboer
De gemeente Zwolle • Regisseur
De Stadkamer
Gemeente Sociaal en fysiek
•
Gemeente Zwolle
De spil in het netwerk wordt gevormd door het de gemeente Zwolle, die naast beleidsvorming ook zorgt draagt voor programmacoördinatie en een makelaarsfunctie op zich neemt om vraag en aanbod aan elkaar te koppelen. Hiermee is gemeente Zwolle in de kern betrokken bij zowel beleid als uitvoering van beleid. Gemeente Zwolle voert deze taken op de volgende wijze uit:
Beleidsadviseur (Strategisch)
Makelaar
(Operationeel)
Stimuleren NDE bij onderwijs. Matchen vraag en aanbod.
Aanspreekpunt NDE college en beleidsontwikkeling
Programmeur (tactisch)
Samenwerking, programmering en doorontwikkeling.
Het is belangrijk om op te merken dat de uren van de programmeur incidenteel zijn en na 2025 komen te vervallen. Daarbij is de functie van makelaar en programmeur gedurende een aantal maanden in 2025 samengevoegd door het uitvallen van de makelaar op basis van medische gronden. Hierdoor is er gedurende deze maanden aanzienlijk minder slagkracht geweest met betrekking tot de taken van zowel de makelaar als de programmeur. De totale omvang van de drie rollen zijn samen 1,2fte, en op de volgende wijze verdeeld:
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
40
Beleidsadviseur:
0,1fte
Programmeur:
0,55fte
Makelaar:
0,55fte
•
De wijklocaties:
De wijklocaties zijn een zestal stadsboerderijen die vallen onder drie overkoepelende organisaties, te weten Travers Welzijn, Stichting Kinderboerderijen en Stichting de Stadshoeve. Elke wijklocatie geeft deels op autonome invulling aan educatie, recreatie en participatie doelen. De wijklocaties hebben ook in de interviews aangegeven hier waarde aan te hechten, omdat zij hun eigen wijk goed kennen en daarbinnen hun eigen contacten onderhouden, zowel met andere NDE-partners als met de scholen in de wijk.
De locaties zijn verdeeld over meerdere gemeentelijke wijken, zoals te zien is op onderstaande kaart van Zwolle. De spreiding van de locaties draagt bij aan een wijkgerichte aanpak en focus, hoewel hierbij moet worden opgemerkt dat niet elke wijk een wijklocatie heeft die op loop- of fietsafstand is, waardoor mogelijk niet alle inwoners van Zwolle worden bediend met deze wijkgerichte aanpak.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
41
•
Het aanbod:
Het aanbod van NDE bestaat uit een breed web aan partners, zowel lokaal, regionaal als provinciaal. De wijklocaties zijn primair een locatie, maar ook een aanbieder van NDE. Lokaal De Klooienberg (TW) De Eemhoeve (TW) De Schellerhoeve (TW) Park de Wezenlanden (SKZ) Park Eekhout (SKZ) Park de Stadshoeve Nooterhof Milieuraad Avi Fauna IVN Zwolle Verschillende zzp-aanbieders (zoals Xplosief, GreeenArtLab, ErUit, etc.)
Regionaal Vitens WDOD Enexis Zone college Staatsbosbeheer ROVA
Provinciaal NMO Provincie Overijssel Landschap Overijssel
Er vindt monitoring plaats van het bereik van het NDE-netwerk. Onderstaande figuur en tabel geeft hier een beeld van:
Toelichting bij de figuur: Hoe groter de cirkel, hoe groter het bereik van deze wijklocatie met NDE, gemeten in aantal leerlingen. De NMO-themakisten en het bereik van NME Zwolle is ook aangegeven op de kaart, maar omdat dit geen wijklocaties betreffen, zijn ze buiten Zwolle geplaatst. Om een beter beeld te krijgen van het type onderwijs dat hiermee wordt bediend, kan de volgende tabel helpend zijn:
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
42
Tabel 9: bereikte leerlingen per locatie (gegevens 2024)
•
Het onderwijs: Legenda Voorgezet onderwijs (24)
Thorbecke
OOZ
CSE
Winde sheim
ArtEZ
Scholen gemeenscha p VIAA
Primair onderwijs (61) Middelbaarb eroepsonder wijs (5)
Open univer siteit
Hoger beroepsonde rwijs (4)
Cibap
Katholi eke PABO Zwolle
ROC
Universiteit (1)
Menso Alting
Deltion Zone Colleg e
Landst ede
Zone Colleg e
Het onderwijs is Zwolle is ondergebracht onder verschillende koepelorganisaties alsook zelfstandige organisaties. Hoewel de nadruk van het huidige NDE beleid voor de gemeente ligt bij het po (zoals ook aangegeven in de Koers NME), zijn er ook samenwerkingen en activiteiten waarbij het vo, mbo of hbo betrokken is. Het primaire onderwijs in Zwolle (zowel PO als SO) omvat 61 locaties. OOZ is een speler waarmee Gemeente Zwolle samenwerkt met betrekking tot NDE. OOZ is een scholenkoepel van 37 scholen, zowel in het po als het vo, en met scholen in zowel Zwolle als omliggende gemeenten. Het OOZ heeft een adviseur communicatie en natuureducatie in dienst, wat potentie biedt om met het NDE-aanbod een grote groep scholen te bereiken. Koers op NME De beleidsnotitie Koers op NME – Zwolle gaat voor groene (blauw)vingers schetst een beeld van het NME netwerk zoals dat eruit zag in 2021, met aansluitend een toekomstvisie hoe het NME beleid in
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
43
periode na 2021 kan worden vormgegeven en met welke financiële consequenties dat komt. De evaluatie of het beleid uit de Koers effectief en efficiënt en of daarmee de gestelde doelen zijn gerealiseerd is uitgevoerd. Hiertoe wordt de raadsbrief ‘Voortgangsreportage uitwerking koers NME’ als uitgangspunt genomen, aangevuld met overige gedeelde documentatie. Het kwantitatief beeld uit de evaluatie is: -
In 2024 is een nulmeting gedaan door aan de Nooterhof, Milieuraad en de wijkboerderijen te vragen welke scholen ze op bezoek hebben gehad; of die gebruik hebben gemaakt van een gastles of aan een project hebben meegedaan. Voor deze scholen geldt dat zij NME aanbieden aan hun leerlingen.
-
42 scholen hebben gebruik gemaakt van het aanbod van NMO voor wat betreft leskisten en materiaalzendingen (niet bekend is welk percentage daadwerkelijk ook gebruikt is).
-
-
In de inventarisatie ontbraken andere actieve partners zoals IVN Zwolle, Green Art Lab, Biotuin Dijklandhoeve… De hoeveelheid lessen die gegeven worden door het NDE-veld, en daarmee scholen en leerlingen die NDE aangereikt krijgen ligt in werkelijkheid dus hoger. Conclusie is dat 66,66% of meer van de basisscholen gebruik hebben gemaakt van het aanbod van de NDE aanbieders.
Het overkoepelende doel voor NME zoals dat is opgenomen in de gemeentelijke begroting is: ‘We sturen op vitaliteit en gezondheid van mens, dier en de omgeving waarin we wonen, werken en recreëren.’ (doel 7.3.3). Hier vanuit zijn de volgende drie doelstellingen afgeleid: •
Enthousiasmeren: intensiveren en verder professionaliseren van natuur- en milieueducatie bij basisscholen.
•
Organiseren: Natuur- en milieuactiviteiten aanbieden in de directe leef- en leeromgeving van kinderen en nabij scholen.
•
Handelen: Natuur- en milieueducatie is gericht op een grotere betrokkenheid, natuur- en milieubewustzijn én gedragsverandering bij inwoners van Zwolle, en bij kinderen in het bijzonder.
Om deze drie doelstelling te realiseren zijn vervolgens drie ambities geformuleerd: •
Het aanbod moet inzichtelijk, vraaggericht en makkelijk beschikbaar zijn
•
Het aanbod en de samenwerking is verbreed naar actuele thema’s en nieuwe partners
•
2/3 van de basisscholen biedt NME aan leerlingen
Om deze ambities en doelstellingen te bereiken is er in 2021 gekozen om de focus te leggen op drie speerpunten: 1. Versterken van NME in de wijk: Uitbreiding van het aanbod op wijk- en kinderboerderijen en intensivering van de samenwerking met scholen en nieuwe partners rond actuele thema’s. Dit draagt bij aan de doelstellingen enthousiasmeren en organiseren en de tweede ambitie. 2. Versterken van coördinatie: Vergroten van de capaciteit van de NME-makelaar met programmeursfunctie, met behoud van positionering binnen de gemeente voor optimale beleidskoppeling en stedelijke scope. Dit draagt bij aan de doelstellingen enthousiasmeren en organiseren en de eerste twee ambities 3. Versterken van communicatie en informatievoorziening: Ontwikkeling van een digitaal platform voor aanbod en boekingen, versterking van zichtbaarheid en verbetering van monitoring en data gedreven sturing.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
44
Dit draagt bij aan de doelstellingen enthousiasmeren, organiseren en handelen en ambities een en drie. Hieronder een beknopte opsomming van de acties die zijn ondernomen om de gestelde doelen te bereiken. Het aanbod moet inzichtelijk, vraaggericht en makkelijk beschikbaar zijn •
Ontwikkeling van website met aanbod van natuureducatie: de website draagt bij aan de inzichtelijkheid van het beschikbare NDE-aanbod in Zwolle. Bezoekersaantallen: 704 bezoekers, waarvan 78 bezoekers een of meerdere malen terugkeerden. Dit betekent dat 89% van de bezoekers na één bezoek niet meer naar de website is teruggekeerd. Er is geen informatie beschikbaar over doelen die gesteld zijn in bezoekersaantallen, waardoor we geen oordeel kunnen geven of het doel met het ontwikkelen van de website is behaald.
•
Individuele adviesgesprekken op scholen: Er zijn sinds de Koersnotitie (tot aan de evaluatie op 2 juli 2024) 14 advies-op-maat gesprekken gevoerd door de programmamanager / makelaar, om het aanbod beter bij de vraag te laten aansluiten. Afgezet tegen het totaal van 65 basisscholen in Zwolle is hiermee 22% van de basisscholen bezocht.
•
Organisatie van Meet & Greet op wijklocaties: er zijn twee edities geweest van de Meet & Greet waaraan in totaal 18 verschillende scholen deelnamen (en 29 leerkrachten). Het is niet bekend hoeveel scholen beide keren aanwezig waren.
•
Organisatie van Kiemkracht Festival: In mei 2025 is de eerste editie van het Kiemkracht festival geweest op Nooterhof. Dit was een samenwerking tussen de wijklocaties, Nooterhof, overige NDE-aanbieders en Gemeente Zwolle. Ruim twintig basisscholen hebben het festival bezocht.
•
Pilot met NMO leskisten: Er is een tweejarige pilot met NMO gestart (2024 – 2025) om scholen te ontzorgen bij het aanbieden van NDE lessen op de schoollocatie. De pilot droeg ook bij aan het verbreden van het NDE-aanbod met meerdere thema’s. De pilot betrof themakisten, moestuinzaden en materiaalzendingen. Er zijn in het eerste pilotjaar de volgende resultaten geboekt: -
19 Zwolse basisscholen hebben een themakist aangevraagd voor in totaal 63 klassen
-
26 Zwolse basisscholen vroegen moestuinzaden aan
-
14 Zwolse basisscholen vroegen materiaalzendingen aan
In totaal zijn hiermee 1575 basisschoolleerlingen bereikt. Het is onduidelijk of hier dubbeltellingen in zitten, van scholen die bijvoorbeeld zowel moestuinzaden als themakisten of overig materiaal aanvroegen. Daarnaast is niet bekend of de aangevraagde themakist ook daadwerkelijk in de klas is gebruikt. Er is geen kwalitatieve tussenevaluatie geweest. Ook is niet terug te vinden of er vooral doelen zijn gesteld met betrekking tot het aantal te bereiken scholen of leerlingen. Het aanbod en de samenwerking moet worden verbreed naar actuele thema’s en nieuwe partners: •
Samenwerking met Zwolse energiecoaches en platform Duurzaam Zwolle. Sinds 2023 geven zijn energie les op basisscholen. Er zijn geen afnameaantallen gedeeld.
•
IVN Overijssel heeft NDE-partners getraind. Inhoud van deze trainingen en het bereik van deze trainingen is niet met ons gedeeld.
•
Nieuwe organisaties hebben zich aangesloten bij het NDE-partnernetwerk.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
45
Het gaat om: Stichting Straatboer, Stichting Voedselbos, Bio tuin Dijklandhoeve & Gooitz. Resultaten van deze nieuwe NDE-partners zijn niet bekend gemaakt. •
Andere projecten zitten nog in de pijplijn, zoals een samenwerking met Stichting Nooterhof om een natuureducatieve leerlijn aan te bieden.
•
Eenmalige project: Zwolle Schoon (project met Onderwijsroute & Jij en Lassus Campus Zwolle).
•
Overige samenwerkingen: Green Art Lab, Gooitz, Staatsbosbeheer en ROVA.
•
Interne samenwerkingen: Project met Groenbeheer (Boomfeestdag) waaraan 3 basisschoolklassen deelnamen.
2/3 van de basisscholen biedt NME aan: •
Hierover zijn geen gegevens beschikbaar. Er is enkel een schatting dat in 2024 1/3 van de basisscholen NME (of NDE) aanbiedt, wat om ca. 20 van de 65 basisscholen zou gaan. De ambitie van 2/3 van de basisscholen, zoals deze in 2021 is gesteld, is daarmee in 2025 nog niet bereikt.
•
Contact met de adviseur natuureducatie van OOZ: De programmamanager / makelaar onderhoudt dit contact om scholen die onder dit bestuur vallen beter te kunnen bereiken. Het is niet bekend wat dit contact concreet heeft opgeleverd.
Bijlage III.IV Interviewresultaten De interviews hebben het volgende beeld opgeleverd van het functioneren van het NDE-netwerk. Als structuur is gekozen voor evaluatie van de speerpunten waarop is ingezet in de Koers op NME. Versterking van NME in de wijk In Zwolle is de traditionele term NME (Natuur- en Milieueducatie) omgevormd tot NDE (Natuur- en Duurzaamheidseducatie). Hoewel deze wijziging op het eerste gezicht administratief lijkt, weerspiegelt het een inhoudelijke verbreding van de focus. Een verschuiving die door het werkveld al tijden geleden is ingezet. Door duurzaamheid expliciet te benoemen, wordt beoogt om een breder palet aan maatschappelijke thema’s en partners aan te spreken en de verbinding met wijkgerichte initiatieven te versterken. Een concreet voorbeeld van deze verbreding is de samenwerking tussen energiecoaches en de Stadshoeve, waarbij educatie rondom energiebesparing in de wijk meer vorm heeft gekregen. Tegelijkertijd blijken wijklocaties zich nog steeds relatief zelfstandig te oriënteren op hun doelgroep. De Stadshoeve richt zich primair op het primair onderwijs (PO) in Stadshagen, terwijl de Schellerhoeve meer aansluiting zoekt bij het voortgezet onderwijs (VO). Deze specialisatie zorgt voor een zekere balans in het bereik van Po-, Vo- en Mbo/Hbo-scholen, maar gebeurt grotendeels zonder onderlinge afstemming.
Hoewel er vier keer per jaar overleg plaatsvindt tussen de stadsboerderijen (inclusief Nooterhof), wordt de effectiviteit van deze bijeenkomsten wisselend beoordeeld. Dit is deels het gevolg dat het doel van de bijeenkomsten op de korte termijn is gericht en er bij de deelnemers onvoldoende zicht is op een visie op de samenwerking voor de langere termijn. Versterking van coördinatie De aanstelling van een programmacoördinator heeft gezorgd voor meer regie vanuit de gemeente op het gebied van NDE. In 2025 is hiervoor in tijdelijk in totaal 1,2 fte beschikbaar, verdeeld over de rollen van programmacoördinator, makelaar en beleidsmedewerker. Deze personele inzet vormt de spil tussen het gemeentelijke beleid en het netwerk van aanbieders.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
46
In de praktijk zijn deze rollen de afgelopen jaren organisch gegroeid. De samenwerking tussen gemeente en veldpartijen moest zich nog vormen, waarbij het soms zoeken was naar een werkzame structuur om het potentieel van het netwerk te benutten. Het onderwijsveld bestaat uit meer dan 60 basisscholen – regulier en speciaal onderwijs – verdeeld over vijf koepelorganisaties, waarvan Openbaar Onderwijs Zwolle (OOZ) de grootste is. Daarnaast is er sprake van een netwerk van Vo-, Mbo- en Hbo-scholen. De gemeentelijke inzet heeft zich in eerste instantie vooral gericht op het primair onderwijs. Hoewel het doel is uitgesproken om alle basisscholen individueel te bezoeken, blijkt dit in de praktijk niet altijd haalbaar. Sommige scholen kiezen ervoor geen gebruik te maken van het aanbod, en die keuze wordt gerespecteerd. De focus ligt sterk op het bereiken van individuele scholen, en minder op het benutten van de structuur van de schoolbesturen als netwerkversterker. Versterking van communicatie en informatievoorziening Om het brede aanbod van NDE zichtbaar en toegankelijk te maken, is een digitaal platform ontwikkeld waarin ook de leskisten van NMO zijn geïntegreerd. Dit platform biedt gebruikers de mogelijkheid om via zoekfuncties en filters passende educatieve programma’s te vinden en te boeken. Hiermee is een belangrijke stap gezet richting centrale informatievoorziening.
Toch laat het gebruik van dit platform nog te wensen over. Uit interviews blijkt dat lang niet alle scholen op de hoogte zijn van het bestaan ervan. Wel is duidelijk geworden dat informatie op het platform relatief snel veroudert. NDEaanbieders kiezen er daarom vaak voor om hun eigen communicatiekanalen te blijven gebruiken om hun doelgroepen te bereiken. Sinds de totstandkoming van Koers op NME is er ingezet of een community activiteiten om vraag en aanbod samen te brengen. Een eerste uiting hiervan is een Meet & Greet geweest, die twee opeenvolgende jaren heeft plaatsgevonden (2023 en 2024). Een vervolg hierop is het Festival Kiemkracht, dat in mei 2025 voor het eerst werd georganiseerd. Dit evenement bracht NDE-aanbieders en scholen fysiek bij elkaar, met als doel om enerzijds scholen beter bekend te maken met het aanbod en anderzijds de ontmoeting tussen vragers en aanbieders te faciliteren. Ruim twintig basisscholen – ongeveer een derde van het totaal – namen deel aan dit festival, wat het potentieel van fysieke ontmoetingsmomenten onderstreept. De rol van de gemeente De gemeente Zwolle erkent het belang van het bevorderen van brede welvaart voor al haar inwoners. Dit betekent dat er aandacht is voor sociale, ecologische én economische aspecten die samen bijdragen aan een gezond, veerkrachtig en toekomstbestendig Zwolle.
Het realiseren van brede welvaart vraagt om het vinden van een zorgvuldige balans tussen deze belangen. Verduurzaming vormt daarbij een overkoepelend uitgangspunt. Binnen deze context levert natuur- en duurzaamheidseducatie (NDE, voorheen NME) een waardevolle bijdrage – zowel zichtbaar als impliciet – aan het versterken van bewustzijn, gedrag en betrokkenheid van inwoners. Daarmee ondersteunt NDE de ontwikkeling van brede welvaart op een integrale wijze. De gemeente ziet kansen om bestaande en nieuwe initiatieven te verbinden en te versterken via zogenaamde ‘meekoppelkansen’. Door slimme combinaties te maken tussen beleidsterreinen en
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
47
samenwerkingen, kunnen middelen efficiënter worden ingezet. Cruciaal hierbij is de samenwerking tussen de gemeente, haar inwoners en maatschappelijke organisaties. Zo doen er zich veel bewoner initiatieven voor in de gemeente Zwolle en wil de gemeente dat ondersteunen. De gemeente stimuleert dit via stimuleringsbijdrage van ‘Initiatiefrijk Zwolle’. Hier komt het benutten van meekoppelkansen, verticaal gesproken, goed naar voren. Echter, in het verlengde van deze meekoppelkansen ligt een logische verbinding met andere beleidsdomeinen, zoals onderwijs, gezondheid, cultuur en het sociaal domein. Deze horizontale verbreding wordt nu nog niet altijd benut. Door samenhang tussen beleidsdomeinen actief op te zoeken en te benutten, ontstaat de mogelijkheid om bestaande structuren te versterken en brede welvaart te verankeren in de cultuur en leefwereld van de stad. Coördinatie, de Makelaar en aanjager De huidige inzet op natuur- en duurzaamheidseducatie (NDE) wordt in belangrijke mate gedragen door de gemeentelijke coördinatie en de makelaarsfunctie. De programmacoördinator vervult hierbij een centrale rol als schakel tussen het uitvoerende veld en de ambtelijke organisatie. Deze positie is van belang voor het bewaken van samenhang, het vertalen van beleid naar praktijk en het signaleren van kansen en knelpunten binnen de uitvoering.
De makelaar fungeert aanvullend als aanjager en verbinder, met als voornaamste focus het leggen van duurzame verbindingen tussen NDE en het onderwijs. Dit proces verloopt gestaag: het bouwen aan relaties vraagt tijd, maar er zijn duidelijke stappen gezet. Binnen het veld van NDE-organisaties wordt het werk van de makelaar overwegend positief beoordeeld. De makelaar is zichtbaar en wordt gewaardeerd om de inzet en de verbindende rol die wordt vervuld. Tegelijkertijd worden er kanttekeningen geplaatst. Hoewel de eerste verbindingen als hoopvol worden gezien, ervaren betrokken partijen een kloof tussen de gemeentelijke ambities en de praktische realiteit op de werkvloer. Waar beleidsdoelen soms breed geformuleerd zijn, ontbreekt het in de uitvoering nog aan duidelijkheid over wat er daadwerkelijk verwacht en mogelijk is. Deze spanning tussen ‘wat we willen’ en ‘wat we kunnen’ vraagt om heldere keuzes en communicatie. Een meer uitgesproken visie vanuit de gemeente over de rol en betekenis van NDE zou richtinggevend kunnen zijn voor het veld. Daarnaast leeft er bij enkele organisaties ook kritiek op de gemeentelijke rol. Zo ervaren sommige partners dat de gemeente te veel de regie naar zich toe trekt, terwijl tegelijkertijd sterk geleund wordt op de inzet en expertise van het veld.
Deze spanning wijst op een behoefte aan een duidelijkere afbakening van verantwoordelijkheden, waarbij de gemeente ondersteunend optreedt en ruimte laat voor eigen regie van organisaties. De tegenstrijdigheid binnen het veld is hiermee zichtbaar: enerzijds is er waardering voor de coördinerende rol van de gemeente, anderzijds klinkt de roep om meer autonomie en heldere kaders. Vanuit het onderwijs wordt de rol van de makelaar overigens nadrukkelijk positief gewaardeerd. Scholen geven aan dat de ondersteuning – met name bij momenten van ontmoeting en uitwisseling – zeer welkom is. Er bestaat bovendien behoefte aan meer gerichte uitwisselingsmomenten rondom de invulling van lesprogramma’s. Tegelijk blijkt dat bestaande gemeentelijke initiatieven, zoals het
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
48
jaarlijkse schoolbezoek van de makelaar, de website voor natuureducatie en de beschikbare subsidieregeling, nog onvoldoende bekend zijn onder leerkrachten. Dit wijst op een verbeterpunt in de communicatie en zichtbaarheid richting het onderwijsveld. Samenvattend laat de huidige aanpak zien dat de makelaarsrol potentie heeft om het veld verder te verbinden en te versterken. Tegelijk is er behoefte aan een duidelijker gemeentelijk profiel, betere communicatie, en een evenwichtige samenwerking met NDE-partners waarbij vertrouwen, ruimte en gezamenlijke regie centraal staan. Het NDE aanbod Het educatieve aanbod op het gebied van natuur- en duurzaamheidseducatie (NDE) in Zwolle is inhoudelijk van goede kwaliteit en kenmerkt zich door een brede thematische spreiding. Tegelijkertijd zijn er verbeterpunten in de presentatie en toegankelijkheid van dit aanbod. De gemeentelijke website www.zwolle.nl/natuureducatie wordt gevonden en benut, maar biedt nog ruimte voor doorontwikkeling. Een voorbeeld hiervan is het creëren van een centrale jaarplanning. Momenteel is het aanbod verspreid over meerdere websites en wordt het gepresenteerd door diverse aanbieders, wat voor onderwijsprofessionals onoverzichtelijk kan zijn. Een digitale centrale plek die volledige ondersteuning biedt aan scholen is wenselijk en zou de bruikbaarheid van het aanbod aanzienlijk vergroten.
De versnippering van het aanbod wordt breed herkend en erkend door betrokken organisaties. Tegelijkertijd is er onduidelijkheid over wie de regie op dit vlak zou moeten nemen. Opvallend is dat commerciële zzp-aanbieders van NDE-activiteiten vaak sneller en doelgerichter handelen dan bijvoorbeeld de wijklocaties, die met meer organisatorische beperkingen te maken hebben. Dit vraagt om duidelijke rolverdeling, regie en versterking van de samenwerking, om zo het potentieel van het totale NDE-aanbod beter te benutten. Nooterhof Nooterhof is een speler in het NDE werkveld met een geschiedenis. Nooterhof is een historisch landgoed dat gebruikt wordt voor recreatie, educatie en evenementen. Er worden culturele en educatieve evenementen georganiseerd, zoals workshops, tentoonstellingen en natuuractiviteiten, vaak gericht op duurzaamheid en natuureducatie. Stichting Nooterhof is in 2022 door de gemeente opgericht en ontvangt structureel subsidie van €150.000 per jaar (2021-2031). De stichting voert het beheer over park en educatief centrum. Diverse natuur- en milieuorganisaties zijn hier gevestigd (IVN, Milieuraad, NIVON, LVGA, Thales, KNNV, Zwolle Groenstad) en vormen samen en het Nooterhof netwerk. De huisvesting is tijdelijk, de stichting heeft de gemeente gevraagd de noodzakelijke nieuwbouw mogelijk te maken.
Het bestuur van de Stichting Nooterhof heeft in haar toekomstvisie gesteld het Zwolse stedelijk centrum voor natuur- en duurzaamheidseducatie te willen zijn in een ecologisch beheerd park voor alle Zwollenaren en bezoekers uit de regio. De rol strekt zich nadrukkelijk verder dan die van enkel wijklocatie en ambieert de centrale rol van ‘spil die natuur- en duurzaamheidseducatie in Zwolle coördineert, verbindt en aanjaagt’. Deze ambitie is ook naar voren gekomen in de het interview. Tegelijkertijd met deze ambitie is duidelijk gemaakt dat Stichting Nooterhof met de huidige financiering en bemensing deze rol nog niet kan vervullen. Hiervoor zijn substantiële middelen vanuit de gemeente voor nodig. Nooterhof
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
49
heeft aangegeven kansen te zien om de regierol die de makelaar van de gemeente nu op zich neemt vanuit Nooterhof te kunnen vervullen. Groene Loper Een andere speler in het NDE-netwerk die een toelichting behoeft is De Groene Loper Zwolle. Deze organisatie betrekt bewoners bij inrichting en onderhoud van hun eigen groene leefomgeving. Actie vanuit deze betrokkenheid verbetert de kwaliteit van de omgeving, de biodiversiteit en de klimaatbestendigheid. De Groene Loper Zwolle is gestart in 2014, projectteam bestaat uit o.a. NMO, Landschap Overijssel, Milieuraad + lokale initiatiefnemer. Samenwerkende partners zijn Team Klimaat Actief, Stichting Straatboer, Struikrovers, Stadshovenier Zwolle, de WijKwekerij, Woningcorporaties, IVN en Nooterhof. De Groene Loper richt zich met haar projecten niet op het onderwijs maar op bewoners in het algemeen, en is om die reden niet meegenomen bij de evaluatie van de koers op NME, die zich nadrukkelijk richt op scholen in het po. Wel is duidelijk dat De Groene Loper kansen biedt om NDE-aanbod te verbreden naar andere duurzaamheidsthema’s en een brug kan zijn naar participatie projecten rondom groen en duurzaamheid, waarmee het kan bijdragen aan de brede welvaartambitie van Gemeente Zwolle. Wijklocaties De wijklocaties in Zwolle vervullen een belangrijke rol in de wijken.
Hun primaire functie is recreatief van aard, met educatie als aanvullende component. In de praktijk blijkt dat veel tijd opgaat aan organisatorische randvoorwaarden – zoals contact met diverse gemeentelijke afdelingen rondom veiligheid, beheer en onderhoud – waardoor er minder ruimte overblijft voor educatieve activiteiten. De locaties zijn sterk wijkgericht en functioneren als sociale ontmoetingsplekken binnen de buurt. In de meeste gevallen is het contact vooral locatie gebonden: bewoners en scholen komen naar de stadsboerderij, terwijl extern werken – waarbij de locatie actief de wijk ingaat – beperkt blijft, mede vanwege beperkte personele capaciteit. Vrijwilligers vormen de ruggengraat van deze locaties, maar alle stadsboerderijen ervaren knelpunten in het vinden van voldoende en gekwalificeerde ondersteuning. De meningen over professionalisering lopen uiteen: sommige locaties spreken een duidelijke behoefte uit aan meer betaalde krachten om het educatieve aanbod te versterken, terwijl anderen juist waarde hechten aan het behouden van de vrijwilligerscultuur. Hieruit blijkt dat maatwerk en heldere ondersteuning vanuit de gemeente nodig zijn. Participeren op de wijklocatie Er zijn in Zwolle verschillende initiatieven waarin participatie op wijkniveau al succesvol wordt toegepast.
Een voorbeeld hiervan is het Duurzaam Platform Zwolle, dat laat zien dat actieve betrokkenheid van bewoners bij thema’s als energietransitie mogelijk is. Op andere duurzaamheidsthema’s, zoals natuur en voedsel, blijft participatie op wijkniveau nog achter. Dit biedt ruimte voor verdere ontwikkeling. Op enkele locaties is samenwerking tot stand gekomen met organisaties zoals Frion, waarbij mensen met een zorgvraag via dagbesteding meewerken aan het draaiend houden van de locaties. Dit draagt bij aan inclusiviteit en helpt tegelijkertijd bij het oplossen van bemensingsproblemen.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
50
Daarnaast integreren stadsboerderijen steeds vaker meerdere functies op hun terrein. Voorbeelden hiervan zijn de aanwezigheid van deelkasten voor voedsel en boeken, Minimale Uitgiftepunten (MUP's) en samenwerkingen met andere wijkpartners. Deze multifunctionaliteit draagt bij aan de sociale cohesie in de wijk en versterkt het maatschappelijk nut van de locaties. Het laat zien dat stadsboerderijen, mits goed gefaciliteerd, kunnen fungeren als krachtige schakels in een brede wijkgerichte duurzaamheidsaanpak. Het onderwijs Het onderwijsveld – van primair tot middelbaar en beroepsonderwijs – vormt een belangrijke doelgroep binnen het NDE-beleid van de gemeente Zwolle. De afgelopen jaren is er actief ingezet op het vergroten van het bereik onder scholen. Uit monitoring blijkt dat het aantal scholen dat gebruikmaakt van het NDE-aanbod is toegenomen. Met name de pilot met leskisten, uitgevoerd door Natuur en Milieu Overijssel (NMO), heeft hieraan bijgedragen. Deze aanpak maakte het mogelijk om niet alleen meer scholen te bereiken, maar ook andere duurzaamheidsthema’s onder de aandacht te brengen. Het doel met betrekking tot het bereik van scholen is behaald. Toch blijven er vragen bestaan over hoe ook die scholen bereikt kunnen worden die uit zichzelf minder initiatief tonen of zich op grotere afstand van een NDE-locatie bevinden.
Dit vraagt om aanvullende strategieën om de toegankelijkheid en spreiding van het aanbod verder te verbeteren. Waar het kwantitatieve bereik van scholen positief ontwikkelt, blijft het verkrijgen van inzicht in de kwaliteit van de afname een aandachtspunt. Momenteel wordt er geen structurele kwaliteitsmeting uitgevoerd. In de praktijk komt het voor dat leskisten ongebruikt terugkomen, terwijl de bijbehorende leerlingaantallen toch worden meegeteld. Dit leidt tot een onvolledig beeld van de daadwerkelijke impact van het NDE-aanbod. Daarnaast geven scholen aan dat de kwaliteit van het aanbod wisselend wordt ervaren. Er is een duidelijke voorkeur voor bekend aanbod: leerkrachten kiezen vaak voor activiteiten waarvan zij weten wat zij kunnen verwachten, en waarbij voorbereidingstijd beperkt blijft. Structurele integratie van NDE in het curriculum, bijvoorbeeld in de vorm van leerlijnen of thematisch opgebouwd lesmateriaal, blijft tot nu toe achter. Het aanbod wordt nog te vaak ingezet als eenmalige, jaarlijks terugkerende activiteit, in plaats van als onderdeel van een doorlopende leerontwikkeling.
Hoewel de gemeente initiatieven heeft ondernomen om het aanbod beter onder de aandacht te brengen – zoals het jaarlijkse schoolbezoek van de makelaar, de NDE-website en subsidieregelingen – blijkt in de praktijk dat niet alle scholen, en met name individuele leerkrachten, hiervan op de hoogte zijn. Ook wordt vanuit het onderwijs aangegeven dat gerichte uitwisselingsmomenten, bijvoorbeeld rond de invulling van lesprogramma’s, helpend en wenselijk zijn.
Bijlage III.V
De enquête
De enquête is door 8 belanghebbende uit het Zwolse netwerk ingevuld. Binnen deze groep zitten twee belanghebbende die opvallen, De Milieuraad en OOZ (Openbaar Onderwijs Zwolle). De Milieuraad omdat deze ook input heeft geleverd door middel van documentatie én interviews. Het OOZ valt op omdat dit de enige belanghebbende uit het onderwijs is die reactie heeft gegeven. Hieronder de belangrijkste observaties.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
51
De enquête onder het Zwolse NDE-netwerk geeft een aanvullend en genuanceerd beeld van het veld. Een opvallende uitkomst is de herkenbare focus op het primair onderwijs – een kenmerk dat vaak met NDE wordt geassocieerd. Deze focus neemt af naarmate de leeftijd van de doelgroep stijgt. Tegelijkertijd geeft 60% van de respondenten aan zich op alle inwoners te richten, wat duidt op een bredere benadering waarin ook participatie en recreatie een rol spelen. Uit de open antwoorden blijkt daarnaast dat er binnen het veld sprake lijkt van een zekere tweedeling. Sommige respondenten merken op dat “de uitvoering van NDE is overgelaten aan de markt”, waarbij vooral zzp’ers met creatieve ideeën een rol spelen. Dit roept vragen op over de positionering van het publieke versus het private domein binnen de NDE-infrastructuur. Wat in de enquête eveneens sterk naar voren komt, is de roep om meer visie en samenhang. Tegelijk wordt benadrukt dat dit gepaard moet gaan met praktische actie. Het Kiemkracht Festival wordt genoemd als een positief voorbeeld waarin aanbod en vraag op natuurlijke wijze samenkwamen. De activiteiten die tot nu toe zijn ondernomen, worden echter vooral gezien als losse successen op de korte termijn, en niet als onderdeel van een langetermijnstrategie.
Respondenten konden in de enquête hun tevredenheid aangeven over de drie speerpunten van het Zwolse NDE-beleid: NDE in de Wijk (63%), Coördinatie NDE (53%) en Communicatie NDE (65%). Opvallend hierbij is dat over het thema ‘NDE in de Wijk’ relatief weinig concrete input werd gegeven. Wel werd de Stadkamer genoemd als mogelijke spil in dit onderdeel. Wat betreft coördinatie blijkt er een verschil in perceptie: aanbieders in het veld ervaren hier weinig van, terwijl scholen en andere afnemers (de vraagkant) juist positief zijn over de ingezette ondersteuning. Op het gebied van communicatie wordt het directe, persoonlijke contact gewaardeerd, evenals de snelheid en duidelijkheid van handelen. Tegelijk wordt er opgeroepen tot meer zichtbaarheid via social media om het bereik te vergroten. Verder geeft 62% van de respondenten aan dat de huidige speerpunten te abstract zijn en dat het beleid praktischer moet worden ingericht. Er is behoefte aan sturing op de vragen: Wie doet wat, en waar? In lijn hiermee klinkt vanuit het netwerk een duidelijke wens voor meer structuur: structureel aanbod met structurele ondersteuning, bij voorkeur vanuit één herkenbare locatie of organisatie. Dit vraagt om heldere keuzes, financiële middelen en concrete actie.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
52