Bijlage 1. Evaluatie en Adviesrapport NDE Zwolle
Tekst van het document
Natuur- en duurzaamheidseducatie in Zwolle Beleidsevaluatie en adviesrapport
Colofon In opdracht van Gemeente Zwolle Contactpersoon: Anouk Kruizinga, Adviseur Recreatie, Spelen en Natuur- en duurzaamheidseducatie (NDE)
Opgesteld door SME Yvette van Gastel, Thijs van der Meulen & Hak van Nispen meulen@sme.nl /+31 6 41612257 Utrecht, 05 september 2025 Dit rapport is opgesteld door SME in opdracht van gemeente Zwolle. Niets uit deze uitgave mag op welke wijze dan ook worden gebruikt zonder voorafgaande toestemming van deze partijen.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
2
Inhoud Samenvatting
4
1.
8
Inleiding 1.1
Aanleiding
8
1.2
Onderzoeksopzet en beoogd resultaat
8
1.3
Afbakening
9
2.
Huidige situatie Natuur- en Duurzaamheid Educatie 2.1
Landelijke beeld NDE(-centra)
10
2.2
De rollen van het NDE
10
2.3
Relevantie evaluatierapport
12
3.
Onderzoeksresultaten
13
3.1
Evaluatie koers NME
13
3.2
Evaluatie NDE-netwerk
14
4.
Analyse en conclusie
16
4.1
De regisseursrol van de gemeente
16
4.2
Het Natuur- en duurzaamheidseducatie ‘Netwerk’
17
4.3
De vraag van het onderwijs
19
4.4
Het profiel van Zwolle: De Betrekker van de Samenleving
19
4.5
Organisatie
20
4.6
Financieel
21
4.7
Conclusies
22
De scenario’s
26
5.
6.
10
5.1
Denkrichting 1: NDE als op zichzelf staand doel
27
5.2
Denkrichting 2: NDE als middel om brede welvaart te bevorderen
28
5.3
Financieel plaatje
31
Advies
34
Bijlage I.
Overzicht interviews
36
Bijlage II.
Overzicht onderzochte documenten
37
Bijlage III.
Resultaten
38
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
3
Samenvatting Introductie Zwolle heeft een lange geschiedenis met natuur en milieueducatie. Het programma ‘Zwolle gaat voor groene (blauw)vingers; Koers op Natuur- en Milieu Educatie (NME)’ (hierna Koers NME) maakt onderdeel uit van de groene agenda gemeente Zwolle (2015-2025). De incidentele middelen (€76.000/jaar stoppen per 1 januari 2026. In de raadsbrief van 4 juli 2024 is de voortgangsrapportage van Koers NME weergeven. Daarin is aangegeven; ‘De NME-koers willen we [..] voortzetten. De aankomende tijd wordt verder gewerkt aan het programma voor NME [..]’ Door de evaluatie van het NDE-beleid (in plaats van NME wordt NDE gebruikt: natuur- en duurzaamheidseducatie) wil de gemeente zicht krijgen op de stand van zaken en mogelijke scenario’s. Het onderzoek daartoe is uitgevoerd door adviesbureau SME. In het onderzoek hebben zij een bureaustudie uitgevoerd, interviews gehouden en een enquête uitgezet.
Resultaten Bij de resultaten is gekozen voor een feitelijk beeld van de realisatie van de voorgenomen ambities en doelstellingen. Dit beeld is grotendeels gebaseerd op de voortgangsrapportage van juli 2024. Gevolg is een feitelijke beschouwing van de in 2021 gezette doelstellingen en of deze gehaald worden. Hierop aansluitend, de interviews en enquête resultaten brachten nuances aan het ontstane beeld en gaven tevens zicht op een mogelijk vervolg van het NDE in Zwolle. De belangrijkste resultaten zijn: ➢
De aanpak en realisatie van Koers NME is effectief en efficiënt. Dit ondanks dat de regie met beleidsadvies, makelaar en programmeur nog in ontwikkeling is.
➢
Ondanks dat het aanbod inzichtelijk en vindbaar is, wordt het niet of nauwelijks vraaggericht ontwikkeld.
➢
De netwerken van vraag (m.n. onderwijs) en aanbod (partijen in de samenleving) zijn in opbouw, maar vormen nog geen collectieve samenwerking om NDE een stevige impuls te geven, de werkwijze is nog te ad hoc.
➢
Op andere domeinen, zoals energie en klimaat of kunst en cultuur, is er veel in beweging en bestaat een robuuste ondersteuning structuur. Hier worden kansen gezien voor het NDE om bij aan te haken en bij te dragen.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
4
Scenario’s Op basis van onderzoek en resultaten zijn 4 scenario’s ontwikkeld, deze zijn op pagina 7 verder uitgewerkt. Hieronder een beknopte toelichting plus de gelden: Tabel 1 Beknopt overzicht Scenario's
In scenario 2 zou de regie extern bij Nooterhof belegd kunnen worden. Nooterhof, die ook door de gemeenten wordt gesubsidieerd, zou dit graag willen. In scenario 3 en 4 wordt een veel bredere samenwerking op Brede welvaart ontwikkeld en wordt voor onderwijs en samenleving een scala aan onderwerpen ondersteund met NDE, denk aan de Energietransitie, Klimaatadaptie, Voedsel etc. Deze verbreding zal onder regie van de gemeente Zwolle zijn. In financiële zin is het zo dat het incidentele budget van €76.000 op 1 januari 2026 stopt. Het structurele budget bedraagt €134.633. Hieronder het budget van de 4 scenario’s voor 2026, de jaren daarna moet rekening gehouden worden met inflatiecorrectie (zie hoofdrapport). Tabel 2 Financieel overzicht Scenario's
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
5
Analyse en Advies ➢
Het beeld is dat Koers NME als beleid en de uitvoering met een makelaar een toekomstbestendige en effectieve werkwijze is, dat nog niet alle capaciteit op orde was en de netwerken nog niet zo functioneren als mogelijk is doet daar niets af aan. Er is één partij (Nooterhof) die de regie over zou willen nemen, in het onderzoek is niet gebleken dat zij met de huidige 3 fte en het Nooterhof netwerk ook NDE effectief en effectiever dan de gemeente zouden kunnen realiseren op dit moment. Daarmee vervalt voor dit moment scenario 2. Mocht de Nooterhof zich verder ontwikkelen, dan kan het interessant zijn om de regie op den duur bij hen neer te leggen. Zodoende dient de situatie daar gemonitord te worden.
➢
Doorontwikkelen in denkrichting 2 dat NDE middel is om te werken aan Brede Welvaart lijkt een lonkend perspectief. o
De samenwerking met de 5 stadsboerderijen en andere maatschappelijke partners als ROVA, Waterschap, NMO, Stadskamer zou sterker aangehaald kunnen worden. Dit vergoot de toegevoegde waarde van NDE voor de samenleving, onderwijs en de stad.
o
Afstemming aanbod vanuit verschillende thema’s (gezondheid, voedsel, cultuur, techniek erfgoed en dergelijke)
➢
De financiën is na het wegvallen van de €76.000 per 1 januari 2026 te bescheiden om de ambities van Koers NME te kunnen realiseren. Doorgroei naar scenario 3 of 4 betekent ook groei in budget voor coördinatie en activiteiten. Omdat gewerkt wordt aan integraal aanbod voor onderwijs (en samenleving) lijkt de ontwikkeling van een gezamenlijk platform functioneel.
Ons advies als onderzoeker is met scenario 1 te starten en de weg in te slaan naar scenario’s 3 of 4. Daartoe is een verhoging van budget voor coördinatie en voor activiteiten nodig. Hiermee gaan de netwerken van vraag en aanbod beter draaien en is het reëler dat de ambities uit Koers NME worden gerealiseerd. Dit is uitgewerkt in zes adviezen: ADVIES 1:
Zet in op de ingeslagen koers en blijf aan het NDE netwerk bouwen. Begin bij het eerste scenario. Eventueel zou de makelaar de Nooterhof als uitvalsbasis kunnen gebruiken, om zo het contact tussen hen en de gemeente te sterken.
ADVIES 2:
Betrek het volledige NDE netwerk en breng verbinding tussen vraag- en aanbod.
ADVIES 3:
Maak gebruik van de bestaande netwerken binnen zowel het onderwijs als het NDE veld en breder.
ADVIES 4:
Verbind het Natuur- en duurzaamheidseducatie met andere domeinen, zowel intern als in het veld. Verbreed vanuit scenario 1 naar scenario 3 en daarna 4.
ADVIES 5:
Zodra scenario 3 is gerealiseerd dient het NDE verder te kijken dan educatie. Zet in op scenario 4 en focus op zowel educatie als participatie en recreatie.
ADVIES 6:
Behoud structurele financiële ondersteuning maar geef ruimte voor incidentele bijdragen.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
6
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
7
1. Inleiding 1.1 Aanleiding De gemeente Zwolle heeft een lange en dynamische geschiedenis met natuur- en milieueducatie (NME). Van het Park Ecodrome, dat in 2012 werd gesloten, tot aan de oprichting van Stichting Nooterhof in 2022 en de inzet van makelaars en programmacoördinatie in samenwerking met Natuur en Milieu Overijssel (NMO) — NME is al jarenlang onderdeel van het Zwolse educatie- en duurzaamheidsbeleid. Sinds eind 2021 werkt de gemeente aan de uitvoering van de ‘Koers NME’, ondersteund door tijdelijke middelen (€90.000 per jaar in 2022 en 2023). Voor 2025 is een eenmalig bedrag van €76.000 beschikbaar gesteld om een transitie in te zetten richting een meer samenhangend en toekomstbestendig beleid. In de gemeentebegroting 2025 is opgenomen dat wordt ingezet op de “voortzetting van de NMEkoers” en dat onderzocht wordt “of de coördinatiefunctie bij een andere partij dan de gemeente belegd kan worden”. Doel is om NME robuuster te organiseren en beter te verankeren in de Zwolse samenleving. Tegelijkertijd erkent de gemeente in de raadsbrief van 2 juli 2024 het strategisch belang van NME, waarbij wordt gesteld: “Natuur- en Milieueducatie (NME) is gericht op een grotere betrokkenheid, bewustzijn én gedragsverandering bij inwoners van Zwolle, en bij kinderen in het bijzonder.
NME levert daarmee een bijdrage aan de maatschappelijke opgaven waar de stad voor staat, waaronder de energietransitie, de klimaatopgave, circulariteit, duurzaamheid en biodiversiteit.” Zwolle is daarbij, aldus de raadsbrief, “een groene en betrokken gemeente, waar veel belangstelling en ideeën zijn voor natuur- en duurzaamheidsprojecten. Tevens is nog veel te bereiken op het vlak van bewustwording en positief gedrag richting de omgeving.” Met deze evaluatie wil de gemeente inzicht krijgen in de voortgang en effectiviteit van de huidige koers en verkennen welke scenario’s er mogelijk zijn voor de toekomstige organisatie van NDE in Zwolle. Daarbij wordt nadrukkelijk gekeken naar hoe het beschikbare structurele budget vanaf 2026 (€134.633 per jaar) zo efficiënt en doelgericht mogelijk kan worden ingezet.
1.2 Onderzoeksopzet en beoogd resultaat Onderzoeksopzet De beleidsevaluatie is gedaan op basis van de resultaten van een bureaustudie, interviews met belanghebbende partijen en een enquête. De bureaustudie diende, maar niet uitsluitend, als basis voor de beleidsevaluatie van het, zoals in het ‘Koers NME’ beschreven, beleid. De interviews dienden een dubbele functie. Doormiddel van de interviews en groepsgesprekken is er getracht om de belanghebbenden bij elkaar te brengen. Op die manier werden wij, maar ook zij geïnformeerd van datgeen wat er in Zwolle op het gebied van NDE gebeurt. Op basis van de interviews, zowel als de evaluatie, zijn vier scenario’s opgesteld. Hiernaast zijn tijdens de interviews de belanghebbende partijen ook direct meegenomen in mogelijke veranderingen van beleid en werkzaamheden. Er is dus een eerste aanzet gedaan tot het creëren van draagvlak onder deze partijen.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
8
Beoogd resultaat Binnen het beleidsstuk Koers NME: Zwolle gaat voor groene (blauw) vingers zijn verschillende doelstellingen en gewenste resultaten geformuleerd. In deze beleidsevaluatie is getoetst in hoeverre deze doelen gerealiseerd zijn en of het ingezette beleid bijdraagt aan een effectieve en efficiënte uitvoering van natuureducatie (NDE) in Zwolle. De evaluatie is uitgevoerd op basis van een bureaustudie en gesprekken met relevante stakeholders. Vanuit deze bronnen is niet alleen teruggeblikt, maar is ook gekeken naar toekomstige kansen: waar ligt ruimte voor verbetering of versterking van het beleid? De gesprekken boden daarbij waardevolle inzichten in het functioneren van het huidige systeem én mogelijke verbeterslagen. Deze bevindingen zijn gebundeld in een viertal scenario’s. Op basis van het voorkeursscenario kan de gemeente Zwolle besluiten om het beleid aan te passen of te versterken, in relatie tot samenwerking en doelmatigheid.
1.3 Afbakening Deze evaluatie richt zich specifiek op het gevoerde beleid zoals beschreven in het document Koers NME. SME heeft zich daarbij beperkt tot relevante beleidsdocumentatie en beschikbare voortgangsrapportages, aangevuld met concrete voorbeelden van behaalde resultaten. In totaal zijn 60 documenten1 geanalyseerd. Om de beleidspraktijk goed in kaart te brengen is daarnaast gekozen voor een kwalitatieve verdieping via interviews en groepsgesprekken. SME heeft in totaal 14 gesprekken gevoerd met betrokken partijen binnen het Zwolse netwerk. Deze gesprekken vonden waar mogelijk fysiek plaats. Om het beeld verder aan te scherpen is een aanvullende enquête uitgezet onder betrokken organisaties. Deze is verspreid binnen het NDE netwerk Zwolle. Dit zijn alle partijen die in meer of mindere mate bijdragen aan het NDE-aanbod in Zwolle. Op de enquête zijn 8 reacties gekomen. De evaluatie is thematisch afgebakend tot drie centrale onderdelen van het NDE-beleid: de regie en strategie rondom NDE, het aanbod van NDE in de stad en de mate waarin het onderwijs hiervan gebruik maakt.
1
Van deze 60 documenten zijn er 31 documenten meegenomen tijdens de analyse.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
9
2. Huidige situatie Natuur- en Duurzaamheid Educatie 2.1 Landelijke beeld NDE(-centra) Natuur en milieueducatie (NME) is begonnen als natuureducatie in het begin van de vorige eeuw. In de jaren zeventig van de vorige eeuw is daar milieueducatie bijgekomen en sinds ongeveer de eeuwwisseling hebben we het over natuur- en duurzaamheidseducatie (NDE). Met de duurzaamheidseducatie zijn ook de sociaaleconomische thema’s erbij gekomen. Binnen de rijksoverheid zijn de ministeries van LNV en I&W het meest betrokken. Wat opvalt is dat het ministerie van OCW hier niet actief bij betrokken was. OCW maakt de kerndoelen voor het onderwijs en de scholen kunnen daar vervolgens vanuit de onderwijsvrijheid zelf invulling aan geven. Het ministerie van OCW bemoeit zich niet met specifieke thema’s. De vakministers zijn vervolgens vanuit hun beleidsdossiers aan de slag om hun onderwerp in het onderwijs te krijgen. Dit heeft geleid tot programma’s als Duurzaam Door (2013, 2017), NME Nota kiezen, leren meedoen (2008) Leren voor Duurzame Ontwikkeling (2004) Leren voor Duurzaamheid (2000), NME extra impuls (1996), NME impuls (1992) en Kaderplan NME (1988). En daarnaast zijn er thematische programma’s zoals vanuit LNV Jong Leren Eten en vanuit VWS Gezonde School.
Landelijk beeld is dat voorheen de provincies zorg droegen voor de coördinatie van NME in hun provincie, eind jaren negentig was er een groot verschil tussen de provincies, in Overijssel was de belangrijkste partij Natuur en Milieu Overijssel (NMO). Landelijk beeld is dat sinds het natuurdossier gedecentraliseerd is naar de provincies, de relatie met NME-organisaties geïntensiveerd is. NMO is de provinciale natuur- en milieufederatie. De rol van de federaties is de coördinatie van de natuur- en milieuorganisaties, de rol verschilt sterk per provincie. NMO verbindt bewoners, overheden en bedrijven voor een groene leefbare en veerkrachtige provincie.. Voor gemeenten geldt dat NDE geen kerntaak is, dat neemt niet weg dat NDE een grote bijdrage heeft aan de kerntaken van gemeenten zoals klimaat, energie, duurzaamheid, sociaal domein e.d. De taak van de gemeenten betreffende het onderwijs is gericht op (1) onderwijshuisvesting, (2) voorkomen van onderwijsuitval en dus handhaving van de leerplicht, (3) jeugdzorgen (4) het overleg met besturen en directies over de vorige onderwerpen in de zogenaamde ‘Lokale Educatieve Agenda (LEA)’. Ook voor gemeenten geldt dat zij inhoudelijke dossiers zoals biodiversiteit, klimaat, energie, afval etc. graag in het onderwijs terug wil zien. Vandaar dat zij programma als Schooltuinieren, kinderboerderijen en lokale NDE-centra ondersteunen.
In Nederland zijn ongeveer 140 NDE-centra die de scholen en soms de samenleving in 200 van de 342 gemeenten ondersteunen. Ongeveer 1/3 van deze NME-voorzieningen is een gemeentelijke afdeling of centrum en ongeveer 2/3 is een stichting die in het merendeel van de gevallen subsidie ontvangt van de gemeente. De landelijke organisatie voor NDE is GDO (Gemeenten voor Duurzame Ontwikkeling).
2.2 De rollen van het NDE Veel van de NDE-centra zijn bekend in de gemeenten doordat zij naast natuureducatie ook een kinderboerderij, moestuin of horeca hebben. Veel (groot)ouders zijn er met hun jonge (klein)kinderen geweest en veel kinderen hebben er herinnering aan uit hun basisschooltijd. Veel centra hebben een
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
10
actieve sociale rol voor de buurt, zoals vrijwilligerswerk, dagbesteding, bestrijden eenzaamheid e.d. Maar er zijn ook centra die als duurzaamheidscentrum de buurt informeren over energie, klimaat en biodiversiteit. Hieronder gaan we in op de type NDE-voorzieningen. Door de oogharen kan een viertal ‘profielen’ of ‘rollen’ gedistilleerd worden. Dat zijn de volgende rollen: ➢
De ondersteuner van het onderwijs
➢
De procesbegeleider van het onderwijs
➢
De betrekker van de samenleving
➢
De transitie ondersteuner
Me de aanpak van Zwolle met een beleidsadviseur, makelaar en programmeur zit Zwolle voor NDE nu voornamelijk op de eerste twee rollen. Als je daarbij andere dossier van de gemeente meeneemt en de inzet van bijvoorbeeld Milieuraad, natuurplatform, Groene Loper, Nooterhof dan komt ook de derde rol erbij. Type 1: ondersteuner basisonderwijs/ groene inspirator Dit is veelal een type NDE-centrum of -dienst die veel contact heeft met de scholen als het gaat om groene activiteiten, inzet van vrijwilligers voor die activiteiten en het aanbieden van lesmaterialen en leskisten over natuur, milieu en duurzaamheid. Dit type centrum is sterk verbonden met de locatie (veelal met moestuin en kinderboerderij). Zij zijn actieve ondersteuner van de leerkracht in voornamelijk het basisonderwijs. Voorbeeld NME Wolfslaar Breda, NME Den Haag, Type 2: ondersteuner en procesbegeleider onderwijs Dit type NDE-centrum of -dienst maakt meer onderscheid tussen de locatie en de functie van NDE. Waar mogelijk wordt aan de leerkrachten in het basisonderwijs en docenten in het voortgezet onderwijs en mbo ondersteuning geboden op de onderwerpen waar de school, leerkracht of docent om vraagt.
Daarbij gaat het niet alleen om lesmaterialen en locaties maar ook om ondersteuning bij het opzetten van projectweken, samenwerking met maatschappelijke partners en soms veranderprocessen naar een duurzame school als begeleider van het Eco-Schools programma. Het centrum heeft een goed beeld van wat een duurzame school kan zijn en werkt met de Sustainable development goals en de Whole School Approach. Voorbeeld: NME De Bastei Nijmegen, NME Arnhem Type 3: begeleider onderwijs en samenleving (van educatie naar sociaal leren en participatie) Dit type NDE-centrum of-dienst combineert educatie, communicatie en participatie als instrumenten voor duurzaamheid. Je ziet dat dergelijke centra ook actief zijn in de energietransitie zoals energieloket en mensen betrekken met energiecoaches, bestrijden energiearmoede, energiemarkten, wijkuitvoeringsplannen, wijk van het aardgas af, etc. Sommige centra zijn ook heel actief om de gemeente groener en schoner te maken met campagnes, acties, ondersteunen van buurtinitiatieven of zelf beheren van stukken buurtgroen. Voorbeeld CNME Maastricht, Natuurstad Rotterdam Type 4: transitie-ondersteuners Dit type NDE-centrum of -dienst is sterk verbonden met gemeentelijke dossiers zoals klimaat energie, biodiversiteit, circulair, vergrijzing, tegengaan eenzaamheid bij ouderen etc. Zij zijn echter niet allen een ‘gemeentelijk instrument’.
Zij verbinden ook de lokale/regionale netwerken van ondernemers, overheid, onderwijs en omgeving, zodanig dat deze spelers samen de transitie vormgeven en nieuwe oplossingen uitdenken. Als centrum ben je dan voornamelijk gastheer en facilitator. Voorbeeld: RCE Friesland, NMCX Haarlemmermeer.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
11
2.3 Relevantie evaluatierapport Alvorens de onderzoeksresultaten te presenteren, deze te analyseren en op basis daarvan scenario’s weer te geven staan wij nog ene stil bij de relevantie dit evaluatieonderzoek en deze rapportage daarvan. ➢
Het evaluatierapport heeft gekeken naar de uitvoering van Koers NME. Het koersdocument is het vastgesteld beleid en is voor nu en de toekomst de Koers waar op ingezet wordt.
➢
Gemeente wilde met het evaluatieonderzoek zicht krijgen waar we staan met de uitvoering van de Koers NME en gelijktijdig een beeld krijgen waar de kansen liggen voor verbetering en versterking. Dit onderzoek en rapport geeft de gemeente een handvat om keuzes te maken voor de nadere invulling van NDE in Zwolle nu en in de toekomst.
➢
Gemeenten hebben taken ten aanzien van het onderwijs, zoals huisvesting, veiligheid, gezondheid, voorkomen schooluitval. Inhoudelijke thema’s zijn vanuit de vrijheid van onderwijs de verantwoordelijkheid van de school. Veel gemeenten bieden wel steun aan bijvoorbeeld op onderwerpen als techniek, cultuur, voedsel, burgerschap en NME/NDE. De invulling van NDE verschilt per gemeente. Grofweg kan je daarin onderscheiden 1.
Gemeente verzorgt beleid, regie en uitvoering van de ondersteuning van scholen;
2.
Gemeente verzorgt beleid en regie, meerdere partijen voeren samen uit;
3.
Gemeente heeft beleid en regie, een stichting voert uit. De stichting werkt samen met onderwijs en partijen in de gemeente;
4.
Gemeente heeft beleid (apart of geïntegreerd), meerdere partijen of stichting voeren regie en voeren uit;
5.
Gemeente heeft geen expliciet beleid voor NDE, maar wel voor betrekken van samenleving bij natuur en duurzaamheid. Partijen inde samenleving hebben regie en voeren uit.
Op dit moment is de situatie in Zwolle conform nummer 2. In de onderzoeksresultaten en scenario’s wordt ingegaan op de vraag of regie en uitvoering zo moet/kan blijven als het nu is en wat de eventuele mogelijkheden zijn.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
12
3. Onderzoeksresultaten In het onderzoek zijn de uitvoering van het beleid dat beschreven staat in het Koers NME en de daarmee behaalde resultaten geëvalueerd. Als eerste wordt ingegaan op het beleid Koers NME zelf om vervolgens te focussen op het NDEnetwerk.
3.1 Evaluatie koers NME Uit het Coalitieakkoord 2022-2026, de Omgevingsvisie en het Groen- en recreatiebeleid komt naar voren dat Zwolle breed inzet op ambities voor een duurzame toekomst. NDE sluit hier met haar doelstelling voor het ‘vergroten van kennis en inzicht in de natuur en klimaat, het creëren van bewustzijn en het realiseren van handelingsperspectief’ goed op aan en fungeert daarmee als een belangrijk instrument om doelstellingen uit het coalitieakkoord ten uitvoer te brengen. NDE kan hierdoor gezien worden als een integraal onderdeel van gemeentelijke ambities. Ten aanzien van de doelen die gesteld zijn in Koers op NME, kunnen de volgende observaties worden gemaakt. 3.1.1
Doel 1: Het aanbod moet inzichtelijk, vraaggericht en makkelijk beschikbaar zijn
De inzichtelijkheid en beschikbaarheid van het aanbod. De website die is ontwikkeld met daarop het aanbod van natuuronderwijs draagt bij aan het inzichtelijk maken van het aanbod. In de interviews werd opgemerkt dat aanpassingen in het aanbod niet altijd even snel zichtbaar zijn op de site, waardoor het risico bestaat dat de website niet altijd actueel is. Daarbij kan aanbod niet rechtstreeks op de website worden geboekt, maar moet er veelal met de individuele aanbieders contact op worden genomen om het aanbod af te nemen. Dit maakt het voor de docent minder toegankelijk. Een stap in de goede richting betreft toegankelijkheid aanbod is de pilot met NMO. Deze loopt sinds 2024. De tussentijdse evaluatie laat zien dat veel scholen hier gebruik van maken - in totaal zijn 1575 leerlingen bereikt. Er zijn echter geen streefdoelen gesteld voor het aantal bereikte basisscholen, buitenschoolse opvang of leerlingen. Ook is er geen kwalitatieve evaluatie gedaan. Het is daarom lastig om te beoordelen of de pilot na het eerste uitvoeringsjaar succesvol is gebleken. Vraaggerichtheid van het aanbod: hiermee wordt bedoeld dat aanbod wordt ontwikkeld op basis van behoeften die leven bij de vragende partij. Het vraaggericht maken van het aanbod is een proces dat zich in Zwolle in de beginfase bevindt. Over het algemeen lijkt het aanbod onafhankelijk van de vraag te worden ontwikkeld.
Vervolgens wordt het via de website, eigen communicatiekanalen of de makelaar van de gemeente aangeboden aan de scholen. Wel is er een stap gezet om de behoefte van scholen te inventariseren. Dit door middel van individuele adviesgesprekken Daarmee is alleen niet gegarandeerd dat het aanbod optimaal aansluit op de behoefte van het onderwijs. Met deze adviesop-maat gesprekken is de afgelopen twee jaar 22% van de basisscholen bezocht, terwijl het de ambitie was om jaarlijks alle basisscholen één keer te bezoeken. Dit lage percentage is veroorzaakt doordat scholen op het moment van benaderen, aangaven geen tijd of behoefte aan een advies op maat gesprek te hebben.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
13
3.1.2
Doel 2: Het aanbod en de samenwerking moet worden verbreed naar actuele thema’s en nieuwe partners
Er heerst de wens om het NDE aanbod te verbreden, buiten de kernthema’s natuur en biodiversiteit. Hiervoor is o.a. samenwerking met de Zwolse energiecoaches en het platform Duurzaam Zwolle gezocht. Hierdoor zijn actuele thema’s zoals de energietransitie duidelijker naar voren gekomen in het NDE aanbod. Ook hebben een aantal andere organisaties zich aangesloten bij het NDE-partnernetwerk. Naast deze structurele verbreding wordt ook ingezet op incidentele projecten met nieuwe partners. Hiermee is werk gemaakt van het verbreden van NME naar NDE, niet alleen in naam maar ook in praktijk. Hoewel hier duidelijk stappen in zijn gezet, zijn niet alle pogingen voor nieuwe samenwerkingen succesvol geweest. Uit interviews bleek dat een hernieuwde samenwerking met Stadkamer zeer wenselijk wordt geacht, maar tegelijkertijd erg lastig worden bevonden. Deze verbinding is dan ook nog niet gerealiseerd. 3.1.3
Doel 3: twee-derde van de basisscholen biedt NME aan
Dit is het enige doel uit de Koers op NME dat gekwantificeerd is. Er is een streven dat 2/3 van de Zwolse basisscholen NME (of NDE) aanbiedt. Uit de raadsbrief is echter gebleken dat hierover geen gegevens beschikbaar zijn, enkel een schatting dat 1/3 van de basisscholen in 2024 is bereikt. In een latere inventarisatie wordt gesteld dat 76% van de scholen is bereikt door het NDE veld. Deze inventarisatie stelt dat een school is ‘bereikt’ op het moment dat de school een project en/ of activiteit van een wijklocaties heeft afgenomen en/ of een NMO les(kist) heeft afgenomen. Het is dan ook niet duidelijk of ‘bereikt’ ook betekent dat de scholen actief aan de slag zijn gegaan. •
Er is vanuit de makelaar en programmeur contact met de adviseur communicatie en natuureducatie bij scholenkoepel OOZ. Dit contact zou gebruikt kunnen worden om een intensievere samenwerking met de basisscholen met betrekking tot NDE tot stand te brengen. Dit heeft o.a. geleid tot een presentatie over NDE op de managementdag van OOZ aan 11 schooldirecteuren. Ook brengt de adviseur natuureducatie NDE-projecten indien passend onder de aandacht bij OOZ-scholen waaronder bijvoorbeeld de nieuwe subsidieregeling die onder OOZ-scholen vaak is aangevraagd.
3.2 Evaluatie NDE-netwerk Dit tweede deel van de evaluatie gaat specifieker in op de percepties van verschillende NDE-actoren over hun eigen rol en de samenwerking binnen het netwerk. Dit beeld is gevormd op basis van observaties tijdens de interviews en de enquête (zie bijlage III). Het doel van deze evaluatie is om het huidige functioneren van het netwerk en de mogelijkheden tot het efficiënter inrichten van het netwerk in beeld te brengen. Uit de interviews komt een beeld naar voren van een divers en betrokken veld, maar dat ook fragmentarisch is georganiseerd. Dit fragmentarische karakter werd door de geïnterviewden benoemd, zonder daarbij per se een negatieve connotatie te hanteren. Veel wijklocaties en de daarbij betrokken organisaties laten zien dat zij met toewijding en professionaliteit hun ‘eigen winkel’ goed draaiende houden. Daarbij ligt er een duidelijke focus op aanbod dat passend is bij de wijk. Dit geldt zowel voor het educatief, recreatief als participatief aanbod op de locatie.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
14
Tegelijkertijd is er binnen het veld – zowel bij de gemeente als bij partners zoals Nooterhof en de Milieuraad – een gedeeld besef dat er winst te behalen valt in het beter samenbrengen van het volledige NDE-aanbod van Zwolle. Er is behoefte aan overzicht, samenhang en afstemming. Over wie deze regierol zou moeten vervullen, bestaat echter geen eenduidigheid. Dit vormt een knelpunt voor verdere strategische ontwikkeling van het NDE-beleid. Daarnaast klinkt er een duidelijke roep vanuit de aanbieders om meer financiële en personele ondersteuning. De ruimte om te vernieuwen of het aanbod te verbreden is beperkt; hoge exploitatiekosten en het gebrek aan tijd staan verdere ontwikkeling vaak in de weg. Een opvallende uitzondering binnen het veld vormt de Stadshoeve. Deze locatie heeft een commerciële component weten te integreren in de bedrijfsvoering en draait – mede dankzij gemeentelijke ondersteuning – succesvol. Dit voorbeeld laat zien dat het mogelijk is om wijklocaties (deels) financieel zelfstandig te laten opereren, mits de voorwaarden daarvoor gunstig zijn ingericht. Uit de antwoorden van de enquête lijkt er een splitsing in het NDE veld te zitten. Er zijn partijen die aangeven dat de regie en coördinatie van de gemeente correct wordt ingevuld en dat dit ook resultaat oplevert. Daar tegenover zijn ook partijen die zich niet met visie en daadkracht ondersteunt voelen.
Dit wordt onderstreept met het feit dat meer dan de helft vraagt om praktische uitbreiding op de speerpunten van het beleidsplan Koers NME. Kortom, het veld behoeft meer onderlinge samenwerking en afstemming en vraagt de gemeente om hier in te faciliteren. De enquête onderstreept nog eens de bevindingen van de bureaustudie en de interviews. Het brede NDE-aanbod van Zwolle behoeft meer verbinding en onderlinge samenwerking.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
15
4. Analyse en conclusie Het beeld dat uit het bureauonderzoek en interviews naar voren komt laat zien dat de gemeente Zwolle actief betrokken is bij de ondersteuning van onderwijs en samenleving door de inzet van Natuur- en milieueducatie, participatie en recreatie. In de analyse maken we de vertaling van ‘observatie’ naar ‘beoordeling’. Het hoofdstuk maakt een scheiding tussen de drie betrokken groepen i.e. de gemeente (de Regie), het aanbod (Het NDE veld) en de vraagkant (het onderwijs). Per groep wordt er een visueel beeld gegeven van de specifieke partijen die wij tot deze groep scharen. Vanuit daar volgt een beoordeling van de observatie met daarachter de blik naar de toekomst.
4.1 De regisseursrol van de gemeente De regie wordt op dit moment door de gemeente uitgevoerd zoals in het koers NME beschreven staat. Figuur 2 geeft een weergave van de interne structuur.
Beleidsadviseur (Strategisch)
Makelaar
(Operationeel)
Aanspreekpunt NDE college en beleidsontwikkeling
Programmeur (tactisch)
Stimuleren NDE bij onderwijs. Matchen vraag en aanbod.
Samenwerking, programmering en doorontwikkeling.
Figuur 1 Interne organisatie NDE gemeente Zwolle
Met referentie aan de resultaten van de bureaustudie, er is in het beleid van de gemeente Zwolle een heldere lijn neergezet. Een lijn die aansluit bij het coalitieprogramma waarin Brede Welvaart centraal staat en een lijn die aansluit bij landelijke ontwikkelingen rond NME. In de landelijke ontwikkelingen wordt NME meestal aangeduid als natuur- en duurzaamheidseducatie (NDE), zo ook in Zwolle. Daarin is de aanpak om minder vanuit aanbod voor het onderwijs te denken, maar eerder als makelaar tussen onderwijs en aanbod te fungeren, op dit moment de trend. Gelijktijdig zorgt het netwerk van aanbieders ook voor een bredere mogelijkheid om daarmee de samenleving te ondersteunen. Kortom de lijn die Zwolle heeft gekozen met een beleidsmedewerker, een programmeur en een makelaar is modern en vooruitstrevend in haar aanpak. In de praktijk blijkt de uitvoering van het beleid nog niet in zijn geheel te zijn wat er in 2021 beoogd was. Uit het onderzoek komen twee duidelijke redenen naar voren. ➢
Door de personele situatie zijn beleid en programma wel tot stand gekomen, maar het samenstellen van het netwerk van aanbieders bleek/blijkt weerbarstiger dan voorzien en het
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
16
netwerk van scholen en leerkrachten/docenten fungeert nog niet als een netwerk waarin de actoren zich eigenaren van dat netwerk voelen. In de interviews bleek dat de scholen daar wel behoefte aan hebben ➢
De ontwikkelingen rond het betrekken van de samenleving bij duurzaamheid door middel van educatie en participatie lijkt minder prioriteit gekregen te hebben dan het onderwijs, als aangegeven spelen personele problemen hierbij een rol. Dit geldt voor de gemeentelijke inzet maar ook voor de ruimte bij de wijklocaties. Gezien het leidend begrip ‘Brede Welvaart’ in het coalitieakkoord uit 2022 is dit een gemiste kans. In de interviews geven de geïnterviewde wethouders ook aan dat zij vanuit hun portefeuille meer kansen zien om dit verder invulling te willen geven door middel van waar mogelijk NDE.
Positieve waarneming - De inzet van de makelaar, programmeur en beleidsontwikkelaar is vooruitstrevend en modern
Negatieve waarneming - NDE wordt op dit moment behandeld als een op zichzelf staande portefeuille
4.2 Het Natuur- en duurzaamheidseducatie ‘Netwerk’ Op basis van de bureaustudie kon er een visualisatie van de aanbiedende kant gemaakt worden. In figuur 3 is het NDE aanbod specifiek gemaakt daar waar de andere domeinen zoals ‘kunst en cultuur’ en ‘sociaal en fysiek’ dit niet zijn.
Figuur 2 Overzicht 'Netwerk' onderwijs ondersteuning
Binnen de grotere groep van aanbieders van NDE zoomen wij even specifiek in op de vijf stadsboerderijen, het Nooterhof Netwerk (met de Milieuraad) en Natuurplatform Zwolle. Het lijkt erop dat een sterkere samenwerking tussen de locaties/ organisaties de effectiviteit en efficiency kan vergroten.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
17
De 5 stadsboerderijen zijn verdeeld over 3 organisaties. Een verdere samenwerking kan leiden tot 5 duidelijke ‘hot spot-locaties2’ die samen werken aan een duurzamere natuurvriendelijke stad: brede welvaart. Nooterhof is de 6e locatie met veel educatief aanbod en een inspirerende en educatieve ruimte. Tevens is de Milieuraad hier gevestigd en geniet Nooterhof de beeldende associatie met natuur en duurzaamheid binnen het netwerk. Daarom is het een logische insteek om deze 6 locaties in samenhang met elkaar te bezien en samen te kijken hoe zij financieel, communicatief en qua diensten & producten optimaal samen kunnen werken. En bovenal hoe zij richting de ‘klanten’/ doelgroepen (onderwijs en samenleving) afstemming kunnen bewerkstelligen en dat zij samen vindbaar zijn. De Milieuraad en het Natuurplatform zijn samenwerkende partijen op milieu en natuur, dat een deel van de partijen gevestigd is op Nooterhof is handig, maar op zichzelf nog geen garantie tot succes. De netwerken vervullen naast aanbod richting onderwijs en samenleving ook andere rollen zoals: ‘Adviseur en geweten van de gemeente’ tot aan ‘acties met bewoners of acties tegen beleid’. Het is van belang dat de netwerken en de daarin betrokken spelers hun rol goed duiden, hoe duidelijker de rol, des te beter kan de samenwerking ingericht worden.
Met name bij milieuraad zien wij op dit moment een mix van rollen (aanbieder, adviseur, actiegroep). Als adviseurs zijn wij van mening dat het aan de 6 locaties samen is om elkaar op te zoeken en werkafspraken te maken. Dat Nooterhof hierin coördinerend optreedt lijkt gezien hun situatie en ambitie logisch. In samenhang kunnen zij dan met gemeente Zwolle afspraken maken op het gebied van visie, community vorming en aanbod. Vervolgens dient dit in lijn gebracht te worden met de behoeften van het onderwijs. Positieve waarneming - NDE wordt door meerdere partijen aangeboden. Er zijn sterke werklocaties met een divers aanbod - Er heerst behoefte tot netwerk vorming binnen het NDE veld.
Negatieve waarneming - Meerdere partijen bieden bijna hetzelfde aanbod aan maar in een eigen jasje. - Partijen hebben op dit moment meerdere petten op welke deels ook bij andere partijen zijn belegd. - Het NDE veld gaat op dit moment erg aanbodgericht te werk.
2 Een ‘hot-spot’ locatie is een plek die bij de omwonende/ inwoners bekend staat om een specifiek karakteristiek.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
18
4.3 De vraag van het onderwijs Zwolle kent een breed scala aan onderwijs, van primair- tot universitair onderwijs. In figuur 4 is een schematische weergave van het onderwijs netwerk in Zwolle weergegeven. Het figuur dient ter illustratie van de reikwijdte en complexiteit van het onderwijs en moet dan ook niet als volledig begrepen te worden. Legenda Voorgezet onderwijs (24)
Thorbecke
OOZ
CSE
Winde sheim
ArtEZ
Scholen gemeenscha p VIAA
Primair onderwijs (61) Middelbaarb eroepsonder wijs (5)
Open univer siteit
Hoger beroepsonde rwijs (4)
Cibap
Katholi eke PABO Zwolle
ROC
Universiteit (1)
Menso Alting
Deltion Zone Colleg e
Landst ede
Zone Colleg e
Figuur 3 Visualisatie van het onderwijs in Zwolle
Het beeld van het onderwijs is dat er een goed en aantrekkelijk weergegeven aanbod beschikbaar is. Dit aanbod is uitgebreid betreft thematiek door de samenwerking met het veld (o.a. met NMO). Vanuit het onderwijs is aangegeven dat het fijn is om elkaar, onderwijs onderling, te spreken en te zien. Er heerst behoefte om onderling te kunnen overleggen over NDE aanbod zodat het goed ingepast kan worden in het formele curriculum. Dit betekent de juiste haakjes formuleren tussen de gezette kerndoelen bijbehorende leerlijnen in combinatie met NDE. Op dit moment maken scholen eerder ad hoc gebruik van het NDE-aanbod en kiezen zij datgeen wat hen passend lijkt. Het is zaak dat vraag en aanbod op elkaar afgestemd worden om zo kwaliteit van het NDE aanbod te kunnen garanderen aan de afnemende partij, het onderwijs. Positieve waarneming - Het aanbod is op één plek vindbaar -
Het onderwijs heeft het NDE-aanbod aan de eigen leerlijnen gekoppeld.
Negatieve waarneming - Het NDE aanbod wordt ad hoc door scholen ingezet. - Er is tot nu toe weinig uitwisseling over NDE geweest tussen de scholen - Het aanbod is grotendeels op het primair onderwijs gericht.
4.4 Het profiel van Zwolle: De Betrekker van de Samenleving Zwolle ontwikkelt zich steeds meer richting profiel type 3: de betrekker van de samenleving, waarin natuur- en duurzaamheidseducatie (NDE) wordt ingezet als middel voor bredere maatschappelijke betrokkenheid. De vijf stadsboerderijen vormen hierin een belangrijke schakel. Als wijklocaties bieden zij niet alleen educatief aanbod, maar vervullen zij ook een rol in participatie en ontmoeting. Ook
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
19
samenwerkingen met partijen zoals NMO, ROVA, het waterschap, de Groene Loper en het Nooterhofnetwerk versterken de maatschappelijke functie van NDE. Daarnaast ontstaan er initiatieven, zoals het Kiemkrachtfestival, waarin onderwijs en samenleving elkaar steeds beter weten te vinden. Toch is de samenwerking in de praktijk nog versnipperd en ontbreekt het aan een gedeelde regie en langetermijnstrategie. De ambitie om NDE te verbinden aan thema’s als energie, gezondheid en circulariteit leeft breed, maar vraagt om verdere structurering en coördinatie. Zwolle beschikt daarmee over een stevige basis om verder te groeien in de richting van een samenhangend NDE-netwerk dat ook buiten het onderwijs bewoners actief betrekt. Een doorontwikkeling naar profiel 3 is realistisch, mits deze gepaard gaat met duidelijke rolverdeling, gezamenlijke visie en voldoende capaciteit. Deze gewenste ontwikkeling heeft ook financiële consequenties. In de volgende paragraaf wordt nader ingegaan op de beschikbare middelen en de inzet tot nu toe voor NDE in Zwolle.
4.5 Organisatie In §4.1 is ingegaan op de huidige coördinerende rol vanuit de gemeente, met de inzet van een beleidsadviseur, programmeur en een makelaar. In §4.2 is ingegaan op het netwerk/ de netwerken van actoren in de samenleving die betrokken zijn bij NDE, hierin zie je dat locaties, functies en doelgroepen (onderwijs en samenleving) in verschillende vormen een rol spelen. Onderzocht is of een andere partij -nu of later- de coördinatie van de uitvoering zou kunnen doen en welke voor- en nadelen daaraan verbonden zijn. -
NMO (Natuur Milieu Overijssel ) is een natuur en milieufederatie die provinciaal werkt vanuit een inhoudelijk belang, voor Zwolle verzorgen zij in de pilot 2024-2025 de uitleen van leskisten. Op dit moment is de meerwaarde ten opzichte van de lokale regie bij de gemeente niet aannemelijk, daar komt bij dat zij in hun rol niet onafhankelijk zijn, wel kunnen zij in de uitvoering betrokken blijven met leskisten, lessen en activiteiten.
-
Nooterhof wil graag de regie op NDE overnemen van de gemeente. Hun capaciteit is nu gering. Het Nooterhof-netwerk kan een toegevoegde waarde bieden vanuit de gezamenlijke locatie, maar dat kan ook in samenwerking met de gemeente als daar de coördinatie ligt. Op dit moment overdragen van coördinatie is geen garantie op meerwaarde en een betere invulling.
-
Stadsboerderijen hebben een sterke focus op hun eigen locaties, er is een groeiende bereidheid tot onderlinge samenwerking. In het onderzoek hebben we geen directe meerwaarde (of behoefte) gezien om de coördinatie van de NDE over te nemen. De locaties zijn wel van groot belang bij de uitvoering van NDE.
-
Regie en coördinatie van NDE binnen de gemeente voor beleid en uitvoering is met de aanpak van beleidsadviseur, regisseur, makelaar modern ingericht. De uitvoering heeft wat hindernissen ervaren maar kan verder groeien in kracht. De directe koppeling met het beleid voor NDE en koppeling vanuit Brede Welvaart met andere dossiers binnen de gemeente is van een grote meerwaarde die nog verder kan groeien.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
20
Op basis van de mogelijkheden zien we op korte termijn geen significante voordelen of aanleiding om regie / coördinatie van de uitvoering nu ergens anders te beleggen. Dit kan in de toekomst anders worden in de scenario’s komen we hierop terug. Positieve waarneming - Er zijn meerdere betrokken partijen die samen aan de kracht van NDE Zwolle willen werken, dit biedt potentie. - De inzet van de makelaar, programmeur en beleidsontwikkelaar door de gemeente is vooruitstrevend en modern.
Negatieve waarneming - Partijen geven nog sterk invulling aan de afzonderlijke delen, samenhang en samenwerking kan sterker. - Andere partijen hebben niet de ambitie, focus of kwaliteit om nu de coördinatie te verzorgen - Samenwerking met het onderwijs is mede door personele problemen- nog onvoldoende ingevuld.
4.6 Financieel Het volgende stuk geeft inzicht in het financiële plaatje van NDE, zowel het structureel als het incidenteel budget. In 2017 is het structureel budget voor NME op €100.000 vastgesteld. Bij de begroting 2022 is vervolgens besloten voor 2022 en 2023 incidentele middelen ad €90.000 per jaar (bovenop het bestaande budget) beschikbaar te stellen voor de uitvoering van de koers NME. Voor 2025 is dat aangepast naar €76.000 incidenteel budget.3 Het budget voor NDE is als volgt ingezet: ➢
Gemeentelijke inzet van 1,2 fte voor NDE door inzet van een beleidsadviseur, makelaar en programmeur is €142.2554 . Hiervan komt €76.000 te vervallen vanaf 2026. Dit is het budget voor de programmeur, welke incidentele gelden zijn.
➢
Activiteitenbudget NDE structureel €68.378 (hierin is meegenomen €40.000 voor NDE in wijkenbudget) plus €35.000 overloop uit 2024. In dit budget is ook onderhavig onderzoek opgenomen5.
Vanuit groen ➢
Inzet schaapskudde €76.000
➢
Subsidie Groene Loper €15.000 (totaal jaarlijkse begroting €31.750, waarvan €15.000 gemeentelijke bijdrage, €16.750 provinciale subsidie).
3 raadsbrief Voortgangsrapportage uitwerking koers NME (Natuur- en Milieueducatie); dd 2 juli 2024) 4 (bron: begroting 2025) 5 begroting 2025 7.3.3. Vitale wijken, voortzetting koers NME €76.000)
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
21
Programma 7 Vitale wijken; 7.3.3. Vitaliteit en gezondheid ➢
Subsidie dierenweiden/ wijkboerderijen €844.4806
➢
Subsidie Milieuraad €55.4927
➢
Subsidie Nooterhof €196.468,-8
In de realisatie kunnen de daadwerkelijke bedragen verschillen van de begrote bedragen. Aanvullend wordt geïnvesteerd in Dierenwelzijn (7.3.3.); Natuurinvesteringsagenda (6.4.2) ; Biodiversiteit (6.4.2.); Water, groen en recreatiestructuur (7.1.3); Klimaatadaptatie 6.4.4.); sociaal domein (programma 1 en 2) etc. De post NDE zou met bovenstaande budgetten een link kunnen en moeten leggen. Op basis van de begroting(en) en overleg met de gemeente stellen we dat er structureel €134.633,per jaar beschikbaar voor NDE9 , bestaande uit €66.255 voor beleid en makelaar en €68.378 structureel activiteiten budget.
4.7 Conclusies Op basis van de evaluatie en analyse zijn er tien conclusies getrokken. Deze bieden ook uitgangspunten voor de scenario’s die in hoofdstuk vijf worden toegelicht. CONCLUSIE 1:
De timing van de evaluatie was erg vroeg. Toelichting: Dat deze conclusie wordt getrokken heeft twee redenen. Namelijk dat, zoals uit de interviews en groepsgesprekken naar voren is gekomen, het netwerk nu langzaam begint samen te komen. Zo is het Kiemkracht festival een goed voorbeeld waarbij het onderwijs en het NDE- veld in gezamenlijkheid bijeen zijn geweest. Deze samenkomst gebeurde, vanzelfsprekend voorheen ook al in NME meet and Greet evenementen. Om een goede evaluatie van de koers te kunnen maken dienen er meerdere edities van brede bijeenkomsten te hebben plaatsgevonden. Op basis daarvan kan er dan een trend vastgesteld worden. Een tweede reden die tot deze conclusie doet komen is praktischer van aard. Mede door uitval in verband met ziekte lijkt de opdracht van de programmeur nog niet afgerond.
6 begroting 2025 bijlage Subsidiestaat) 7 begroting 2025 bijlage Subsidiestaat) 8 begroting 2025 bijlage Subsidiestaat 9 De uren voor de makelaar, de beleidsadviseur en de structurele middelen samengenomen vormen de volgende berekening
€59.862,- + €6.393,- + €68.378,- = €134.633,-
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
22
CONCLUSIE 2:
Het Koers document en de werkzaamheden die daaruit zijn gekomen waren logisch en lijken impactvol. Toelichting: Op basis van de interviews en groepsgesprekken kan worden geconcludeerd dat de gezette stappen als positief worden ervaren. Dit werd met name in de enquête en tijden het groepsgesprek met het onderwijs onderstreept.
CONCLUSIE 3:
De stadboerderijen zijn echte ‘wijklocaties’ en verzorgen zowel educatie als participatie en recreatie voor- en met de wijk. De zichtbaarheid van dit werk wordt echter niet altijd gezien. Toelichting: In de interviews kwam naar voren dat de stadsboerderijen veelal op vrijwilligers uit de wijk leunen. Sommige organisaties hebben vast personeel in dienst maar de meeste niet. Ook geven de verschillende locaties aan dat zij met name in contact staan met de omliggende scholen.
CONCLUSIE 4:
De gestelde prestatieafspraken binnen de NDE subsidies zijn niet altijd toereikend of volledig dekkend. Toelichting: Er gaat veel geld, in de vorm van subsidies, naar het NDE veld. De meeste kosten zitten in de exploitatie kosten van de verschillende locaties. Sommige locaties voegen hier een eigen bijdrage aan toe terwijl anderen dit niet kunnen doen. Ook is er aangegeven dat sommige locaties actief aan NDE moeten doen, als prestatie afspraak voor de subsidie. Echter gaat de volledige subsidie op aan de exploitatie kosten en moeten de locaties de bekostiging van uren voor NDE zelf neerleggen.
CONCLUSIE 5:
Organisaties moeten een duidelijke rol pakken en/of aangereikt krijgen. Op dit moment zijn er meerdere organisaties die eenzelfde soort bijdrage leveren aan NDE in Zwolle. Toelichting: Op dit moment biedt NMO de leskisten aan via de website van de gemeente, echter heeft Nooterhof ook haar eigen aanbod binnen dezelfde thema’s. Daarbij zitten zowel Nooterhof als de milieuraad op de organisatie stoel wat betreft evenementen en activiteiten op het gebied van NDE. Dit terwijl de milieuraad aangeeft van karakter een onafhankelijk advies orgaan te zijn en Nooterhof een regie rol beoogt. Conclusie: efficiëntieslagen kunnen gemaakt worden door een duidelijke rolverdeling binnen het netwerk af te spreken.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
23
CONCLUSIE 6:
De financiele ondersteuning van de gemeente richting Nooterhof lijkt niet te stroken met de huidige positie van de Nooterhof in het NDE-netwerk. Toelichting: De financiële ondersteuning vanuit de gemeente voor de nieuwe locatie van Nooterhof deed vermoeden dat de gemeente hier een centraal NDE punt heeft beoogt. Regievoering/coördinatie vanuit Nooterhof is op dit moment nog te vroeg. De organisatie laat niet zien waarom zij het beter zou kunnen dan de gemeente en de organisatie is nog niet stabiel genoeg om sturing aan het NDE veld te geven. Toelichting: Zoals in hoofdstuk 3 aangegeven, de regie rol die door Nooterhof wordt beaamt lijkt nu nog te vroeg. De organisatie opereert pas sinds 2022 als zelfstandige stichting maar wel met €179.297,- subsidie per jaar. De organisatie is op dit moment erg gefocust op de eigen locatie. Zodra dit op orde is zou Nooterhof de regie van de gemeente over kunnen nemen.
CONCLUSIE 7: Het onderwijs is nog geen netwerk, maar wil wel die kant op. Hetzelfde geldt voor het ‘NDE veld’. Toelichting: Tijdens het groepsgesprek gaven de aanwezigen aan dat ze bijeenkomsten zoals het groepsgesprek van grote waarde achtten. Dit was de eerste bijeenkomst die zij op het gebied van NDE hadden. Ondanks dat het NDE-aanbod via de website en het aanbod van leskisten (via NMO), goed te vinden is beperkt het zich tot leskisten en soms gastsprekers. Toelichting: Het NDE veld is erg versnipperd. Er zijn de wijklocaties (stadsboerderijen) welke elk de eigen winkel runnen. Hierbij is NDE iets wat erbij komt, de primaire focus ligt op recreatie en (soms) participatie. Dan is er het Nooterhof netwerk dat voornamelijk een locatie gebonden netwerk is. De uitwisseling ten behoeve van aanbod verbetering en/ of strategisch overleg tussen organisaties lijkt niet te gebeuren. De winst in efficiëntie op het gebied van NDE in Zwolle gaat gevoeld worden op het moment dat er structurele uitwisseling en planning tussen het onderwijs en NDE veld gaan plaats vinden. Wat heeft het onderwijs nodig en wat kan het NDE-veld bieden? CONCLUSIE 8:
Tussen partijen heerst nog oud zeer. Organisaties dienen over de geschiedenis heen te stappen. Toelichting: De eerdere pogingen om NDE centraal neer te zetten lijken oud zeer en wantrouwen in elkaars kunnen te hebben geproduceerd. Kritiek punten zijn missen van visie en daadkracht. Voorbeelden die dit onderstrepen zijn de organisaties van evenementen en het proces rondom Ecodrome.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
24
Hier moet tegen ingebracht worden dat de huidige koers die de gemeente op het gebied van NDE is ingeslagen toch degelijk van visie en daadkracht spreekt. De impact van deze koers wordt betwist door de boven genoemde partijen terwijl anderen deze juist onderstrepen. Om de verdere samenwerking succesvol in te vullen dienen deze verschillen in perspectief recht getrokken te worden. CONCLUSIE 9:
De wijklocaties hebben hun eigen goedlopende winkel, en staan open voor samenwerking mits er autonomie behouden kan worden. Toelichting: Tijdens de gesprekken met de wijklocaties (stadshoeve, stichting kinderboerderijen en stichting travers) kwam de trots op de eigen winkel sterk naar voren. Allen staan open om verdere samenwerking op het thema NDE op te zoeken. Echter alle organisaties willen de eigen structuur en organisatie behouden en hier regie op voeren. Met andere woorden, de autonomie behouden.
CONCLUSIE 10: Aanbod voor PO/VO/MBO/HBO lijkt bij toeval zo gegroeid, hier zit geen sturing op. Toelichting: Het aanbod voor VO, MBO en HBO wordt doorgaans door verschillende organisaties aangeboden. Hier is geen vooraf vastgelegd plan voor terug gevonden. Wat betreft het primair onderwijs is er vanuit de gemeente een duidelijke bundel gemaakt van het beschikbare aanbod. Het is echter niet duidelijk of deze bundel met een achterliggende strategie is samengeknoopt. Ook zijn scholen er zelf mee aan de haal gegaan om het PO-aanbod goed te koppelen aan de leerlijn op de eigen school. We kunnen dus niet stellen dat er sturing op heeft gezeten.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
25
5. De scenario’s De bovenstaande situatieschets en analyse bieden feiten en meningen over de huidige stand van zaken ten opzichte van natuur- en duurzaamheidseducatie in Zwolle. Dit vormt de basis voor vier scenario’s die gezien kunnen worden als vier mogelijke schetsen hoe het NDE-beleid in de komende jaren vormgegeven kan worden. 10 Het is belangrijk om hierbij te benoemen dat de scenario’s niet vier keuzes zijn die onafhankelijk van elkaar gekozen worden. Het zijn in wezen twee denkrichtingen, elk waarbinnen twee scenario’s zijn uitgewerkt. ➢
Denkrichting 1: het optimaliseren van NDE als op zichzelf staand doel. Scenario een en twee geven vervolgens invulling aan deze denkrichting.
➢
Denkrichting 2: NDE wordt gezien als middel om brede welvaart te bevorderen. Scenario drie en vier geven vervolgens invulling aan deze tweede denkrichting.
Deze structuur aanhoudend, hebben de scenario’s dan ook een volgtijdelijk karakter. Zo is scenario twee een vervolgstap op scenario een en is scenario drie weer een stap verder dan scenario twee. Bovendien moet aan de voorwaarden van de voorgaande scenario’s zijn voldaan om te kunnen door ontwikkelen. Hieruit volgt logischerwijs dat scenario’s twee, drie en vier een langere tijdspanne hebben om te realiseren dan scenario een. In de scenario’s hebben we als uitgangspunt voor de wijklocaties genomen dat zij autonoom moeten kunnen opereren. Het betreft namelijk een verbinding met de wijk waarin zij zich verbinden. Zij kennen het publiek en het publiek kent hen. Zij runnen de eigen winkel. Dit betekent dat er in elk van de vier scenario’s gestuurd wordt op de verdere vorming van het Zwolse NDE-netwerk waarin de wijklocaties behouden blijven. Ieder scenario is opgebouwd in drie stappen: “regie en strategie”, “aanbod” en “vraag”. ➢
Regie en strategie: hierin wordt beschreven op welke manier het NDE-beleid wordt gecoördineerd (aansluitend op speerpunt 2 uit Koers op NME) en welke partij hiervoor verantwoordelijk is, en hoe de uitvoering hiervan vorm kan krijgen.
➢
Aanbod: hierin wordt beschreven waaruit het aanbod bestaat, wie dit uitvoert en op welke manier zij onderling met elkaar verbonden zijn (aansluitend op speerpunt 1 en 3 uit Koers op NME)
➢
Vraag: hierin wordt beschreven waaruit de vraag bestaat, welke rol de vragers hebben en op welke manier zij onderling met elkaar verbonden zijn.
10 De veranderingen van het scenario ten opzichte van het voorgaande scenario zijn in het blauw geschreven.
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
26
5.1 Denkrichting 1: NDE als op zichzelf staand doel In de eerste denkrichting benaderen we NDE in Zwolle als een op zichzelf staand doel. Binnen het huidige begroting wordt NDE zo sterk mogelijk neergezet in de huidige structuur van aanbieders en vragers van natuur- en duurzaamheidseducatie. Tabel 3 Denkrichting 1 - NDE als op zichzelf staand doel
Scenario 1: Regie bij de gemeente (optimalisatie van huidige strategie)
Scenario 2: Regie bij de samenleving en uitbreiding aanbod
Regie en strategie • Gemeente voert beleid, programma en makelaarschap uit en jaagt NDE aan. • Dit doet een gemeenteambtenaar vanuit de locatie Nooterhof. • Doel is om een community te vormen: waarbij vraag en aanbod nauwer met elkaar worden verbonden dan in de huidige situatie het geval is.
Regie en strategie • Nooterhof voert programma en makelaarschap uit en jaagt NDE aan. • Beleid blijft bij de gemeente. • Doel is om een community te vormen waarbij vraag- als aanbodkant nauwer met elkaar worden verbonden dan in de huidige situatie het geval is.
Aanbod • Huidige wijklocaties (5 stadsboerderijen + Nooterhof) plus niet-locatie gebonden lokale en regionale aanbieders • Al het aanbod op 1 (online) plek optimaliseren • Financiële ondersteuning voor aanbieders vanuit de gemeente • Wijklocaties behouden hun wijkfunctie • Sturing op het aanbod door relevante locaties te specialiseren • Extra-curriculair aanbod (aanbodgericht)
Aanbod • Huidige wijklocaties (5 stadsboerderijen + Nooterhof) plus niet-locatie gebonden lokale en regionale aanbieders • Al het aanbod op 1 (online) plek optimaliseren • Financiële ondersteuning voor aanbieders vanuit de gemeente • Wijklocaties behouden hun wijkfunctie • Sturing op het aanbod door relevante locaties te specialiseren • Vraaggericht aanbod ontwikkelen (op thema’s en leerlijnen gelinkt aan kerndoelen) • Actief nieuwe relevante plekken betrekken, aanbod verbreden • Meer verbinding en uitwisseling binnen het NDE-netwerk onder regie van Nooterhof
Vraag • Nadruk ligt op het primair onderwijs (huidig aanbod is gericht op po) • Website natuureducatie van Zwolle optimaliseren • Community tussen onderwijsinstellingen onderling faciliteren, met focus op uitwisseling van ervaringen en ‘best practises’. Een goed voorbeeld is het Kiemkracht festival.
Vraag • Primair onderwijs én voortgezet (speciaal)- en vervolgonderwijs • Community tussen onderwijsinstellingen onderling faciliteren, met focus op uitwisseling van ervaringen en ‘best practises’. • Inzichtelijk maken wat de vraag is vanuit het onderwijs (op thema’s en leerlijnen gelinkt aan kerndoelen)
| Beleidsevaluatie en advies natuur en Duurzaamheidseducatie Zwolle
27
In scenario 1 worden vragers en aanbieders in hun kracht gezet door community building welke wordt aangestuurd vanuit de gemeente. Scenario 1 ligt het dichts bij de huidige situatie. Scenario twee zien we als een opvolger van scenario 1. Om scenario 2 succesvol te kunnen implementeren is het onder meer nodig dat de nieuwbouw bij Nooterhof is gerealiseerd en dat continuïteit (ook in bemensing) bij deze centrale speler kan worden gegarandeerd. In scenario 2 blijven de huidige structuren in tact, maar wordt de regie overgeheveld van de gemeente naar de het werkveld. Het voordeel hiervan is dat de aansturing van NDE dichter bij de uitvoering door het werkveld ligt. De samenwerking kan worden geïntensiveerd als lijnen tussen aansturing en uitvoering korter worden. Bovendien wordt het aanbod bij scenario 2 dienend aan het onderwijs. Onderwijsinstellingen zijn hierbij leidend in welke aanbod wordt ontwikkeld. Daarbij sluit het aanbod aan op thema’s die voor de onderwijsinstelling relevant zijn, waar mogelijk als onderdeel van bestaande leerlijnen en aansluitend op de (nieuwe) kerndoelen voor po en onderbouw vo. NDE verandert met deze insteek van een extracurriculair aanbod naar een geïntegreerd onderdeel van het school- en onderwijsplan. Scenario twee ambieert een andere benadering van de vraagkant van NDE.
De vragers, de primaire onderwijsinstellingen, geven aan behoefte te hebben aan een community waarin kennis en ervaringen kunnen worden gedeeld, zodat scholen van elkaar kunnen leren en elkaar kunnen inspireren. Community vorming kan zo als vliegwiel fungeren om NDE beter te verankeren in het onderwijs. Een voordeel van community vorming is dat onderwijsinstellingen elkaar beter weten te vinden, waardoor er minder interventie en aansporing nodig is vanuit de gemeente (scenario 1) of Nooterhof (scenario 2) om aan de slag te gaan met NDE.
5.2 Denkrichting 2: NDE als middel om brede welvaart te bevorderen In de tweede denkrichting wordt NDE benaderd als een onderdeel van het brede welvaart-denken, zoals vastgelegd in het coalitieakkoord en haakt daarmee in op de vijf domeinen die zijn geïdentificeerd door de gemeente (groeiend, duurzaam, inclusief, levendig en circulaire Zwolle). NDE verandert dan van een doel op zich, naar een middel om brede welvaart te bevorderen. Deze aanpassing maakt het mogelijk om NDE te integreren in een breder palet van instrumenten om het welzijn van de inwoners van Zwolle te bevorderen. Ook deze tweede denkrichting is uitgewerkt in twee mogelijke scenario’s, waarbij scenario 4 gezien kan worden als een vervolgstap op scenario 3. Voor deze tweede denkrichting (zowel scenario 3 als 4), geldt als voorwaarde dat NDE in Zwolle sterk georganiseerd en zichtbaar is. Dit betekent dat scenario 1 of 2 aan de basis liggen van 3 en 4. Daarbij is de regie vanuit de gemeente óf vanuit Nooterhof niet meer het onderscheidende uitgangspunt, maar de verbreding van het aanbod en het bereik.