Bijlage 1 – Concept Omgevingsprogramma Bedrijventerreinen
Tekst van het document
Managementsamenvatting
De afgelopen tientallen jaren heeft de werkfunctie in Zwolle zich op natuurlijke wijze ontwikkeld. Bedrijventerreinen in de gemeente ontstonden aan de rand van de stad, waarna de stad en de woonwijken er tegenaan en omheen zijn gegroeid. Dit heeft geleid tot een gevarieerd aanbod aan werklocaties en bedrijven, met terreinen op korte en op grotere afstand van de (binnen)stad. Op deze manier wist Zwolle zich te ontwikkelen tot de regionale economische magneet die het nu is, met veel werkgelegenheid voor werknemers die uit een ruime regio afkomstig zijn, waarbij de A28-corridor, de N35, de spoorverbindingen en de IJssel belangrijke infrastructurele dragers zijn. De gunstige economische ontwikkeling heeft ook geleid tot een toekomstig tekort aan bedrijventerreinen. Urgentie van een programma bedrijventerreinen Schaarste zorgt voor een omslag in het denken in natuurlijke groei. Door schaarse ruimte, maar ook schaarste op het gebied van energie, mobiliteit, blauwgroen en arbeid is geleidelijke ontwikkeling niet meer mogelijk. Schaarste noopt tot het maken van keuzes, zodat de beschikbare middelen zo goed mogelijk kunnen worden ingezet. Integrale afweging van publieke en private belangen over de verschillende beleidsthema’s is hierbij van grote waarde.
Dit kan niet door individuele bedrijven opgepakt worden, maar ook de gemeente zal hierbij ondersteuning nodig hebben van het bedrijfsleven en andere instanties. Met profielen per bedrijventerrein wordt voorgesorteerd op het maken van keuzes. Clustering van bedrijven leidt tot innovatie en is goed voor de economie en de bedrijven zelf, maar zorgt er ook voor dat er optimaal kan worden ingespeeld bij de integrale opgaves in de stad. Naast keuzes in schaarste is het nodig om stappen te zetten in de belangrijke transities, bijvoorbeeld op het gebied energie en netcongestie, de circulaire economie en de grondstoffentransitie. Ook hiervoor geldt dat bedrijven en overheid elkaar nodig hebben en intensief zullen moeten samenwerken om dit goed in te vullen. Tegelijkertijd liggen er nu al grote opgaven omtrent netcongestie, herontwikkeling, revitalisering en verduurzaming van bedrijfsprocessen en -gebouwen, aanpassing van de infrastructuur en vergroening van die terreinen. Uitbreiding van bedrijventerreinen is geen vanzelfsprekendheid, dus moeten bedrijven zo veel mogelijk op de huidige terreinen intensiveren. Het toekomstbestendig maken van bedrijventerreinen in Zwolle is een publiek-private opgave waarbij aanpassingen aan de publieke ruimte gekoppeld worden aan investeringen op privaat terrein. Alleen op deze manier kunnen de integrale opgaves op een goede manier worden aangepakt.
Door een integrale aanpak op de bedrijventerreinen kunnen gemeentelijke doelen op het gebied van klimaat, energie, circulaire economie, water, etc. worden behaald. De doelstelling van het bedrijventerreinenbeleid is om te komen tot een integraal en samenhangend perspectief voor de ontwikkeling van de vier terreinen in de stad voor de komende jaren. Met dit document wordt duidelijk waar de opgaves voor de komende jaren liggen en wat het ontwikkelpad is op langere termijn. De in dit document geschetste toekomstige profielen voor de vier terreinen zijn afgestemd met de ondernemersverenigingen van de terreinen. Dat is een belangrijke stap in het gezamenlijk optrekken. Het beter benutten van de ruimte en het invullen van de transities in de economie op die terreinen vraagt om een nauwe samenwerking van de gemeente met het bedrijfsleven. Bovendien is het belangrijk dat in de Omgevingsvisie van Zwolle aandacht is voor voldoende en gevarieerde ruimte voor economie. 2 Buck Consultants International
Opgaves per terrein In dit document ligt de nadruk op de vier bedrijventerreinclusters: Voorst/Voorsterpoort, Hessenpoort, Marslanden en de Vrolijkheid/Berkum (OVB). Andere economische locaties (o.a. Spoorzone en centrum) zijn in andere beleidsdocumenten uitgewerkt. Voor de vier clusters zijn profielen opgesteld waar bedrijven en gemeente gezamenlijk naar toewerken. Hierin is aandacht voor de opgaven die op de terreinen zelf spelen, maar ook op de rol die de terreinen kunnen spelen bij de integrale opgaves in de stad. Op deze manier kan elk terrein optimaal worden ingezet en kunnen functies daar landen en gecombineerd worden waar die het best tot hun recht komen. Door schaarste is niet alles mogelijk en moet er zo optimaal mogelijk met de ruimte en mogelijkheden worden omgegaan. Er wordt daarom ingezet op het beter benutten van de bedrijventerreinen, met gerichte inzet op specifieke doelgroepen en met oog voor (de opgaven in) de omgeving. Schematische weergave belangrijkste opgaven per terrein Ontwikkelrichting
Voorst / Voorsterpoort
Hessenpoort
Marslanden
Vrolijkheid / Berkum (OVB)
Beter benutten door…
herontwikkeling en vergroening
collectieve energie-opslag
intensivering, herontwikkeling en vergroening
meervoudig ruimtegebruik
Gerichte inzet op…
duurzame procesen maakindustrie
maakindustrie en circulaire bedrijven
MKB-bedrijvigheid
innovatieve en creatieve bedrijven
Met oog voor…
kadegebruik en veel (milieu)ruimte
veel (milieu)ruimte en energie-opgaves
mobiliteits- en wateropgaves
levendige stedelijke omgevingen en mobiliteitsopgaves
Actielijnen In de ontwikkeling richting 2040 staan de transities centraal. Bedrijven die zich inzetten op circulaire economie, duurzame energie en efficiënt ruimtegebruik krijgen de ruimte om zich te ontwikkelen. Zij dragen bij aan de economie van morgen en helpen anderen om ook stappen te kunnen zetten. Daarvoor is versterking van de innovatiekracht van bedrijven in Zwolle essentieel. Inzet op beter benutten en passende profilering van de vier bedrijventerreinclusters zijn belangrijk om de opgaves op de terreinen en hun omgeving in te kunnen vullen. Om te komen tot de passende invulling van de terreinen in 2040 wordt ingezet op zes actielijnen: • • • • • •
Aan de slag gaan met herontwikkeling in deelzones Bundelen van initiatieven voor een collectief verduurzamingsplan Creëren van levendige innovatie-omgevingen met ruimte voor start-ups Sturen op de vestiging van gewenste bedrijven Mogelijke zoekgebieden en uitgiftecriteria verkennen voor Hessenpoort IV en Marslanden-Zuid Stadsbrede opgaves meenemen in de aanpak per individueel bedrijventerrein
3 Buck Consultants International
Organisatie Per terrein wordt ingezet en gestuurd op een ontwikkeling passend bij de profielen. Zo kan er optimaal gebruik gemaakt worden van de terrein- en omgevingskwaliteiten en de synergie tussen de bedrijven. Bovendien wordt met het maken van passende (ruimtelijke) keuzes de mogelijkheid geboden om stappen te zetten in de verschillende transities richting 2040. Daarnaast zorgt sturing op profielen voor clustering van complementaire bedrijven, wat leidt tot innovatie. Actieve sturing op de terreinprofielen zorgt ervoor dat er voor de gewenste en benodigde bedrijven ruimte is in Zwolle, waarbij dit bovendien zo wordt ingepast dat de wisselwerking tussen het bedrijf en de omgeving optimaal is. Vanuit de gemeente is een proactieve en coöperatieve rol nodig, zodat de benodigde sturing op bedrijventerreinen richting de toekomst voldoende gegeven kan worden. De gemeente gaat hierbij actief aan de slag met de invulling van de bedrijventerreinen. Dit gaat in eerste instantie om het vastleggen van de profielen per terrein in omgevingsplannen per terrein. Dit vormt de basis om te kunnen sturen de juiste bedrijvigheid op de juiste plaats. Dit is een verschil met de huidige rol, waarin de gemeente een passieve en faciliterende rol heeft als het gaat om het toestaan van bedrijfsactiviteiten op bepaalde locaties.
In gezamenlijkheid met de ondernemersverenigingen zijn twee prioritaire acties per terrein benoemd: Voorst / Voorsterpoort: • Juiste bedrijf op de juiste plek • Ruimte creëren voor de energietransitie Hessenpoort: • Verkenning Hessenpoort IV • Versterken energiecollectief Marslanden: • Juiste bedrijf op de juiste plek • Verbeteren omgevingskwaliteit OVB: • •
Actief inzetten op technische (start-up) bedrijven in de Makersfabriek Verbeteren bereikbaarheid en mobiliteit
De gemeente heeft verschillende instrumenten in handen om met bovenstaande acties, maar ook met acties op langere termijn, aan de slag te gaan. Het strak neerzetten van de planologische kaders in het omgevingsplan zorgt voor mogelijkheden om bedrijfsactiviteiten en -panden te weren en eventueel over te gaan op actief interveniëren. Dit kan door middel van een concrete visies voor deelgebieden op die terreinen en daarop gerichte maatregelen (de zogenaamde kansenzones), maar ook door het voeren van actief grondbeleid. Het opzetten van een herstructureringsfonds kan helpen om de publiek/private financiering voor verouderde deelgebieden op de bedrijventerreinen rond te krijgen. Verder zorgt nauw contact met de ondernemers via een accounthouder van de gemeente dat de publiek/private samenwerking ook concreet ingevuld gaat worden. Daarnaast is een strategisch overleg tussen de
4 Buck Consultants International
ondernemersverenigingen op de vier terreinen en de gemeente van belang om de vier belangrijke locaties in de stad goed aan te laten haken op andere ontwikkelingen in de stad.
5 Buck Consultants International
Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Inleiding
8
1.1 Doelstelling
8
1.2 Visie
8
1.3 Leeswijzer
9
Hoofdstuk 2 Feiten en cijfers
10
Hoofdstuk 3 Trends en ontwikkelopgaven
17
3.1
Prognose
17
3.2
Trends
18
3.3
Beleidscontext en ambities
21
Hoofdstuk 4 Werken in de stad
26
4.1
De rol van werklocaties
26
4.2
Vestigingsmilieus en werklocaties
27
4.3
Krachtige werklocaties met eigen profiel
28
4.4
Werklocatiepalet in Zwolle
31
Hoofdstuk 5 Ontwikkelvisie per bedrijventerrein
34
5.1
Kansen en uitdagingen voor bedrijventerreinen
34
5.2
Afweegkader bedrijventerreinen
37
5.3
Ontwikkelrichting per terrein
40
5.4
Toekomstbeelden per terrein
46
6 Buck Consultants International
Hoofdstuk 6 Ontwikkeling naar toekomstbestendige bedrijventerreinen
49
6.1
Overzicht opgaves per terrein
49
6.2
Actielijnen
50
Hoofdstuk 7 Organisatie
57
7.1
Naar een actieve gemeentelijke rol
57
7.2
Prioritaire acties
59
7.3
Instrumentarium
60
Bedrijventerreincluster I
Voorst en Voorsterpoort
68
Bedrijventerreincluster II
Hessenpoort
71
Bedrijventerreincluster III
Marslanden
73
Bedrijventerreincluster IV
Oosterenk, Vrolijkheid en Berkum (OVB)
76
7 Buck Consultants International
Hoofdstuk 1 Inleiding
1.1 Doelstelling Dit Omgevingsprogramma [ook aangeduid als: programma] geeft een profilering van de bedrijventerreinen binnen de omvangrijke beleidscontext van de Omgevingsvisie, het Ruimtelijke Toekomstperspectief, de Visie Zwolle Circulair, het Economisch Perspectief en het Masterplan Toekomstbestendige werklocaties. Aan de hand van deze visies is een programma geschetst dat de basis vormt voor een actievere gemeentelijke rol op ruimtelijk-economisch gebied. Een toekomstbestendige ontwikkeling van bedrijventerreinen is cruciaal om de komende jaren de beleidsambities van de gemeente rond transities waar te kunnen maken. Op het gebied van energie, mobiliteit, water, circulariteit en ruimte staat de stad de komende jaren grote veranderingen te wachten. Dit heeft gevolgen voor de terreinen, maar ook voor de omliggende gebieden in de gemeente en de regio. Schaarste zorgt ervoor dat er keuzes gemaakt moeten worden, want niet alles kan overal. Een integrale visie op bedrijventerreinen is nodig om deze afwegingen goed te kunnen maken en te zorgen dat zowel de bedrijventerreinen als de gemeente zich toekomstbestendig kunnen ontwikkelen. Het doel van het Programma Bedrijventerreinen is om te komen tot een integraal en samenhangend perspectief voor de bedrijventerreinen in de stad, waarmee de komende jaren kaders geboden worden om de terreinen toekomstbestendig te ontwikkelen.
1.2 Visie De gemeente Zwolle zet zich in om een vitale economie te behouden die in staat is de brede welvaart te stimuleren. Hiervoor is een innovatief ondernemersklimaat en sterke ketensamenwerking belangrijk. Om dit te realiseren wordt ingezet op het versnellen van de transities en het versterken van ecosystemen en clusters. Elk bedrijventerreinen heeft hierin een unieke rol. Het inspelen op de transities brengt nieuwe afwegingen met zich mee. Zo is er ruimte nodig voor transities op de terreinen en hebben thema’s als water(berging), energie, klimaat en mobiliteit elk hun uitwerking op de bedrijventerreinen. Hoewel er brede visies zijn op het gebied van economische ontwikkeling ontbreekt het aan een integraal bedrijventerreinenbeleid, waar de samenhang tussen de verschillende thema’s op de bedrijventerreinen in naar voren komt. Dit programma is een doorvertaling van de omgevingsvisie naar een toekomstbeeld voor de Zwolse bedrijventerreinen in 2040, met een ruimtelijk-economisch profiel per terrein. De uitwerking van deze profielen werkt door in de individuele omgevingsplannen per terrein. Binnen deze kaders ontstaat ruimte voor ondernemers om te ontwikkelen en te innoveren. De bedrijventerreinen kunnen zo elk op hun eigen manier een bijdrage leveren aan de transities en opgaven in de stad, passend bij hun ligging, omgeving en positie in het Zwolse ecosysteem.
8 Buck Consultants International
1.3 Leeswijzer Hoofdstuk 2 DNA Dit hoofdstuk biedt een overzicht van het economische profiel van Zwolle, met een analyse van de ontwikkeling van het aantal inwoners en banen, evenals een overzicht van de belangrijkste sectoren en ruimtevraag op werklocaties. De positie van Zwolle binnen de regio speelt hierin een belangrijke rol.
Hoofdstuk 3 Trends en ontwikkelopgaven Dit hoofdstuk gaat in op de prognoses voor inwoners en banenontwikkeling voor de gemeente Zwolle. Tevens wordt er inzicht gegeven in de verschillende trends en ontwikkelingen die hun uitwerking hebben op de Zwolse economie en bedrijventerreinen, waaronder ecologische, maatschappelijke, demografische, ruimtelijke en technologische aspecten.
Hoofdstuk 4 Werken in de stad In dit hoofdstuk wordt ingegaan op wisselwerking tussen werken, de werklocaties en de rest van de stad. Aan de hand van verschillende vestigingsprofielen worden de werklocaties in Zwolle ingedeeld naar verschillende type werkmilieus, die samen het werklocatiepalet van Zwolle vormen.
Hoofdstuk 5 Ontwikkelvisie per bedrijventerrein Op basis van de context, kenmerken en visies wordt er een typering en toekomstbeeld voor 2040 toegeschreven aan de verschillende terreinen. Door met een integrale blik naar de terreinen te kijken wordt de functie van de terreinen en de samenhang met de stad versterkt. Deze profielen zijn afgestemd met de ondernemersverenigingen op de vier terreinen.
Hoofdstuk 6 Ontwikkeling naar toekomstbestendige bedrijventerreinen Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de belangrijkste opgaves per terrein, van waaruit zes actielijnen zijn geformuleerd. Deze actielijnen schetsen de richting waar op moet worden ingezet op de vier bedrijventerreinclusters.
Hoofdstuk 7 Organisatie Tot slot geeft hoofdstuk 7 een uitwerking van de organisatie. Hierin is de urgentie voor een actievere rol nog eens toegelicht en zijn de prioritaire acties per terrein bepaald. Verder is er hierin aandacht voor de inzet van instrumentarium.
9 Buck Consultants International
Hoofdstuk 2 Feiten en cijfers
Inwoners en opleidingsniveau Eind 2024 telde de gemeente Zwolle circa 134.000 inwoners. Hiermee is het na Enschede de grootste gemeente van Overijssel en de grootste stad in de ruime regio. De bevolking is de afgelopen jaren stabiel gegroeid met 22.000 inwoners in 20 jaar (2004-2024). Sinds 2010 ligt het groeipercentage jaarlijks tussen 0,5% en 1,3%. Dit zorgt ervoor dat Zwolle zich geleidelijk kan uitbreiden en haar positie als regionale kernstad kan verstevigen. Dit wordt versterkt door een lagere groei in de andere gemeentes in de regio. Waar de bevolkingsgroei van Zwolle gemiddeld met 0,8% per jaar groeit sinds 2010, is dat in de gehele provincie Overijssel 0,5%. In de gemeentes direct rondom Zwolle ligt dit nog iets lager. Opvallend bij de gemeente Zwolle is het relatief hoge 50 opleidingsniveau van de bevolking. Ongeveer 40% van de 40 inwoners heeft een hoog opleidingsniveau, wat aanzienlijk hoger is dan het provinciaal gemiddelde van ongeveer 29%. 30 Dit hoge opleidingsniveau komt door een krachtige positie in 20 de regio op het gebied van onderwijs: de stad heeft een sterke HBO-instelling en breidt de samenwerking met WO10 Bron: CBS instellingen in Twente (UT) en Groningen (RUG) verder uit.
0 Daarnaast biedt de stad opleidingen op MBO-niveau die Laag Midden Hoog Bron: Gemeente Zwolle, CBS, WGR perspectief bieden aan de meer praktisch geschoolde Overijssel (PV) Zwolle leerlingen. De sterke positie van Zwolle als kennis- en onderwijscentrum in de provincie Overijssel maakt de stad Figuur 2.1 – Verdeling opleidingsniveau in Overijssel en Zwolle. Bron: CBS, WGR (2023) aantrekkelijk voor bedrijven en instellingen die op zoek zijn naar een talenten op de arbeidsmarkt. Ook in de leeftijdsopbouw is terug te zien dat Zwolle een kennis- en onderwijsstad is. Zwolle heeft relatief veel jongeren: 30% van de bevolking is maximaal 25 jaar oud. Dit ligt hoger dan het Nederlands gemiddelde (27%). Ook in gemeentes rondom Zwolle ligt dit aandeel relatief hoog. De jonge bevolking biedt kansen voor de doorontwikkeling van Zwolle als kenniscentrum in de (wijde) regio. Met name wat betreft het aandeel ouderen (65+) steekt Zwolle duidelijk af ten opzichte van de omliggende gemeentes. Waar dit in Zwolle 17% van de bevolking is, is dit in de rest van de provincie op 18 tot 26%, met een gemiddelde van 22%. Buurgemeente Staphorst is de uitzondering hierop, met 16% ouderen in de gemeente. Mede door het relatief lage aandeel ouderen is de beroepsbevolking in Zwolle vrij hoog. In 2023 was de beroepsbevolking in Zwolle 78.000 personen. De netto arbeidsparticipatie (aandeel
10 Buck Consultants International
beroepsbevolking met een betaalde baan) is in Zwolle bovendien relatief hoog (76%). Dit is hoger dan in Nederland (73%) en in Overijssel (74%). Banen en werkgelegenheid
Ontwikkeling inwoners, banen en bedrijfsvestigingen
De werkgelegenheid in Zwolle laat een indexcijfers, 2013 = 100 positieve ontwikkeling zien, met een groei in 150 zowel het aantal banen als het aantal 140 bedrijfsvestigingen. Sinds 2013 is met name het aantal bedrijfsvestigingen sterk 130 gegroeid, van een kleine 10.000 in 2013 naar Figuur 2.2 – Ontwikkeling inwoners, banen en 120 ruim 14.500 in 2022. Dit is een stijging van bedrijfsvestigingen. Bron: CBS (2023), BIRO (2022) 48%. Dit is mede te verklaren door de groei 110 van het aantal ZZP’ers, net zoals elders in 100 Nederland. De ontwikkeling van het de werkgelegenheid steeg in dezelfde periode 90 2013 2018 2022 met 19%. Deels valt dit te verklaren door een Inwoners Banen Bedrijfsvestigingen ‘inhaaleffect’ na de crisisperiode 2008 – 2013. Vanaf 2016 is de stijging in het aantal banen minder en volgt het de trend van het aantal inwoners. Eind 2023 telde Zwolle 109.000 banen. Wel valt op dat het aantal banen in Zwolle hoog is in vergelijking met het aantal inwoners en de beroepsbevolking. Het aantal banen in Zwolle is met 109.000 banen ruim groter dan de beroepsbevolking (78.000). Hieruit blijkt dat Zwolle niet alleen een regionale aantrekkingskracht heeft voor werkzoekenden, maar ook een belangrijke werkgelegenheidsfunctie vervult voor de omliggende gemeenten.
Over het algemeen geldt dat steden meer banen hebben dan hun eigen beroepsbevolking, wat leidt tot een inkomende pendelstroom van werkenden. In de omliggende kernen en gemeentes geldt vaak het omgekeerde. In Zwolle is dit effect groter dan in vergelijkbare gebieden. Waar in Twente het aantal banen in de steden bijvoorbeeld ongeveer 10% hoger ligt dan de beroepsbevolking, is dit in Zwolle 40%. Hiermee laat Zwolle zelfs steden als Utrecht, Amsterdam en Groningen achter zich. Per saldo betekent dit dus dat Zwolle een sterke regionale magneetwerking heeft en op het gebied van werk en kennis veel ingaande stromen vanuit de regio trekt. Dit effect is de afgelopen jaren toegenomen door een sterkere stijging van het aantal banen en bedrijven dan van het aantal inwoners.
11 Buck Consultants International
Figuur 2.3 – Verhouding banen en beroepsbevolking in Nederland. Bron: CBS (2022), bewerking BCI. Economische structuur
De economische structuur van de stad wordt gekenmerkt door vijf hoofdsectoren: zorg, handel, zakelijke dienstverlening, onderwijs en industrie. Deze sectoren vormen de ruggengraat van de lokale arbeidsmarkt en bieden een grote diversiteit aan werkgelegenheid voor de inwoners van Zwolle en omgeving. De sectoren landbouw en visserij zijn nauwelijks vertegenwoordigd in de economie van Zwolle, daarnaast zijn ook financiële instellingen relatief weinig aanwezig. Binnen deze sectoren zitten bedrijven in de verzorgende economie en de stuwende economie. De verzorgende economie is bijna 1-op-1 te linken met het aantal inwoners van een stad (of breder verzorgingsgebied). Dit zijn bedrijven en instellingen die zich richten op (een deel van) de stad of de regio daar direct omheen. Denk aan huisartsen, scholen en de lokale overheid, maar ook bouw- en installatiebedrijven, supermarkten en perifere detailhandel. Daarnaast zijn er stuwende bedrijven die de regio op de kaart zetten en een breder verzorgingsgebied hebben dan Zwolle alleen. Voor Zwolle zijn bijvoorbeeld het Isala ziekenhuis en het Windesheim (HBO) bovenregionale spelers, evenals overheidsinstellingen als de Provincie, de politie en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). Ook in de handel, zakelijke diensten en industrie zitten grote bedrijven in Zwolle.
Juist deze stuwende bedrijven zorgen ervoor dat Zwolle een regionale magneet is voor arbeid en kennis.
12 Buck Consultants International
De mix van bedrijven en sectoren maakt Zwolle tot een veelzijdige regionale kernstad. De stad kent als provinciehoofdstad en mobiliteitsknooppunt een sterk ontwikkelde zakelijke dienstensector, maar heeft tegelijkertijd ook toonaangevende bedrijven in de industrie en logistiek. Bedrijven in de verschillende sectoren versterken elkaar en profiteren van elkaars nabijheid. Het biedt de onderwijsinstellingen op HBO- en MBO-niveau de mogelijkheid om een breed scala aan opleidingen aan te bieden die een directe link met de stad hebben. Voor jonge talenten zorgt dit ervoor dat ze in veel verschillende bedrijfstakken terecht kunnen in Zwolle. 25.000 20.000 15.000 10.000 5.000
13 Buck Consultants International
er
ij
n & bo uw la nd
e
in st
el
vi
lin
ss
ge
uw bo ël ci
m m un co &
ie rm at fo in
Figuur 2.4 – Aantal banen per sector in Zwolle. Bron: BIRO (2022).
fin an
ie ic
st di en e ig
er ov
ke za
at
en
a ec ho r
t ns po r tra
id he er ov
tri e in
on
de r
w
te ns di e
lijk
e
du s
ijs
n
l nd e ha
zo
rg
0
Industrie Een belangrijke sector voor bedrijventerreinen is de industrie. Vanwege de behoefte aan fysieke ruimte en milieuruimte landen nagenoeg alle industriële bedrijven op deze terreinen. In Zwolle is ongeveer 7 procent van alle werkgelegenheid te vinden in de industriële sector, wat neerkomt op ruim 7.700 werkzame personen. Dit geeft aan dat de stad een aanzienlijke industriële basis heeft die een belangrijke bijdrage levert aan de lokale economie. De industriële sector in Zwolle is divers, maar de metaalelektro-industrie is de grootste sub sector, met 3.200 werkzame personen. Verder is de voedings- en genotmiddelenindustrie relatief groot, met 1.600 werkzame personen. De industriële bedrijven zijn relatief groot. De ruim 400 bedrijven hebben gemiddeld 19 werkzame personen per bedrijf. Dit ligt een stuk hoger dan het gemiddelde in Zwolle (7 werkzame personen per bedrijf). In de metaalindustrie ligt het gemiddelde het hoogst met ruim 90 werkzame personen per bedrijf. Naam
Branche
1
Scania Production Zwolle B.V.
Metaalelektro
> 1.500
2
Tiem
Overige industrie
500 - 750
3
Abbott Laboratories B.V.
Voedings- en genotsmiddelenindustrie
500 - 750
4
Koninklijke Euroma B.V.
Voedings- en genotsmiddelenindustrie
250 - 500
5
Zehnder Group Nederland
Metaalelektro
100 - 250
6
Altrex B.V.
Staalindustrie
100 - 250
7
Eurosafe Solutions B.V.
Overige industrie
100 - 250
8
Koninklijke Van Wijhe Verf B.V.
Chemische industrie
100 - 250
9
Keolis Nederland B.V.
Overige industrie
100 - 250
10
AKROH Industries B.V.
Chemische industrie
100 - 250
Figuur 2.5 – Tien grootste industriële vestigingen in Zwolle. Bron: BIRO (2022). Figuur 2.5 – Tien grootste industriële vestigingen in Zwolle. Bron: BIRO (2022).
14 Buck Consultants International
Werknemers
Logistiek Een andere belangrijke sector voor bedrijventerreinen in Zwolle is logistiek. Ook deze bedrijven hebben behoefte aan grote kavels en milieuruimte, hoewel de milieucontouren hier minder ruim hoeven zijn dan bij de industrie. Met 11.300 werkzame personen is de logistiek goed voor 11 procent van het totaal in Zwolle. Deze sector bestaat uit vervoer, opslag en groothandel1. Bij partijen in de logistiek (met name in de subsector vervoer) geldt vaak wel dat het personeel meestal niet in het pand op het bedrijventerrein aan het werk is, maar elders in het (buiten)land. Naast de logistieke bedrijven in de sector logistiek zijn er ook tal van bedrijven met logistieke activiteiten in Zwolle die niet onder logistiek vallen. Denk bijvoorbeeld aan de logistieke activiteiten bij industriële bedrijven of het Isala ziekenhuis. Deze logistiek is ook belangrijk voor de stad, maar valt niet onder de afbakening van logistiek in enge zin. Het grootste deel van de bedrijven is gevestigd op bedrijventerreinen. Slechts enkelen zijn (deels) hierbuiten gevestigd, bijvoorbeeld met kantooractiviteiten. Over het algemeen geldt echter dat de logistieke en kantooractiviteiten op dezelfde locatie plaatsvinden. De grootte van logistieke bedrijven is wisselend. Groothandels hebben gemiddeld 8 werkzame personen per vestiging, vervoer 20 per vestiging en opslag en dienstverlening 38.
Ook binnen deze subsectoren is veel variëteit. De bedrijven zijn in grote mate op bedrijventerreinen te vinden, met name op Hessenpoort. In totaal gaat het in de sector logistiek om 880 vestigingen, waarvan ongeveer twee derde groothandelsbedrijven zijn. Naam
Branche
Werknemers
1
Koninklijke PostNL B.V.
Vervoer
> 1.500
2
Wehkamp B.V.
Groothandel
1.000 - 1.500
3
Albert Heijn Distributiecentrum Zwolle
Opslag
750 - 1.000
4
NS Reizigers B.V.
Vervoer
500 - 750
5
Traffic Support B.V.
Dienstverlening voor vervoer
250 - 500
6
PostNL Pakketten Benelux B.V.
Vervoer
250 - 500
7
Kruitbosch Zwolle B.V.
Groothandel
250 - 500
8
Hanos Zwolle B.V.
Groothandel
100 - 250
9
Taxi Centrale Zwolle B.V.
Vervoer
100 - 250
10
ENERCON Services Netherlands B.V.
Groothandel
100 - 250
Figuur 2.6 – Tien grootste logistieke vestigingen in Zwolle. Bron: BIRO (2022).
1
In figuur 2.4 is logistiek opgedeeld in Transport (vervoer en opslag) en Handel (met o.a. groothandel). Hierdoor komt transport in figuur 2.4 niet als een van de grootste sectoren naar voren.
15 Buck Consultants International
Bedrijventerreinen Zwolle beschikt over verschillende werklocaties, variërend van kantorenlocaties tot bedrijventerreinen en van innovatie-omgevingen tot woon-werklocaties. Hoofdstuk 4 gaat hier dieper op in. Bedrijventerreinen zijn de omvangrijkste van deze locaties, zowel qua oppervlakte als aantal banen. In totaal kent Zwolle 856 hectare aan formele bedrijventerreinen, waar circa 33.000 personen werken. Van deze 856 hectare bestaat 578 hectare uit netto uitgeefbare kavels (68%). Dit percentage ligt relatief laag, wat met name door de grootschalige en ruim opgezette terreinen komt. Van deze kavels is het grootste deel al in gebruik genomen. Van de kleine 20 hectare die nog beschikbaar is (stand: juli 2025) in de gemeente ligt het grootste deel op Hessenpoort. Er is namelijk nog 5 hectare beschikbaar op Hessenpoort I en II, 2 hectare op Hessenpoort Zuid en 10 hectare op Hessenpoort III. Daarnaast zijn er nog enkele uitgeefbare hectares op Voorst. Mogelijke uitbreidingen van Hessenpoort (Hessenpoort IV) en Marslanden (Marslanden-Zuid) vormen het zachte planaanbod in de gemeente. Deze ontwikkelingen zijn nog niet zeker, waardoor ook de omvang hiervan nog niet bekend is. De ontwikkeling van (een van) beide terreinen is nodig om voldoende aanbod in de regio te behouden.
Als naar de kaveluitgifte over de laatste jaren gekeken wordt blijkt dat deze jaarlijks tussen de 10 en 15 hectare ligt. Met name in de recente jaren is veel grond uitgegeven op Hessenpoort. Als het uitgiftetempo van de afgelopen jaren wordt aangehouden zal er over ongeveer twee jaar geen grond meer uit te geven in Zwolle.
30 25 20
Uitgifte per jaar
15
15-jarige gemiddelde (9,8 ha)
10
10-jarig gemiddelde (12,4 ha) 5-jarig gemiddelde (13,4 ha)
5
23
22
20
21
20
20
20
19
20
18
20
17
20
16
20
15
20
14
20
13
20
12
20
11
20
10
20
09
20
20
20
08
0
Figuur 2.7 – Uitgifte van bedrijventerreinen in de gemeente Zwolle, 2008-2023. Bron: IBIS en Gemeente Zwolle (2024).
16 Buck Consultants International
Hoofdstuk 3 Trends en ontwikkelopgaven
3.1
Prognose
De verwachting is dat de bevolking in Zwolle tot 2040 groeit tot bijna 150.000 inwoners. Dit is een stijging met ongeveer 16.000 personen ten opzichte van het niveau van 2024, wat betekent dat de bevolking met ongeveer 1.000 personen per jaar zal groeien. Dit is ook ongeveer het tempo waarin Zwolle de afgelopen twintig jaar gegroeid is. Hoewel het aantal inwoners groeit, zal de beroepsbevolking stabiliseren of misschien zelfs iets afnemen naar 75.000 personen. Deze is nu nog 78.000 personen. Dit is een duidelijk gevolg van een vergrijzende bevolking, terwijl het aantal jongeren gelijk blijft of afneemt. Dit arbeidsmarktvraagstuk is niet uniek voor Zwolle en treft in de toekomst heel Nederland in verschillende sectoren waaronder voornamelijk de welzijns- en zorgsector.
160.000 150.000 140.000 130.000 120.000
2015
2020
2025
inwoners totaal
2030
2035
2040
Inwoners prognose
Figuur 3.1 – Prognose inwoneraantal Zwolle. Bron: Pronexus en Gemeente Zwolle
Hoewel de banen licht meegroeien is de verwachting dat deze na 2025 zal stabiliseren. Toch blijft, net als in andere delen van het land, de krapte op de arbeidsmarkt aanhouden. De groei in werkgelegenheid wordt vooral verwacht in zakelijke dienstverlening, detailhandel en industrie. Daarnaast wordt verwacht dat de zorg en welzijn sector, die voor Zwolle van groot belang is, ook door zal groeien. De ontwikkelingen in het aantal banen en de vergrijzende bevolking resulteren in een groeiende krapte op de arbeidsmarkt die ook vanaf 2025 voortgezet wordt.
17 Buck Consultants International
3.2
Trends
In deze sectie wordt een korte trendanalyse gepresenteerd die inzicht biedt in de ecologische, technologische, demografische, ruimtelijke en maatschappelijke ontwikkelingen die invloed hebben op de toekomst van bedrijventerreinen in Zwolle. Deze trends hebben niet alleen effect op de manier waarop bedrijven opereren, maar bepalen ook de behoefte aan geschikte werk- en vestigingslocaties.
Figuur 3.2 – Ruimtelijk-economische trends. Bron: BCI
Ecologische trend:
Transities: energie, circulair en klimaat
Transities op het gebied van energie, circulariteit en klimaat hebben grote impact op Zwolse bedrijventerreinen. Hoewel bedrijven steeds vaker worden gestimuleerd of verplicht om hun energieverbruik te verminderen of doelen te stellen voor circulair ondernemen, zijn deze transities in veel gevallen een stuk breder dan individuele bedrijven. Niet alleen de bedrijfskavels, maar ook de terreinen zullen moeten worden ingericht om deze transities te faciliteren. Er zal extra ruimte nodig zijn voor bedrijfsactiviteiten (bv. inrichten van laadpleinen voor elektrische vrachtwagens of circulaire recyclepunten), collectieve systemen (om slim om te gaan met de beschikbare energie, grondstoffen en water) en klimaatadaptieve maatregelen (versterking biodiversiteit, tegengaan hittestress). Ruimte die niet alleen boven de grond, maar ook onder de grond schaars is. Deze ontwikkelingen leggen extra druk op de huidige systemen en vragen om afstemming en samenwerking tussen publieke en private partners. Technologische trend:
Digitalisering en automatisering
De opkomst van smart industries en digitalisering heeft grote invloed op bedrijventerreinen. Er is toenemende vraag naar hoogwaardige infrastructuur en snelle netwerken voor data-uitwisseling, zoals glasvezel en 5G-connectiviteit. Logistiek blijft een belangrijk thema, met groeiende vraag naar slimme oplossingen zoals automatische magazijnen en geoptimaliseerde transportnetwerken. Door geopolitieke spanningen verplaatsen bedrijven hun productie terug naar Europa (reshoring). Bedrijventerreinen kunnen zich hierdoor ontwikkelen tot geavanceerde, technologisch uitgeruste
18 Buck Consultants International
gebieden gericht op innovatieve industrieën. Hoogwaardige bedrijfsprocessen zorgen voor een vraag naar specialistische talent en een grotere vraag naar stroom. Demografische trend: Vergrijzing en verstedelijking Zowel op nationaal als lokaal niveau is er een verandering in de samenstelling van de bevolking. De vergrijzing leidt tot een krimpende beroepsbevolking en zorgt er in de toekomst voor dat er meer werk met minder mensen gedaan zal moeten worden. Hiervoor is het binden van jong talent aan je stad erg belangrijk. Zwolle bevindt zich hiervoor in een gunstige positie: de brede onderwijsmogelijkheden zorgen er in combinatie met de strategische ligging als schakel tussen de Randstad en Noord- en OostNederland en de hoge cultuurhistorische waarde van de stad voor dat de stad een magneet is voor jongeren en starters. Bedrijven die zich richten op technologie, innovatie en duurzaamheid kunnen hierop inspelen door moderne en aantrekkelijke werkomgevingen te creëren die jonge werknemers met zowel een theoretische als praktische opleiding aanspreken. Bovendien biedt de ontwikkeling van werklocaties de mogelijkheid om groene en duurzame omgevingen te realiseren, wat de aantrekkelijkheid van Zwolle als vestigingslocatie voor talent verder vergroot. Ruimtelijke trend:
Verdichting en multifunctionaliteit
Zwolle ervaart een toenemende schaarste aan ruimte voor verschillende functies. Naast werken en wonen zijn dit bijvoorbeeld groen, energie, mobiliteit, klimaat en water(berging). Bedrijventerreinen staan voor de uitdaging om ruimte te bieden aan groeiende bedrijven, terwijl de vraag naar andere functies ook toeneemt. Dit vraagt om verdichting en mogelijk een transitie naar gemengde (bedrijfs-) functies op sommige terreinen. Meervoudig ruimtegebruik, flexibele inrichting, hoogbouw en herbestemming van oude panden kunnen oplossingen bieden. Functiemenging kan op specifieke locaties een levendige woon-werk omgeving faciliteren doordat er gedurende de hele dag reuring is. Tegelijkertijd blijft het belangrijk om ook terreinen te behouden die exclusief voor bedrijvigheid zijn bestemd. Maatschappelijke trend:
Flexibel werken en MVO
Het toenemende aantal werknemers dat op afstand werkt, verandert de eisen aan bedrijventerreinen. Er is meer vraag naar flexibele werkplekken, coworking spaces en gedeelde ruimtes. Daarnaast groeit de aandacht voor maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO). Bedrijven die zich richten op MVO geven vaak de voorkeur aan locaties met duurzame infrastructuur, zoals energie-efficiënte en natuurinclusieve gebouwen en groene daken. Ze tonen ook een hogere bereidheid om gezamenlijk te investeren in de omgeving waar als gemeente op ingespeeld kan worden. Toekomstbeeld Bovenstaande trends hebben een belangrijke gemene deler: schaarste. Een toenemende druk op onder andere ruimte, talent, energie, water, natuur en infrastructuur zorgt voor uitdagingen en leidt tot de noodzaak om keuzes te maken. Tegelijkertijd biedt dit kansen om de stad, en bedrijventerreinen in het bijzonder, zo in te richten dat er levendige omgevingen ontstaan waar deze schaarste wordt omgezet in meerwaarde. Bedrijventerreinen zijn daarmee een katalysator voor een evenwichtige en bloeiende stad. Een levendige stad is een gewilde woonlocatie voor jonge werkenden, wat zorgt voor een getalenteerde en gevarieerde arbeidsmarkt. Bedrijven zorgen op hun beurt voor economische
19 Buck Consultants International
zekerheid voor inwoners. Door een sterke samenhang met kennis- en onderwijsinstellingen kan deze wisselwerking verder worden versterkt.
20 Buck Consultants International
3.3
Beleidscontext en ambities
Het bedrijventerreinenbeleid voor Zwolle bevindt zich in een breed beleidskader dat zowel nationaal, regionaal, provinciaal als lokaal diverse richtlijnen en ambities omvat. Ambities en visies die op andere tafels worden gevormd hebben hun uitwerking in Zwolle. Het bedrijventerreinenbeleid borduurt voort op deze eerdere beleidsstukken en probeert hier zo goed mogelijk bij aan te haken. Nationaal en Regionaal Beleidskader Samen werken aan ruimte voor economie Op nationaal niveau is er een groeiende nadruk op het creëren van economische ruimte die flexibel inspeelt op de behoeften van bedrijven, terwijl tegelijkertijd wordt gestreefd naar een duurzame en circulaire economie. Het Interprovinciaal Overleg (IPO) beschrijft in het rapport “samen werken aan de ruimte voor economie” het belang van samenwerking tussen provincies, gemeenten en het Rijk om grootschalige bedrijvigheid goed in te passen in het landschap en tegelijkertijd de ruimtelijke uitdagingen van de woningbouw en stikstofproblematiek aan te pakken. Ruimte voor werken en ondernemen Aanvullend wijst de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) in het rapport Ruimte voor werken en ondernemen op de druk die de groeiende bevolkingsomvang en de politieke prioriteit voor woningbouw uitoefenen op de beschikbare ruimte voor werk en ondernemerschap.
Gemeenten moeten keuzes maken over de herstructurering van bedrijventerreinen en de optimale benutting van bestaande locaties. Daarbij wordt de nadruk gelegd op samenwerking met provincies en het Rijk om een toekomstbestendige economische ruimte te creëren. Het is duidelijk dat de ruimte voor bedrijvigheid steeds meer in samenhang moet worden bekeken met andere ruimtelijke opgaven, zoals woningbouw, energienetwerkcapaciteit en milieunormen. Provinciaal Beleid De provincies spelen een cruciale rol in het faciliteren van bedrijven op de juiste plek en het waarborgen van voldoende ruimte voor economische groei. Het IPO pleit voor strategische keuzes en samenwerking om grootschalige bedrijven te clusteren en innovatieve werkomgevingen te ondersteunen. Er is een sterke focus op het creëren van groene en goed bereikbare werklocaties, waarbij duurzame en circulaire bedrijfsmodellen gestimuleerd worden. In lijn met de landelijke en provinciale doelstellingen voor verduurzaming, wordt het noodzakelijk geacht om bedrijventerreinen te herstructureren, zodat deze beter aansluiten op de behoeften van de toekomst.
Ruimtelijk Economische Bouwsteen 2040 De Ruimtelijk Economische Bouwsteen 2040 benadrukt de noodzaak van voldoende ruimte voor bedrijvigheid en innovatie, met specifieke aandacht voor de groei van grootschalige bedrijventerreinen en de clustering van bedrijven die bijdragen aan regionale economische kracht. De regio staat voor de uitdaging om zowel ruimte te bieden voor groei als tegelijkertijd de transitie naar een circulaire economie te ondersteunen.
21 Buck Consultants International
Lokaal Beleidskader Omgevingsvisie - Ons Zwolle van Morgen 2030 De kaders in de Omgevingsvisie vormen de uitgangspunten voor dit Omgevingsprogramma Bedrijventerreinen. De Omgevingsvisie heeft als doel een leefbare, duurzame en economisch sterke stad te creëren, waarin ruimte is voor wonen, werken en recreëren, met behoud van de groene en culturele kwaliteiten van Zwolle. De visie richt zich op het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit en leefbaarheid door het creëren van aantrekkelijke buitenruimtes en het versterken van de groene structuren en cultuurhistorische waarden. Daarnaast streeft Zwolle naar een klimaatbestendige en energie neutrale stad in 2050, door duurzame energieoplossingen en het bevorderen van de circulaire economie. Economische groei wordt ondersteund door ruimte te bieden voor innovatieve en duurzame bedrijvigheid en door samenwerking tussen onderwijs, bedrijfsleven en overheid in een Triple Helix. Belangrijke cluster sectoren zijn gezondheidszorg (met het Health Innovation Park en Isala Ziekenhuis), ICT en e-commerce (vooral in de Spoorzone en Voorsterpoort) en logistiek op Hessenpoort in combinatie met de deelname van Zwolle aan de Port of Zwolle. Daarnaast is er aandacht voor de creatieve industrie en recreatie.
De verschillende bedrijventerreinen worden in de visie geprofileerd met specifieke functies, zoals Marslanden voor groothandel en logistiek, Hessenpoort voor logistiek en maakindustrie, en Voorst voor de maakindustrie en watergebonden bedrijvigheid. Voorsterpoort biedt ruimte voor kantoren en detailhandel, ten slotte richt De Vrolijkheid zich op sport en recreatie. Het stadiongebied heeft eveneens een focus op sport- en recreatievoorzieningen. Deze Omgevingsvisie biedt het raamwerk voor de ontwikkeling van het bedrijventerreinenbeleid in Zwolle, met een focus op duurzaamheid, circulariteit, mobiliteit, economische groei en samenwerking tussen sectoren. Het doel is een toekomstbestendige en leefbare stad waarin er synergie is tussen de bedrijvigheid en de inwoners.
Ruimtelijk Toekomstperspectief - Ons Zwolle van Overmorgen Waar de Omgevingsvisie gericht is op 2030, kijkt het Ruimtelijk Toekomstperspectief verder. Met een zichtjaar van 2040 en doorkijk naar 2050 geeft het een breder kader voor toekomstontwikkelingen voor de lange termijn. In het document worden de vier Zwolse basiswaarden genoemd: Zwolle ondernemende groeiregio, Zwols ‘noaberschap’ door sterke sociale netwerken, Zwolle nabij door duurzame en aantrekkelijke verbondenheid en Zwolle deltaspons door een robuust blauwgroen netwerk. Deze basiswaarden moeten richting de toekomst minstens op het huidige niveau blijven en liefst versterkt worden. De basiswaarden geven sturing aan de ruimtelijke opgaven in de stad. Deze opgaven spelen integraal door de hele stad en komen in alle typen gebieden aan bod. Als belangrijkste opgaven staan blauwgroen, wonen, economie, mobiliteit en energie genoemd. Door opgaven integraal aan te pakken vormen deze thema’s een verbindende factor, onder andere tussen bedrijventerreinen en de omliggende wijken en gebieden. Bedrijventerreinen vormen zo het brandpunt van transities richting circulaire economie, toekomstbestendig ruimtegebruik en een duurzame energievoorziening.
22 Buck Consultants International
Door een divers palet aan werklocaties in de stad te hebben kan elk terrein zich ontwikkelen aansluitend bij de kernkwaliteiten van het terrein. Visie Zwolle Circulair – een brug naar de toekomst De circulaire ambitie van Zwolle, die zich richt op het bereiken van een volledig circulaire stad in 2050, vormt eveneens een belangrijk uitgangspunt voor het bedrijventerreinenbeleid. De stad wil bedrijven stimuleren om circulaire bedrijfsmodellen te omarmen, wat bijdraagt aan zowel de verduurzaming van de regio als het versterken van de regionale economische positie. Dit sluit aan bij de bredere provinciale en nationale doelen voor verduurzaming en circulaire economie. Omgevingsprogramma bodem en ondergrond 2025-2029 De bodem en ondergrond in Zwolle geeft de ambities en randvoorwaarden voor het benutten van de ondergrondse ruimte. Ook hier geldt dat ruimte steeds schaarser wordt en goed moet worden ingezet om belangrijke ontwikkelingen te kunnen ondersteunen. Naast stedelijke ontwikkelingen en het creëren van een gezonde leefomgeving zijn dit de energietransitie en klimaatadaptatie. In het document worden onder andere kaders gegeven voor een warmte- en koudeopslag (wko) en voor waterwinning. Economisch Perspectief 2025 Het “Economisch Perspectief 2025” biedt een toekomstgerichte visie op de economische ontwikkeling van de stad.
Kern van de koers is het bouwen aan een toekomstbestendig en inclusief verdienvermogen van ondernemers voor stad en regio. Dit gebeurt op duurzame en circulaire wijze, waarbij bewust wordt voorgesorteerd op de samenleving van de toekomst. Ambities hierbij zijn om een positieve impact te hebben op brede welvaart, te bouwen aan een sterke en aantrekkelijke stedelijke economie, krachtige sectoren optimaal te bedienen en benutten, en daarbij efficiënt om te gaan met schaarsten. Opgaven worden aangepakt door in te zetten op de hoofdthema’s mens, ruimte en innovatie. Inzet op de speerpuntsectoren – slimme (maakindustrie), ICT & e-commerce, creatieve industrie en health – zorgt voor het versnellen van de transitie van de economie. Masterplan Toekomstbestendige Bedrijventerreinen Zwolle Op lokaal niveau vormt ook het “Masterplan toekomstbestendige bedrijventerreinen Zwolle 20232026” onmisbare context voor het bedrijventerreinenbeleid. Dit plan, opgesteld in samenwerking met ondernemersverenigingen van bedrijventerreinen heeft als doel de terreinen in Zwolle aantrekkelijk, duurzaam en innovatief te houden ondanks de uitdagingen op het gebied van energie, grondstoffen, personeel en ruimte. Het masterplan brengt samenhang aan tussen lopende en toekomstige initiatieven die bijdragen aan de toekomstbestendigheid van de terreinen.
De toekomstbestendigheid van de bedrijventerreinen wordt gedefinieerd aan de hand van drie pijlers: Duurzaam en Gezond, Fysiek-Ruimtelijk en Sociaaleconomisch. De pijler Duurzaam en Gezond richt zich op energietransitie, klimaatadaptatie, gezonde en groene werkomgevingen, circulariteit en duurzame mobiliteit. Voorbeelden van maatregelen zijn het vergroten van zonne-energie op daken, de aanleg van warmtenetten, verbetering van de fietsinfrastructuur en vergroeningsprojecten voor een gezonde werkomgeving. De Fysiek-Ruimtelijke pijler omvat het onderhoud van de openbare ruimte, de
23 Buck Consultants International
verbetering van de bereikbaarheid en digitale infrastructuur en de aanpak van parkeerdrukken. Tot slot richt de Sociaaleconomische pijler zich op economische ontwikkeling, arbeidsmarkt, veiligheid, voorzieningen en onderwijs. Conclusie Het bedrijventerreinenbeleid in Zwolle maakt deel uit van een breed en gelaagd beleidskader, waarin nationale, provinciale en lokale visies elkaar beïnvloeden. Centraal in alle beleidskaders staat de nadruk op de circulaire economie en ruimte voor transities, waarbij Zwolle ook op lokaal niveau actief wil bijdragen. Ruimte is één van de grootste beperkende factoren in het faciliteren van deze transities. De beschikbare ruimte voor economische ontwikkeling is al schaars en concurreert vaak met de grote woningbouwopgave. Daarnaast vraagt de circulaire ambitie eveneens om extra (milieu)ruimte voor economie. Bij het aanpakken van deze ruimtevraag ligt de focus op samenwerking tussen verschillende bestuurslagen. Dat vraagt om afstemming tussen meerdere gemeenten langs de vervoersassen (corridors), maar ook afstemming waar locaties met milieuruimte beschikbaar gesteld kunnen worden voor maakindustrie en bedrijven met circulaire bedrijfsprocessen. De ontwikkeling van Bedrijvenpark H2O bij Hattemerbroek kan bijvoorbeeld niet los worden gezien van de ontwikkelingen in Zwolle.
Maar het gaat niet alleen om nieuwe terreinen, maar vooral ook om het beter en duurzamer benutten van de bestaande bedrijventerreinen, door middel van herontwikkeling, met bijzondere aandacht voor het creëren van clusters rondom bedrijven die de motor van de lokale economie aandrijven. De gemeente Zwolle wil zich richten op het ontwikkelen van circulaire en duurzame werklocaties, het creëren van ruimte voor innovatieve bedrijven en het versterken van economische clusters die de groei van de stad ondersteunen. De Regio Zwolle heeft een breed samengestelde economie met veel familiebedrijven, maar zonder sterk economisch profiel. Zwolle heeft daarentegen wel enkele grote bedrijven die ook veel zakelijke relaties hebben met bedrijven in de stad en regio. Maar naast die grote bedrijven en de variatie aan MKB bedrijven is het ook van belang dat in Zwolle wordt gewerkt aan versterking van het innovatie-ecosysteem. De keuzes voor clusterontwikkeling rond innovatieve maakindustrie, duurzaam bouwen, ICT en creatieve industrie is van strategisch belang. Niet alleen voor het Innovatiedistrict Zwolle, maar ook voor de bedrijven elders in de stad en regio. Zwolle bevindt zich in een strategische positie om de ambities van zowel de regio als de stad te realiseren, maar wordt op middellange en lange termijn geconfronteerd met een tekort aan bedrijventerreinen.
Dit vormt richting de toekomst een belemmerende factor voor de ontwikkeling van de lokale en regionale economie. Omdat de ontwikkeling van een nieuw terrein in stad/regio een lange voorbereidingstijd vraagt is het essentieel om de bestaande ruimte optimaal te benutten en innovatieve ruimtelijke oplossingen te verkennen, zodat er toekomstbestendige werklocaties kunnen ontstaan. De ruimte op bedrijventerreinen moet daarom zo veel mogelijk ingevuld worden met de functies die zich echt daar moeten vestigen, bijvoorbeeld vanwege hun milieuruimte of omvang. De focus in de Zwolse beleidskaders ligt vooral op ICT & e-commerce, gezondheidszorg en de creatieve en slimme (maak-)industrie. Dit betekent dat Zwolle specifiek inzet op slimme (maak-
24 Buck Consultants International
)industrieën op de bedrijventerreinen, die niet alleen het verdienvermogen van de stad vergroten, maar die ook zo circulair en duurzaam mogelijk zijn. De kaders sturen aan op ontwikkeling en behouden van talent, het versterken van het ondernemersklimaat, het aanjagen van innovatie, het versnellen van de transities met een focus op circulair en het behouden en ontwikkelen van een aantrekkelijk vestigingsklimaat van Zwolle als stad.
25 Buck Consultants International
Hoofdstuk 4 Werken in de stad
4.1
De rol van werklocaties
Structurele veranderingen in de economie, maatschappij en technologie hebben invloed op de rol van werklocaties in Zwolle en de regio. Werklocaties zijn het kloppend hart van de economie voor Zwolle, maar ook voor die van de bredere regio. De activiteiten op werklocaties zorgen niet alleen voor werkgelegenheid en toegevoegde waarde, maar zijn ook de innovatiemotor voor Zwolle en de regio. De stad Zwolle en haar werklocaties zijn daarmee het vliegwiel voor de nieuwe economie in de bredere regio. Werklocaties – en met name bedrijventerreinen – vormen het brandpunt van transities richting circulaire economie, toekomstbestendig ruimtegebruik en een duurzame energievoorziening. Verschillende type werklocaties dragen op hun eigen manier bij aan deze transities: Op grootschalige industriële terreinen krijgen circulaire bedrijven de kans om zich te ontwikkelen in de nabijheid van een haven, met voldoende fysieke ruimte én milieuruimte; In hoogwaardige innovatie-omgevingen wordt de techniek van morgen ontwikkeld, getest en toegepast; Gemengde woon-werklocaties zorgen voor een nieuwe manier waarop wonen en economie samengaan en ontwikkelen zich tot levendige stadswijken waar kruisbestuiving en slim ruimtegebruik hand in hand gaan; Tegelijkertijd bieden gemengde terreinen plaats aan de verzorgende bedrijven, waarmee zij ervoor zorgen dat de vitale functies van de stad blijven draaien.
De variëteit aan terreinen zorgt ervoor dat verschillende transities kunnen plaatsvinden in de stad, elk op hun eigen tempo en passend bij de bedrijven en de omgeving. Werklocaties bieden daarnaast ruimte aan innovatie. Ook hier geldt dat technologie en talent baat hebben bij meerdere type terreinen in de stad, gericht op verschillende aspecten van innovatie. Nabijheid van andere bedrijven, voorzieningen, vervoer, onderwijs- en onderzoeksinstellingen en talent zorgt ervoor dat er een ecosysteem kan opbloeien. Hierbij is het niet alleen belangrijk dat er binnen het terrein een netwerk ontstaat, maar ook over de stad als geheel. Fysieke verbinding tussen de gebieden, in de vorm van infrastructuur, gedeelde werkplekken en creatieve hotspots, draagt bij aan het leggen van verbindingen tussen partijen uit de verschillende locaties in de stad. Zo kan productontwikkeling uit het Innovatiedistrict Spoorzone Zwolle worden toegepast bij een industrieel bedrijf in Voorst, of kan een start-up uit de Makersfabriek doorgroeien op Marslanden. Elk terrein heeft daarmee zijn eigen functie in het samenhangende geheel van werklocaties in het Zwolse innovatieecosysteem. Bedrijventerreinen zijn er allereerst op gericht op ruimte te bieden aan economische functies.
In tegenstelling tot detailhandel, kantoorfuncties of B2C-activiteiten kunnen bijvoorbeeld bouw-, handels- of maakbedrijven zich niet op andere plekken in de stad vestigen. Ruimte op bedrijventerreinen is daarom bovenal op deze functies gericht. Daarnaast zorgen thema’s als energie, mobiliteit, water en natuur dat de terreinen geen eilandjes zijn, maar een sterke verbinding hebben met de omgeving. Bij de ontwikkeling van een werklocatie is het daarom belangrijk om niet alleen oog te hebben voor de functionaliteit van het terrein zelf, maar ook naar de samenhang met de rest van de
26 Buck Consultants International
stad. Werklocaties kunnen zo een sleutelrol spelen bij de opgaves, transities en ruimteclaims van elders in de stad.
4.2
Vestigingsmilieus en werklocaties
Bedrijven hebben elk hun voorkeur voor een bepaald vestigingsmilieu. Voor het ene bedrijf is een goed bereikbare locatie belangrijk, de ander geeft de voorkeur aan een hoogwaardige uitstraling, de ligging aan een kade of voldoende (milieu)ruimte om te kunnen ondernemen. Een combinatie van deze factoren bepaalt het gewenste vestigingsmilieu en de werklocaties die hierbij aansluiten. Voor een deel van de bedrijven volstaan de regulier gemengde bedrijventerreinen en de traditionele kantorenlocaties, maar voor een ander deel van de (nieuwe typen) gebruikers voldoen deze niet altijd meer aan de wensen en eisen. Dit deel van de bedrijven in Zwolle zoekt naar meer levendige, innovatieve/specialistische en/of gemengde (woon-)werkmilieus. De nabijheid van werken, wonen en recreëren biedt veel voordelen voor inwoners en bedrijven, maar kan soms ook voor onderlinge spanning zorgen. Dat vraagt om het maken van scherpe keuzes op het planlocatieniveau over welke typen functies op welke plek het meest passend zijn. Veel bedrijven veroorzaken niet of nauwelijks overlast voor hun omgeving en kunnen dus relatief eenvoudig met andere functies (woningen en voorzieningen) gecombineerd worden. Tegelijkertijd zijn er ook bedrijven, bijvoorbeeld in de circulaire economie, die hier door hun behoefte aan fysieke en milieuruimte niet goed mee gecombineerd kunnen worden.
Kortom, er zijn meerdere type werklocaties nodig om de verschillende ‘smaken’ bedrijven (figuur 4.1) goed in te kunnen passen in een stedelijke omgeving.
Figuur 4.1 – Verschillende ‘smaken’ van bedrijven. Bron: Buck Consultants International
De diversiteit van de terreinen zorgt ervoor dat een veelzijdigheid aan bedrijven zich kan vestigen, ontwikkelen en versterken in Zwolle. Om de economie de ruimte te geven om zich te ontwikkelen is er behoefte aan een divers palet aan werklocaties, waarbij elke locatie een krachtig en herkenbaar profiel heeft. Voor sommige terreinen bestaat dit profiel al (denk aan het grootschalige en met name logistieke profiel van Hessenpoort), maar voor andere terreinen moet zich dit in de komende jaren nog ontwikkelen. Brede welvaart neemt hier steeds nadrukkelijker een rol in. Er wordt voor de profielen van de terreinen niet alleen meer gekeken naar de economische waarde, maar ook naar de aansluiting op
27 Buck Consultants International
thema’s als sociale ontwikkeling (bijv. arbeidsmarkt, inclusiviteit), omgeving (duurzame energie, ruimtelijke kwaliteit en klimaatadaptatie), duurzame mobiliteit en veiligheid.
4.3
Krachtige werklocaties met eigen profiel
Zwolle heeft de ambitie om de komende jaren te groeien als stad. De groei van de stad zorgt ervoor dat er voor de functie wonen, maar ook voor veel andere functies meer ruimte wordt gevraagd. Ook voor werken zal er in de komende jaren meer ruimte nodig zijn. Voor een krachtige economie zullen er keuzes gemaakt moeten worden waar wel en waar niet op wordt ingezet. De schaarse bedrijfsruimte die er is in de stad zal efficiënt moeten worden ingezet om de economie zo goed mogelijk te kunnen laten ontwikkelen en waar mogelijk om tegelijkertijd andere functies en transities ruimte te bieden. Werklocaties zullen – naast het bieden voor ruimte voor economie – daarom in het teken staan van het ondersteunen van transities. Bedrijven die zich inzetten op circulaire economie, duurzame energie en efficiënt ruimtegebruik krijgen de ruimte om zich te ontwikkelen. Zij dragen bij aan de economie van morgen en helpen anderen om ook stappen te kunnen zetten. Ook bedrijven in de speerpuntsectoren slimme (maak)industrie, ICT en e-commerce, creatieve industrie en health dragen bij aan een sterke economie. Door te focussen op bedrijven in deze sectoren kan de innovatiekracht van Zwolle versterkt worden. Het opstellen van een profiel per terrein geeft richting aan keuzes die gemaakt moeten worden tussen ruimteclaims.
Een profiel zorgt ervoor dat er een coherent geheel van bedrijven kan ontstaan op een terrein die elkaar en de omgeving versterken. De mate van functiemenging, interactiemilieus, circulariteit, energietransitie, ruimtelijke kwaliteit en mobiliteit vloeit hieruit voort. Met verschillende profielen verspreid over de terreinen in de stad kan het brede palet aan werklocaties worden afgedekt. Voor verschillende type bedrijven zal er daarmee een mogelijke vestigingslocatie zijn in Zwolle die voldoet aan de profieleisen en kunnen wonen, werken, voorzieningen en andere functies in evenwicht worden ontwikkeld. Anderzijds betekent dit ook dat er voor sommige type bedrijven geen ruimte (meer) is. Er worden zes type werklocaties onderscheiden:
Centrumomgeving Binnenstad Stadsstraat
Innovatie omgeving Science park Innovatiecampus Faciliteitencampus Innovatiedistrict
Gemengde woon-werkwijken
Gemengd bedrijvenpark
Productief Creatief Zakelijk
Productie en handel (B2B) Dienstverlening (B2C) Hoogwaardig
Zakelijke kantooromgeving
Functionele bedrijfsomgeving
Stationsomgeving IC HOV-knoop niet-IC Snelwegmilieu Uitvalswegmilieu
Industriehaven Industrieel milieu Logistiek milieu Circulair milieu
28volgende pagina). Bron: Buck Consultants International Figuur 4.2 - Typologie werklocaties (verdere toelichting op Buck Consultants International
Centrumomgeving De centrumomgeving biedt een grote verscheidenheid aan typen functies en beschikt om die reden over een sterke aantrekkingskracht op bezoekers, bedrijven en bewoners. Er is sprake van een hoge dynamiek, veel interactie, buurtvoorzieningen en multifunctioneel ruimtegebruik. De bereikbaarheid per openbaar vervoer is uitstekend en binnen het centrumgebied ligt de nadruk zeer sterk op langzaam verkeer. Gemengde woon-werkwijk In een gemengde woon-werkwijk zijn wonen en werken beide substantieel vertegenwoordigd. Een verhouding van inwoners/werknemers van 2:1 of 3:1 wordt gezien als een goed uitgangspunt voor toekomstige woon-werkgebieden. Het werken gebeurt niet alleen in kantoren, maar ook bij kleinschalige lichte maak- en handelsbedrijven, die goed te combineren zijn met wonen en andere voorzieningen. Het gebied heeft een verzorgend, kleinschalig karakter. Zakelijke kantooromgeving De zakelijke kantooromgeving is een clustering van kantoren op een centraal of strategisch gelegen locatie met ruimte voor overwegend grotere kantoorgebouwen. De kantorenomgeving kenmerkt zich door een hoge representativiteit en deels hoogbouw. De bereikbaarheid is uitstekend per auto en/of openbaar vervoer. Er kan sprake zijn van functiemenging met wonen of andere functies.
Innovatie omgeving De innovatie omgeving biedt kwalitatief hoogwaardige ruimte aan bedrijven en organisaties die zich bezighouden met innovatie en productontwikkeling. Er zijn vaak gedeelde faciliteiten aanwezig en er is sprake van een aantrekkelijke omgeving voor talent. R&D vindt plaats in kantoren, laboratoria en werkruimten. Bedrijvigheid varieert van grootschalig (kennisdragers) tot kleinschalig (start-ups). Gemengd bedrijvenpark In een gemengd bedrijvenpark is er ruimte voor uiteenlopende typen bedrijven in diverse sectoren, variërend van het midden- en kleinbedrijf (mkb) tot grootbedrijven. Bedrijvenparken liggen vaak aan de hoofdwegen van de stad en hebben een goede ontsluiting per auto en soms ook openbaar vervoer. Er is meestal sprake van een milieuhindercategorisering van minimaal 2 tot maximaal 4. Functionele bedrijfsomgeving De functionele bedrijfsomgevingen liggen doorgaans aan de rand van het stedelijk gebied, nabij snelwegen, water en/of spoor en zijn functioneel ingericht voor kleine tot zeer grootschalige bedrijvigheid in de hogere milieuhindercategorieën (3 en hoger). Er is geen (of weinig) sprake van een menging met andere functies, met uitzondering van specifieke ondersteunende voorzieningen.