Armoede- en Schuldenmonitor 2023
Tekst van het document
85
Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023 Ontwikkelingen in minima en schuldenproblematiek
Opdrachtnemer Versie Datum
Onderzoek & Informatie Definitief September 2023
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Colofon Armoede- en Schulden Monitor 2023 Gemeente Zwolle September 2023
Opdrachtgever Maatschappelijke Ontwikkeling, Gemeente Zwolle
Samenstelling Afdeling Informatievoorziening/ Gemeente Zwolle
2/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Inhoudsopgave
Inhoudsopgave
3
Samenvatting 1 1.1 1.2
Inleiding Gebruik van brondata Leeswijzer
9 9 9
Deel I Huishoudens met een laag inkomen in Zwolle
11
2 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7
Huishoudens met een laag inkomen in Zwolle Definitie armoede Ontwikkeling in huishoudens met een laag inkomen Huishoudens met laag inkomen naar huishoudtype Huishoudens met laag inkomen naar leeftijd hoofdkostwinner Huishoudens met laag inkomen naar inkomensbron Huishoudens met laag inkomen naar Zwolse wijken Kinderen in huishoudens met laag inkomen
12 12 12 15 16 18 19 21
3 3.1 3.2 3.3 3.4
Huishoudens met langdurig laag inkomen in Zwolle Ontwikkeling in huishoudens met een langdurig laag inkomen Huishoudens met langdurig laag inkomen naar kenmerken Huishoudens met langdurig laag inkomen naar inkomensbron Kinderen in huishoudens met langdurig laag inkomen
24 24 25 25 26
4 4.1 4.1.1 4.1.2 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 4.8 4.8.1 4.8.2 4.8.3 4.8.4 4.8.5 4.9 4.10
Bereik van inkomensondersteunende regelingen in Zwolle Bijstand Aantal bijstandsuitkeringen, bijstandsontwikkeling en bijstandspopulatie Instroom en uitstroom bijstand Bijzondere bijstand Zorgkostenregeling Individuele inkomenstoeslag Participatiefonds Studietoeslag Energietoeslag Regelingen voor kinderen Kindregeling Sport- en cultuuractiviteiten en vakanties Armoede en gezondheid kinderen Peuterspeelzaal Zwemvangnet Noodfonds Voedselbank
28 28 28 30 34 35 36 37 37 37 38 38 38 40 41 41 42 42 3/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Deel II Schuldenproblematiek in Zwolle
44
5 5.1 5.2 5.3
Inleiding Definitie schuldenproblematiek Beleid gemeente Zwolle Leeswijzer
45 45 45 45
6 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 6.8 6.9 6.10 6.11
Omvang en ontwikkeling schuldenproblematiek Omvang en ontwikkeling hulpvraag Op Orde Omvang en ontwikkeling hulpvraag afdeling Schulddienstverlening Gemiddelde schuldenlast bij schuldregelingen Aandeel schulden uitbetaald aan schuldeiser Aantal schuldeisers Meest voorkomende schuldeisers Beslaglegging op bijstandsuitkeringen Huisuitzettingen Aantal crisisaanvragen Bijzondere bijstand voor beschermingsbewind Betaalgedrag en risicoprofiel
46 46 47 48 49 49 50 50 51 52 53 53
7 7.1 7.1.1 7.1.2 7.1.3 7.1.4 7.1.5 7.1.6 7.2 7.2.1 7.2.2 7.2.3
Bereik van ondersteuning bij geldzorgen in Zwolle Bereik inzet op voorkomen van geldproblemen Bezoekers Geldfit.nl Gebruikers geldplannen NIBUD BerekenUwRecht Week van het Geld Vroegsignalering Vroeg eropaf Financieel Spreekuur studenten MBO/HBO Bereik ondersteuning bij geldproblemen Gemeentelijke ondersteuning bij schulden Bezoekers Mijn Geldzaken Doorlooptijden schulddienstverleningstrajecten
55 55 55 56 57 58 59 59 60 60 62 63
8 8.1 8.2 8.3
Kenmerken Zwolse inwoner die zich aanmeldt bij schulddienstverlening Type huishouden Leeftijd Wijk
64 64 64 65
9 9.1 9.2 9.3
Ondernemers en schulden Aantal faillissementen van bedrijven en instellingen Aantal Bbz aanvragen Aantal ondernemers geholpen door schulddienstverlening
66 66 66 67
4/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Bijlage 1 Gebruikte databronnen
69
Bijlage 2 Verklarende begrippenlijst
70
Bijlage 3 Grafieken huishoudens tot 130% van sociaal minimum Minima in Zwolle Langdurige minima in Zwolle
74 74 80
Bijlage 4 Tabellen huishoudens met laag inkomen
82
Bijlage 5 Tabellen bijstand
84
5/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Samenvatting Om als gemeente een goede invulling te kunnen geven aan het armoede- en schuldenbeleid en de uitvoering ervan, is het noodzakelijk om de ontwikkelingen in de doelgroepen nauwlettend in de gaten te houden. Daarom voert gemeente Zwolle jaarlijks de Armoede- en Schuldenmonitor uit, waarvan de resultaten in deze rapportage worden gepresenteerd. Het eerste deel van de monitor gaat over de minima in Zwolle (huishoudens en personen). De gegevens over de huishoudens met lage inkomens (tot 110% en 130% van het sociaal minimum) zijn afkomstig uit het Integrale Inkomens- en Vermogensonderzoek (IIV) van het CBS. Het peiljaar is, tenzij anders vermeld, 2020. Regelmatig worden ook de voorlopige cijfers van 2021 gepresenteerd. Meer recente cijfers zijn niet beschikbaar1. In hoofdstuk 4 gaat over het bereik van inkomensondersteunend regelingen en het tweede deel van de monitor gaat in op de schuldenproblematiek in Zwolle. Hiervoor worden veelal gegevens gebruikt uit gemeentelijke bronnen met als peiljaar 2022, tenzij anders vermeld. Ondanks de coronacrisis laten de cijfers zien dat het aandeel huishoudens met een laag inkomen (tot 110% en 130% van het sociaal minimum) en het aantal aanmeldingen bij schulddienstverlening tussen 2019 en 2021 niet is toegenomen, maar (licht) is gedaald.
In het afgelopen jaar is het aantal aanmeldingen voor schulddienstverlening weer wat toegenomen, maar deze liggen nog wel onder het niveau van vóór de coronacrisis. DEEL I MINIMA IN ZWOLLE Huishoudens met een laag inkomen Zwolle heeft in 2020 circa 6.000 huishoudens (exclusief studenten) met een inkomen tot 110% van het sociaal minimum; 10,7% van de huishoudens in Zwolle behoort hiertoe. Dit is hetzelfde als in 2019. De voorlopige cijfers duiden op een lichte daling in het aandeel huishoudens met een laag inkomen in 2021, dat is in lijn met de landelijke trend. ▪ Huishoudens met een laag inkomen zijn verhoudingsgewijs vaak eenpersoonshuishoudens. ▪ Huishoudens met een laag inkomen zijn oververtegenwoordigd in Diezerpoort en Holtenbroek. ▪ In Zwolle wonen 26.400 kinderen, waarvan bijna 1.900 kinderen in een huishouden met een laag inkomen wonen (7,1%). Dit aandeel vertoont een dalende trend (in 2015 was dit 8,0%). Het overgrote deel van de kinderen uit deze huishoudens woont in een eenoudergezin.
1 Het Integrale Inkomens- en Vermogensonderzoek wordt jaarlijks door het CBS uitgevoerd. De cijfers op
gemeenteniveau komen pas (veel) later beschikbaar. Zodoende rapporteren we in deze monitor cijfers van 2020 en voorlopige cijfers van 2021. 6/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Huishoudens met een langdurig laag inkomen ▪ In Zwolle behoort ongeveer de helft van de huishoudens met een laag inkomen tot 110% van het sociaal minimum tot de huishoudens met een langdurig laag inkomen. ▪ Van alle Zwolse huishoudens in 2020 behoort 6,3% tot de huishoudens met een langdurig laag inkomen. Dit is iets hoger dan in 2019 toen het 6,2% was. ▪ In Zwolle wonen ongeveer 1.000 kinderen in huishoudens met een langdurig laag inkomen. Dit is 3,9% van alle kinderen. Dit percentage is iets hoger dan in 2019 (3,7%). Gebruik van Zwolse minima-regelingen ▪ Het aantal bijstandsuitkeringen in Zwolle nam in de afgelopen jaren af van 3.630 bijstandsuitkeringen op 1 januari 2021 naar 3.400 bijstandsuitkeringen op 1 januari 2023. De IOAW/IOAZ2 uitkeringen zitten hier niet bij. ▪ De instroom in de bijstand in Zwolle is in 2022 ongeveer gelijk aan het jaar daarvoor. De uitstroom is juist gedaald tussen 2021 en 2022. De uitstroom is in 2022 wat hoger dan de instroom. ▪ In 2022 maakten 2.342 huishoudens gebruik van de bijzondere bijstand. Het aantal gebruikers van de bijzondere bijstand is tussen 2021 en 2022 voor het eerst gedaald, nadat dit sinds 2015 ieder jaar toenam. ▪ In 2022 maakten 2.592 huishoudens gebruik van de individuele inkomenstoeslag. Dit is ongeveer 2% meer dan in 2021.
▪ Het aantal toekenningen voor het Participatiefonds is in 2022 op het hoogste punt sinds de start van het Participatiefonds in 2017. ▪ In 2022 ontvingen 33 studenten een studietoeslag. ▪ Het aantal mensen dat de energietoeslag over 2022 kreeg was in Zwolle 10.558. ▪ ▪ ▪
▪
Er zijn in 2022 meer kinderen geholpen door Jeugdfonds Sport in Zwolle dan in 2020 en 2021. Sinds 2019 wordt er elk jaar minder gebruik gemaakt van gratis peuteropvang (in 2019 kregen nog 207 kinderen gratis peuteropvang, in 2022 waren dit er 142). In 2022 werd het zwemvangnet wat minder vaak aangevraagd dan in de jaren daarvoor. Het aantal mensen dat gebruik maakte van de Voedselbank is in 2022 ruim gestegen ten opzichte van 2021. In 2022 maakten 380 huishoudens gebruik van de voedselbank terwijl dit er 281 waren in 2021.
DEEL II SCHULDENPROBLEMATIEK IN ZWOLLE Omvang en samenstelling problematische schulden ▪ Het aantal mensen met financiële problemen dat geholpen is door Op Orde is in 2022 flink gestegen ten opzichte van 2021 (van ongeveer 2.500 Zwolse inwoners naar 3.200 inwoners). Het aantal aanmeldingen bij de gemeentelijke schulddienstverlening is voor het eerst in vijf jaar weer licht gestegen.
2 IOAW is een uitkering voor werklozen die vóór 1 januari 1965 zijn geboren en na hun
50e jaar werkloos zijn geworden. IOAZ is een uitkering voor oudere zelfstandig ondernemers die stoppen met hun onderneming wegens te weinig inkomsten. 7/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
▪ ▪
De gemiddelde schuldlast van iemand waar een schuldregeling voor werd opgestart, bedroeg in 2022 ongeveer €25.000. Het aantal huisuitzettingen en ontruimingen is in 2022 iets gestegen ten opzichte van 2020 en 2021 maar nog steeds beduidend lager dan in de jaren daarvoor.
Bereik informatie en ondersteuning ▪ Het aantal Zwolse bezoekers van de website van Geldfit is sterk gestegen: van ongeveer 2.800 bezoekers in 2020 naar ongeveer 7.400 in 2022. ▪ Het gebruik van de geldplannen van het NIBUD door Zwolse inwoners neemt ieder jaar toe. ▪ Het financieel spreekuur van het Deltion College is in 2022 door 700 studenten bezocht. Dat is een stijging ten opzichte van 2021. ▪ Het aantal mensen dat budgetbeheer ontvangt via de gemeente neemt sinds 2020 af. Ook bij het aantal schudregelingen en WSNP verklaringen is een dalende trend te zien. Het aantal statushouders dat budgetbeheer ontvangt neemt juist toe. Schuldenaarsprofiel ▪ Inwoners met schulden die ondersteuning ontvangen, wonen relatief vaak in een eenpersoonshuishouden en zijn relatief vaak tussen de 25 en 45 jaar oud. Het aandeel jongeren (tot 27 jaar oud) dat ondersteuning voor schulden ontving in 2022, bedroeg 19%. ▪ Inwoners met schulden die ondersteuning ontvangen wonen relatief vaak in Holtenbroek en Diezerpoort. ▪ Meer dan de helft van de inwoners met financiële ondersteuning heeft een uitkering sociale voorziening als voornaamste inkomensbron. Ondernemers en schulden ▪ Het aantal failissementen van bedrijven en instellingen in Overijssel neemt de afgelopen vijf jaar gestaag af.
In heel Nederland is het aantal faillissementen tussen 2021 en 2022 weer toegenomen, nadat het eerder sterk was afgenomen tijdens de coronapandemie. ▪ Het aantal Bbz (Besluit bijstandverlening zelfstandigen) uitkeringen is tussen 2021 en 2022 flink toegenomen. Dat valt te verklaren door een tijdelijke aanpassing van het Bbz 2004 die bedoeld was als zachte landing voor ondernemers die na afloop van de Tozo nog last hadden van de nog resterende corona gerelateerde problemen. Die liep van 01-10-2021 tot 01-04-2022. ▪ In 2022 hielp de afdeling schulddienstverlening meer ondernemers dan in 2021 (50 in 2022 t.o.v. 10 in 2021).
8/85
85
Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
1
Inleiding
Datum
Net als voorgaande jaren, geeft de Armoede- en schuldenmonitor van de gemeente Zwolle inzicht in de omvang van de groep huishoudens met lage inkomens en de schuldenproblematiek in Zwolle. Daarbij wordt een vergelijking gemaakt met de landelijke ontwikkelingen op dit gebied. De armoede- en schuldenproblematiek stond de afgelopen jaren volop in de schijnwerpers door het uitbreken van de coronapandemie. Het was de verwachting dat de coronacrisis zou zorgen voor een flinke toename van de groep mensen die met armoede of schulden te maken heeft. Deze stijging bleef gelukkig uit door de diverse fiscale overheidsmaatregelen en het omvangrijke coronasteunpakket 3. De cijfers van het CPB (‘augustusraming’, 2022) gaven echter een somber beeld voor 2022. De koopkracht zou een enorme tik krijgen, de economische groei zou afremmen en steeds meer mensen zouden te maken krijgen met armoede. ”De Nederlandse economie is sterk uit de coronacrisis gekomen, maar het beeld is aan het kantelen”, schrijft het CPB. Vanwege de hoge gasprijzen waarschuwt het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) dat niet alleen de huishoudens met lage inkomens hierdoor in de knel komen, maar ook de groep met een middeninkomen 4. In deze monitor is de zorgelijke situatie van 2022 nog niet direct terug te zien.
We zien vooralsnog geen stijging van het aantal huishoudens met een laag inkomen en een lichte stijging van het aantal aanmeldingen bij de Zwolse schulddienstverlening (maar de aantallen zijn nog niet op het niveau van vóór de coronapandemie). Landelijk is het aantal aanmeldingen bij schulddienstverlening tussen 2021 en 2022 juist wat afgenomen5 en ook het bijstandsvolume is in 2022 verder gedaald6.
1.1
Gebruik van brondata De gegevens in het armoede en schulden gedeelte van de monitor zijn afkomstig uit verschillende bronnen. Cijfers over bijvoorbeeld de aantallen huishoudens met een laag inkomen en hun kenmerken, worden beschikbaar gesteld door het CBS. Voor het inzicht in het gebruik van lokale armoederegelingen maken we gebruik van de gemeentelijke registraties en die van onze partners. Voor een beeld over de schuldenproblematiek in Zwolle maken we gebruik van de registraties van een aantal landelijke partijen, zoals Nibud en Geldfit, de gemeentelijke registraties en registraties van partners. Een gedetailleerd overzicht van de gebruikte databronnen is in bijlage 1 te vinden.
1.2
Leeswijzer In het eerste deel van deze monitor worden de ontwikkelingen in het aantal huishoudens met een laag inkomen en hun aandeel in de totale Zwolse bevolking in beeld gebracht. Daarnaast worden kenmerken van deze huishoudens, zoals het type huishoudens, leeftijd en inkomensbron, gepresenteerd (hoofdstukken 2 en 3).
3 CBS armoede en sociale uitsluiting 2021 4 Nibud. Door hoge energieprijzen komen nu ook middeninkomens niet rond - Nibud. 2022 5 NVVK. De cijfers - Jaarverslag 2022 (nvvk.nl) 6
CBS. Aantal bijstandsontvangers in 2022 verder gedaald (cbs.nl) 9/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Vervolgens wordt het bereik van de regelingen waar huishoudens met een laag inkomen in Zwolle gebruik van kunnen maken, geschetst (hoofdstuk 4). Het tweede deel van de monitor geeft inzicht in de omvang en de ontwikkeling van de schuldenproblematiek in Zwolle (hoofdstuk 6). Daarna laten we zien in hoeverre er gebruik wordt gemaakt van voorzieningen om geldproblemen te voorkomen en op te lossen (hoofdstuk 7). Tot slot worden de kenmerken van schuldenaren in kaart gebracht (hoofdstuk 8).
10/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Deel I Huishoudens met een laag inkomen in Zwolle
11/85
85
Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
2
Huishoudens met een laag inkomen in Zwolle
Datum
In dit hoofdstuk presenteren we de gegevens over de huishoudens met een laag inkomen in Zwolle (huishoudens en personen). Nagenoeg alle gegevens in dit hoofdstuk zijn afkomstig uit het Integrale Inkomens- en Vermogensonderzoek (IIV) van het CBS. Het peiljaar is 2020, tenzij anders vermeld. Regelmatig worden ook de voorlopige cijfers van 2021 gepresenteerd. Meer recente cijfers zijn niet beschikbaar7. In bijlage 4 staan enkele tabellen met gegevens over huishoudens met een laag inkomen.
2.1
Definitie armoede In deze monitor spreken we over huishoudens met een laag inkomen. Hiermee bedoelen we huishoudens met minimaal 1 jaar een inkomen tot 110% of tot 130% van het sociaal minimum. Het sociaal minimum is gelijk aan de hoogte van de bijstandsuitkering (tot aan de pensioengerechtigde leeftijd) en het AOW-pensioen (vanaf de pensioengerechtigde leeftijd). Zie voor de bedragen bijlage 2, tabel B.3. Deze bedragen gelden voor alle typen inkomens, of het inkomen nu uit arbeid, uitkering of onderneming komt. Het gaat dus niet alleen over huishoudens met een bijstandsuitkering of AOW. In vorige edities van de Armoede- en Schuldenmonitor lieten we alleen de ontwikkelingen zien voor de huishoudens met een inkomen tot 110% van het sociaal minimum. Vanaf dit jaar laten we ook de trends en ontwikkelingen zien voor huishoudens met een inkomen tot 130% van het sociaal minimum. Dit doen we omdat voor steeds meer gemeentelijke regelingen een inkomensgrens wordt gehanteerd van 130% van het sociaal minimum. Door verschillende inkomensgrenzen bij de verschillende regelingen te hanteren, probeert de gemeente Zwolle een eventuele armoedeval te beperken. Een armoedeval betekent dat een huishouden er financieel op achteruit gaat wanneer het inkomen toeneemt en men hierdoor geen gebruik meer kan maken van diverse inkomensafhankelijke regelingen.
Ook de mensen met een schuldregeling worden tot de armoededoelgroep gerekend omdat ze een laag inkomen tot hun beschikking hebben waar ze mee moeten rond komen. Wanneer huishoudens minimaal 3 jaar een laag inkomen hebben tot 110% van het sociaal minimum, worden zij in Zwolle tot de huishoudens met een langdurig laag inkomen gerekend. Dit is in tegenstelling tot het CBS dat in haar definitie van een langdurig laag inkomen uitgaat van minimaal 4 jaar.
2.2
Ontwikkeling in huishoudens met een laag inkomen In 2020 telde Zwolle 6.000 huishoudens die tenminste 1 jaar een inkomen van maximaal 110% van het sociaal minimum hadden. Dit aantal is al jaren nauwelijks veranderd en gaat volgens de voorlopige cijfers van 2021 ook niet veranderen. In 2020
7 Het Integrale Inkomens- en Vermogensonderzoek wordt jaarlijks door het CBS uitgevoerd. De cijfers op
gemeenteniveau komen pas (veel) later beschikbaar. Zodoende rapporteren we in deze monitor cijfers van 2020 en voorlopige cijfers van 2021. 12/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
hadden 9.000 huishoudens een inkomen tot 130%. De voorlopige cijfers over 2021 geven een lichte daling aan. Figuur 2.1 Ontwikkeling aantal huishoudens tot 110% en 130% van het sociaal minimum, 2015-2021
130% 8.900
9.000
9.000
8.900
9.000
8.800
5.900
6.000
6.000
6.100
6.000
6.000
6.000
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
8.700
110%
Zwolle (werkelijk)
Zwolle (voorlopig)
Bron: CBS IIV
In 2020 behoorde ongeveer 10% van de Zwolse huishoudens tot de huishoudens met een inkomen tot 110% van het sociaal minimum en ongeveer 15% tot een huishouden met een inkomen tot 130% van het sociaal minimum, zie figuur 2.2). In figuur 2.2 zien we ook dat het percentage huishoudens tot 110% van het sociaal minimum sinds 2018 iets is gedaald. De voorlopige cijfers van 2021 laten een verdere lichte daling zien. Het aandeel huishoudens met een laag inkomen in Zwolle ligt hoger dan het landelijk gemiddelde. In veel (middel)grote steden zijn deze percentages hoger dan het landelijke gemiddelde doordat er in middelgrote steden relatief veel eenpersoonshuishoudens zijn. Ook bij de huishoudens tot 130% van het sociaal minimum zien we een dalende trend wat betreft het aandeel huishoudens met een laag inkomen, zowel landelijk als in Zwolle.
13/85
85
Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Figuur 2.2 Ontwikkeling percentage huishoudens tot 110% en 130% van het sociaal minimum, 2015-2021
19
Percentage (%) minimahuishoudens
Datum
130% 16,9
17
16,5
16,7 16,7
16,6 16,5
15
13
16,1
15,9
15,9
15,6
15,6
15,4 15,2
110% 11,2
11
16,4
11,0
11,3 11,00
11,2 10,9
11,2
10,6
9
10,7
10,7
10,2
10,2
10,5 10,0
7 2015
2016
2017
2018
2019
2020
Zwolle (werkelijk)
Nederland (werkelijk)
Zwolle (voorlopig)
Nederland (voorlopig)
2021
Bron: CBS IIV
We hebben het percentage personen in huishoudens tot 110% en 130% van het sociaal minimum in Zwolle vergeleken met de landelijke cijfers. Figuur 2.3 laat ook hier een dalende lijn zien, zowel bij de groep tot 110% als de groep tot 130% van het sociaal minimum. Het aandeel personen in huishoudens, zowel tot 110 als tot 130% van het sociaal minimum, in Zwolle wijkt vanaf 2017 nauwelijks af van het landelijk percentage.
14/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Figuur 2.3 Ontwikkeling percentage personen in huishoudens tot 110% en 130% van het sociaal minimum, 2015-2021
Percentage (%) personen in minimahuishoudens
16
130%
14
12,6
12 10
12
12,4 12
12,1
110% 8,1
8
11,7
11,4
11,3
11,7
11,3
11,2
11 10,9
7,8
7,5
7,4
7,3
7,3
7,1
11,9 7,9
8
8
8
7,8
6
7,6
7,4
2018
2019
4 2015
2016
2017
2020
2021
Zwolle (werkelijk)
Nederland (werkelijk)
Zwolle (voorlopig)
Nederland (voorlopig)
Bron: CBS IIV
2.3
Huishoudens met laag inkomen naar huishoudtype Huishoudens met een laag inkomen zijn verhoudingsgewijs vaak eenpersoonshuishoudens. Iets meer dan zeven op de tien (72%) van de huishoudens tot 110% van het sociaal minimum zijn eenpersoonshuishoudens, terwijl slechts 38% van alle Zwolse huishoudens een eenpersoonshuishouden is (zie figuur 2.4). Ook eenoudergezinnen zijn oververtegenwoordigd onder de huishoudens tot 110% van het sociaal minimum: 11% van deze huishoudens is een eenoudergezin, terwijl slechts 7% van alle Zwolse huishoudens een eenoudergezin is. Paren (zonder of met kinderen) zijn juist ondervertegenwoordigd onder de huishoudens met een laag inkomen: van de huishoudens met laag inkomen is 15% een paar (zonder of met kinderen), terwijl 53% van alle Zwolse huishoudens een paar (zonder of met kinderen) is. Eenzelfde soort beeld zien we bij huishoudens tot 130% van het sociaal minimum (zie figuur B3.1 in Bijlage 3).
15/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Figuur 2.4 Huishoudens tot 110% van het sociaal minimum naar huishoudtypen, 2020
Alle huishoudens in Zwolle eenpersoonshuishouden eenoudergezin
Minimahuishoudens in Zwolle
38
72
7
11
paar zonder kinderen
27
10
paar met kinderen
26
5
overig huishouden 1
2
0%
100% 0%
50%
50%
100%
Bron: CBS IIV
Kijken we naar de aantallen dan zien we dat het aantal eenpersoonshuishoudens tot 110% van het sociaal minimum is toegenomen: in 2015 telde Zwolle 4.000 minima eenpersoonshuishoudens, in 2021 waren dit er, op basis van de voorlopige cijfers, 4.400 (zie figuur 2.5). Dit is in lijn met de toename van het totaal aantal eenpersoonshuishoudens in Zwolle (niet getoond in een grafiek). Bij eenpersoonshuishoudens tot 130% van het sociaal minimum is een vergelijkbaar beeld zichtbaar (zie figuur B3.2 in Bijlage 3). Figuur 2.5 Ontwikkeling aantal eenpersoonshuishoudens tot 110% van het sociaal minimum, 2015-2021
4.000
2015
4.200
4.200
4.300
4.200
2016
2017
2018
2019
4.400
4.400
2020
2021
Bron: CBS IIV
2.4
Huishoudens met laag inkomen naar leeftijd hoofdkostwinner In figuur 2.6 staat de verdeling van huishoudens met een laag inkomen over de leeftijdsgroepen. Het grootste deel (68%) van de huishoudens tot 110% van het sociaal minimum in Zwolle heeft een hoofdkostwinner8 in de leeftijd 25 t/m 64 jaar. Verder is te zien dat deze huishoudens iets vaker een jonge (t/m 24 jaar) of juist een oudere (65+)
8 Het CBS hanteert als definitie voor hoofdkostwinner: de persoon in het huishouden met de belangrijkste
sociaaleconomische positie. Daarbij wordt gekeken naar het inkomen, de inkomensbron en de samenstelling van het huishouden. Zie voor nadere uitleg van dit begrip Bijlage 2. 16/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
hoofdkostwinner hebben dan gemiddeld. Huishoudens tot 130% van het sociaal minimum hebben iets vaker een hoofdkostwinner die 65 jaar of ouder is (32%, t.o.v. 25%), zie figuur B3.3 in Bijlage 3. Figuur 2.6 Huishoudens tot 110% van het sociaal minimum naar leeftijd hoofdkostwinner, 2020
Alle huishoudens in Zwolle
Minimahuishoudens in Zwolle
De verdeling van de huishoudens naar leeftijdsgroepen is niet tot nauwelijks gewijzigd t/m 24 jaar we 4 naar de aantallen (zie figuur 2.7), dan sinds 2015. Kijken zien we dat het aantal 7 huishoudens tot 110% van het sociaal minimum met een hoofdkostwinner van 65 jaar en ouder sinds 2015 wat is toegenomen. Eenzelfde beeld zien we bij huishoudens tot t/mhet 44 sociaal jaar 37 34 130%25 van minimum. Figuur 2.7 Ontwikkeling aantal huishoudens tot 110% van het sociaal minimum 45 t/m 64 jaar
36
34
Bron: CBS IIV
met hoofdkostwinner in leeftijd 65 jaar en ouder, 2015-2021 65 jaar of ouder
Bron: CBS IIV
25
23
0%
100% 0%
50%
50%
100%
Bron: CBS IIV
De verdeling van de minimahuishoudens naar leeftijdsgroepen is niet tot nauwelijks gewijzigd sinds 2015. Kijken we naar de aantallen (zie figuur 2.7), dan zien we dat het aantal huishoudens met een hoofdkostwinner tussen 25 en 45 jaar sinds 2019 vrij stabiel is gebleven. Dit geldt ook voor de minimahuishoudens tot 130% van het sociaal minimum (zie figuur B3.4 in Bijlage 3). Figuur 2.7 Ontwikkeling aantal minimahuishoudens met hoofdkostwinner in leeftijd 25-45 jaar, 2015-2021
2.200
2.200
2015
2016
2.100 2017
2.200
2018
2.100
2.100
2.100
2019
2020
2021
Bron: CBS IIV
17/85
85
Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
2.5
Huishoudens met laag inkomen naar inkomensbron
Datum
Van de huishoudens tot 110% van het sociaal minimum heeft meer dan de helft (55%) een uitkering sociale voorziening9 als voornaamste bron van inkomen (zie figuur 2.10). Van alle huishoudens in Zwolle heeft 7% een uitkering sociale voorziening. Van de huishoudens met een laag inkomen heeft 10% een inkomen uit arbeid (in loondienst), ten opzichte van 59% van alle huishoudens in Zwolle. Het aandeel huishoudens met een laag inkomen met een werkloosheidsuitkering is erg klein. Huishoudens tot 130% van het sociaal minimum zijn iets vaker werknemer (16% versus 10%) of ontvangen een pensioen (32% versus 25%) en hebben minder vaak een uitkering sociale voorziening (41% versus 55%) (zie figuur B3.5 in Bijlage 3), dan huishoudens tot 110% van het sociaal minimum. Figuur 2.10 Huishoudens tot 110% van het sociaal minimum naar inkomensbronnen, 2020
Alle huishoudens in Zwolle werknemer
10
59
zelfstandige
7
uitkering werkloosheid
1
3 2
uitkering 3 arbeidsongeschiktheid pensioen uitkering sociale voorziening
Minimahuishoudens in Zwolle
7 25
23
55
7 0%
50%
100% 0%
50%
100%
Bron: CBS IIV
We zien vergeleken met 2015 een afname van het aantal huishoudens tot 110% van het sociaal minimum met een inkomen uit een dienstverband (zie figuur 2.11) en een stijging van het aantal huishoudens met een uitkering sociale voorziening (zie figuur 2.12). De laatste jaren is er echter sprake van een relatief stabiel beeld als het gaat om de inkomstenbron van de huishoudens met een laag inkomen. Bij huishoudens tot 130% van het sociaal minimum laten de voorlopige cijfers van 2021 zien dat het aantal huishoudens met een inkomen uit dienstverband daalt (zie figuur B3.6 in Bijlage 3). Dit is in lijn met de afname in het totaal aantal huishoudens tot 130% van het sociaal minimum. Wat betreft de huishoudens met een inkomen uit uitkering sociale voorziening zien we eenzelfde beeld als in figuur 2.12 (zie figuur B3.7 in Bijlage 3).
9 De term “uitkering sociale voorziening” wordt door het CBS gehanteerd voor de uitkering op grond van de
Participatiewet, IOAW, IOAZ, BBZ en Wajong. 18/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Figuur 2.11 Ontwikkeling aantal huishoudens tot 110% van het sociaal minimum met inkomen uit dienstverband, 2015-2021
700
2015
600
2016
500
500
2017
2018
600
600
2019
2020
500 2021
Bron: CBS IIV
Figuur 2.12 Ontwikkeling aantal huishoudens tot 110% van het sociaal minimum met inkomen uit uitkering sociale voorziening, 2015-2021 3.100
3.200
3.300
2.800
2015
3.200
2016
2017
2018
2019
3.300
2020
3.200
2021
Bron: CBS IIV
2.6
Huishoudens met laag inkomen naar Zwolse wijken Van alle huishoudens tot 110% van het sociaal minimum, woont circa één derde (34%) in Diezerpoort of Holtenbroek (zie figuur 2.13). Dit terwijl in deze twee wijken slechts 18% van de Zwolse huishoudens woont. Er wonen dus relatief veel huishoudens met een laag inkomen in Diezerpoort en Holtenbroek. In Stadshagen en Schelle wonen juist relatief weinig huishoudens met een laag inkomen. Hetzelfde beeld zien we als we kijken naar huishoudens tot 130% van het sociaal minimum (zie figuur B3.8 in Bijlage 3).
19/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Figuur 2.13 Huishoudens tot 110% van het sociaal minimum naar wijken10, 2020 Alle huishoudens in Zwolle Minimahuishoudens in Zwolle Diezerpoort
10
18
Holtenbroek
8
16
Aa-landen
11
12
Assendorp
11
11
Ittersum
11
9
Stadshagen
8
16
Schelle
10
6
Wipstrik
5
5
Binnenstad
4
4
KamperpoortVeerallee
3
4
Westenholte
4
3
Berkum
3
2
Buitengebied 2
1
0%
10%
20%
30%
40%
50%
0%
10%
20%
30%
40%
50%
Bron: CBS IIV
10
Hierbij wordt de wijkenindeling van het CBS gehanteerd. 20/85
85
Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
2.7
Kinderen in huishoudens met laag inkomen In Zwolle wonen in totaal 26.400 kinderen11 waarvan er bijna 2.000 in een huishouden tot 110% van het sociaal minimum wonen. Omgerekend betekent dit dat in 2020 7,1% van de Zwolse kinderen in een huishouden met een laag inkomen woonde (zie figuur 2.14). Het aandeel Zwolse kinderen dat in een huishouden woont tot 110% van het sociaal minimum, is de laatste jaren stabiel en ligt iets onder het landelijk gemiddelde. De voorlopige cijfers van 2021 laten een lichte daling zien van het percentage Zwolse kinderen in deze huishoudens: van 7,3% in 2019 naar 7,1% in 2021. Er wonen in Zwolle ongeveer 2.600 kinderen in een huishouden tot 130% van het sociaal minimum. De ontwikkeling van het percentage kinderen in deze huishoudens is ongeveer hetzelfde als bij huishoudens tot 110% van het sociaal minimum. Figuur 2.14 Ontwikkeling percentage kinderen in huishoudens tot 110% en 130% van het sociaal minimum, 2015-2021
Percentage (%) kinderen in minimahuishoudens
Datum
14
12,6
12,2
11,9
12
11,6
130% 11,4
11,4 11
10
11 8,9
10,7 8,8
10,6 8,5
10,4 8,2
10,2
9,9
7,9
7,9
9,9
110%
8
8
7,8
7,4
7,4
2017
2018
7,6 7,1
7,3
7,1
2019
2020
6
4 2015
2016
Zwolle (werkelijk)
Nederland (werkelijk)
Zwolle (voorlopig)
Nederland (voorlopig)
2021
Bron: CBS IIV
Ook het aantal kinderen dat in een huishouden tot 110% van het sociaal minimum woont, vertoont een dalende trend (zie figuur 2.15). Wel lijken de cijfers te stabiliseren vanaf 2019. Eenzelfde beeld zien we ook bij kinderen in huishoudens tot 130% van het sociaal minimum (zie figuur B3.9 in Bijlage 3).
11 Daar waar staat “alle Zwolse kinderen”, bedoelen we Zwolse kinderen van 0-18 jaar, uitgezonderd de
kinderen die in een instelling of tehuis wonen. Als we spreken van “ouder/verzorger” bedoelen we de hoofdkostwinner van het huishouden. Dit zal in enkele gevallen iemand anders zijn dan de ouder of verzorger. 21/85
85
Figuur 2.15 Ontwikkeling aantal kinderen in huishoudens tot 110% van het sociaal minimum, 2015-2021
2.100
2.100
2015
2016
2.000
2.000
2017
2018
1.900
1.900
1.900
2019
2020
2021
Bron: CBS IIV
In figuur 2.16 staan enkele kenmerken van kinderen uit huishoudens tot 110% van het sociaal minimum weergegeven. Het meest opvallend is dat 63% van de kinderen uit deze huishoudens in een eenoudergezin woont, terwijl van alle kinderen in Zwolle 15% in een eenoudergezin woont. Dit zien we ook bij huishoudens tot 130% van het sociaal minimum (zie figuur B3.10 in Bijlage 3). Figuur 2.16 Kenmerken van kinderen in huishoudens tot 110% van het sociaal minimum, 2020
Alle huishoudens in Zwolle
leeftijd kind
Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
type huishouden
Datum
Minimahuishoudens in Zwolle
t/m 5 jaar
31
33
6 t/m 11 jaar
35
40
12 t/m 17 jaar
34
eenoudergezin
27
63
15
paar met kinderen
37
84
overig huishouden 1 0%
0
50%
100% 0%
50%
100%
Bron: CBS IIV
22/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
In figuur 2.17 is per wijk het aandeel kinderen in huishoudens tot 110% van het sociaal minimum aangegeven. Het aandeel kinderen dat in deze huishoudens woont, is het grootst in de wijken Holtenbroek en Diezerpoort. In beide wijken woont 20% van de kinderen in een huishouden met een laag inkomen. Dat is bijna drie keer zo veel als gemiddeld in Zwolle. Bij huishoudens tot 130% van het sociaal minimum bestaat de top 3 uit Holtenbroek (29%), Diezerpoort (28%) en Kamperpoort-Veerallee (20%), zie figuur B3.11 in bijlage 3. Figuur 2.17 Aandeel kinderen in huishoudens tot 110% van het sociaal minimum per wijk, 202012 Holtenbroek
20
80
Diezerpoort
20
80
Aa-landen
11
89
Kamperpoort-Veerallee
7
93
Binnenstad
6
94
Westenholte
5
95
Wipstrik
5
95
Assendorp
5
95
Ittersum
5
95
Schelle
5
96
Stadshagen
4
96
Buitengebied
3
97
Berkum 2
98
0%
50%
minimahuishouden
100%
geen minimahuishouden
Bron: CBS IIV
12 Hierbij wordt de wijkenindeling van het CBS gehanteerd.
23/85
85
Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
3
Huishoudens met langdurig laag inkomen in Zwolle
Datum
In dit hoofdstuk presenteren we gegevens over huishoudens met een langdurig laag inkomen in Zwolle. Deze gegevens zijn afkomstig uit het Integrale Inkomens- en Vermogensonderzoek (IIV) van het CBS. Dit betekent dat we hier de definitie van huishoudens met een langdurig laag inkomen hanteren die het CBS hanteert. Deze is: huishoudens die 4 jaar of langer een inkomen hebben tot 110% (of tot 130%) van het sociaal minimum. Ook voor deze gegevens geldt dat meestal het peiljaar 2020 is. Indien beschikbaar worden de voorlopige cijfers over 2021 vermeld. In bijlage 4, tabel B.4.2 staan voor verschillende jaren de kenmerken van huishoudens met een langdurig laag inkomen weergegeven.
Ontwikkeling in huishoudens met een langdurig laag inkomen In 2020 telde Zwolle 3.300 huishoudens met een langdurig laag inkomen tot 110% van het sociaal minimum. Dat is ruim de helft van alle 6.000 huishoudens met een laag inkomen. Van alle Zwolse huishoudens in 2020 behoort 6,3% tot de huishoudens met een langdurig laag inkomen (zie figuur 3.1). Dit aandeel ligt iets hoger dan het landelijk gemiddelde (6,0%). Het aandeel in Zwolle stijgt elk jaar licht, maar lijkt sinds 2019 te stabiliseren. Ook de voorlopige cijfers van 2021 duiden hierop. Zwolle telde in 2020 5.500 huishoudens met een langdurig laag inkomen tot 130% van het sociaal minimum. Ongeveer 10% van alle Zwolse huishoudens behoort tot een huishouden met langdurig een inkomen tot 130% van het sociaal minimum. Dat is vergelijkbaar met het landelijke gemiddelde. Figuur 3.1 Ontwikkeling percentage huishoudens met een langdurige laag inkomen tot 110% en 130% van het sociaal minimum, 2015-2021 Percentage (%) langdurige minimahuishoudens
3.1
14,0
12,0
130% 10
10,2
10,3
10,3
10,3
10,3
10,2
9,9
10
10,3
10,3
10,3
10,2
5,7
5,9
6,2
6,2
6,3
6,3
5,8
5,9
5,9
6
6
2017
2018
2019
2020
2021
10,0
8,0
6,0
4,0
9,4
110% 5,4 5,4
5,7
2,0 2015
2016
Zwolle (werkelijk)
Nederland (werkelijk)
Zwolle (voorlopig)
Nederland (voorlopig)
Bron: CBS IIV
24/85
85
Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
3.2
Huishoudens met langdurig laag inkomen naar kenmerken
Datum
Wanneer we naar de kenmerken van de huishoudens met een langdurig laag inkomen tot 110% van het sociaal minimum kijken, zien we dat eenpersoonshuishoudens zijn oververtegenwoordigd: bijna driekwart (73%) van de huishoudens met een langdurig laag inkomen is een eenpersoonshuishouden, terwijl 36% van alle Zwolse huishoudens een eenpersoonshuishouden is. Verder zien we in figuur 3.2 dat ouderen oververtegenwoordigd zijn: bij 30% van de huishoudens met een langdurig laag inkomen is de hoofdkostwinner 65 jaar of ouder, ten opzichte van 25% van alle huishoudens in Zwolle. Dit komt overeen met het beeld wat we zien bij huishoudens met een langdurig inkomen tot 130% van het sociaal minimum, alleen is de groep 65+ relatief groter dan bij de 110% van het sociaal minimum (40% versus 30%, zie figuur B3.12 in bijlage 3). Figuur 3.2 Verdeling huishoudens met langdurig laag inkomen tot 110% van het sociaal minimum, diverse kenmerken, 2020
Alle huishoudens in Zwolle
leeftijd hoofdkostwinner
type huishouden
eenpersoonshuishouden
Minimahuishoudens in Zwolle
36
73
eenoudergezin 7
12
paar zonder kinderen
28
9
paar met kinderen
27
6
overig huishouden 1
0
t/m 24 jaar 2
0
25 t/m 44 jaar
35
30
45 t/m 64 jaar
38
39
65 jaar of ouder
30
25
0%
50%
100%
0%
50%
100%
Bron: CBS IIV
3.3
Huishoudens met langdurig laag inkomen naar inkomensbron Voor het grootste deel van de huishoudens met een langdurig inkomen tot 110% van het sociaal minimum (88%) zijn sociale voorzieningen of een pensioen de voornaamste bron van inkomen. Terwijl dit het geval is bij 31% van alle huishoudens in Zwolle (zie figuur 3.3). Bij huishoudens met een langdurig inkomen tot 130% van het sociaal minimum is dit 84%, maar deze huishoudens hebben vaker een inkomen vanuit pensioen (40% versus 30%, zie figuur B3.13 in Bijlage 3). 25/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Dat huishoudens met een werkloosheidsuitkering geen deel uitmaken van de huishoudens met een langdurig laag inkomen komt doordat dit type uitkeringen maximaal een duur van twee jaar heeft. Figuur 3.3 Verdeling huishoudens met langdurig laag inkomen tot 110% van het sociaal minimum naar inkomensbron, 2020
Alle huishoudens in Zwolle werknemer
Inkomensbron
zelfstandige
Minimahuishoudens in Zwolle
58
3
7
3
uitkering werkloosheid
1
0
uitkering arbeidsongeschiktheid
3
6
pensioen
25
30
uitkering sociale voorziening 6
0%
58
50%
100%
0%
50%
100%
Bron: CBS IIV
3.4
Kinderen in huishoudens met langdurig laag inkomen In Zwolle groeit 3,9% van de kinderen op in een huishouden met een langdurig laag inkomen tot 110% van het sociaal minimum. Dit zijn 1.000 kinderen. De voorlopige cijfers van 2021 zijn gelijk aan het landelijke percentage (zie figuur 3.4). Bij huishoudens die langdurig een inkomen tot 130% van het sociaal minimum hebben, gaat het om een percentage van 6,2%. Dat is iets lager dan het landelijke gemiddelde. De voorlopige cijfers laten in Zwolle wel een lichte toename zien.
26/85
85
Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Figuur 3.4 Ontwikkeling percentage kinderen in huishoudens met langdurig laag inkomen tot 110% en 130% van het sociaal minimum, 2015-2021 10
Percentage (%) kinderen in minimahuishoudens
Datum
8
6
130% 6,7
6,7
6,6
6,5
6,5
110% 3,9
6,0 4,0
6,2 3,9
6,2 3,9
6,1 3,9
6,2 4,0
3,8
3,7
3,8
3,7
3,7
3,9
2015
2016 2017 Zwolle (werkelijk)
2018
2019 2020 Nederland (werkelijk)
6,1
6,6
4
6,6 6,4 4,0 4,0
2
0
Nederland (voorlopig)
2021
Zwolle (voorlopig)
Bron: CBC IIV
27/85
85
Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
4
Bereik van inkomensondersteunende regelingen in Zwolle
Datum
In dit hoofdstuk gaan we in op het gebruik van de verschillende Zwolse regelingen die erop gericht zijn om armoede te verzachten en verminderen. Het gaat om de volgende regelingen, waar steeds een afzonderlijke paragraaf aan wordt gewijd: 1) bijstand, 2) bijzondere bijstand, 3) zorgkostenregeling, 4) individuele inkomenstoeslag, 5) participatiefonds, 6) studietoeslag, 7) energietoeslag, 8) diverse regelingen voor kinderen, 9) noodfonds en 10) voedselbank. Het gebruik van de gemeentelijke regeling Kwijtschelding belastingen is niet opgenomen in deze monitor. De reden hiervoor is dat het lastig is om de doelgroep van deze regeling in beeld te brengen. Bij deze regeling moet namelijk rekening worden gehouden met het vermogen van de aanvrager en diverse fiscale toeslagen, en deze gegevens zijn niet voorhanden. Waar mogelijk geven we de gebruikscijfers weer voor de periode 2014 – 2022.
4.1
Bijstand Op grond van de Participatiewet verstrekt de gemeente Zwolle bijstandsuitkeringen aan inwoners voor noodzakelijke kosten zoals huur, elektriciteit en voeding. Deze ondersteuning is tijdelijk. Iemand die een beroep doet op de gemeente voor een bijstandsuitkering zet zich in om, zo snel en zo veel als mogelijk is, weer zelf voldoende inkomsten te krijgen om het levensonderhoud te bekostigen. In bijlage 5 staan gegevens over de ontwikkelingen in de tijd van het aantal bijstandsuitkeringenben redenen voor in- en uitstroom weergegeven.
4.1.1
Aantal bijstandsuitkeringen, bijstandsontwikkeling en bijstandspopulatie Het aantal bijstandsuitkeringen in Zwolle nam in de afgelopen twee jaar af van 3.630 bijstandsuitkeringen aan het begin van 2021 naar 3.400 bijstandsuitkeringen aan het begin van 2023 (zie figuur 4.1). Tussen 2020 en 2021 nam het aantal bijstandsuitkeringen juist toe (met 237). De IOAW/IOAZ13 uitkeringen zitten hier niet bij. Het aantal IOAW-uitkeringen daalt sinds 2019 gestaag van 222 in 2019 naar 142 in 2023. Een aantal jaren geleden is in de IOAW als extra wettelijke bepaling opgenomen dat men moet zijn geboren vóór 1965 om in aanmerking te komen voor een IOAW/IOAZ uitkering. Dit is waarschijnlijk een belangrijke verklaring voor de daling. We zien het aandeel bijstandsuitkeringen met een duur van meer dan 3 jaar gestaag oplopen. In 2016 was dat nog 46% en in het begin van 2023 heeft 62% van de bijstandsuitkeringen een duur van meer dan 3 jaar. Het aandeel bijstandsuitkeringen lijkt ten opzichte van het jaar daarvoor wel te stabiliseren.
13 IOAW is een uitkering voor werklozen die vóór 1 januari 1965 zijn geboren en na hun
50e jaar werkloos zijn geworden. IOAZ is een uitkering voor oudere zelfstandig ondernemers die stoppen met hun onderneming wegens te weinig inkomsten. 28/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Figuur 4.1 Aantal bijstandsuitkeringen naar soort en duur, peildatum 1 januari 4.000
3.500 3.000 2.500 2.000 1.500 1.000 500 0
duur uitkering
soort uitkering
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
Bron: gemeente Zwolle
In tabel 4.1 is te zien dat bijna driekwart (72%) van de bijstandsafhankelijke huishoudens (incl. IOAW/IOAZ) alleenstaanden zijn. Bij een groot aandeel van de bijstandsafhankelijke huishoudens (28%) is de hoofdbewoner 55 jaar of ouder. In de afgelopen jaren is dit niet tot nauwelijks gewijzigd. Tabel 4.1 Bijstandspopulatie naar leefvorm en leeftijd op 1 januari 2023 % Leefvorm
Leeftijd
Totaal
Aantal
2019
2021
2023
2023
Gehuwd / Samenwonend
14%
13%
13%
472
Alleenstaande
71%
72%
72%
2.556
Alleenstaande ouder
16%
15%
14%
509
t/m 26 jaar
14%
16%
16%
561
27 t/m 34 jaar
16%
15%
15%
524
35 t/m 44 jaar
20%
20%
19%
676
45 t/m 54 jaar
24%
23%
22%
778
55 jaar en ouder
27%
27%
28%
998
100%
100%
100%
3.537 29/85
85
Datum Titel
4.1.2
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Instroom en uitstroom bijstand Naast het bijstandsvolume is het interessant om te bekijken hoe de instroom en uitstroom van de bijstand zich de afgelopen jaren hebben ontwikkeld. In figuur 4.2 is te zien dat in 2020 de instroom fors toenam. Dit had te maken met de start van de coronacrisis. Maar we zien ook dat in 2021 de instroom juist weer fors is gedaald. Dit is vermoedelijk dankzij enkele fiscale overheidsmaatregelen en het corona steunpakket. Tussen 2021 en 2022 is de instroom ongeveer gelijk gebleven. De uitstroom is in 2022 lager dan in 2021, terwijl de uitstroom daarvoor een aantal jaren nauwelijks veranderde. In 2022 was de uitstroom wat hoger dan de instroom. Figuur 4.2 Instroom en uitstroom bijstand, 2016-2022
1.142 995
989 883
924
957
963
813 865
899
748 893
746 785
2016
2017
2018 Instroom
2019
2020
2021
2022
Uitstroom
Bron: gemeente Zwolle
We hebben ook de reden van de instroom en uitstroom uit de bijstand geanalyseerd. Daarbij zijn de CBS categorieën samengevoegd tot voor Zwolle relevante categorieën (zie bijlage 2, tabellen B.1 en B.2 voor de keuzes die daarbij zijn gemaakt). In figuur 4.3 is te zien dat in 2020 het wegvallen van overige inkomsten en het wegvallen van inkomsten uit werk de meest voorkomende redenen waren voor instroom in de bijstand. Dit ten gevolge van (de start van) de coronacrisis. Het bleek een tijdelijk effect, want in 2021 en 2022 zien we het belang van deze redenen afnemen. Het wegvallen van werk en overige inkomsten blijven wel de belangrijkste redenen voor instroom in de bijstand.
30/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Figuur 4.3 Reden instroom bijstand, 2016-2022
300
250
200
150
100
50
0
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Bron: gemeente Zwolle
In figuur 4.4 is te zien dat uitstroom naar werk veruit de meest voorkomende reden is voor uitstroom uit de bijstand, gevolgd door verhuizingen naar een andere gemeente. Het aantal keer dat uitstroom uit de bijstand plaats vond wegens het vinden van werk, is in 2022 weer afgenomen in vergelijking met 2021.
31/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Figuur 4.4 Reden uitstroom bijstand, 2016-2022
500 450 400 350 300 250 200 150
100 50 0
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Bron: gemeente Zwolle
In figuur 4.5 is te zien dat jongeren tot en met 26 jaar het grootste aandeel hebben in de instroom in de bijstand in de afgelopen zeven jaar. In 2020 zag je bij alle leeftijdsgroepen tot 45 jaar een toename in de instroom. In 2021 zie je dat de instroom bij die leeftijdsgroepen weer terug is op het niveau van 2019, of zelfs iets daaronder. Alleen onder de 35 t/m 44-jarigen is de instroom in 2022 weer toegenomen. De leeftijdsgroepen 45 t/m 54 jaar en 55 jaar en ouder zijn de kleinste groepen bij de instromers. Het aantal instromers in die categorieën vertoont bovendien een dalende trend.
32/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Figuur 4.5 Leeftijd bij instroom bijstand, 2016-2022
450 400 350 300 250 200 150 100 50
0 t/m 26 jaar
27 t/m 34 jaar 35 t/m 44 jaar 45 t/m 54 jaar
2016
2017
2018
2019
2020
2021
55 jaar en ouder 2022
Bron: gemeente Zwolle
In figuur 4.6 is te zien dat de groep t/m 26 jaar ook het grootste aandeel in de uitstroom uit de bijstand heeft. De uitstroom bij de leeftijdscategorie 27 tot 35 jaar en 45 tot 55 jaar is aan het afnemen.
Figuur 4.6 Leeftijd bij uitstroom bijstand, 2016-2022
300 250 200 150 100 50 0 t/m 26 jaar 2016
27 t/m 34 jaar 35 t/m 44 jaar 45 t/m 54 jaar 2017
2018
2019
2020
2021
55 jaar en ouder 2022
Bron: gemeente Zwolle
33/85
85
Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
4.2
Bijzondere bijstand
Datum
Wie als gevolg van bijzondere onvoorziene omstandigheden extra noodzakelijke kosten heeft en deze niet zelf kan betalen, kan bijzondere bijstand aanvragen. Voor deze vorm van ondersteuning is het niet goed mogelijk om de omvang van de doelgroep te bepalen. Het is namelijk niet bekend hoeveel huishoudens met een hoger inkomen, vanwege hun uitgavenverplichtingen, in aanmerking kunnen komen voor bijzondere bijstand. Daarom geven we alleen de gebruikscijfers weer. In 2022 maakten 2.342 huishoudens minimaal 1 keer gebruik van de bijzondere bijstand (zie tabel 4.2). Dit is een daling van 8% ten opzichte van 2021. Het is voor het eerst sinds 2014 dat de gebruikersaantallen van de bijzondere bijstand zijn gedaald. Het aandeel Zwolse huishoudens dat gebruik maakt van bijzondere bijstand, is de laatste jaren echter vrij stabiel. In 2020 maakte 3,4% van de Zwolse huishoudens gebruik van bijzondere bijstand. Tabel 4.2 Gebruik bijzondere bijstand Doel
Een bijdrage te leveren aan de draagkracht van Zwollenaren die bepaalde noodzakelijke kosten vanwege bijzondere omstandigheden niet zelf kunnen opbrengen
Doelgroep
Alle Zwolse huishoudens
Aantallen Gebruikers: Bewindvoeringskosten Kosten woonvoorzieningen Medische kosten Overige BB Totaal
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
880 412 238 615
1.059 431 250 624
1.162 491 234 695
1.314 431 229 750
1.409 433 262 765
1.475 350 320 740
1.517 355 425 814
1.504 419 449 880
1.442 336 462 794
1.671
1.895
2.014
2.188
2.293
2.325
2.423
2.542
2.342
In tabel 4.3 staan de kenmerken van de huishoudens die in 2022 bijzondere bijstand ontvingen. We zien dat eenpersoonshuishoudens relatief vaak gebruik maken van bijzondere bijstand. Dit is niet verwonderlijk aangezien deze groep ook sterk vertegenwoordigd is binnen de Zwolse huishoudens met een laag inkomen. Daarnaast maken jongeren t/m 24 jaar relatief vaak gebruik van bijzondere bijstand. Dit kan voor een deel te maken hebben met het feit dat uitwonende jongeren tot 21 jaar, die geen beroep kunnen doen op hun ouders, extra bijzondere bijstand ontvangen van de gemeente voor hun levensonderhoud.
34/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Tabel 4.3 Huishoudens met bijzondere bijstand (BB) naar type huishouden, in 2022, peildatum 1-1-2023* % BB
% Zwolle
eenpersoonshuishoudens
59
37
paar zonder kinderen
9
28
paar met kinderen
12
25
eenoudergezin
16
6
overig
5
3
Samenstelling
Leeftijd hoofdbewoner t/m 24 jaar
11
4
25 t/m 44 jaar
45
36
45 t/m 64 jaar
36
35
65 jaar e.o.
7
25
niet-westerse landen
32
9
westerse landen geen migratieachtergrond
7 61
7 83
Migratieachtergrond
4.3
Zorgkostenregeling Per 1 januari 2022 is er een nieuwe regeling van start gegaan: de Zorgkostenregeling. Onderdeel van de nieuwe zorgkostenregeling is dat de gemeente deels meebetaalt aan het verbruikte eigen risico. Ook krijgen chronisch zieken en mensen met een laag inkomen via deze regeling een vergoeding voor de hoge zorgkosten. Inwoners met een laag inkomen krijgen hiermee elk najaar hulp bij het kiezen van de juiste zorgverzekering, aansluitend bij de persoonlijke zorgbehoefte. Zo betalen inwoners alleen voor de zorg die zij werkelijk nodig hebben. De zorgkostenregeling is voor inwoners met een inkomen tot 130% van het sociaal minimum. In 2022 werd de zorgkostenregeling toegekend aan 3.909 inwoners (zie tabel 4.4).
35/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Tabel 4.4 Gebruik Zorgkostenregeling Doel Een bijdrage te leveren in de meerkosten of het verbruiken van de kosten van het eigen risico bij inwoners met chronische ziekte en/of lichamelijke beperking. Doelgroep
Inwoners wie het inkomen niet hoger is dan 130% van de bijstandsnorm en die hoge zorgkosten hebben.
Aantallen toegekend* hoge zorgkosten**
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
407
497
495
571
1.030
1.060
1.523 2.272
vergoeding eigen risico
* Aantallen van toegekende aanvragen hebben betrekking op het jaar waarin uitbetaling van de tegemoetkoming plaats heeft gevonden. Hierdoor is er geen direct verband te leggen tussen aangevraagde en toegekende aanvragen. Deze reeks geeft een beeld van het bereik van de doelgroep. **Tussen 2016 en 2021 werden hoge zorgkosten vergoed via de regeling tegemoetkoming hoge zorgkosten.
4.4
Individuele inkomenstoeslag De Individuele inkomenstoeslag (IIT) wordt verstrekt aan huishoudens die drie jaar of langer een inkomen hebben van niet meer dan 110% van het wettelijk sociaal minimum14. Het bedrag is vrij besteedbaar, maar wordt wel als een middel gezien bij de aanschaf of vervanging van duurzame gebruiksgoederen, zoals een bankstel, koelkast of wasmachine. In 2022 maakten 2.592 huishoudens gebruik van de individuele inkomenstoeslag (zie tabel 4.6). Dit is ongeveer 2% meer dan in 2021. Kijken we naar het aandeel huishoudens, dan zien we dat in 2022 4,1% van de Zwolse huishoudens een individuele inkomenstoeslag ontving. Tabel 4.6 Gebruik individuele inkomenstoeslag Doel Financiële tegemoetkoming voor Zwolse huishoudens die langdurig op een minimuminkomen zijn aangewezen. Doelgroep
Aantallen Gebruikers
Huishoudens waarvan hoofdaanvrager tussen de 21 en AOW-gerechtigde leeftijd is, met minimaal 3 jaar een inkomen tot 110% van het sociaal minimum*.
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
1.954 1.921 2.321 2.364 2.486 2.670 2.616 2.754 2.546 2.592 huishoudens
* Daarnaast zijn er nog enkele voorwaarden, zoals de hoogte van het vermogen
14 Daarnaast zijn er nog enkele voorwaarden, zoals de hoogte van het vermogen.
36/85
85
Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
4.5
Participatiefonds
Datum
Als een inwoner een laag inkomen heeft, lang ziek is of een beperking heeft, is het vaak moeilijk om rond te komen. Meestal blijft er weinig geld over voor zaken als theaterbezoek of een lidmaatschap bij een sportvereniging. Om het mogelijk te maken dat inwoners toch kunnen meedoen aan culturele, maatschappelijke of sportieve activiteiten, is er sinds 2017 het Participatiefonds. Volwassenen tot de AOWgerechtigde leeftijd met een laag inkomen kunnen een tegemoetkoming krijgen in de kosten voor zaken zoals een lidmaatschap Stadkamer, vervoer, entree voor een sportgelegenheid, een lidmaatschap van een sportvereniging of een museumkaart. Een volwassene kan voor maximaal twee soorten kosten een bijdrage krijgen. Per kostensoort is de bijdrage € 60,-. In tabel 4.8 is te zien dat in 2022 3.198 huishoudens een bijdrage hebben gekregen uit het Participatiefonds. Dit is het hoogste aantal sinds het Participatiefonds is gestart. Het aantal toekenningen stijgt elk jaar (met uitzondering van 2019). Tabel 4.8 Gebruik Participatiefonds Doel Een bijdrage te leveren in de meerkosten voor maatschappelijke participatie van volwassenen Doelgroep
Aantal gebruikers toegekend
4.6
Huishoudens met een inkomen tot 110% van het sociaal minimum (van 18jaar tot AOW gerechtigde leeftijd) en chronisch zieken met een inkomen tot 130% van het sociaal minimum 2017 1.668
2018 2.846
2019 2.502
2020 2.663
2021 2.732
2022 3.198
Studietoeslag Studenten die door ziekte of een beperking naast hun studie onvoldoende kunnen bijverdienen, kunnen sinds 2022 een studietoeslag aanvragen. Deze wordt maandelijks uitgekeerd. In 2022 ontvingen 33 studenten een studietoeslag.
4.7
Energietoeslag De energieprijzen van gas en elektriciteit zijn in 2022 onverwachts flink gestegen. Hierdoor hebben steeds meer mensen moeite om hun energierekening te betalen. Ter compensatie van de hoge energieprijzen zijn gemeenten belast met de uitvoering van de energietoeslag. We hebben in 2022 de energietoeslag van €1.300 beschikbaar gesteld voor de Zwolse inwoners met een inkomen tot 130% van het sociaal minimum, inclusief de uitwonende studenten en kostendelers. Vanuit het Rijk is de mogelijkheid geboden om €500 van de energietoeslag 2023 toe te voegen aan de energietoeslag van 2022. Voorwaarde hiervoor was dat werd uitbetaald op basis van dezelfde criteria als in 2022. Hier heeft Zwolle gebruik van gemaakt, waardoor aanvragers van de energietoeslag 2022 in maart 2023 nogmaals €500 hebben ontvangen. Na vaststelling van de wet omtrent de energietoeslag 2023 wordt het mogelijk om het resterende bedrag van €800 uit te betalen. De vaststelling van de wet is vermoedelijk ergens in najaar 2023.
37/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Het bereik van inwoners was hoog. In totaal is de energietoeslag 2022 verstrekt aan 10.588 inwoners. Dit zijn dus alle inwoners die een energietoeslag hebben gekregen, ongeacht het moment waarop ze dat kregen (dit kon ook in 2023 zijn).
4.8
Regelingen voor kinderen
4.8.1
Kindregeling Vanaf 2021 heeft de gemeente Zwolle een Kindregeling (opvolger van de scholierenregeling en vergoeding voor kunst en cultuur via ST Meedoen). De Kindregeling is er voor kinderen uit huishoudens met een laag inkomen om financiële drempels voor sociale participatie weg te halen. Het doel is om zoveel mogelijk kinderen uit huishoudens met een laag inkomen te laten participeren om te voorkomen van doorwerking van armoedesituaties in opgroeien, opvoeden en de ontwikkeling van kinderen en jongeren. Met de Kindregeling wordt een financiële bijdrage gegeven voor kosten op het gebied van schoolspullen, cultuur en uitjes. Voor kinderen op het Primair Onderwijs is de inkomensgrens 110% van het sociaal minimum en voor kinderen op Voortgezet Onderwijs en klas 1 en 2 van het MBO (tot 17 jaar) 130% van het sociaal minimum. In 2022 zijn er 824 aanvragen voor de Kindregeling gedaan. Dat is iets minder dan in 2021, toen werden er 890 aanvragen gedaan. Vanaf januari 2023 is de Kindregeling doorontwikkeld waardoor nog meer kinderen hier recht op hebben en er eenvoudiger gebruik van kunnen maken. De inkomensgrens voor kinderen op het Primair Onderwijs is verhoogd tot 130% van het sociaal minimum. Er kan vanaf 2023 één aanvraag voor meerdere kinderen in een huishouden gedaan worden. Ook is het Kindloket Zwolle sinds begin 2021 operationeel.
Het Kindloket is een loket waar verschillende regelingen op één plek worden aangeboden. Ouders, verzorgers, maar ook professionals kunnen de regelingen via de site Kindloket.nl vinden en aanvragen.
4.8.2
Sport- en cultuuractiviteiten en vakanties Om ervoor te zorgen dat alle kinderen zich kunnen ontplooien, ongeacht de financiële situatie van het gezin waarin ze opgroeien, zijn er regelingen voor kinderen van ouders met een laag inkomen om te participeren in sport- en cultuuractiviteiten. Ook zijn er vakantiemogelijkheden, zoals een zeilkamp. Jeugdfonds Sport Zwolle Stichting Jeugdfonds Sport Zwolle is bestemd voor kinderen en jongeren in de leeftijd van 4 tot 18 jaar die om financiële redenen geen lid kunnen worden van een sportvereniging. Vanaf 2021 kan deze regeling worden aangevraagd bij het Kindloket. In 2022 zijn 571 kinderen geholpen door het Jeugdfonds Sport in Zwolle. Dit is meer dan in 2019 en 2020 (zie tabel 4.10).
38/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
Tabel 4.10 Gebruik Jeugdfonds Sport Doel Kinderen uit huishoudens met een laag inkomen financieel ondersteunen zodat ze in staat worden gesteld om te kunnen sporten. Doelgroep Kinderen die leven in een huishouden met een laag inkomen. Inkomensgrens is afhankelijk van de leeftijd kinderen: - bij leeftijd kinderen tussen 4* tot en met 11 geldt een inkomensgrens tot 110% van het sociaal minimum; - bij leeftijd kinderen van 12 tot en met 17 geldt een inkomensgrens tot 130%* van het sociaal minimum. Aantallen Toegekende aanvragen
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
324
391
444
452
503
487
465
490
526
571
*In 2017 is de leeftijdsgrens verruimd van 6-16 naar 4-18. In 2019 is voor kinderen tussen 12 en 18 jaar de inkomensgrens verhoogd naar 130%.
Vanaf januari 2023 de regeling doorontwikkeld waardoor nog meer kinderen hier recht op hebben en er eenvoudiger gebruik van kunnen maken. Vanaf 2023 geldt een inkomensgrens tot 130% voor alle kinderen en is de doelgroep uitgebreid met jongeren vanaf 18 jaar tot en met 23 jaar.
Stichting Jeugdeducatiefonds Het Jeugdeducatiefonds is sinds 2019 actief in de gemeente Zwolle. Eerder ontving het jeugdeducatiefonds cofinanciering vanuit het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Die cofinanciering is echter beëindigd en wij hebben dit sinds 2022 overgenomen. We verlenen subsidie aan het Jeugdeducatiefonds met als doel het bevorderen van gelijke kansen voor kinderen die opgroeien in financieel niet draagkrachtige huishoudens door ondersteuning van scholen. De ondersteuning betreft scholen met een hoog percentage kinderen die opgroeien vanuit achterstandsituaties, waar geldgebrek een belemmering is in de ontwikkeling van kinderen. Scholen kunnen dan een beroep doen op het Jeugdeducatiefonds, zodat kinderen uit financieel niet draagkrachtige gezinnen ook de kans krijgen om hun talenten maximaal te ontwikkelen. Uitgangspunt is dat armoede nooit een belemmering mag zijn voor talentontplooiing. Hoe werkt het? Vanaf 2022 is er ruimte om 8 scholen te laten aansluiten. De aangesloten school doet aanvragen voor interventies bij het Jeugdeducatiefonds op verschillende leefgebieden. Dit kan bijvoorbeeld de inzet van een training sociale vaardigheden of een training gezond eten & bewegen zijn, maar ook de aanschaf van een laptop of leerpakket.
Het gaat om de volgende scholen: de Toonladder, de Twijn, het Stroomdal, het Carillon, de Springplank, IKC De Wieden, SBO De Sluis en SBO Facet.
Vakanties Voor inwoners met een laag inkomen is het niet altijd mogelijk om op vakantie te gaan. In Nederland zijn er verschillende mogelijkheden voor mensen met een minimuminkomen om toch op vakantie te gaan. Een voorbeeld daarvan is de vakantiebank (www.vakantiebank.nl). 39/85
85
Datum Titel
September 2023 Armoede- en Schulden Monitor Zwolle 2023
In Zwolle is er een breed aanbod voor dit soort vakanties. Gemeente Zwolle heeft met twee partijen een subsidierelatie: • Stichting Weekje Weg • Stichting de Ruime Wind Stichting Weekje Weg biedt vakanties aan voor alleenstaanden en gezinnen. Ook worden vakanties voor de jeugd alleen aangeboden. Stichting De Ruime Wind biedt zeilkampen aan voor kinderen. In 2022 zijn 40 gezinnen met een bijdrage van Stichting Weekje Weg op vakantie geweest (zie tabel 4.12). In verband met de coronacrisis zijn de zeilkampen van stichting De Ruime Wind in 2020 niet doorgegaan. In 2021 wel (deels) weer. Er zijn 18 kinderen in 2021 mee geweest. Over 2022 zijn er helaas nog geen cijfers binnen. Tabel 4.12 Gebruik Stichting Weekje Weg en Stichting De Ruime Wind Stichting Weekje Weg*
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Aantal gezinnen
40
40
39
39
40
34
38
40
Aantal alleenstaanden