Document · PDF

3. ECONOMIE - B3 - Economische bouwsteen Zwolle_Onderzoeksrapport

Raad Besluitvormingsronde 21 mei 2024, gemeente ZwolleBij agendapunt: Oogst bouwstenen aanvulling Omgevingsvisie10.160 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Economische bouwsteen Zwolle Onderzoeksrapport

In opdracht van: Gemeente Zwolle Buck Consultants International 27 februari 2024

Hoofdstuk 1 Inleiding Aanleiding

Leeswijzer

De gemeente Zwolle heeft de ambitie om - in nauwe samenspraak met de Regio Zwolle - een stedelijke economie te ontwikkelen gericht op een duurzaam en inclusief verdienvermogen van ondernemers, op een circulair en duurzame wijze, waarbij bewuster wordt voorgesorteerd op de samenleving van de toekomst. Om dat te realiseren wordt ingezet op noodzakelijke transities.

Hoofstuk 2: Beleidscontext

De huidige Omgevingsvisie van de gemeente, met daarin reeds een beeld/koers voor de periode tot 2030, wordt op een viertal onderdelen aangevuld. Eén van deze aanvullingen betreft de bouwsteen economie. Effecten op en uit de regio, zoals de extra toevoeging van woningen, hebben gevolgen voor de stedelijke economie waar Zwolle vol op inzet. Deze gevolgen vragen om een ruimtelijke vertaling. Het doel van de gemeente Zwolle is om verder door te ontwikkelen als klimaatbestendige woon- en werkgemeente na 2030, richting 2040. Daarvoor moeten, in samenspraak met de regio Zwolle, ruimtelijk-economische keuzes worden gemaakt. Hiertoe heeft de gemeente BCI gevraagd een bouwsteen economie op te stellen. Deze economische bouwsteen laat zien waar Zwolle vandaan komt en geeft inzicht in beïnvloedingsfactoren.

Helder beeld van de beleidscontext op basis van beschikbare documentatie Hoofdstuk 3: Zwolle in regionaal perspectief Inzichten op landelijke en regionale schaal. Deze uitgangspunten staan aan de basis van verschillende ontwikkelfilosofieën Hoofdstuk 4: Economische structuur en ruimtegebruik Zwolle

Feitelijke uitgangssituatie van de economie en het vestigingsklimaat Hoofdstuk 5: Opgaven voor werken Uitwerking van belangrijkste trends en ontwikkelingen, met focus op economische speerpunten en ruimtevraag vanuit de economie Hoofdstuk 6: Ruimtelijke opgave 2040 Ruimtelijke doorvertaling van de opgave voor werken, met uitwerking op hoofdlijnen langs drie ontwikkelfilosofieën van het type stad en economie dat je kunt/wilt zijn

Hoofdstuk 2 Beleidscontext Om ontwikkelingen in Zwolle in perspectief te kunnen plaatsen, zijn een aantal beleidsdocumenten geanalyseerd. Het gaat om het Economisch Perspectief Zwolle, Uitvoeringsagenda Economisch Perspectief, de Omgevingsvisie, de Verstedelijkingsstrategie en het Coalitieakkoord. Deze documenten staan in verhouding tot elkaar. Waar komt Zwolle vandaan? A. Economisch perspectief Zwolle (2021) - Realisatie van Zwolse Economisch Perspectief met 3 speerpunt sectoren: ontwikkelen naar een stedelijke economie. B. Uitvoeringsagenda Economisch perspectief (2022) - Per sector uit het Economisch Perspectief worden actielijnen genoemd met als doel om stevige netwerken te creëren waarin samenwerking, innovatie, onderzoek en kennisdeling centraal staan C. Omgevingsvisie (2021) - Beschrijft de koers voor de leefomgeving van Zwolle. Deze visie helpt stappen te zetten in de ontwikkeling van Zwolle ten aanzien van leefbaarheid, klimaat, duurzaamheid en economie

D. Verstedelijkingsstrategie regio en stad Zwolle (2021) - Groei van de stad – meer inwoners. Ook meer banen? Regio groeit meer woningen en +20.000 arbeidsplekken. E. Coalitie akkoord (2022) - ‘Samen naar een waarde(n)volle toekomst voor Zwolle’, start van de doorontwikkeling van Regio Zwolle (netwerksamenwerking) F. Samenvattend beeld - wat nemen we mee uit de beleidsdocumenten?

A) Economisch perspectief Zwolle

De Regio Zwolle maakt een economische schaalsprong en de stad Zwolle fungeert hierin als vliegwiel. Daarom staat in dit document de stad centraal. Zwolle staat bekend als een ‘allround’ economie, maar voor verdere economische groei, robuustheid en toekomstbestendigheid, is focus nodig. In dit Economisch Perspectief is daarom de keuze gemaakt om te investeren in drie groeiende sectoren die passen bij het karakter van de stad: ICT & e-commerce, health en de creatieve en slimme (maak-)industrie. Zwolle heeft met haar ligging een duidelijke centrumfunctie voor de regio en als onderdeel van het Stedelijk Netwerk van Nederland. Vanuit het belang van een sterke concurrentiepositie is het voor Zwolle van belang om niet alleen te kijken naar het toevoegen van banen. Voor een toekomstbestendige economie is het wenselijk om ook te kijken naar hoe er ook voor groei kan worden gezorgd van werkgelegenheid met een hogere toegevoegde waarde. Ruim een derde van de mensen werken bij een bedrijf waar meer dan 250 mensen werken. Dit maakt Zwolle kwetsbaarder voor het vertrek van deze grotere bedrijven. Zwolle heeft de ambitie om als onderdeel van Regio Zwolle de vierde economische regio van Nederland te worden en onderdeel te zijn van de economische hoofdstructuur van Nederland.

Dit wil Zwolle doen door te groeien met kwaliteit , te ondernemen met impact en in te zetten op een kennisintensieve economie.

B) Uitvoeringsagenda Economisch perspectief

In het Economisch Perspectief zijn verschillende lijnen benoemd van waaruit een bijdrage wordt geleverd aan de economische agenda. Eén van de lijnen is het versterken van groeisectoren tot groeiclusters. In de Uitvoeringsagenda worden per sector actielijnen genoemd met als doel om stevige netwerken te creëren waarin samenwerking, innovatie, onderzoek en kennisdeling centraal staan. Maakindustrie

▪

Onderdeel slimme maakindustrie: focus op ontwikkeling van het plan ‘Slimme maakindustrie Regio Zwolle’, doorontwikkeling Perron038 en Polymer Science Park (PSP), versterken van de Startupincubator ZWINC en onderzoek naar de haalbaarheid van een scale-up faciliteit in Zwolle;

▪

Onderdeel creatieve maakindustrie: doorontwikkeling en professionalisering van de brancheorganisatie, uitvoering wervingscampagne en activatie achterban, zichtbaarheid, netwerkvorming en verbinding in de stad en (gezamenlijke) huisvesting in de Spoorzone.

Health

Ontwikkelen van een netwerk van de regionale Health sector en businessclusters, versterken van kennisdeling en samenwerking in de sector, branding & promotie Health sector Regio Zwolle en onderzoek naar de kansen voor realisatie van een field lab / living lab Health. ICT Ontwikkelen van een gezamenlijke sectorvisie en -ambitie, ontwikkeling van een integrale jaarprogrammering van bijeenkomsten & workshops, uitwerken internationaal congres over ICT / Ecommerce en onderzoek naar een field lab / living lab ICT en E-Commerce

C) Omgevingsvisie

Zwolle heeft veel kwaliteiten voor een goede economie. De economie is divers, met veel banen in veel sectoren. De Economische Effectrapportage (zie ook volgende pagina), opgesteld op basis van de Ontwerp Omgevingsvisie, leert dat Zwolle doorlopend aandacht moet hebben voor het economisch profiel. Zwolle dient hierbij rekening te houden met relatie met en afhankelijkheden van de regionale economie. De Zwolse economie is gebaat bij randvoorwaarden die bedrijvigheid mogelijk maken, zoals bereikbaarheid, de ruimte om te vestigen en milieu die een doorslaggevende factor kunnen zijn. Voldoende en kwalitatieve banen zijn belangrijk voor het inkomen van inwoners en voor de economische vitaliteit van de gemeente. In de Omgevingsvisie wordt gesteld dat Zwolle de economie wil versterken voor clusters rond gezondheidszorg, ict/e-commerce en de creatieve industrie. De gemeente ziet ruimte voor groei van de logistieke sector, mede in het licht van deelname in de Port of Zwolle en de regionale potentie van Hessenpoort, mogelijk met een railterminal op de lange termijn. Zwolle stimuleert innovatie en nieuwe bedrijvigheid en kijkt daarbij ook naar de koppeling met maatschappelijke thema’s. Het belang om jong, breed opgeleid talent en kenniswerkers in Zwolle te houden en naar Zwolle te trekken is groot.

Om interessant te zijn voor deze groep werkt Zwolle aan creatief en vernieuwend aanbod op het gebied van wonen, werken en vrije tijd. In Zwolle opgeleide studenten onderscheiden zich door kwaliteit in samenwerken, ondernemen en grens ontkennend denken. Met deze talenten kunnen nieuwe bedrijven in Zwolle ontstaan, bestaande bedrijven verder groeien en komen ondernemingen naar Zwolle om zich hier te vestigen. Dit vraagt onder andere dat in belangrijke gebiedsontwikkelingen rekening gehouden wordt met ruimte voor verschillende typen bedrijvigheid en met nieuwe bedrijfs- en kantorenconcepten.

De grote bedrijventerreinen, zoals Hessenpoort, Marslanden en Voorst hebben en houden ieder hun eigen profiel. Aan de hand van diverse profielen wordt ingezet op verschillende ambities in Zwolle: Gebied

Dynamisch centrum (bestaand en gewenst) Stedelijk gebied (buurten rondom het centrum) Levendige gebieden: winkelcentra, ontmoetingsplekken en evenementenlocaties

Terrein

Profiel

Marslanden

Gemengd bedrijventerrein

Sub-urbaan gebied/groen stedelijk

Hessenpoort

Bovenregionaal terrein

Dorpen in het buitengebied

Voorst

Mix met o.a. maakindustrie

Werkgebieden- en locaties

Voorsterpoort

Gemengd gebied

Stedelijk groen

De Vrolijkheid

Gemengd terrein

Agrarisch landschap

Stadiongebied

Voetbalstadion en PDV

Gemengd landelijk gebied en buurtschappen

Berkum

Kleinschalig gemengd terrein

Natuurlandschap ‘Vechtcorridor’

Zwolle is zich bewust dat meer binnenstedelijke ontwikkeling van woongebieden de ruimte voor doorgroei op termijn kan beperken. De positie van Zwolle als regionale kantorenstad is sterk. De behoefte aan kantoren voor de (middel)grote gebruikers wordt gevuld in het programma van verschillende gebiedsontwikkelingen. Voor deze bedrijven is een eigen kantoorpand, zichtbaarheid en OV en autobereikbaarheid met voldoende parkeerfaciliteiten relatief belangrijk. Daarnaast speelt toegankelijkheid, de kwaliteit van de inrichting van het gebied en de bereikbaarheid nadrukkelijk een rol. Een opgave waarmee Zwolle samen met de grote groep Zwolse ondernemers aan de slag is en blijft. © Buck Consultants International, 2024

Economische Effectrapportage (EER)

In de EER is vooral gekeken naar een aantal economische criteria, zoals werkgelegenheid en verdienvermogen. Een belangrijke conclusie is dat economie goed in de Omgevingsvisie is verweven. Tegelijkertijd zijn aandachtspunten en vraagstukken geformuleerd. Zwolle is ambitieus in alle voornemens. Op termijn kan dit leiden tot dilemma’s. Een voorbeeld van zo’n dilemma is hoe om te gaan met de groei van bedrijvigheid ten opzichte van de Zwolse woonopgave. Groei van bedrijvigheid kan op gespannen voet komen te staan met het borgen van een goede leef kwaliteit (milieunormen). Door te blijven werken aan het economisch perspectief, uitwerking te geven aan gebiedsvisies en bijvoorbeeld ook aan de hand van de verstedelijkingsstrategie werkt Zwolle aan de oplossing voor vraagstukken en dilemma’s. Belangrijk is de goede werkgelegenheid in en rondom Zwolle. Dat is één op één verbonden aan kwaliteit van leven en toekomstbestendige ontwikkeling. 6

D) Verstedelijkingsstrategie regio en stad Zwolle

De stad Zwolle is het hart van de regio. Als regionaal centrum is hier een grote concentratie werkgelegenheid en stedelijke voorzieningen te vinden. De grote economische aantrekkingskracht in een landschappelijk krap gebied zorgt ook voor de grootste uitdagingen om Zwolle veilig, bereikbaar en aantrekkelijk te houden.

Omdat de regio nauwelijks kan leunen op voorzieningen in steden buiten de regio, moet de kracht van concentratie en stedelijke economie vooral in de stad Zwolle gevonden worden, om zo massa te maken voor een stedelijke economie, die de regio als geheel nodig heeft, concurrentiekracht heeft en tegen een conjunctureel stootje kan. Naast die concentratie moet het economisch profiel worden versterkt in combinatie met een aantrekkelijk vestigingsklimaat: de uitdaging is om door te bouwen op de diversiteit van cultuur, natuur en bedrijfsleven in de verschillende streken die de regio rijk is. Het versterken van de concurrentiekracht van de Regio Zwolle kan door een sterk en duidelijk economisch profiel te creëren, in combinatie met een aantrekkelijk vestigingsklimaat. De opgave voor het bedrijfsleven bestaat uit het meegroeien in grote transities zoals digitalisering, circulariteit en energietransitie.

E) Coalitieakkoord

De kern van de Zwolse aanpak: bouwen aan een duurzaam en inclusief verdienvermogen van ondernemers voor stad en regio, op een circulair en duurzame wijze waarbij we bewuster voorsorteren op de samenleving van de toekomst.

Uitgangspunt in de denklijn is dat economie brede welvaart betaalt, maar ook rekening heeft te houden met die brede welvaart. Samen werken we aan een duurzame economische ontwikkeling.

F) Samenvattend beeld: wat nemen we mee uit de beleidsdocumenten?

▪

In de stad Zwolle is gekozen om te investeren in drie groeiende sectoren die passen bij het karakter van de stad: ICT & e-commerce, health en de creatieve en slimme (maak-)industrie;

▪

Aan de hand van gebiedsprofielen wordt ingezet op verschillende ambities in de stad, waarbij vooral de werkgebieden- en locaties van belang zijn voor deze economische bouwsteen;

▪

Naast die concentratie moet het economisch profiel worden versterkt in combinatie met een aantrekkelijk vestigingsklimaat: de uitdaging is om door te bouwen op de diversiteit van cultuur, natuur en bedrijfsleven in de verschillende streken die de regio rijk is.

Hoofdstuk 3 Zwolle in regionaal perspectief In dit hoofdstuk wordt Zwolle in regionaal perspectief geplaatst. Het perspectief van Zwolle in samenhang met de (bredere) regio vormt de basis voor ontwikkelkansen en te maken keuzes richting 2040. Voor de informatie in de hoofdstuk is gebruik gemaakt van de Ruimtelijk Economische Bouwsteen (REB 2040) Regio Zwolle waarin de gezamenlijke koers en inzet is beschreven voor het op regionaal niveau bieden van voldoende ruimte voor grootschalige bedrijvigheid en de doorontwikkeling van innovatiemilieus.

Regio Zwolle in nationaal perspectief

Centrale positie in de Regio Zwolle

Toekomstig economisch profiel Regio Zwolle

A) Regio Zwolle in nationaal perspectief

Regio Zwolle maakt steeds meer onderdeel uit van een netwerk van belangrijke steden en regio’s in Nederland. Het gaat om de Randstad, maar ook steden als Deventer, Enschede, Apeldoorn, Arnhem, Nijmegen en deels Brabant. Tegelijkertijd is Zwolle de poort naar Noord-Nederland. De bijzondere ligging maakt Zwolle economisch aantrekkelijk om er te (gaan) ondernemen en te wonen. De positieve ontwikkeling is terug te zien in de gunstige ontwikkeling in de afgelopen jaren. Er is een flink herstel geweest van de stuwende sectoren nijverheid en energie, net als een groei van de commerciële dienstverlening (mede door handel & logistiek). De regio wordt gekleurd door regionale accenten, met verschillende (historisch) sterke sectoren in Zuid-Drenthe, Noordelijk Flevoland, Kop van de Veluwe en West-Overijssel. Onderstaande tabel toont Regio Zwolle in vergelijking met andere stedelijke regio’s. Door als regio bewust te zijn van de positie op nationaal niveau, kan de regio zich toekomstbestendig en klimaatbestendig blijven ontwikkelen. Kerncijfers t.o.v. vergelijkbare regio’s Regio

Geïndexeerde ontwikkeling banen Regio Zwolle 2012-2021 (2012=100) 135 2021

130

125

Groei 2012-2021

Groene Metropoolregio

793.500

+5%

375.600

+12%

Regio Zwolle

791.000

+5%

380.800

+15%

Twente

634.000

+4%

309.700

+12%

Groningen-Assen

542.600

+1%

273.300

+13%

Stedendriehoek

448.000

+1%

218.300

+2%

Nijverheid en energie

18%

Commerciële dienstverlening

47%

Niet-commerciële dienstverlening

34%

Regio Zwolle

100%

110

100

Banen 2021

115

105

Groei 2013-2022

Landbouw, bosbouw & visserij

120

Bron: CBS, 2023

Inwoners 2022

Aandeel

Landbouw, bosbouw en visserij

Nijverheid en energie Commerciële dienstverlening

Niet-commerciële dienstverlening

Nederland © Buck Consultants International, 2024

+5%

+11%

Bron: CBS 85 2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

B) Centrale positie in de Regio Zwolle

In de Omgevingsvisie van de gemeente wordt gesteld dat Zwolle en de omliggende regio onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn op vele vlakken. Als één van de sterkst groeiende economische regio’s is de Regio Zwolle de verbindende schakel tussen West- , Oost- en Noord-Nederland. De regio bestaat uit 22 gemeenten verdeeld 4 provincies en meerdere waterschappen. De overheden in de regio werken samen aan een aantal thema’s, waaronder economie, werkgelegenheid, innovatie, de aanpak van het woningtekort, de bereikbaarheid en in deelverbanden ook aan klimaat en energie. Zwolle heeft een sterke regionale werkgelegenheidsfunctie. De gemeente Zwolle huisvest 27% van de werkgelegenheid in de Regio Zwolle. Kenmerkend voor de gemeente Zwolle is het zogenaamde Daily Urban System. Dat systeem vertelt hoe men zich in de regio verplaatst met auto en ov. De stad Zwolle neemt daarin letterlijk een centrale plaats in. Zwolle is de draaischijf in de regio als het gaat om vervoer, zowel per auto, als per trein, bus en fiets. In regionaal verband wordt gezamenlijk opgetrokken om voldoende ruimte te bieden voor grootschalige bedrijvigheid en de doorontwikkeling van innovatiemilieus.

C) Toekomstig economisch profiel Regio Zwolle ▪

Bestaande bedrijven bepalen voor een groot deel de toekomst ▪ Brede economische basis met behoud stuwend deel van industrie en handel ▪ Koesteren van niches: tapijt, kunststof, maritiem, vis, eiwitten, etc. ▪ Doorgroei van al aanwezige bedrijven jagen transities aan

▪

Transitie economie (inspelen op trends) vanuit regionale speerpunten ▪ Circulaire topregio en vernieuwer in agrofoodketens ▪ Maakindustrie versnelt transities met nieuwe machines en systemen

▪

Samenhangend netwerk van innovatie-omgevingen ▪ Toegepast toponderzoek in agro, maak en circulair ▪ Beter benutten kracht in samenwerking met onder meer de RUG en UT ▪ Samenhangend netwerk van innovatie-omgevingen: geconcentreerd rond specifieke faciliteiten, in koploperbedrijven en via regionale ecosystemen ▪ Zwolle Innovatiedistrict als centrum voor opleidingen, aantrekken talent en innovatieversnelling

▪

Ruimtelijk concentreren op knooppunten in samenhang met bestaand ▪ Biedt kansen om het in één keer goed te doen, o.b.v. regionale meerwaarde ▪ Ook ruimte bieden aan bedrijven van elders die het profiel versterken ▪ Bundeling van grootschalige ontwikkeling aansluitend op nationale corridors in het gebied op knooppunten vanwege infrastructuur, energie en schaalgrootte ▪ Met inzet van Port of Zwolle voor natte kavels voor transitie circulaire economie en de A28-as als zoekgebied voor grootschalig en bovenregionaal ▪ Maakt elders schuifruimte (voor bestaand MKBA) en herontwikkeling absolute prioriteit.

Naar de toekomst toe is er namelijk een combinatie van een andere én een toenemende vraag naar fysieke ruimte voor economische activiteit. Enkele voorbeelden: ▪ De ombouw ‘van fossiel naar duurzaam’ bij bestaande bedrijven en de vestiging van nieuwe duurzame bedrijven vragen in elk geval tijdelijk en mogelijk ook op de langere termijn extra ruimte op werklocaties; ▪ De omschakeling naar een circulaire economie vraagt om plek en milieuruimte voor grondstoffenverwerking en -opslag en voor het hergebruik van goederen; ▪ De digitale transitie vraagt ruimte voor de groei van ecommerce, logistieke processen en ontwikkeling van ‘smart industry’; ▪ De bevolkingsgroei vraagt om meer ruimte voor wonen, werken en recreëren.

Hoofdstuk 4 Economische structuur en ruimtegebruik Zwolle

De economische structuur en het ruimtegebruik van Zwolle wordt in beeld gebracht aan de hand van verschillende onderwerpen. A.

Ontwikkeling (beroeps)bevolking

Ontwikkeling werkgelegenheid & vestigingen

Secundaire sector en speerpuntsectoren

Beeld toegevoegde waarde (per sector)

Dynamiek en situering bedrijventerreinen

Werk op bedrijventerreinen in beeld

Dynamiek Zwolse kantorenmarkt

Innovatieomgevingen Zwolle

Pendel in de gemeente

Samenvatting economische structuur en ruimtegebruik

A) Ontwikkeling (beroeps)bevolking

De bevolking in Zwolle zal de komende jaren toenemen (+20.000 in 2040), terwijl de beroepsbevolking naar verwachting krimpt. Dit is een nieuw, landelijk fenomeen en geldt voor 31 van de 40 regio’s in Nederland.

▪

Onderstaande tabel toont de verwachte groei van het aantal inwoners in Zwolle

▪

De tabel laat ook zien dat de beroepsbevolking naar verwachting krimpt in Zwolle

▪

Een belangrijke ontwikkeling is dat de bevolking in de beroepsleeftijden hoogstens een bescheiden groei zal laten zien. De komende dertig jaar is er dus sprake van een relatieve krimp van de beroepsbevolking

▪

Deze krimp kan worden gedempt, maar niet volledig goedgemaakt, door een toename van arbeidsmigranten en door een hogere arbeidsdeelname (bijvoorbeeld van vrouwen en ouderen)

▪

Deze krimp in combinatie met een toenemende vergrijzing zal leiden tot capaciteitsproblemen in de zorg en het sociaal domein en tot concurrentie op de arbeidsmarkt. Concurrentie op individueel niveau was er altijd al, maar nu zal er ook concurrentie tussen sectoren komen Ontwikkeling inwoners en beroepsbevolking Zwolle 2013

2022

2030

2040

Inwoners

123.000

130.000

142.000

150.000

Beroepsbevolking*

75.500

78.900

78.500

75.300

*Gebruik gemaakt van categorie 20-65 jarigen, CBS (Statline) © Buck Consultants International, 2024

Bron: gemeente Zwolle, CBS, PBL 15

Verhouding banen en beroepsbevolking in perspectief

Banen Beroepsbevolking

Zwolle heeft een sterke regionale werkgelegenheidsfunctie (aantal banen ten opzichte van de beroepsbevolking)

5 9

106.000 75.000

Gemeente

Banen gedeeld door beroepsbevolking

Zwolle

1,41

Utrecht

1,30

Arnhem

1,19

Apeldoorn

1,18

Hengelo

1,14

Almelo

1,14

Enschede

1,05

Amersfoort

1,03

Nijmegen

1,01

Deventer

0,97

Ede

0,91

6 3

7 1

Bron: LISA, CBS © Buck Consultants International, 2024

B) Ontwikkeling werkgelegenheid & vestigingen

Het aantal banen in Zwolle is in de periode 2013-2022 met 15% toegenomen. Het gaat om een groei van bijna 1.400 banen per jaar. Dit is in lijn met de provinciale trend.

Ontwikkeling banen Zwolle (2013-2022)

Ontwikkeling banen 2018-2022 t.o.v. Overijssel (index 2018 = 100)

110.000

108 106.100 106

105.000

104 100.000 102 95.000 92.300

100

Zwolle Overijssel

90.000 98 85.000 2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Bron: BIRO, 2022 © Buck Consultants International, 2024

96 2018

2019

2020

2021

2022 Bron: LISA, 2023 17

Het aantal vestigingen is in de afgelopen 10 jaar met 48% gegroeid. Het gaat om ca. 475 vestigingen per jaar. De groei van het aantal vestigingen komt overeen met het beeld in andere gemeenten, veelal veroorzaakt door een toename van het aantal zelfstandigen in verschillende branches. Wat opvalt is dat het aantal vestigingen in Zwolle de afgelopen 5 jaar harder groeide dan in de provincie Overijssel.

Ontwikkeling vestigingen Zwolle (2013-2022)

Ontwikkeling vestigingen 2018-2022 t.o.v. Overijssel (index 2018 = 100)

18.000

130

16.000

14.600

125

14.000

120

12.000

115

10.000

9.800 110

8.000

105

6.000

100

Zwolle Overijssel

4.000

2.000

90 2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Bron: BIRO, 2022 © Buck Consultants International, 2024

2018

2019

2020

2021

2022 Bron: LISA, 2023 18

In regionaal perspectief

Gemeente Zwolle is verantwoordelijk voor 27% van de werkgelegenheid in de Regio Zwolle (22 gemeenten, verdeeld over 4 provincies). Tussen 2013 en 2021 heeft er een stabiele ontwikkeling plaatsgevonden in alle vier de hoofdcategorieën, zowel op gemeentelijk als op regionaal niveau. In 2021 was de gemeente Zwolle verantwoordelijk voor 6% van de primaire werkgelegenheid in de hele regio. Voor de secundaire sector was dit 20% en voor de tertiaire sector 25%. Maar liefst 34% van alle quartaire werkgelegenheid in de regio is gevestigd in de gemeente Zwolle.

Verdeling werkgelegenheid Regio Zwolle (2013 en 2021)

Verdeling werkgelegenheid Zwolle (2013 en 2021) 0%

13%

2% 17%

Primair 43%

Secundair

37%

Tertiair

Ontwikkeling banen naar hoofdcategorieën (2013-2021)

Quartiar 44%

Gemeente Zwolle 44%

13%

17%

Primair 43%

34%

Secundair Tertiair

Regio Zwolle

2013

2021

2013

2021

Primair

400

5.600

6.400

Secundair

12.100

13.300

56.200

67.300

Tertiair

40.100

44.800

141.400

179.200

Quartair

39.700

44.300

117.600

128.500

Totaal

92.300

102.800

320.800

381.400

Quartiar 44% 47%

Bron: CBS, BIRO 19

C) Secundaire sector en speerpuntsectoren

De secundaire sector (in totaal 13.650 banen) in Zwolle vertegenwoordigt 13% van de totale economie. Binnen de secundaire sector zijn vijf branches aan te wijzen, waarvan de industrie het grootst is (7.655 banen, oftewel 56%). De top-10 bedrijven in de secundaire sector bestaat voornamelijk uit industriebedrijven. In totaal is de top-10 goed voor 7.660 banen, wat neerkomt op 56% van de secundaire sector (en 7,2% van de totale Zwolse economie).

Samenstelling secundaire sector Zwolle (2022) – 13.650 banen 1.205

Top-10 bedrijven secundaire sector Zwolle

<10

Bedrijfsnaam

Branche

Werkplekken

Scania Production

Industrie

>2.500

Enexis Meetbedrijf

Productie / handel nuts

750 - 1.000

Vitens

(Afval)water beheer / sanering

750 - 1.000

Industrie

Abbott Laboratories

Industrie

750 - 1.000

Bouwnijverheid

Tiem

Industrie

500 - 750

Productie / handel nuts

ENGIE Energie Nederland

Productie / handel nuts

500 - 750

(Afval)water beheer / sanering

Euroma

Industrie

250 - 500

Rova Holding

(Afval)water beheer / sanering

250 - 500

Zehnder Group Nederland

Industrie

250 - 500

Altrex

Industrie

100 - 250

1.674

7.655

Winning van delfstoffen 3.112

Totaal

Bron: BIRO, 2022 © Buck Consultants International, 2024

7.660

Bron: BIRO, 2022 20

Van alle banen in de secundaire sector in Zwolle is 78% gehuisvest op bedrijventerreinen. Met name de industrie (88%) en de productie / handel in nuts (94%) zijn op bedrijventerreinen gevestigd. Aan de rechterkant zijn de 20 grootste bedrijven (in termen van werkgelegenheid) in de secundaire sector op bedrijventerreinen weergegeven.

Top-20 bedrijven secundaire sector Zwolle op bedrijventerreinen

Verdieping secundaire sector op bedrijventerreinen (2022) Banen

Branche

Aandeel

Op bedrijventerrein

Buiten bedrijventerrein

Totaal

Secundaire sector

Totale economie Zwolle

Industrie

88%

12%

7.650

56%

7,2%

Bouwnijverheid

64%

36%

3.100

23%

2,9%

Productie / handel nuts

94%

1.700

12%

1,6%

(Afval)water beheer / sanering

29%

71%

1.200

1,1%

Winning van delfstoffen

100%

<10

0,02%

0,003%

Totaal

78%

22%

13.650

100%

13%

Bron: BIRO, 2022 © Buck Consultants International, 2024

Bedrijfsnaam

Scania Production

Trebbe Bouw

Enexis Meetbedrijf

Keolis Nederland

Abbott Laboratories

Van Wijhe Verf

Tiem

Unica Installatietechniek

ENGIE Energie Nederland

Eurosafe

Euroma

IJssel Technologies

Rova Holding

AKROH Industries

Zehnder Group Nederland

Tosec

Altrex

Energiewacht

Breman Utiliteit

Axxor Industry

Bron: BIRO, 2022 21

In Zwolle zijn een aantal speerpuntsectoren aangewezen waar de gemeente de komende jaren op wil inzetten: ICT, Health en de Maakindustrie. Dit zijn belangrijke stuwende sectoren die bijdragen aan het verdienvermogen. Een goed voorbeeld is de Health sector; de innovatieve bedrijven in deze sector zijn lastig te herleiden (o.b.v. SBI-codes) en zijn dienend aan een veel grotere verzorgende sector Gezondheids- en Welzijnszorg. De ICT huisvest 3.400 banen en de creatieve en slimme maakindustrie telt circa 10.700 banen.

Geïndexeerde ontwikkeling speerpuntsectoren 2013-2022 (index 2013 = 100)

Onderdelen binnen de slimme maakindustrie (2022) 300

Banen

140 130

ICT

3.400

Maakindustrie

10.650

1.500

Overige industrie 4.900

120

Procesindustrie Creatieve industrie

110

Chemische industrie 3.950

Bron: BIRO, 2022

100

Ontwikkeling 2013-2022

90 80 70 2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Bron: BIRO, 2022 © Buck Consultants International, 2024

Segment

Relatieve toename

Absolute toename

Overig

12%

+540

Proces

26%

+800

Creatief

55%

+540

Chemisch

36%

+80

Totaal

22%

+1.960

D) Beeld toegevoegde waarde (per sector)

De toegevoegde waarde van de Zwolse economie is €5,9 miljard. Bedrijventerreinen zijn verantwoordelijk voor 36% van de toegevoegde waarde (€2,1 miljard). In Zwolle zijn zakelijke- en overige dienstverlening, zorg en onderwijs de sectoren met de meeste toegevoegde waarde. Deze meer regionaal-verzorgende activiteiten zijn traditioneel sterk vertegenwoordigd in stedelijke gebieden. In 2022 heeft het EIB een actualisatie uitgevoegd van bedrijfstakramingen. Dit onderzoek geeft inzicht in de ontwikkeling van werkgelegenheid en arbeidsproductiviteit voor 18 bedrijfstakken per COROP-regio. Dit onderzoek is gebruikt om een beeld te schetsen van de toegevoegde waarde van de Zwolse economie. ▪

Zwolle is gelegen in COROP-regio Noord-Overijssel. De getallen voor die COROP-regio staan centraal

▪

Allereerst is de toegevoegde waarde per sector en het arbeidsvolume per sector vastgesteld voor 2023 in NoordOverijssel

▪

Toegevoegde waarde delen door het arbeidsvolume levert de toegevoegde waarde per arbeidsjaar op sectorniveau op voor Noord-Overijssel

▪

Het BIRO-bestand van de gemeente Zwolle gaat uit van werkzame personen. Om de werkzame personen om te zetten naar arbeidsjaren (deeltijdbanen worden omgerekend naar fulltime banen) is gebruik gemaakt van gegevens die ook in het EIB-onderzoek worden gehanteerd

▪

De tabel op de volgende pagina laat de toegevoegde waarde per sector in Zwolle zien, en welk aandeel de bedrijventerreinen vertegenwoordigen

▪

In Zwolle zijn zakelijke dienstverlening, overige dienstverlening, zorg en onderwijs de sectoren met de meeste toegevoegde waarde. Deze meer regionaal-verzorgende activiteiten zijn traditioneel sterk vertegenwoordigd in stedelijke gebieden

Toegevoegde waarde Zwolse economie Toegevoegde waarde per arbeidsjaar (€)

Arbeidsjaren Zwolle

Voedings- en genotmiddelenindustrie

131.993

1.132

149.386.535

135.604.290

Textiel- en kledingindustrie

83.013

6.811.967

4.541.299

Aardoliebasisindustrie*

Chemische industrie

137.523

282

38.823.482

34.195.393

Staalindustrie

82.327

397

32.722.753

29.241.699

Scheepsbouw

66.734

5.942.847

Bouwmaterialenindustrie

87.083

114

9.945.745

8.181.219

Metaalelektro

133.702

2.103

281.126.869

253.697.494

Overige industrie

58.478

1.484

86.800.143

71.463.960

Bouwnijverheid

80.435

2.491

200.328.405

124.761.707

Groothandel

120.202

3.764

452.495.923

347.260.862

Opslag en dienstverlening voor vervoer

104.028

1.323

137.625.416

128.305.163

Vervoer

73.465

4.110

301.933.544

223.057.629

Detailhandel en horeca

50.150

9.551

479.000.334

114.777.656

Zakelijke dienstverlening

94.830

15.201

1.441.516.818

505.134.440

Onderwijs

71.012

8.721

619.276.427

29.930.014

Zorg

56.468

16.082

908.104.866

29.691.155

Overige quartaire sector

75.247

10.675

803.284.229

85.023.571

77.601

5.955.126.302

2.124.867.552

Sector

Totaal

* Niet aanwezig in Noord-Overijssel / Zwolle ** Bijna volledige economie weergegeven, o.a. landbouw niet meegenomen in onderzoek EIB © Buck Consultants International, 2024

Toegevoegde waarde Zwolse economie (€)

Waarvan op bedrijventerreinen (€)

Bron: EIB, BIRO 24

E) Dynamiek en situering bedrijventerreinen

In de periode 2008-2023 is er 156 hectare uitgegeven op bedrijventerreinen in Zwolle. Gemiddeld komt dit neer op 9,8 hectare per jaar. In 2017, 2018 en vanaf 2021 lag de uitgifte boven het jaarlijkse gemiddelde. Bedrijventerreinen in Zwolle hebben een netto omvang van 580 hectare, waarvan 520 hectare is uitgegeven (90%). Op Hessenpoort is het meeste harde aanbod: 54,3 hectare, waarvan 39,3 bij de notaris, 2,5 in optie uitgegeven en nog slechts 12,5 hectare vrij uitgeefbaar. Daarnaast is er met Hessenpoort IV een zoekgebied voor aanvullend (zacht) planaanbod.

Historische uitgifte bedrijventerreinen Zwolle (2008-2023)

Gegevens bedrijventerreinen Zwolle (per 1-1-2024)

Bedrijventerrein 25

Bedrijvenpark Berkum

Uitgegeven (ha) Hard aanbod (ha) per 1-1-2024

3,9

3,1

0,0

Hessenpoort

296,8

215,7

171,0

54,3*

Hessenpoort III

13,0

10,0

0,0

Marslanden

250,7

160,4

160,3

0,1

3,9

2,2

0,4

1,0

Voorst

227,7

153,8

150,3

3,5**

Vrolijkheid

39,5

34,9

0,0

Zwolle

835,4

580,0

520,2

58,9

Scholtenssteeg

Bruto (ha) Netto (ha)

Bron: IBIS Nederland, 2021; aangevuld gemeente, januari 2024

0 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023

* Aanbod Hessenpoort: 39,3 bij notaris, 2,5 in optie en 12,5 hectare vrij uitgeefbaar

Bron: IBIS Nederland, 2021; aangevuld gemeente, januari 2024

** Aanbod Voorst: reeds in optie

Bedrijventerreinen Zwolle (conform IBIS) # 1 2 3 4 5 6

Naam bedrijventerrein Voorst Vrolijkheid Bedrijvenpark Berkum Hessenpoort Marslanden Scholtenssteeg

In Zwolle liggen 6 bedrijventerreinen verspreid over de stad. Met qua omvang als belangrijkste van oudsher Voorst en Marslanden en meer recentelijk de ontwikkeling van Hessenpoort. Momenteel zijn bijna alle terreinen volledig uitgegeven.

In totaal hebben de terreinen een uitgegeven areaal van 520 hectare en huisvesten ze 31% van de Zwolse werkgelegenheid. Dit is conform het landelijk gemiddelde. Onderstaande tabel toont een benchmark met andere gemeenten in Nederland.

3 1

Benchmark uitgegeven areaal (ha) #

Gemeente

Uitgegeven (ha)

Enschede

607

Apeldoorn

604

Almelo

563

Nijmegen

539

Zwolle

520

Leeuwarden

515

Alkmaar

388

Deventer

338

Arnhem

235

Haarlem

143

Bron: IBIS Nederland, 2021; aangevuld gemeente, januari 2024 © Buck Consultants International, 2024

F) Werk op bedrijventerreinen in beeld Het aantal banen op bedrijventerreinen is gegroeid in de afgelopen 10 jaar met gemiddeld 750 banen per jaar. De sectoren industrie, vervoer & opslag en bouwnijverheid in Zwolle hebben volgens het rechter figuur een sterke voorkeur voor bedrijventerreinen. Zorg, overige dienstverlening en onderwijs kiezen (logischerwijs) het minst vaak voor een bedrijventerrein als vestigingslocatie.

Ontwikkeling banen op bedrijventerreinen (conform IBIS)

Voorkeur Zwolse bedrijven voor bedrijventerreinen

45.000

Bron: BIRO, 2022

Prod./Distrib./Handel in elekt., aardgas, stoom en lucht (ge

94%

Industrie Op bedrijventerrein

40.000

Buiten bedrijventerrein

35.000

88%

Vervoer en opslag

80%

Bouwnijverheid

64%

Financiële instellingen

60%

Verhuur van roerende goederen en overige zak. dienstverl.

57%

33.200

Groot- en detailhandel; reparatie van auto’s

30.000 25.700

25.000

20.000

15.000

Winning/Distr. v. water; afval-/afvalwaterbeheer en sanering

29%

Informatie en communicatie

25%

Verhuur van en handel in onroerend goed

22%

Advisering, onderzoek en ov. spec. zak. dienstverl.

22%

Openbaar bestuur, overheidsdiensten en verpl. soc. verzek.

12%

Cultuur, sport en recreatie

Logies-, maaltijd- en drankverstrekking

Onderwijs

Overige dienstverlening

Gezondheids- en welzijnszorg

10.000 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 Bron: BIRO, 2022 © Buck Consultants International, 2024

45%

Sectoren <400 banen niet weergegeven in figuur

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90% 100%

G) Dynamiek Zwolse kantorenmarkt Kantorenopname in m² (2018-2022) In Zwolle bedraagt de totale kantorenvoorraad momenteel 783.000 vierkante meter, de voorraad is sinds 2018 afgenomen grotendeels door onttrekkingen ten behoeve van woningen. De kantorenvoorraad in Zwolle is deels verouderd en deels beperkt gedateerd (bouwjaar 1990 – 2005). Die laatste categorie heeft moeite om aan de duurzaamheidsverplichtingen te voldoen. De totale leegstand van kantoorruimte bedraagt momenteel 41.700 m². De leegstand is in 2022 substantieel afgenomen van 10,6% in 2018 naar 5,3% in 2022. De oorzaak is te vinden in het hoge opname cijfer.

Bron: CBRE, 2022

40.000 35.000

Gemiddelde opname 24.100 m² per jaar

30.000 25.000 20.000 15.000 10.000 5.000

Kernpunten Zwolse kantorenmarkt ▪ Het aanbod van kantoren zit met 5,3% op frictieniveau, terwijl er sprake is van een toenemende vraag naar kantoorruimte. De kantorenvoorraad moet dus niet verder afnemen (5% frictieleegstand is de norm voor gezonde kantorenmarkt) ▪ De komende 4 jaar wordt nog circa 67.000 m² aan kantoorruimte omgezet of getransformeerd tot woonruimte. Deze kantoren zijn grotendeels (87%) gevuld met bedrijven dus er is een vervangingsvraag van ruim 58.000 m² kantoorruimte op korte termijn (CBRE, 2022) ▪ Daar bovenop wordt een autonome groei van de vraag naar kantoorruimte verwacht van circa 30.000 m² (CBRE, 2021) ▪ Het aanbod was 42.000 m². Dit concentreert zich vooral op secundaire kantoorlocaties zoals Oosterenk en Voorsterpoort (CBRE, 2021). Er is dus sprake van een kwantitatieve onder programmering en een kwalitatieve mismatch tussen vraag en aanbod ▪ Er is/dreigt een tekort aan kwalitatief hoogwaardige kantoorruimte op de juiste/beste locaties in de stad (Spoorzone & Centrum) © Buck Consultants International, 2024

0 2018

2019

2020

2021

2022

Ontwikkeling totale voorraad en leegstand in Zwolle (2018-2022) Bron: CBRE, 2022

820.000 810.000

12% 10%

Voorraad in m2

800.000

Leegstand % 790.000

780.000

770.000

760.000

0% 2018

2019

2020

2021

2022

De kantorenmarkt van Zwolle is relatief groot, de voorraad is bijvoorbeeld groter dan in Apeldoorn en Enschede. In Zwolle liggen de tophuren in 2022 op € 190 per vierkante meter, per jaar, terwijl de gemiddelde huurprijs in Zwolle € 135, per vierkante meter per jaar bedraagt. De tophuren laten sinds 2018 een stijgende trend zien en zijn de afgelopen 5 jaar toegenomen met 21,4%, in het afgelopen jaar is de top huur gestegen met 8,3%.

Benchmark Oost- en Midden-Nederland

Kantorenvoorraad (m2) op basis van cijfers eind 2020 (Bron: NVM)

Bron: NVM

1 - Arnhem

2 - Amersfoort

783.000 m² in 2022

3 - Zwolle

4 - Apeldoorn 3 9 7

5 - Enschede

8 5

6 - Nijmegen

100.000

200.000

300.000

400.000

500.000

600.000

700.000

800.000

900.000

1.000.000

H) Innovatieomgevingen Zwolle

Het innovatiedistrict Spoorzone Zwolle is van bovenregionale betekenis. Het is een belangrijk concentratiepunt voor kennis en R&D. Met magneetfunctie voor aantrekken en binden van talent in een hoogwaardige stedelijke omgeving. Daarnaast zijn er een viertal plekken in de stad waar innovatie op een specifiek cluster/thema plaatsvindt.

Innovatiedistrict Spoorzone Zwolle (o.a. Perron 038)

Dutch Circular Polymer Valley (DCPV)

Polymer Science Park (PSP) / ZWINC

In de Spoorzone wordt gewoond en gewerkt. Het is een innovatief gebied waar de hele Regio Zwolle samenkomt. Aan de hand van verschillende thema's wordt er tussen bedrijven, scholen en overheden samengewerkt aan innovatie. Perron 038 is gelegen in de Spoorzone: dé plek voor innovatieve maakindustrie in de regio. Daarnaast zijn focusgebieden ook: creatieve industrie, ICT/E-commerce, klimaatadaptatie/Smart Sustainable Living.

DCPV is een samenwerkingsverband van overheden, bedrijven en kennisinstellingen in Regio Zwolle. Er vinden innovaties plaats om het aandeel gerecycled kunststof materiaal te laten stijgen. Doel is om een circulaire, toekomstbestendige en concurrerende kunststofsector te realiseren. PSP/ZWINC maakt hier ook onderdeel van uit.

PSP is een innovatiecentrum voor toegepaste kunststof-technologie. PSP ondersteunt bedrijven bij het ontwikkelen van duurzame en circulaire kunststofproducten en -technologieën. ZWINC – gehuisvest op PSP - is dé plek voor innovatieve startups in de maakindustrie en IT in Regio Zwolle.

Digital District

Health Innovation Park

Digitals en IT professionals uit de Regio Zwolle verenigen zich om het verschil te maken. Digital District organiseert evenementen, themabijeenkomsten en kennissessies. Men werkt samen aan een digitale toekomst vol mogelijkheden en hoogwaardige oplossingen.

Health Innovation Park huisvest zich rondom het Isala ziekenhuis, waar zorg gerelateerde dienstverlening de kernactiviteit is.

I) Pendel in de gemeente

Zwolle kent meer ingaande pendel (104.100 banen) dan uitgaande pendel (66.100). De top-10 van ingaande pendelbewegingen laat zien dat Zwolle vooral werknemers uit Kampen, Dalfsen en Raalte ontvangt. Uitgaande pendel gaat vooral richting Kampen, Apeldoorn en Deventer. De pendelcijfers laten een sterke verbintenis met nabijgelegen gemeenten en plaatsen zien. N.B. De CBS-cijfers hebben betrekking op 2020 en kunnen zodoende door Covid zijn beïnvloed (thuiswerken e.d.)

Ingaande pendel (top-10 gemeenten)

Uitgaande pendel (top-10 gemeenten)

Van

Naar

Pendel

Van

Naar

Pendel

Kampen

Zwolle

4.800

Zwolle

Kampen

1.700

Dalfsen

Zwolle

4.100

Zwolle

Apeldoorn

1.600

Raalte

Zwolle

2.900

Zwolle

Deventer

1.200

Hardenberg

Zwolle

2.700

Zwolle

Elburg

1.100

Meppel

Zwolle

2.600

Zwolle

Zwartewaterland

900

Deventer

Zwolle

2.400

Zwolle

Dalfsen

800

Zwartewaterland

Zwolle

2.400

Zwolle

Raalte

800

Steenwijkerland

Zwolle

2.200

Zwolle

Almere

700

Enschede

Zwolle

2.000

Zwolle

Amsterdam

700

Oldebroek

Zwolle

1.900

Zwolle

Arnhem

700

Bron: CBS, december 2020

J) Samenvatting economische structuur en ruimtegebruik Banen, vestigingen en ontwikkeling ▪

▪

Het aantal banen in Zwolle is in de periode 2013-2022 met 15% toegenomen (bijna 1.400 banen per jaar). Gemeente Zwolle is verantwoordelijk voor 27% van de werkgelegenheid in de Regio Zwolle Het aantal vestigingen is in de afgelopen 10 jaar met 48% gegroeid (ca. 475 vestigingen per jaar) Onderverdeeld naar hoofdcategorieën is de Zwolse economie al jaren stabiel. In landen met een hoge welvaart zoals Nederland is de tertiaire sector (commerciële dienstverlening) vaak het grootst. De grote omvang van de quartaire sector (niet-commerciële dienstverlening) valt op, vooral veroorzaakt door een groot aantal banen in de zorg en het onderwijs Een belangrijke ontwikkeling is dat de bevolking in de beroepsleeftijden hoogstens een bescheiden groei zal laten zien. De komende dertig jaar is er dus sprake van een relatieve krimp van de beroepsbevolking

▪

Het aantal banen op bedrijventerreinen is de afgelopen 10 jaar met gemiddeld 750 banen per jaar gegroeid. Bedrijventerreinen zijn verantwoordelijk voor 31% van de werkgelegenheid in Zwolle

▪

De industrie, vervoer & opslag en bouwnijverheid hebben een sterke voorkeur voor bedrijventerreinen in Zwolle

Kantoren ▪

De kantorenvoorraad is sinds 2018 onttrekkingen ten behoeve van woningen

▪

Er is/dreigt een tekort aan kwalitatief hoogwaardige kantoorruimte op de juiste/beste locaties in de stad (Spoorzone & Centrum)

Waarde economie en speerpuntsectoren ▪

▪

De toegevoegde waarde van de Zwolse economie is €5,9 miljard. Bedrijventerreinen zijn verantwoordelijk voor 36% van de toegevoegde waarde (€2,1 miljard)

afgenomen

grotendeels

door

Innovatieomgevingen ▪

ICT, Health en de Maakindustrie (speerpuntsectoren) zijn belangrijke stuwende sectoren die bijdragen aan het verdienvermogen van Zwolle

Bedrijventerreinen ▪

In de periode 2008-2023 is er 156 hectare uitgegeven op bedrijventerreinen in Zwolle. In 2017, 2018 en vanaf 2021 lag de uitgifte boven het jaarlijkse gemiddelde (9,8 hectare)

Pendel ▪

Zwolle kent meer ingaande pendel dan uitgaande pendel. Zwolle ontvangt vooral werknemers uit Kampen, Dalfsen en Raalte. Uitgaande pendel gaat vooral richting Kampen, Apeldoorn en Deventer 32

Hoofdstuk 5 Opgaven voor werken

Aan de hand van een uitwerking van belangrijke trends en ontwikkelingen, met focus op economische speerpunten en ruimtevraag vanuit de economie, worden de opgaven voor werken richting 2040 inzichtelijk gemaakt.

Ontwikkeling economie richting 2040

Doorgroei naar een stedelijke economie met ruimte voor werken

Vraag naar bedrijventerreinen gemeente Zwolle tot 2040

Oplopend tekort aan bedrijventerreinen: vraag-aanbod confrontatie

Ontwikkeling logistiek en speerpuntsectoren

Ruimtevraag, kansen en risico’s Zwolse kantorenmarkt

Ruimtevraag naar voorzieningen

A) Ontwikkeling economie richting 2040

De economie is continue onderhevig aan verschillende trends en ontwikkelingen. Ten aanzien van de economie van Zwolle en werklocaties worden de volgende trends als het meest belangrijk gezien: digitalisering & thuiswerken, robotisering & automatisering, geopolitieke spanningen, kennis- en arbeidsmigratie, transformatie bedrijventerreinen, deeltijdeconomie & ZZP, doorgroei kenniseconomie en duurzaamheid & circulariteit.

Korte omschrijving trends/ontwikkelingen

▪

Digitalisering & thuiswerken: leidt tot snel veranderende eisen aan kennis en vaardigheden, met in het verlengde vooral een veranderende vraag naar kantoren. Vooral goed ontsloten locaties zijn populair (nabij hoogwaardig ov), waarbij de ontmoetingsfunctie steeds belangrijker wordt Robotisering & automatisering: machines vervangen banen in met name de logistiek en industrie. Tegelijkertijd leidt dit tot vraag naar nieuwe banen, zoals ontwerp en onderhoud van machines, digitale veiligheid en kunstmatige intelligentie Geopolitieke spanningen: zorgt ervoor dat bedrijven ‘reshoren’ (terughalen onderdelen productieproces), regionaal produceren in trek is (minder afhankelijkheid) en circulair/energieneutraal ondernemen steeds belangrijker worden Kennis- en arbeidsmigratie: van groot belang voor het draaiende houden van bepaalde sectoren. Tegelijkertijd leidt dit tot woning- en voorzieningsvraagstukken

▪

Transformatie bedrijventerreinen: vooral binnenstedelijk zorgt dit voor een verlies aan werkplekken. Dit zorgt voor intensiveringsvraagstukken en de vraag naar zoeklocaties voor accommoderen ruimtevraag bedrijven Deeltijdeconomie & ZZP: er komen steeds meer informele werklocaties (in woonwijken in plaats van bedrijventerreinen/kantoorlocaties). Hier is meer aandacht voor de menselijke maat, sociale dimensies en een mix van wonen, werken en voorzieningen Doorgroei kenniseconomie: tekort aan praktisch opgeleide werknemers stijgt, anderzijds neemt de populariteit van campussen en innovatiedistricten steeds verder toe Duurzaamheid & circulariteit: werklocaties kunnen een belangrijke rol spelen in verduurzamingsvraagstuk. Er is een toenemende vraag naar locaties waar circulaire bedrijfsactiviteiten plaats kunnen vinden, wat leidt tot ruimtevraag en vraag naar milieuruimte. Stikstof en netcongestie hangen hier mee samen

B) Doorgroei naar een stedelijke economie met ruimte voor werken

Opgave wonen ▪

Inwoners: groeit met 12.000 tot 2030 en nog eens 8.000 tot 2040

▪

Beroepsbevolking: ontwikkeling stagneert volgens regionale prognoses CBS Statline – exclusief beleidsmatige woningbouw impuls

▪

Woningvoorraad: 10.000 woningen extra tot 2030 en nog eens 5.000 tot 15.000 woningen tussen 2030 en 2040

▪

Banen: groei 17.000 banen, bij aanhouden huidige verhouding inwoners / banen (regionale functie stad Zwolle) Zwolle:

2013

2022

2030

2040

Groei 2022-2040

Inwoners

123.000

130.000

142.000

150.000

+ 20.000

Beroepsbevolking

75.500

78.900

78.500

75.300

- 2.600

Woningvoorraad

54.000

60.000

70.000

75.000 – 85.000

+ 15.000 tot + 25.000

Banen

92.000

106.000

116.000

123.000

+ 17.000

Ontwikkeling ruimte voor werken

▪

De groei van Zwolle leidt tot een opgave voor werken

▪

Hoeveel banen hier uiteindelijk mee gemoeid zijn, hangt af van de intensiteit en het type banen

▪

Hierna wordt een bandbreedte voor de behoefte aan ruimte voor werken gegeven

C) Vraag naar bedrijventerreinen gemeente Zwolle tot 2040

Scenario EIB WLO Laag

Scenario EIB WLO Hoog

Grote vraag naar bedrijventerreinen oplopend naar >75 ha :

Tot > 135 ha:

⚫

45 ha voor kavels kleiner dar 3 ha

⚫

85 ha voor kavels kleiner dar 3 ha

⚫

30 ha grootschalige regionale vraag (uitgaande van 20% regionale opgave)

⚫

50 ha grootschalige regionale vraag (uitgaande van 20% regionale opgave)

⚫

? ha additionele vraag door transitie economie

⚫

? ha additionele vraag door transitie economie

Regio West-Overijssel Behoefteraming bedrijventerreinen Overijssel Dalfsen, Deventer, Hardeberg, Kampen, OlstWijhe, Ommen, Raalte, Staphorst, Steenwijkerland, Zwartewaterland, Zwolle Bron: STEC Groep (24 januari 2023) Situatie per 1-1-2022

Vervangingsvraag Totale vraag

Periode 2022-2030 EIB WLO Laag EIB WLO Hoog 164 292 41 83 25% 28% 60 97 37% 33% n.b. n.b. n.b. n.b.

Planaanbod < afspraken 2019 PLanaanbod > afspraken 2019 Zachte plannen Conclusie WLO Laag Conclusie WLO Hoog

190 ha 33 ha 106 ha Meer aanbod dan Zachte plannen vraag nodig voor balans

Inschatting extra mogelijk aan te trekken additionele ruimtevraag

n.b.

Uitbreidingsvraag W.v. grootschalige productie W.v. grootschalig distributie

Periode 2030-2040 EIB WLO Laag EIB WLO Hoog 122 219 26 60 21% 27% 46 68 38% 31%

Periode 2022-2040 EIB WLO Laag EIB WLO Hoog 286 511 67 143 23% 28% 106 165 37% 32%

190 ha 33 ha 106 ha Zachte plannen Aanzienlijk nodig voor balans tekort

n.b.

Bandbreedte meer ruimte voor werken, periode 2022-2040 ▪

Onderstaande tabel geeft, onder meer op basis van de WLO scenario’s, aan dat de uitbreidingsvraag voor werken varieert van 50 tot 135 hectare

▪

Naast het aantal hectaren varieert ook het aantal vierkante meters bedrijventerreinen per inwoner (meest rechter kolom)

▪

Dit geeft aan of er even intensief, minder intensief of juist intensiever met de ruimte wordt omgegaan

Invalshoek

Uitbreidingsvraag (in netto hectares)*

Toelichting ▪

Ondergrens

Werkterrein voor nieuwe inwoners

50 hectare

▪

Dit betreft 10% van het huidig areaal (cruciaal voor schuifruimte)

▪

Behoefte scenario WLO Laag o Vraag van kavels tot 3 hectare o Vraag van kavels groter dan 3 hectare

75 hectare

Beperkt faciliteren economie

85 hectare

Inspelen op economisch tij

135 hectare

Behoefte scenario WLO Laag o Vraag van kavels tot 3 hectare

m² bedrijventerrein per inwoner in 2040 38 (-5%)

40 (=)

▪ ▪

Sluit aan bij verstedelijkingsopgave: +20.000 inwoners en 40 m²/inwoner Uitbreidingsvraag conform landelijk gemiddelde +15%**

▪

Behoefte scenario WLO Hoog o Vraag van kavels tot 3 hectare

40 (+1%)

▪

Behoefte scenario WLO Hoog o Vraag van kavels tot 3 hectare o Vraag van kavels groter dan 3 hectare

44 (+9%)

* Exclusief eventuele additionele, grootschalige transitievraag in het kader van de circulaire economie. ** Kabinetsbrief Ruimte voor Economie, 2023 © Buck Consultants International, 2024

D) Oplopend tekort aan bedrijventerreinen: vraag-aanbod confrontatie

Ruimte voor werken op bedrijventerreinen, periode 2022/2023-2040 ▪

Het uitgegeven bedrijventerrein areaal bedraagt 520 hectare

▪

Het resterend aanbod bedraagt per 1-1-2024: 45,3 reeds gereserveerd, 13,6 vrij uitgeefbaar en 10 hectare in ontwikkeling

▪

Dit is onvoldoende om volledig tegemoet te komen aan de behoefte oplopend tot 135 hectare (+ additioneel ruimte voor grootschalige transitievraag)

520 hectare bestaand bedrijventerrein (uitgegeven areaal)

+50

Schuifruimte

Acties ▪ Behoud bestaande bedrijventerreinen voor werken ▪ Kwaliteitsverhoging middels herontwikkelen (kansenzones) ▪ Intensivering waar mogelijk voor efficiënt ruimtegebruik

Locaties korte termijn ▪ 0,1 ha Marslanden ▪ 3,5 ha Voorst ▪ 41,8 ha Hessenpoort ▪ 12,5 ha Hessenpoort ▪ 1 ha Scholtenssteeg ▪ 10 ha Hessenpoort III

Behoefte t/m 2040

+135

Grootschalige transitievraag

ruimtelijke opgave

vrij uitgeefbaar gereserveerd bij notaris/in optie vrij uitgeefbaar vrij uitgeefbaar in ontwikkeling 38

E) Ontwikkeling logistiek en speerpuntsectoren In de logistiek zijn ‘value added logistics’, modal shift en smart logistics de belangrijkste trends. Dit leidt tot meer ruimtevraag op werklocaties en in warehouses, behoefte aan multimodaal ontsloten locaties en meer vraag naar grotere logistieke terreinen.

In de maakindustrie zijn ‘servitization’ en het ontstaan van smart industry de belangrijkste trends. Dit leidt tot meer ruimtevraag op werklocaties, ook bij een gelijkblijvend aantal werknemers.

Wat speelt er? ▪ ‘Value added logistics’: steeds meer wordt er toegevoegde waarde gecreëerd in logistieke vestigingen, zoals het verpakken, ompakken, labelen en assembleren van goederen ▪ Door modal shift verschuiving van unimodaal- naar multimodaal transport ▪ Met smart logistics kan bereikbaarheid en doorstroming van de logistiek worden vergroot. Door verkeers- en logistieke data te combineren kunnen bedrijven kosten beheersen en service aan klanten verbeteren

Wat speelt er? ▪ ‘Servitization’: meer dienstverlening door maakbedrijven aan klanten, met onder meer toenemende digitalisering, automatisering en robotisering ▪ Ontstaan van smart industry, waardoor innovatie centraal komt te staan in het bedrijfsproces, er behoefte is aan grotere flexibiliteit in het productieproces en er toenemend gezamenlijk belang is bij clustering en samenwerking

Wat betekent dat voor werklocaties? ▪ Value added logistics vraagt om meer ruimte op werklocaties en in warehouses, om toegevoegde waarde te kunnen creëren ▪ Voor modal shift moeten werklocaties zoveel mogelijk multimodaal ontsloten zijn. Dit betekent nabijheid van onder meer spoor- en binnenvaartterminals ▪ Smart logistics leidt tot meer vraag naar grotere logistieke terreinen. Verschillende logistieke partijen kunnen een logistiek terrein gebruiken t.b.v. gezamenlijke platooning/ bundeling van stromen. Ook is er meer ruimte nodig voor webwinkels en daaraan gebonden logistiek

Wat betekent dat voor werklocaties? ▪ Kwaliteit en dienstverlening komt centraal te staan, waarbij er niet lange (uniforme) voorraden worden aangehouden. Hierom worden steeds meer activiteiten gebundeld op één werklocatie, wat zorgt voor extra ruimtevraag ▪ Door smart industry kan met minder arbeidskrachten meer toegevoegde waarde gerealiseerd worden, wat leidt tot een grotere ruimtevraag bij een gelijk aantal werknemers

In de ICT spelen diverse trends. Hybride werken en het werken in de cloud zijn bezig aan een opmars, wat ervoor zorgt dat vooral goed ontsloten (ov-)locaties in trek zijn. Kantoren krijgen steeds meer een ontmoetingsfunctie dan een werkfunctie, als gevolg van ICT-mogelijkheden (werken aan huis)

In de Health sector is er enerzijds sprake van groei aan de vraagzijde (vergrijzing en technologie), anderzijds is er een tekort aan de aanbodzijde (personeel en decentralisatie). Dit leidt tot meer ruimtevraag door specialisatie en andersoortige vraag door decentralisatie (kleinere locaties)

Wat speelt er? ▪ Hybride werken: sinds de coronacrisis is het hybride werken niet meer weg te denken. Een aantal dagen thuiswerken is voor veel werknemers in bijvoorbeeld de zakelijke dienstverlening een gewoonte geworden ▪ Werken in de cloud: steeds meer organisaties stappen van traditionele werkwijzen af en kiezen voor werken in de cloud. Zo is altijd en overal toegang tot data en hoeft niet te worden geïnvesteerd in dure hardware wat zorgt voor minder behoefte aan ICTkennis bij bedrijven

Wat speelt er? ▪ Er is sprake van een groeimarkt aan de vraagzijde: steeds meer vergrijzing en technologische mogelijkheden ▪ Anderzijds is er een tekort aan de aanbodzijde: steeds minder personeel en inefficiëntie door decentralisatie ▪ Er is steeds meer focus op preventie. Dit terwijl financiering en verdienmodellen vaak nog contraproductief zijn

Wat betekent dat voor type ruimtevraag? ▪ Belangrijkste voor de ruimtevraag is dat vooral hybride werken zorgt voor een andersoortige vraag naar werklocaties. Waar voorheen vooral kantoren een werkfunctie hadden, zijn het nu veelal ontmoetingsplaatsen voor collega’s en klanten ▪ Vooral goed ontsloten ov-locaties zijn in trek, wat leidt tot extra vraag naar deze locaties ▪ Tegelijkertijd kan werken aan huis zorgen voor meer behoefte aan voorzieningen in (woon)wijken

Wat betekent dat voor type ruimtevraag? ▪ Er is enerzijds meer ruimte nodig voor de concentratie van zorginstellingen en specifiek onderwijs ▪ Tegelijkertijd is er decentralisatie in de vorm van kleinere locaties, zoals zorg in de woonwijk (nabijheid) ▪ Zorg op afstand leidt tot andersoortige ruimtevraag. Denk aan thuismonitoring en behandeling door middel van digitale producten

F) Ruimtevraag, kansen en risico's Zwolse kantorenmarkt

CBRE heeft onderzoek gedaan naar de Zwolse kantorenmarkt. Ten aanzien van de speerpuntsectoren zijn verschillende kansen en risico’s in kaart gebracht. Zorg is weinig kantoor gebonden en daardoor beperkt gerelateerd aan de kantorenmarkt. De ICT sector is kleinschalig in Zwolle (daarmee ook de vraag naar kantoren), maar kent een grote vraagdynamiek. De maakindustrie is traditioneel sterk in Zwolle, kantoren zijn vooral onderdeel van productiefaciliteiten.

Zorg (Health & Social Care)

ICT (Technology & Media)

Maakindustrie (slim & creatief)

Kansen ▪ Bestaand ruimtelijk cluster rond het ziekenhuis op Oosterenk ▪ In algemene zin een groeisector met voortdurende banengroei

Kansen ▪ Combinatie met e-commerce ▪ Spin-off vanuit digitalisering overheid en financiële dienstverlening, Scale-ups vanuit business centres

Kansen ▪ Met Perron 038 en PSP heeft Zwolle gevestigde R&D-centra in het kantorenlandschap ▪ Voor zowel de maakindustrie als de cultuursector wordt een hoge banengroei voorspeld

Risico ▪ Het aandeel kantoor gebonden werkgelegenheid in de sector is in algemene zin gering ▪ Het gaat in Zwolle vooral om uitvoerende, regionaal verzorgende functies

Risico ▪ Voorspelde daling werkgelegenheid in regio ▪ Ontbreken van betaalbare kantoorruimte voor startups en scale-ups op hoogwaardige locaties

Risico ▪ Het belang voor de kantorenmarkt is en blijft voor deze sector relatief gering ▪ Er is geen ruimtelijke samenhang in de sector

Kern ruimtelijke opgave voor kantorenmarkt Zwolle ▪

Voor een gezonde kantorenmarkt en om de werkgelegenheidsgroei op te vangen is een beperkte groei van de kantorenvoorraad nodig. Ook om alle bestaande transformatieplannen op te vangen

▪

Verdere transformatie van kantoorpanden, en dus verkleining van de voorraad, is ongewenst en moet worden beperkt tot alleen het kansarme deel van de kantorenvoorraad (de nog op te stellen kantorenvisie is hiervoor leidend)

▪

De gemeente zet in op herontwikkeling van kansrijke bestaande kantoorpanden (vernieuwen en verduurzamen) en het toevoegen van kwalitatieve kantoorconcepten op kansrijke locaties, zoals Centrum en Spoorzone (goed ontsloten, bijvoorbeeld nabij een ov-knooppunt)

▪

Kantoorlocaties voor specifieke doelgroepen waar ingezet zou moeten worden op doorontwikkeling zijn Spooldereiland (Voorsterpoort) en Oosterenk

Kortom: een rem op het onttrekken van kantoren en beter inspelen op de kwalitatieve ruimtevraag van gebruikers en opvangen van de vervangingsvraag.

G) Ruimtevraag naar voorzieningen

Zwolle is een snel groeiende en economisch sterke stad. Om de groei (van huishoudens en daarmee behoefte aan voorzieningen) te accommoderen, wordt al gewerkt aan een aantal gebiedsontwikkelingen (Stadshart, Spoorzone en Nieuwe Veemarkt/Meeuwenlaan). Echter, in heel Zwolle kunnen leisure en niet-commerciële voorzieningen landen. Afgeleid uit een recent onderzoek van Sweco (2023) blijkt een indicatieve ruimtevraag van 285.000 m² bvo voor leisure en niet-commerciële voorzieningen.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Zwolle&id=31cb6c00-88b8-4c6b-a276-b0cf0b9e17c6