2. Zwolle_perspectievenboek_H1-4

Perspectievenboek Verstedelijkingsstrategie & MIRT-traject Regio Zwolle Maximale Lightrailnet Fiets Stadsring op 1agglomeratiekracht inwordt &bebouwde IC Direct boulevard lijnen kom - In -Zwolle ontmoet de regio de wereld - Nabijheid uitbreiding Ringpark staat centraal: rond Kamperlijn Zwolle lopen &- fietsen-

Zwolle als kruisbestuiver Geen Stoptreinnet grote Fietsnetwerk tussen weginvesteringen (naast gespecialiseerde IC-net) subregio’s Ieder deelregio eigen profiel metOV opleidingen. - -multimodaal - hogere frequentie in staat eerste centraal: huidige ring treinen& fiets -

Z

Z

Z

Z

Geen Verbreding Geen structurele grote en betere OV investeringen investeringen inpassinginA28 fiets Business as usual -Laat auto1.000 & fietsbloemen staan centraalbloeien

Fietsroutes Tangent Intercitynetwerk N35 naar -op N340 station Autonome kernen afstand - nationaal - bovenregionaal netwerk enverkeer regionaal omversmelten Zwolle - met alzijdige oriëntatie

Zwolle als marktplaats voor onderwijs & innovatie -

- iedere kern haar eigen bedrijventterein-

Zwolle heeft brede opleidingen en stedelijke economie. -

- Met eigen onderwijs & breed economisch profiel -

-2-

-3-

Perspectievenboek Verstedelijkingsstrategie & MIRT-traject Regio Zwolle

6 december 2021

-4-

-5-

Vooraf De bestuurlijke context medio 2021 In samenwerking tussen Rijk en regio wordt een Verstedelijkingsstrategie opgesteld voor Regio Zwolle. In de regio wordt tot 2040 een minimale groei verwacht van circa 40.000 woningen. Het klimaatadaptief accommoderen van de forse stedelijke en economische groei van de regio, mét behoud en ontwikkeling van de kwaliteit van de leefomgeving en bereikbaarheid, is een belangrijke integrale opgave voor de regio (OmgevingsagendaOost). In dit kader is in de NOVI-brief van 23 april 2020 aan de Tweede Kamer de positie van Zwolle in het Stedelijk Netwerk Nederland expliciet benoemd. Dit vraagt om keuzes in een doordachte langetermijnstrategie, onder meer om de groei niet alleen in aantallen, maar ook met passende kwaliteit te realiseren. Dit geldt zowel voor woningen, mobiliteit en leefomgeving. Tenslotte is in februari 2020 het MIRT-Onderzoek A28 Amersfoort – Hoogeveen afgerond. Conclusie van het MIRT-Onderzoek was dat de situatie bij Zwolle een eigen benadering vraagt. Om uitwerking te geven aan bovengenoemde opgaven hebben Rijk en regio in het BOMIRT 2019 afgesproken een verstedelijkingsstrategie op te stellen voor Regio Zwolle, in onderlinge wisselwerking met een gebiedsgericht MIRT-Onderzoek bereikbaarheid voor Zwolle en omgeving.

Tevens is afgesproken een QuickScan watersysteem en klimaatadapatatie voor de regio op te stellen, die als basis dient voor de Verstedelijkingsstrategie. De inbreng QuickScan ten behoeve van de ontwikkelperspectieven is in juli 2021 vastgesteld door de Stuurgroep Verstedelijkingsstrategie/Gebiedsgericht MIRT-Onderzoek Regio Zwolle. In het BO Leefomgeving ( juni 2021) is ingestemd met het NOVI-gebied klimaatbestendige groeiregio Zwolle. In Nederland zijn 8 NOVI-gebieden aangewezen waar omvangrijke en complexe transities samenkomen waarbij het essentieel is om die met verschillende overheden aan te pakken (langjarig partnerschap). Groeiregio Zwolle krijgt hiermee een impuls om gezamenlijke complexe en gestapelde opgaven klimaatbestendig op te pakken waarbij het watersysteem en huishouding leidend is. Om een betere invulling te geven aan klimaatadapatatie bij woningbouwontwikkeling is op 13 juli j.l door de DG Omgevingswet en de DG Water en Bodem advies gevraagd aan de Deltacommissaris. In de toelichting wordt het noodzakelijk tempo van de woningbouw benadrukt om te voldoen aan de grote maatschappelijke behoefte.

Locatie en inrichting zijn erop gericht om de belangen integraal en in samenhang af te wegen, met het behalen van voldoende aantallen betaalbare woningen op de juiste plek. Het gaat dan om een afweging tussen leefbaarheid, verstedelijking, verduurzaming inclusief klimaatadapatatie en bereikbaarheid. E.e.a. conform de doelstelling voor de Verstedelijkingsstrategie. Provincies, waterschappen en gemeenten dragen de verantwoordelijkheid om klimaatadapatatie mee te nemen bij de locatiekeuze en de ruimtelijke inrichting van woningbouwlocaties. Daarnaast hebben ze een belangrijke rol bij het bevorderen dat bouwende partijen klimaatadapatatie meenemen bij de bouw. In overleg met de waterbeheerder kan de ( kosten) effectiviteit van inrichtingsmaatregelen om (water) overlast te voorkomen worden afgewogen. Al met al speelt klimaatadapatatie een steeds belangrijker rol in relatie tot verstedelijking, waarbij het naast locatie keuze en gebiedsontwikkeling ook gaat om systeem aanpassingen en inzicht in de kosten. Betrokken partijen zijn: provincie Overijssel, gemeente Zwolle, Regio Zwolle, de ministeries van BZK en IenW, RWS - Oost Nederland en het waterschap WDOD. Op 1 september heeft de Deltacommissaris het eerste deel van zijn advies uitgebracht (DC-2021/535). “De hoofdboodschap: klimaatbestendig bouwen en hierbij niet afwentelen.

De hoofdboodschap is om in de gebouwde omgeving en met name bij de reeds beoogde en nieuwe grootschalige woningbouwlocaties te borgen dat overal klimaatbestendig wordt gebouwd ( als het nieuwe normaal) en dit mee te nemen in beleid en afspraken over woningbouw tussen rijk en regio. Tevens acht hij het nodig om geografisch een ruimere afweging te maken dan alleen te kijken naar het plangebied. Op die manier komt een meer evenwichtige en billijke verdeling van publieke en private kosten en baten tot stand” Tot zover de Deltacommissaris.

-6-

-7-

Inleiding Het onderzoek om te komen tot een Verstedelijkingsstrategie/gebiedsgericht MIRT-Onderzoek is opgedeeld in 4 fasen, respectievelijk de analysefase (1), de ontwikkelperspectieven (2), ontwikkelrichting en ontwikkelpad (3) en vervolgafspraken tussen Rijk en Regio in het BO Leefomgeving en het BO-MIRT (4). Fase 1: Analysefase De analysefase is op in februari 2021 door de stuurgroep Verstedelijkingsstrategie/ Gebiedsgericht MIRT-Onderzoek vastgesteld. Aan het eind van deze fase zijn de volgende doelstellingen vastgesteld: • Accommoderen van de ontwikkelopgave (woningen en bedrijvigheid), het behoud van de huidige ruimtelijke kwaliteit op basis van een klimaatadaptieve verstedelijkingsstrategie. • Versterken van de concurrentiekracht van de Regio Zwolle door een sterk en duidelijk economisch profiel in combinatie met een aantrekkelijk vestigingsklimaat. • Bereikbaar houden van huidige en toekomstige economische toplocaties op regionaal en nationaal niveau in combinatie met een goed functionerend daily urban system. • Benutten en versterken van huidige en toekomstige ambities op het gebied van leefbaarheid, landschap en energietransitie. Deze doelstellingen zijn vertaald in 13 uitgangspunten. Op basis van de doelstellingen en uitgangspunten zijn vier ontwikkelperspectieven geformuleerd die het startpunt vormden om in fase 2 verder te verkennen.

De ontwikkelperspectieven hadden als doel de randen van het speelveld te onderzoeken en te verkennen. De perspectieven zijn niet bedoeld om één te kiezen. Op basis van de kansrijke elementen uit de verschillende perspectieven is tot de gewenste ontwikkelrichting gekomen. Tevens is afgesproken om mogelijke omvang van de ontwikkelopgave te verkennen op basis van 3 woningbouwscenario’s, te weten 40.000, 65.000 en 80.000 woningen. Hierbij is met een schuin oog gekeken naar de benodigde ontwikkelopgave voor een schaal- of systeemsprong ten aanzien van de verstedelijking of mobiliteit. Fase 2 : De ontwikkelperspectieven Voor u ligt het resultaat van fase 2: het Perspectievenboek. Het betreft een doorvertaling en uitwerking van de vier perspectieven zoals aan het eind van de eerste fase zijn vastgesteld. De vier perspectieven representeren gezamenlijk de verschillende heersende opinies in de Regio Zwolle, ook ideeën en plannen die niet meteen op een meerderheid kunnen rekenen. Om tot een breed gedragen ontwikkelperspectief van de regio te komen, is het immers van belang om ieders inbreng serieus mee te nemen.

De consequentie hiervan is dat een aantal elementen in dit perspectievenboek mogelijk ergernis en irritatie opwekken (al weten we niet precies welke) en dat er spanningen en tegenstrijdigheden met bestaand beleid zijn te ontdekken. Die zijn er namelijk ook. Denk bijvoorbeeld aan de spanning tussen ‘bestaande plannen’ (die op korte termijn tot uitvoer komen) en de Regio Zwolle als NOVI-gebied (met hoge klimaatambities). Dit perspectievenboek dient als basis om daar het gesprek met elkaar over aan te gaan, om vervolgens te besluiten waar de balans moet komen te liggen. Die komt tot uitdrukking in het uiteindelijke ontwikkelperspectief voor de Regio Zwolle. In deze rapportage komen achtereenvolgens aan de orde: 1.

Ontwerpend onderzoek: de beschrijving van de gehanteerde methode van ontwerpend onderzoek en de toepassing ervan (o.a. beoordelingskader) N.B. Staat er twee keer in. 2. Het verhaal van de regio: het beeld van de Regio Zwolle en haar opgaven 3. Vier perspectieven: Voor de (deel)opgaven zijn verschillende antwoorden geformuleerd, die we bouwstenen noemen. Met deze bouwstenen zijn vier onderscheidende ontwikkelperspectieven gebouwd, welke elk op een eigen wijze een antwoord op de analyse en opgaven geven. Dit antwoord bestaat uit: • een algemeen overzicht van plannen, • sleutelgebieden waar het cruciaal wordt dat het bewuste perspectief daar haar beloftes waar gaat maken, • ‘veelvoorkomende opgaven’ waarbij projecten van elkaar kunnen leren, ontwikkelprincipes, die helpen koers te houden bij nieuwe initiatieven en ontwikkelingen 4. Effectbepaling en “Lessons Learned”: De perspectieven worden doorgerekend met het Dashboard Verstedelijking, de Mobiliteitsscan en het NRM. In dit hoofdstuk worden de effecten weergegeven. Eerst thematisch en vervolgens voor de verschillende perspectieven. Welke inzichten hebben de extremen ons opgeleverd. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een aantal conclusies die het vertrekpunt vormen voor het bestuurlijk gesprek. 5.

Ontwikkelrichting voor Regio Zwolle : Op basis van de resultaten en de bestuurlijke gesprekken komen we tot: • een gewenste ontwikkelrichting - en wat voor toekomst dat kan bieden • principes voor de verstedelijking, ten aanzien van wonen, werken, mobiliteit en klimaat. • een aantal integraal verder uit te werken sleutelgebieden, regionale opgaven en een opdracht voor de verdere uitwerking van het gebiedsgericht MIRT-Onderzoek. Als bijlagen bij deze rapportage vindt u: de bouwstenenatlas, de perspectieven uitgebreider beschreven, een overzicht van de veel voorkomende opgaven en een uitgebreide beschrijving van de effectbepaling en resultaten van de dashboardanalyse. De bijlagen zijn bedoeld voor degenen die zich verder in de perspectieven willen verdiepen.

-8-

-9-

Inhoudsopgave 1.

Proces Ontwerpend Onderzoek

11

2.

De vraag - Het verhaal van de regio Bijlage bij 2: Bouwstenenatlas

17

3.

Mogelijke antwoorden - vier perspectieven voor de regio Zwolle

43

- Lokaal Vitaal - Zwolle Centraal - Netwerkdelta - Soevereine Subregio’s

60 68 78 88

Bijlage bij 3: Veel voorkomende opgaven Bijlage bij 3: De perspectieven uitgebreider beschreven 4.

Reflectie op de oplossingen - Effectbepaling en ‘lessons learned’

99

Bijlage bij 4: Effectbepaling en resultaten dashboardanalyse 5.

Ontwikkelrichting Regio Zwolle

129

- 10 -

1 - 11 -

Proces Ontwerpend Onderzoek

- 12 -

- 13 -

Ontwerpend Onderzoek Ontwerpend Onderzoek is in eerste instantie een middel om – samen – te leren en te testen. Wij vragen door en zoeken verder totdat we de kern te pakken hebben. Om de opties in beeld te krijgen en goed af te wegen is het nodig om gebiedsgericht en multimodaal naar de gehele opgave voor ruimte, klimaat, economie en bereikbaarheid van de (brede) regio te kijken. De perspectieven worden in het ontwerpend onderzoek gebruikt om de juiste vraagstukken te verkennen en/of onderzoeken en dienen dus zeker niet om een keuze uit te maken. Ze beschrijven de hoeken van het speelveld.

Startpunt ontwerpen onderzoek: integrale doelstellingen en woningbouwscenario’s Op basis van het feitenrelaas en de analyse van de kansen en de bedreigingen zijn in fase 1 de integrale doelstellingen bepaald. Deze integrale doelstellingen vormen de basis voor het ontwerpend onderzoek. Naast de integrale doelstellingen, is ook de hoogte van de ontwikkelopgave (het aantal te bouwen woningen) een belangrijke variabele bij het uitwerken van de perspectieven. In het ontwerpend onderzoek gaan we uit van een laag (aansluitend bij de PRIMOS prognose) van 40.000 woningen, een midden (aansluitend bij de gezamenlijke ambitie van de gemeenten binnen Regio Zwolle) van 65.000 woningen en een hoog scenario van 80.000 woningen. Deze scenario’s worden toegepast op alle ontwikkelperspectieven. Naast deze scenario’s, kijken we ook met een schuin oog naar de benodigde ontwikkelpogave voor een schaal- of systeemsprong ten aanzien van verstedelijking of mobiliteit. Opbouw van de perspectieven Op basis van de integrale doelstellingen zijn per thema de deelopgaven geformuleerd. Voor elke deelopgave zijn (met behulp van de werkateliers) verschillende mogelijke oplossingsrichtingen geformuleerd: de bouwstenen. Op basis van deze bouwstenen hebben we de perspectieven samengesteld, waarbij de belangrijkste vraag is of alle mogelijke bouwstenen onderdeel zijn van ten minste 1 perspectief.

Zoals hierboven beschreven, gebruiken we de perspectieven voor het onderzoek en kiezen er niet tussen, het is dus belangrijk dat alle mogelijke bouwstenen een plek hebben, zodat de perspectieven daadwerkelijk het hele speelveld beschrijven.

- 14 -

- 15 -

Tegelijkertijd zijn we ons bewust geweest van het feit dat niet alle opgaven en toekomstige ambities kunnen en moeten landen in de verstedelijkingsstrategie. Richtlijn daarbij was dat we primair keken naar de impact op ruimte, keuze in locatie van wonen en werken, maar tegelijkertijd niet vooruitliepen op strategische discussies. Dit heeft geleid tot onderstaande aanpak: Economie We hebben in ons onderzoek in elk perspectief een ander antwoord gegeven hoe de regionale economie duurzaam te laten groeien. Door uitspraken te doen over (1) agglomeratiekracht, (2) bedrijventerreinen en (3) logistiek, (4) de stedelijke economie, (5) de economische profielen van de regio, (6) toerisme en (7) de rol van onderwijs om hiermee invulling te geven aan de doelstelling ten aanzien van de agglomeratiekracht. Hierbij hebben we binnen de verstedelijkingsstrategie de specifieke clusters niet ingevuld. Dit is een gesprek binnen de Economic Board van Regio Zwolle. Daarbij hebben we gekeken naar de plannen voor grootschalige logistiek. Deze zijn verenigbaar met de perspectieven, zeker in combinatie met meervoudig ruimtegebruik. De wenselijkheid van deze grootschalige logistiek zal in een regionaal (bestuurlijk) gesprek moeten worden besproken.

Vervolgens worden deze perspectieven doorgerekend om de effecten te bepalen. Op basis van deze effectbepaling het worden de kansrijke bouwstenen gebundeld tot de gewenste ontwikkelrichting. Betrokkenheid van de omgeving Deze perspectieven zijn tot stand gekomen met inbreng van een groot aantal verschillende partijen. Regio Zwolle is groot en divers, dus het is belangrijk om de verschillende standpunten een plek te geven in deze verstedelijkingsstrategie. Tijdens de werkateliers hebben we ambtelijk gesproken over elke stap die we genomen hebben in het proces. Daarbij hebben we door middel van een Bestuurlijk Maatschappelijke Advies Groep ook vanuit de brede maatschappij terugkoppelingen gekregen op de inhoudelijke stappen in ons onderzoek. Tenslotte hebben we ook steeds een webinar georganiseerd rondom de mijlpalen om de overige partijen in Regio Zwolle (denk aan ambtelijk, maar ook Raden en Staten) bij te praten over de vorderingen in het opstellen van de verstedelijkingsstrategie. De input die wij hebben mogen ontvangen, heeft ons geholpen om te komen tot de huidige perspectieven met voldoende draagvlak en respect voor de breedte van Regio Zwolle.

Thema’s aan de rand van de verstedelijkingsstrategie Een verstedelijkingsstrategie is geen omgevingsvisie en tegelijkertijd is het ook niet goed om de ogen te sluiten voor ontwikkelingen en thema’s, die verder gaan dan de verdeling van wonen en werken, klimaat- en mobiliteitsmaatregelen over Regio Zwolle. In ons Ontwerpend Onderzoek en zeker ook in het feitenrelaas als resultaat van fase 1, hebben we breed naar alle thema’s gekeken.

Natuur & landbouw Natuur vormt een belangrijk onderdeel van de ruimtelijke kwaliteit in Regio Zwolle. In fase 1 is deze uitvoerig in beeld gebracht (met name ook de ligging van waardevolle natuurgebieden). Deze hebben een rol gespeeld bij de keuzes binnen perspectieven. In de effectbepaling hebben we de kwantitatieve impact op het ruimtegebruik (waaronder natuur) weergegeven en de toegankelijkheid, maar daarnaast ook een aantal kwalitatieve effecten in beeld gebracht bij de perspectieven. Ook ten aanzien van de landbouw hebben we bekeken wat de impact van de perspectieven is op de ruimte voor landbouw en is breder gekeken naar de ontwikkeling van het landelijk gebied in de analyse voor de perspectieven. De landbouwtransitie en de stikstof-problematiek zijn echter geen onderdeel van de verstedelijkingsstrategie. Energie(transitie) De verstedelijkingsstrategie Zwolle loopt gelijk op met de ontwikkeling van een 5-tal Regionale Energie Strategieën (RES) binnen Regio Zwolle. Binnen deze RES wordt antwoord gegeven op welke wijze de vraag aan energie in de toekomst kan worden voldoen. Binnen het Ontwerpend Onderzoek hebben wij gekeken op welke wijze het toevoegen van woningen kan bijdragen aan het beperken van de toekomstige vraag naar energie en niet alleen voor de nieuwe, maar zeker ook voor de huidige woningen (meekoppelkansen).

Ook geven we in de ontwikkelprincipes richting ten aanzien van energiezuinig verstedelijken, zoals Accommoderen vraag (verbruik energie) en aanbod (opwekking duurzame energie) zo dicht mogelijk bij elkaar en passend bij eigenschappen en efficiëntie van het netwerk. Binnen de RES wordt op dit moment nog geen uitspraak gedaan over specifieke ruimtelijke locaties van toekomstige inwinning, dat moet op een later moment worden betrokken bij de uitwerking van de verstedelijkingsstrategie.

- 16 -

2 - 17 -

De vraag -

Het verhaal van de Regio Zwolle

- 18 -

Nederland in het klein hoog & droog en laag & nat

- 19 -

Overstromingsgebied

Bodemdaling

Regio Zwolle dankt haar succes van oudsher aan Leven met water. De omgang met water bepaalde het grondgebruik en de inrichting van het landschap met de daarbij behorende noodzakelijke samenwerking. Denk aan de Hanzesteden Zwolle, Hattem, Kampen en Hasselt op dekzandruggen in de moerasdelta van Zuiderzee. Of de esdorpen met hooilanden langs de beken en akkerbouw op de essen. Door inzet van techniek werden de drooggelegde moerassen van Salland, Zuidwest Drenthe en de kop van de Veluwe productieve landbouwgrond en in de 20e eeuw werden de Flevopolders en de Noordoostpolder op de inmiddels afgesloten Zuiderzee gewonnen. Steden en dorpen konden overal worden gebouwd omdat waterpeilen worden aangepast en slappe gronden worden versterkt met van buiten aangevoerd zand. Risico hoog

>60cm daling

Risico laag

<20cm daling

Deze succesvolle ontwikkeling kent ook een keerzijde. De flexibiliteit om met waterextremen om te gaan in de inrichting én het gebruik van het landschap verdween. Laaggelegen gebieden blijven kwetsbaar voor overstromingen uit rivieren en IJsselmeer. De verdwenen sponswerking van de voormalige moerassen en beekdalen leidt tot versneld afvoeren van regenwater met wateroverlast en schade in steden en dorpen en in droge periode vervolgens tot droogteschade. Klimaatverandering vergroot de extremen in rivierafvoer, neerslag en temperatuur, waardoor de kwetsbaarheid toeneemt. De flexibiliteit van steden, (kwetsbare) natuur en landbouw is beperkt en alleen met steeds meer techniek kunnen functies blijven bestaan. Zowel landelijke als regionale watersystemen in de Regio Zwolle lopen op verschillende schaalniveaus tegen hun grenzen aan. Bijvoorbeeld in en rond de stad Zwolle waar water uit de Sallandse Weteringen, de Vecht, het Zwarte Water en de IJssel samenkomen en afstromen naar het IJsselmeer.

Kaart: MUST

- 20 -

Relatie met de NOVI

- 21 -

Principes voor het omgaan met het water Water en klimaat hebben impact op verstedelijking. De woningen die gerealiseerd worden, zullen te maken krijgen met de effecten van klimaatverandering. Het belang en de urgentie van water en klimaat worden in Regio Zwolle. Regio Zwolle is daarom ook aangewezen als NOVI-gebied en zet zich in voor klimaatbestendige groei. In Regio Zwolle wordt geanticipeerd om deze enorme investering in de regio waardevast te laten zijn. Om dit concreet te maken binnen de verstedelijkingsstrategie fase 2 zijn daarom zeven principes voor water & klimaat in hedendaagse verstedelijkingsopgaven in de regio Zwolle gedestilleerd. Deze vormen de basis van de inbreng van water en klimaat in de verstedelijkingstrategie. Deze principes liggen ten grondslag aan de randvoorwaarden bij locatiekeuze, de ontwerpprincipes en de maatlat van klimaatbestendigheid. Deze principes komen later ook terug (mogelijk als trap) bij de ontwikkelprincipes. 1.

Meer informatie over de NOVI vindt u op de website van de nationale omgevingsvisie: www.denationaleomgevingsvisie.nl Het versterken van de omgevingskwaliteit staat in de NOVI centraal. Dat wil zeggen dat alle plannen met oog voor de natuur, gezondheid, milieu en duurzaamheid gemaakt moeten worden. De NOVI maakt bij het maken van keuzes gebruik van drie afwegingsprincipes: 1) Combinaties van functies gaan voor enkelvoudige functies; 2) Kenmerken en identiteit van een gebied staan centraal; 3) Afwentelen wordt voorkomen. Regio Zwolle is een verzameling van landschappen waar de opgaven als gevolg van extremen in rivierafvoer, neerslag en temperatuur spelen. In de delta van IJssel en Vecht, in de Zuiderzeepolders, en op de zandgronden. Het belang van water en klimaatverandering in relatie met de woonopgave, mobiliteit, landbouw, economie enz. wordt onderkend in deze Regio. Als NOVI-gebied Regio Zwolle wordt gezamenlijk gewerkt om invulling te geven aan de ambitie van klimaatbestendige groei. In Regio Zwolle wordt geanticipeerd om de investeringen in de regio waardevast te laten zijn. Door Water & Ruimte met elkaar te verbinden en het creëren van een adaptief landschap, wat in staat is klimaatverandering op te vangen.

Vermijd verstedelijking op plekken die veel maatregelen vergen. Plekken die niet aansluiten op het natuurlijke watersysteem en die bestaande bebouwing niet helpen bij haar opgaven.

2. Verstedelijking volgt het watersysteem met natuurlijke & meervoudige oplossingen. Gedacht vanuit de logica van het systeem en door ter plaatse opgaven te combineren. 3. Houd een druppel: zo lang mogelijk, zo hoog mogelijk vast, en benut deze zo veelzijdig mogelijk, vóór afvoer naar zee of verdamping. 4. Denk op regionaal & systeemniveau. Handel locatie-specifiek. Kies natuurlijke & meervoudig te gebruiken oplossingen. 5. Gebiedsontwikkeling als blauw-groene klimaatmachine (zonder stekker): stedelijke ontwikkelingen leveren altijd een bijdrage aan klimaatadaptatie en helpen daarbij ook de directe omgeving. Zo worden gloeiende kooltjes in het stedelijk weefsel ijsklontjes. Bovendien dragen gebiedsontwikkelingen bij aan de gezondheid & het geluk van bewoners in de omgeving, en geeft de ruimtelijke verschijningsvorm expressie aan de specifieke lokale situatie. 6. Zorg dat projecten bijdragen aan het helpen oplossen van regionale opgaven. Door buiten het bouwhek en de projectgrens te denken en te borgen dat een ontwikkeling de regio als geheel bekeken op alle relevante onderdelen een verbetering . 7. Het sponswerkend vermogen van een gebiedsontwikkeling neemt altijd toe.

- 22 -

De regio kent een enorme landschappelijke kwaliteit... De regio Zwolle kent maar liefst zeven verschillende landschappen. Van de oude stuwwallen tot de jonge droogmakerijen: allemaal zijn ze op relatief korte afstand van elkaar te ontdekken. Dwars door de regio loopt de 0 NAP-lijn, afgebeeld als een rode draad op de kaart. Langs deze lijn liggen onder meer de voormalige Zuiderzeehavens. Ook verklaart het de ligging en vorm van sommige dorpen en steden: kijk maar eens naar Staphorst en Rouveen.

- 23 -

Feitenrelaas:

Regio Zwolle is niet homogeen

6 verschillende landschappen met hun specifieke kenmerken (klimaat en historie)

Hoogveenontginning

Veenweidegebied

Rivierkleilandschap

Zandlandschap

Droogmakerij

Stuwwallandschap

bron: MUST

Natuurgebied omgeving Dalfsen

vechtdal Wijhe

Sallandse heuvelrug

Wanneperveen

5

Veluwe Hattem

Landart Flevopolder Dronten

- 24 -

Leefbarometer: Alle seinen ...wat bijdraagt aanstaan de op groen hoge leefkwaliteit Veel kwaliteiten aanwezig in de Regio Zwolle

- 25 -

- 26 -

- 27 -

De regio Zwolle bloeit

Kaart: MUST

Emmeloord

MBO Maakindustrie, metaalindustrie,techniek en vliegtuigbouw

Meppel

HBO PABO

Isala, groeiende studentenliefde voor Windesheim, ‘onze’ familiebedrijven (meer dan 76% van het regionale bedrijvenbestand is een familiebedrijf), exploderend toerisme voor onontdekte schoonheid van de Hanzesteden. De economie bloeit en groeit in de Regio Zwolle harder dan gemiddeld. Regio Zwolle werd het afgelopen decennium nationaal gezien als een sterk groeiende regio. Regio Zwolle richt zich op de topsectoren kunststoffen, gezondheid (health) en landbouw (agrofood). Met stijf daaronder logistiek, e-commerce en vrijetijdseconomie. Belangrijkste thema’s: innovatie, circulaire economie, internationaliseren en human capital. De economie van de regio wordt gekenmerkt door vele kleinere bedrijven (90% van de vestigingen telt minder dan tien werknemers). Daarnaast is er een sterke verbondenheid van bewoners met de plek en hun werk. Over het algemeen is dat ook niet voor niets; de gemeenschappen zijn hecht en de onderlinge betrokkenheid is groot. Gedeeltelijk wordt dit verklaard door een religieuze signatuur die in grote delen van de Regio Zwolle aanwezig is, maar nog meer door een mentaliteit die bestaat uit een hoog arbeidsethos en doorzettingsvermogen. Ontwikkeling brp en bbp

Hoogeveen

MBO Melkveehouderij, Akkerbouw en teelt, Plant & Business, Techniek

Kaart rechts: Zwolle is het opleidingscentrum van de regio. Emmeloord, Urk, Dronten, Raalte en Hardenberg zijn kenniscentra van de agrarische industrie Hardenberg en Hoogeveen zijn subcentra voor de maakindustrie

Urk

MBO Visserij en scheepvaart Tapijtindustrie (geen koppeling met onderwijs)

Kampen

Zwolle

(Reformatorisch) MBO Techniek + Theologische universiteit

MBO & HBO Design, fashion en media, (Meubel- en houttechniek, Procestechniek, E-commerce, Logistiek, Voeding, teelt en technologie, PABO, Zorg en welzijn

Dronten

MBO Biologisch-dynamische landbouw HBO - Agrarische Hogeschool

Hardenberg

MBO (Hout)techniek & maakindustrie + Melkvee- en varkenshouderij

Zwolle

Masters Polymer Engineering, Educational Needs & Psychomotorische Therapie

Raalte

MBO Veehouderij + Agrarisch werk

Dutch Tech Zone - Fokker/Hoogeveen

Visserij - Urk

Scania Production - Zwolle/Meppel

Biologisch-dynamische landbouw - Dronten

Polymer Science Park - Zwolle

Tapijtindustrie - Genemuiden

- 28 -

- 29 -

Maar is sterk afhankelijk van de stad Zwolle

Zwolle

Binnenring

Buitenring

Zwolle

Kampen, Zwartewaterland, Staphorst, Meppel, Ommen, Dalfsen, Raalte, Olst-Wijhe, Heerde, Hattem, Oldebroek

Dronten, Urk, NOP, Steenwijkerland, Westerveld, De Wolden, Hoogeveen, Hardenberg, Nunspeet, Elburg

De afstanden in de regio Zwolle zijn groot. Net als de dominantie van de stad Zwolle als belangrijkste concentratie van werkgelegenheid. Met name de middelgrote kernen aan de rand van de regio hebben meer ‘inwoners met een baan’ dan banen. Uitzondering vormt Hoogeveen en in mindere mate Meppel. Deze regionale onbalans dwingt inwoners tot grote pendelafstanden, die ze bijvoorbeeld niet op de fiets kunnen afleggen. Ook zijn part-time banen door de grote afstanden vaak onaantrekkelijk; het kost te veel tijd en geld. Deze ‘suburbanisatie’ van de regio maakt haar kwetsbaar. Een betere balans tussen wonen en werken maakt een gemeente veerkrachtiger. Investeringen in onderwijs en triple-helixverbanden zouden hieraan kunnen bijdragen. Het roept ook de vraag op of dit wel de plekken zijn waar je veel extra woningen moet willen bouwen. Woonregio's Nederland

Inwoners Banen Inwoners met baan Saldo 17.282 8.258 8.258 -

Regio Zwolle Zwolle Hoogeveen Meppel Zwartewaterland Westerveld Staphorst Urk

773 127 56 34 23 19 17 21

361 103,9 31,3 18,3 11,3 7,3 7,7 9,4

380 66 26 17 12 8 9 10

-18,9 37,8 5,3 1,8 -0,4 -0,7 -0,8 -0,9

Nunspeet Ommen Elburg Noordoostpolder Hattem Heerde Oldebroek Dalfsen Olst-Wijhe Raalte De Wolden Kampen Hardenberg Dronten Steenwijkerland

27 18 23 47 12 19 24 28 18 38 24 54 61 41 44

12,2 6,7 9,1 20 3,7 5,8 7,8 10,4 5 14,4 6,3 21,1 23,8 12,8 12,8

13 9 11 22 6 9 11 14 9 19 11 27 30 20 20

-1,0 -1,8 -2,1 -2,1 -2,2 -3,1 -3,5 -4,0 -4,1 -5,0 -5,0 -6,0 -6,6 -7,1 -7,4

Bron: CBS

getallen x1000 Balans tussen bewoners van de regio en het aantal banen in de regio. Inwoners en/of werkenden kunnen uiteraard ook buiten de regio werk- of woonachtig zijn, dat staat dan niet in deze tabel.

Steenwijk

Emmen Hoogeveen

Emmeloord

Meppel

Hardenberg Kampen

Lelystad

Dronten

Zwolle

5 km

15 km

Almere

Almelo

Harderwijk 30 km

Deventer Apeldoorn

Hengelo Enschede

50 km

Gemeenten met een concentratie van werkgelegenheid bron: LISA.nl > 50.000 banen > 25.000 banen > 25.000 inwoners in kern

- 30 -

Verschillende snelheden Niet alle delen van de regio groeien in dezelfde snelheid. Opvallend is dat er in de afgelopen jaren in alle gemeenten sprake is geweest van bevolkingsgroei. De grootste groei was waar te nemen in Urk (+15%). De (PBL-)prognose laat zien dat de grootste bevolkingsgroei richting 2050 zal landen in Urk (+15%) en Zwolle (+13%). Sterke krimp wordt er verwacht in Westerveld (-10% !), Olst-Wijhe (-6%), Heerde, Hoogeveen (-5%) en Hardenberg (-4%). Qua banen zat de grootste groei tussen 2008 en 2018 in Urk (+48%), Staphorst (+32%), De Wolden (+28%) en Noordoostpolder (+23%). Krimp van het aantal banen heeft plaatsgevonden in Meppel (-8%) en Hattem (-3%). Voor voorzieningen is men in de regio vooral aangewezen op Zwolle en Kampen en in mindere mate op Meppel, Hoogeveen, Hardenberg, Dedemsvaart, Emmeloord en Dronten. In Meppel, Hoogeveen, Steenwijk, Olst, Wijhe en Ommen is qua bevolkingssamenstelling zowel een ontgroening als een vergrijzing waar te nemen (aandeel 65+ers is hier hoog, het aandeel 0-24 jarigen laag). Dit gaat samen met een groot aandeel eenpersoonshuishoudens in deze kernen. Het aandeel 25-44 jarigen is vooral groot in Zwolle en de Veluwe-gemeenten.

- 31 Regio Zwolle CBS (2019) - Gemiddeld: 0,95

Meer werken (>1,2) 1,0-1,2 0,8-1,0 0,6-0,8 Meer wonen (<0,6)

Regio Eindhoven CBS (2019) - Gemiddeld: 1,08

Meer werken (>1,2) 1,0-1,2 0,8-1,0 0,6-0,8 Meer wonen (<0,6)

Regio Arnhem-Nijmegen CBS (2019) - Gemiddeld: 0,93

Meer werken (>1,2) 1,0-1,2 0,8-1,0 0,6-0,8 Meer wonen (<0,6)

Regio Utrecht CBS (2019) - Gemiddeld: 1,21

Meer werken (>1,2) 1,0-1,2 0,8-1,0 0,6-0,8 Meer wonen (<0,6)

De kaartjes hierboven zijn een weergave van het aantal beschikbare banen per in de gemeenten woonachtige werknemer. De regio is qua werkgelegenheid grotendeels afhankelijk van de economie van de stad Zwolle. Zwolle is met 1,57 banen per in de gemeente woonachtige werknemer vergelijkbaar met Eindhoven (1,56) en Utrecht (1,57). Regio Zwolle telt momenteel 17.000 werknemers meer dan beschikbare banen. In een scenario met 40.000 extra woningen is er een ‘tekort’ van 37.000 banen. Bij 65.000 extra woningen is dit ‘tekort’ 62.000 banen en bij 80.000 woningen is dit 76.000 banen. In Meppel en Hoogeveen zit veel werkgelegenheid. Hier zien we echter in toenemende mate dat hoogwaardige bedrijven (bijvoorbeeld Fokker) kampen met een tekort aan beschikbaar personeel. Hier lijkt een structurele mismatch het geval. Drenthe heeft immers te maken met een van de hoogste structurele werkeloosheidscijfers van Nederland. Een vergrijzende beroepsbevolking en het wegtrekken van studenten vanwege het ontbreken van een universiteit in de nabijheid zijn belangrijke oorzaken. Bovendien is het aanbod van voorzieningen en een kwalitatief hoogstaande stedelijkheid in deze regio beperkt waardoor de regio niet aantrekkelijk is voor hoger opgeleiden om naar Zuidwest Drenthe te verhuizen.

- 32 -

- 33 -

De regio is een suburbaan succes

Regio Zwolle is nauwelijks stedelijk. Arbeidsplaatsen liggen in een lage dichtheid zeer verspreid over de regio. Ter illustratie: in Regio Zwolle zijn 47.000 banen te bereiken binnen 10km, in Regio Groningen-Assen zijn dit er 103.000 en in Metropoolregio Utrecht 261.000. Toch wordt er in dit suburbane en landelijke gebied goed geld verdiend met een beroepsbevolking die voor een groot deel uit MBO’ers bestaat. De sleutel? Een historisch gegroeid en verankerd bedrijfsleven met eigen niches in de wereldmarkt en de vaardigheid om snel en adequaat in te spelen op nieuwe omstandigheden. In het succes van de regio schuilt echter ook haar kwetsbaarheid: talentvolle jongvolwassenen trekken in toenemende mate naar grote universiteitssteden en keren maar zeer gedeeltelijk terug. Vergrijzing en ontgroening betekenen dat er structurele krapte op de arbeidsmarkt ontstaat. En toekomstbestendig ondernemen in een globaliserende economie vraagt constante innovatie, investering, vernieuwing, interactie en samenwerking. Steden hebben een voorsprong in deze wedloop. Immers: hoe groter het aantal mensen, banen, kennis, toeleveranciers en voorzieningen nabij, des te groter de kans op succesvolle ideeën, kruisbestuiving en waardevolle contacten. Regio Zwolle | 752.000 inwoners Gemeente Zwolle | 129.000 inwoners

Sterk Stedelijk Stedelijk Suburbaan Weinig stedelijk Niet stedelijk

Regio Eindhoven | 950.000 inwoners Eindhoven | 235.000 inwoners

Sterk Stedelijk Stedelijk Suburbaan Weinig stedelijk Niet stedelijk

Regio Arnhem-Nijmegen | 790.000 inwoners Arnhem | 160.000 / Nijmegen | 180.000 inw.

Sterk Stedelijk Stedelijk Suburbaan Weinig stedelijk Niet stedelijk

Regio Utrecht | 840.000 inwoners Utrecht | 358.000 inwoners

Sterk Stedelijk Stedelijk Suburbaan Weinig stedelijk Niet stedelijk

Trek naar de stad. Zwolle is de enige stedelijke kern in de regio en dankt mede daaraan haar succes. Zwolle is te kenmerken als een hoog productieve HBO-kenniseconomie. De stad is een populaire woon- en werkbestemming omdat het voorziet in een stedelijke vraag naar uitstekende OV, fiets en wandelbereikbaarheid, een acceptabele reistijd per auto, functiemenging, nabijheid, historie en moderne voorzieningen. Dankzij haar concentratie aan zorg, onderwijs, winkels en evenementen heeft de stad een verzorgingsgebied van 650.000 mensen (met een dagelijkse pendel van ruim 45.000 studenten richting de HBO- en MBO-scholen).

- 34 -

- 35 -

We leven langer en wonen vaker alleen De komende tijd zien we in Zwolle, zowel in het stedelijke als in het landelijke gebied, het percentage eenpersoonshuishoudens toenemen en het percentage samenwonenden juist (verder) afnemen. Oorzaken zijn vergrijzing en individualisering.

Regio Zwolle (CBS, 2000)

Regio Zwolle (CBS, 2020)

Op tal van beleidsterreinen zullen de effecten van deze demografische ontwikkelingen merkbaar zijn. Te denken valt bijvoorbeeld aan onderwijs, gezondheidszorg, economie en arbeidsmarkt, maar zeker ook aan woningbouw en volkshuisvesting.

2009 % 65 jaar en ouder

2040 % 65 jaar en ouder

Verduurzamingsvraag bestaande wijken Uitgaande van 65.000 nieuw te bouwen woningen is slechts 16% van de totale toekomstige woningvoorraad nieuw. Met andere woorden: we moeten het grotendeels doen met de bestaande stad. Hier liggen grote uitdagingen: leegstand (van winkels, kantoren, bedrijfspanden en boerderijen)- en kwetsbare wijken (vooral in Urk, Emmeloord, Hoogeveen en Steenwijk). Het weer wordt extremer en de urgentie om ons aan te passen naar een duurzamere leefomgeving neemt toe. Hittegolven nemen toe, regen- en hagelbuien zijn heviger. Flinke plensbuien die kelders en tunnels blank zetten en akkers die in het voorjaar te nat zijn. Soms binnen enkele weken gevolgd door het omgekeerde beeld met langdurige droogte en hogere temperaturen. Hitte is een probleem, zowel voor de natuur als voor de gezondheid van mensen en dieren. In de stad krijgen we last van hittestress. De verdroging brengt schade toe aan landbouwgewassen en natuurgebieden. Onze gebouwde omgeving is slecht ingericht op deze veranderingen. Terug te zien in wateroverlast, verzakkingen, scheuren, etc.

Relatief veel leegstand in het buitengebied van Westerveld, Steenwijkerland, Staphorst, Hoogeveen, Dalfsen en Ommen Bron: CBS buurten, 2018 <5 17-20 5-8 >20 8-11 11-14 14-17

- 36 -

- 37 -

In de Regio Zwolle is het ruim leven Dronten

De stad Zwolle is een prettig alternatief voor de krapte op de woningmarkt in de Randstad. Voor Groningers is Zwolle een aantrekkelijk alternatief, op de schakel tussen Randstad en het Noorden. Ook trekt Zwolle nieuwe inwoners vanuit de regio. Dit zorgt voor druk op de woningmarkt van Zwolle met uitstralingseffecten naar de ‘stadsregio’. Meppel

Zwolle kent een netto instroom vanuit Groningen, Amsterdam, Utrecht, Hardenberg, Zwartewaterland en Oldebroek. En een netto uitstroom richting Kampen, Meppel, Dalfsen, Raalte, Olst-Wijhe en Hattem. Motivaction heeft in 2019 de motieven voor verhuizing vanuit de Randstad naar Oost-Nederland onderzocht. De belangrijkste bevindingen: • • • • • •

Gezinnen zoeken meer ruimte, gepensioneerden willen dichter bij de natuur wonen. Aantrekkingskracht van Oost is rust en natuur. 25% behoudt baan in de Randstad, men gaat meer met de auto reizen. Nieuwe woningen zijn vaak groter, liefst ook met tuin (67%) Vaak duurdere woning na verhuizing. Verhuizing biedt kans op een frisse start.

Wezep

Regio Zwolle (CBS, 2020)

80% van de woningdichtheden is <20woningen per hectare

De regio Zwolle bestaat voor 67% uit 1 en 2 persoonshuishoudens. Tegelijkertijd bestaat de woningvoorraad voor 80% uit eengezinswoningen van gemiddeld 151 vierkante meter. Met andere woorden: het is ruim wonen in de regio. In vergelijking met Nederland valt op dat Zwolle, Meppel, Urk en Kampen qua woonoppervlak op het Nederlands gemiddelde zitten. De rest van de gemeenten zitten daar (ver) boven. Vooral in Westerveld, Staphorst en Oldebroek is het ruim wonen met gemiddelde oppervlakten van circa 200m2 per woning.

- 38 -

- 39 -

Sterk afhankelijk van automobiliteit

Afstand tussen de kernen zijn groot. Verlenging van fietsafstanden (met E-bike) levert beperkte winst op Regio Zwolle

Zwolle centrum

Regio Arnhem-Nijmegen

Nijmegen centrum

Regio Eindhoven

Eindhoven centrum

Regio Utrecht

Utrecht centrum

Zwolle

De stedelijkheid (vertaald in nabijheid van inwoners en banen) is vrijwel overal in de regio Zwolle beperkt. Dit zorgt er voor dat de regio behoorlijk auto-georiënteerd is. Terug te zien aan congestie op de A28, de (buiten)ring van Zwolle en de N35. Ondanks het gebrek aan nabijheid en de grote fietsafstanden tussen de verschillende kernen wordt er toch relatief veel gefietst, mede dankzij een kwalitatief goed netwerk met vrijliggende fietspaden in Zwolle en snelfietspaden tussen Zwolle, Kampen, Hattem en Dalfsen. OV-locaties in de Regio Zwolle zijn beperkt geprogrammeerd. Soms liggen ze aan de randen van het stedelijk gebied (Stadshagen, Kampen-Zuid, Wijhe, Hoogeveen en Raalte), soms zelfs (ver) buiten het stedelijk gebied (Heino, Dalfsen, Ommen). Wezep

‘t Harde

Kampen Zuid

Wijhe

Olst

Heino

Dalfsen

Ommen

Mariënberg

Hardenberg

Hoogeveen

Raalte

Hoogeveen

Hardenberg

Emmeloord

- 40 -

- 41 -

Integrale doelstellingen voor de regio Onderstaande doelstellingen zijn bepaald op basis van het feitenrelaas en de analyse van kansen en bedreigingen. Deze integrale doelstellingen vormen de basis voor de vraag waarop de verschillende perspectieven in dit boek een mogelijk antwoord geven. Gedurende de looptijd van het onderzoek is het belang van water en klimaat, en daarmee van een klimaatbestendige groei, groter geworden door de aanwijzing van Regio Zwolle als NOVI-gebied.

Accommoderen van de ontwikkelopgave (woningen en bedrijvigheid) met behoud van de huidige ruimtelijke kwaliteit op basis van een klimaatadaptieve (verstedelijkings)strategie Versterken van de concurrentiekracht van de Regio Zwolle door een sterk en duidelijk economisch profiel in combinatie met een aantrekkelijk vestigingsklimaat Bereikbaar houden van (huidige en toekomstige) economische toplocaties op regionaal (Regio Zwolle) en nationaal niveau (REOS - Ruimtelijk Economische Ontwikkelstrategie) in combinatie met een goed functionerend daily urban system Benutten en versterken van huidige en toekomstige ambities op het gebied van leefbaarheid, landschap en de energietransitie.

3 scenario’s voor alle perspectieven: 40.000 - 65.000 - 80.000 woningen

- 42 -

3 - 43 -

Mogelijke antwoorden Vier verschillende ontwikkelperspectieven voor de regio

- 44 -

- 45 -

Vier perspectieven op verstedelijking Introductie op de perspectieven Aan een verstedelijkingsopgave kan op verschillende manieren invulling gegeven worden. Om deze mogelijkheden voor de Regio Zwolle goed in beeld te krijgen zijn er vier perspectieven opgesteld. Om de breedte aan oplossingsrichtingen in beeld te krijgen is gebruik gemaakt van twee belangrijke afwegingen. Dit zijn de belangrijkste verschillen tussen de vier perspectieven. Ten eerste de afweging om te gaan voor een hoofdzakelijk ‘lokale’ of een ‘regionale’ aanpak. Problemen die zich voordoen, kun je aan pakken door verschillende lokale knelpunten individueel op te lossen. Dit is vaak het makkelijkst en overzichtelijkst op korte termijn. Tegelijk zijn lokale knelpunten over het algemeen symptomen van van een grotere, regionale opgave. Die systemen zijn complexer, maar biedt wel de kans om de wortel van het probleem te vinden en aan te pakken. En profiteert de gehele regio van de oplossing. De tweede afweging gaat over de balans tussen verstedelijking en de overige thema’s in de context. Wanneer verstedelijking leidend is, wordt dit aangepakt met technische en vaak enkelvoudige of sectorale oplossingen. Wanneer de verstedelijking volgend is, is er ruimte voor meervoudige oplossingen, waarbij meer ruimte is voor een natuurlijke of integrale aanpak.

Verstedelijking is volgend - Natuurlijk & meervoudig Zwolle Centraal

Netwerkdelta

Lokaal, Knelpunt Symptoom Eenvoudig

Regionaal, Systeem Bij de wortel Complex

Lokaal Vitaal

Soevereine Subregio’s

Verstedelijking is leidend - Technisch & enkelvoudig -

- 46 -

- 47 -

De opbouw van alle ontwikkelperspectieven De ontwikkelperspectieven in dit boek bestaan uit meerdere elementen. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de basis: de gemeenschappelijke deler van alle perspectieven.

beetje met elkaar. Elk perspectief adresseert daarom een andere combinatie van veelvoorkomende opgaven die van grote waarde zijn voor de strategie.

De basis is voor elk perspectief hetzelfde en bestaat uit de volgende elementen:

Het variabele deel van de perspectieven laat zien hoe de verschillen in de aanpak een andere toekomst voor de verstedelijking van de regio kunnen brengen. Elk van de vier perspectieven kent een andere invulling van de overkoepelende opgave en een andere combinatie van zachte plannen, mobiliteitsaanpak en klimaatoplossingen.

1) De overkoepelende opgave voor de regio Zwolle, zoals geformuleerd in de opgaveverkenning en samengevat in hoofdstuk 2. Elk perspectief start met het formuleren van een antwoord op dezelfde vraag: op welke manier kunnen we de verstedelijkings-, mobiliteits- en klimaatopgave van de regio Zwolle het beste inrichten? 2) De bestaande plannen in de regio (realisatie t/m 2027). Deze zijn door de gemeentes aangeleverd per mail en in de ateliersessies. De bestaande plannen zijn in elk perspectief hetzelfde, de zachte plannen en eventuele nieuwe plannen zijn per perspectief verschillend. 3) Een overzicht van veel voorkomende opgaven in de hele regio, die kunnen bijdragen aan de verstedelijkingsstrategie. Deze zijn een resultaat van de gebiedsanalyse en de casusdagen. Elke opgave heeft daarin een ander accent en potentie voor de regio en soms botsen de opgaven een

Om de perspectieven te illustreren, laten we zien op welke verschillende principes en gedachten ze gestoeld zijn. In elk perspectief wordt ook een of twee sleutelgebieden benoemd: een specifiek gebied waarin meerdere opgaven samenkomen in een complexe situatie waar veel partijen bij betrokken zijn. Met een meervoudig antwoord op deze opgaven kunnen deze sleutelgebieden een grootse impact op de rest van de regio hebben. Deze sleutelgebieden geven een mogelijke invulling van de opgave en zijn illustratief voor de belefte van het desbetreffende perspectief.

De basis: dit deel is in elk perspectief als constante opgenomen Een ruimtelijke vertaling van de integrale doelstelling in ontwikkelopgave en maatregelen: 1. de bouw van 40.000 (basisscenario) tot 80.000 (plus-plus scenario) woningen; 2. de accomondatie van de groei van werkgelegenheid (20.000 tot 40.000 banen); 3. de nodige maatregelen voor mobiliteit; en 4. de klimaatadaptieve maatregelen.

Bestaande plannen, zoals door de gemeenten aangeleverd in de ateliersessies.

De identiteit van de regio staat voor de kwaliteiten waar de perspectieven op voort kunnen bouwen. Deze zijn beschreven in H2 en de vorige fase.

Illustratie van de vier perspectieven, waarmee duidelijk wordt hoe de keuzes kunnen gaan uitpakken Perspectief met onderscheidende keuzes, principes en invulling van de thema’s Elk perspectief komt voort uit de keuzes en principes waarmee de verstedelijkingsopgave benaderd wordt. Daaraan zijn de keuzes voor wonen, werken, klimaat en mobiliteit gekoppeld. Hieronder valt de invulling van zachte plannen en de per thema de toepassing van de eerder in het proces geformuleerde bouwstenen.

‘wenskaart’ per regio regio in context principes

Invulling van de sleutelgebieden: plekken in de regio waar (i) de meeste opgaven samenkomen, (ii) de situatie het meest complex is en (iii) de belofte van een grootse impact op de rest van de regio het grootst is. Het slagen van het perspectief wordt versneld door een goede invulling van de sleutelgebieden. Invulling van de veelvoorkomende regionale opgaven In elk perspectief ligt een ander accent op een andere combinatie van lokale, veelvoorkomende opgaven waarin gemeenten van elkaar kunnen leren.

- 48 -

- 49 -

De bestaande plannen vormen de basis Overzicht van basis planvoorraad In naaststaande tabel en kaart hiernaast zijn de bestaande woningbouwplannen per gemeente weergegeven. Deze zijn aangeleverd door de gemeenten en provincies. Plannen gepland voor 2027 worden beschouwd als bestaande (vaste) plannen. Eventuele latere fasen worden als zacht beschouwd. Daarnaast is in de tabel de verwachte groei in banen opgenomen. Afhankelijk van de situatie verschilt de verhouding tussen wonen en werken: in stedelijke omgeving is de banendichtheid hoger dan in dorpse omgevingen.

NB.1 Plannen met minder dan 100 woningen zijn niet zichtbaar op de kaart NB.2 Plannen zijn afgerond naar de dichtsbijzijnde 50-tal

Gemeente Dalfsen

Bestaande Verwachte groei Plannen (w) van banen 1850

1250

-

-

Dronten

2100

950

Elburg

250

Hardenberg

1650

900

Hattem

500

450

Heerde

100

100

Hoogeveen

500

200

Kampen

2650

1950

Meppel

2450

650

Noordoostpolder

800

200

Nunspeet

750

700

Oldebroek

100

100

Olst-Wijhe

950

450

Ommen

500

400

Raalte

550

500

Staphorst

450

150

Steenwijkerland

900

350

Urk

1300

350

-

-

550

300

Zwolle

12650

5750

Totaal

31450

15700

De Wolden

Westerveld Zwartewaterland

Modellen zijn opgebouwd met een binnenring en een buitenring rondom Zwolle Geografisch kunnen rondom Zwolle, de grootste stad, twee ringen met grotere kernen worden onderscheiden die dichtbij of juist wat verder weg van Zwolle af liggen: een Binnenring en een Buitenring. Daarbij is de binnenring sterk op Zwolle geörienteerd, op grofweg 15 minuten reistijd met het OV. De buitenring ligt verder weg en heeft naast een relatie met Zwolle ook relaties met andere steden die buiten de regio liggen. De kleinere, landelijke kernen spelen vanzelfsprekend ook mee in de verstedelijkingsstrategie, maar omat hun individuele bijdrage beperkt is, zijn deze niet zichtbaar op de kaarten.

Zwolle

Binnenring

Buitenring

Zwolle

Kampen, Zwartewaterland, Staphorst, Meppel, Ommen, Dalfsen, Raalte, Olst-Wijhe, Heerde, Hattem, Oldebroek

Dronten, Urk, NOP, Steenwijkerland, Westerveld, De Wolden, Hoogeveen, Hardenberg, Nunspeet, Elburg

- 50 -

- 51 -

Dichtheid & stedelijkheid van bestaande plannen

Gem. Zwolle

+ 12.650 woningen

Gem. Kampen

+ 2.650 woningen

Gem. Dronten

+2.100 woningen

Gem. Raalte

+ 550 woningen

Gem. Meppel

+2.450 woningen

Gem. Hattem

+500 woningen

Schematische weergave van de plannen ten opzichte van bestaand stedelijk gebied Om nieuwe plannen ten opzichte van de bestaande stad te kunnen laten zien, hebben we een werkwijze opgesteld waarmee de plannen geabstraheerd zijn tot pixels van 100 bij 100 meter (1 hectare groot). Daarmee kunnen we een indicatie geven van de grootte en dichtheid van de plannen. We hanteren daarbij een schaal van 5 tinten: de lichtste pixel van 0-10 woningen per hectare tot aan de donkere pixels met 60 tot 100 woningen per hectare. Hoe groter de woningdichtheid, hoe stedelijker de omgeving. Met deze maatstaf kunnen we ook vuistregels hanteren om een schatting voor werkgelegenheid en groen te kunnen maken. Onderstaande legenda laat deze verhoudingen en werkwijze goed zien.

Legenda - Programma per ha. & pixel

1ha

aantal

60-150 woningen / ha

0-10

10-20

20-40

40-60

1:4 25

1:3 33

1:2 50

1:1 100

1:1 100

ratio baan:woningen aantal banen / ha

>80%

80%

60%

40%

20%

min. aandeel onverhard / ha.

Naaststaande kaarten geven voor de grotere kernen in de regio weer uit welke dichtheid de ingediende plannen bestaan, waar ze liggen en wat de plannen voor effect hebben op bestaand stedelijk gebied.

Gem. Hoogeveen

+500 woningen

Gem. Hardenberg

+ 1.650 woningen

- 52 -

Van opgaven naar bouwstenen De strategie en interventies per thema zijn beschreven in de bouwstenenatlas die in het proces is opgesteld. De bouwstenen geven per deelopgave een serie aan verschillende oplossingsrichtingen.

- 53 Hoe gaan we opgaves om met...

K1B. Eeuwige bron: Opvangen op Sallandse Heuvelrug

K1C. Zwolle: plan Willemsvaart als Spons

K1D. Stroomgebiedsaanpak Waterstad Herfte

K2A. Lokale technische oplossingen

K2B. Aanpak Deltawerken

K2C. Lokale sponzen: parken, wadis, groene daken

K2D. Ruimte voor het water

K3A. Waterbergingen om voldoende water voor landbouw en drinkwater in elke kern

K3B. Decentrale drinkwaterbuffers, rivierwater naar landbouw

K3C. Eén stads-waterbuffer in Zwolle

K3D. Water vasthouden op hoge plekken, lage plekken laten vernatten > maar wel kwaliteit verbeteren

K4A. Eigen dorp haar kleine energie - windmolens, alle daken zonnepanelen

K4B. Regionale zonnecentrales & windparken

K4C. Nieuwbouw levert energie voor oudbouw

K4D. Per subregio de beste oplossing: Waterkrachtcentrale, aquathermie, geothermie, zonnepanelen

K5A. Zonneladder

K5B. Energieopwek in stedelijk gebied

K5C. Geothermie/ Aquathermie

K5D. Windbossen

K6A. Versterken van lokale recreatie en ecologisch akkerland

K6B. Mens staat centraal (versterken recreatieve landschappen tbv gebruik en beleving)

K6C. versterken van natuurlijke netwerken in de stad: voor verbindingen met buiten maar ook voor aanpakken hitte-eiland-effect

K6D. natuurbescherming / kwaliteit staat centraal

K7A. Huidige organiisatievorm / Business as usual

K7B. Deltawerken in de stad

K7C. Gebiedsgericht werken met lokale coalities

K7D. Gebiedsgericht op regionale schaal

W1A. Elke kern groeit naar ratio

W1B. Bouw voornamelijk in de kernen die goed bereikbaar (gaan) zijn tov Zwolle

W1C. Build everything in Zwolle (city centre, rond A28, herstrurering)

W1D. Add 10% more houses in every high-altitude-town and rest in Zwolle, and build new towns in high areas

W2A. Meer van dezelfde woonmilieus in de regio

W2B. Alles een trapje meer stedelijk in middelgrote steden

W2C.Highly urban woonmileus (hoogstedelijk) in Zwolle

W2D. Combinatie van stedelijke en dorpse milieus, alles groen en klimaatadaptief

W3. DRAAGVLAK VOOR KLIMAATADAPTATIE

W3A. Bij nieuwe ontwikkelingen alleen buitenruimte klimaatadaptief meenemen

W3B. Nieuwe ontwikkelingen helpen bestaande bebouwing te verduurzamen

W3C.Alleen nieuwe ontwikkelingen zijn zelfvoorzienend

W3D. W3A.

W4. DRAAGVLAK VOOR ARBEIDSPLAATSEN GROEI

W4A. Rechtevenredig met (nieuwe) woningbouwlocaties

W4B. Op basis van bestaande concentraties arbeidsplaatsen

W4C.Strategische nieuwe locaties sturend ontwikkelen

W4D. W4A.

E1A. Nabijheid stimuleren

E1B. Zwolle als uitwisselingshub

E1C. Brainport Zwolle: stap maken naar universiteitsstad

E1D. Universitaire opleiding naar kernen in de rand van de regio

E2A. Geen uitbreiding van BT's maar verbeteren kwaliteitBescherm alle BT's, Laag geschoold werk

E2B. Bescherm alle BT's met HMC > 4 Alleen grote BT mogen groeien om versnippering te voorkomen

E2C. broedplaats/innovatieve milieus. Beperkt uitbreiden BT bij Zwolle (volgend WLO hoog)

E2D. Verouderde BT transformeren naar woningbouw / naar gemengde GO (kantoorparks)

E3A. Elke kern zijn eigen specialiteit

E3B. Subregionale specialiteiten van vrije tijd en recreatie

E3C. Stadse voorzieningen in Zwolle, daaromheen recreatief netwerk

E4A. Dagelijks in de kernen, niet-dagelijks in Zwolle

E4B. Dagelijks en niet-dagelijks per subregio verdelen

E5A. Gescheiden houden

E5B. (Diensten)economie toevoegen in woongebieden

E5C. Wonen toevoegen in werkgebieden

M1A. Sterk inzetten op N35/N50, A28 verbreden

M1B. Bypass oost

M1C. A28 tunnelen

M1D. Geen grote investeringen in het wegennet

M2A. deelauto hubs vanaf stations

M2B. Autohubs aan de rand

M2C.Lagere normen > nabijheid

M2D. M2A.

M3A. Spoorzones versterken

M3B. Lelylijn

M3C.Inzetten op HSL hub

M3D. Sprinternetwerk

M4A. OV hubs vanaf stations

M4B. E-bike vanaf Zwolle (15 km)

M4C.Regionaal fietsnetwerk

M4D. M4A.

M5A. Werkgeversaanpak

M5B. Deelmobiliteit stimuleren

M5C.Zero-Emissie

M5D. Thuiswerken

K2. KLIMAATADAPTATIE

Water, KLIMAAT, WATER klimaat EN ENERGIE & energie

K3. WATERBESCHIKBAARHEID

K4. ENERGIE TRANSITIE

K5. ENERGIEBRON

K6. NATUUR

K7. KLIMAAT GOVERNANCE

W1. WONINGLOCATIE

WoningWONINGBOUW bouw

W2. WOONMILIEU

E1. KENNISLOCATIES

E2. BEDRIJVENTERREIN

ECONOMIE Economie

E3. VRIJE TIJD ECONOMIE

E4. VOORZIENINGEN

E5. GEMENGDE ONTWIKKELINGEN

M1. HOOFDWEGEN NET

M2. PARKEREN / AUTOBEZIT

MOBILITEIT Mobiliteit

M3. OV

M4. FIETS

De bouwstenen zijn uitgebreid beschreven in de bouwstenenatlas, die als bijlage is opgesteld.

bouwstenen K1A. Afvoeren naar de IJssel

K1. WATER VEILIGHEID

Alle bouwstenen worden in ten minste één van de perspectieven benut en zijn zodanig geselecteerd dat ze het antwoord bieden wat het beste bij de strategie van het perspectief past. Het kan daarbij voorkomen dat er voor eenzelfde opgaven meerdere goede bouwstenen passen, zonder dat ze elkaar tegen gaan werken. In dat geval zijn meerdere bouwstenen in het perspectief opgenomen. De bouwstenen laten voorbeelden zien hoe een (water) opgave kan worden ingevuld. De bouwstenen zijn deeloplossingen. Oplossing Willemsvaart is een heel mooi voorbeeld hoe de stad als spons eruit ziet (hoosbuien, droogte), maar lost het waterveiligheidsprobleem niet op.

deelopgaves

M5. DUURZAME BELEIDSMAATREGELEN

E3A.

E4A.

E5A.

E2E. Bedrijventerreinen onder randvoorwaarden wel uitbreiden

- 54 -

10 opgaven die veel voorkomen in de regio Naast de bouwstenen voor de grote, regionale aanpak lopen veel kernen tegen kleinere, vergelijkbare opgaven aan. Door deze met elkaar op slimme wijze aan te pakken, hebben deze opgaven samen een grote impact. De verstedelijking van de regio zal veel verandering met zich meebrengen. De opgaven die op de regio afkomen vragen veelal om maatwerk en gemeentelijke keuzes. Toch kunnen er ook een aantal algemene opgaven geformuleerd worden die voor veel gemeenten in de regio van toepassing zullen zijn. Deze opgaven gaan vooral over het slim inrichten van de waardevolle ruimte zodat verschillende opgaven op meerdere plekken kunnen landen en ruimtes, beter, efficiënter en meervoudig gebruikt kunnen worden.

- 55 -

▲ 1.

▲ 6.

▲ 2.

▲ 7.

▲ 3.

▲ 8.

▲ 4.

▲9

▲ 5.

▲ 10.

Deze veelvoorkomende opgaven zijn vaak klein en hebben individueel een beperkte bijdrage, maar omdat ze vaak voorkomen bieden ze leermomenten als casus voor andere gemeenten en zijn ze goed onder te brengen in een groter regionaal programma. Onderstaande tien opgaven komen voort uit zowel de ruimtelijke analyse van het onderzoek als uit de vele gesprekken en ateliers die gedurende het proces zijn gehouden. ▲ 1. Toerisme & Recreatie: kan mogelijk leiden tot meer banen en aantrekkelijker leefomgeving ▲ 2. Transformatie verouderde industrielocaties binnen de bebouwde kom ▲ 3. Stationsgebieden: verder verdichten rondom stations in Regio Zwolle ▲ 4. Meervoudig ruimtegebruik op nieuwe logistieke terreinen ▲ 5. Bedrijfscampus als economisch hart van de subregio ▲ 6. Lokale vormen van waterberging ▲ 7. Warm hart voor kleine kernen om voorzieningen op peil te houden ▲ 8. Woonwijk in de wei: bouwen met aandacht voor de ruimtelijke kwaliteit ▲ 9. Leegstand van maatschappelijk & landelijk vastgoed gebruiken voor woningen ▲ 10. Beter benutten bestaande woningmarkt Bovenstaande opgaven staan uitgebreider beschreven in bijlage 2B behorend bij dit hoofdstuk.

- 56 -

- 57 -

Sleutelgebieden: complexe situaties met grootse beloften. Buiten de generiekere opgaven die vaker in de regio voorkomen zijn er ook een aantal locaties die om een specifieke en vaak complexe aanpak vragen. Dit zijn de sleutelgebieden. In de sleutelgebieden komen meervoudige opgaven samen en zorgen vele belangen voor een complexe situatie.

Zwolle Centraal

Zwolle Centraal

Sallandse Heuvelrug

Woningbouw, Economie, Klimaat, Mobiliteit

Klimaat, Economie

Het zijn vraagstukken die vragen om een slimme intensieve gebiedsontwikkeling en hebben de potentie een grootse belofte te bieden voor de regio of zelfs op nationaal niveau. Zo kan bijvoorbeeld een gebiedsontwikkeling rondom een station leiden tot een beter verbonden regio.

Lokaal, Knelpunt Symptoom Eenvoudig

Verstedelijking is volgend - Natuurlijk & meervoudig -

Netwerkdelta

Zwolle-Oost, -Zuid & Herfte

Raalte

Woningbouw, Klimaat, Mobiliteit

Woningbouw, Economie, Klimaat, Mobiliteit

Polder Mastenbroek

Dronten

Hoogeveen

Woningbouw, Klimaat, Mobiliteit

Woningbouw, Economie, Klimaat,

Woningbouw, Economie, Klimaat,

Lokaal Vitaal

Soevereine Subregio’s

Verstedelijking is leidend - Technisch & enkelvoudig -

PM schema’tjes toevoegen

Regionaal, Systeem Bij de wortel Complex

- 58 -

- 59 -

Lokaal Vitaal

De perspectieven vertegenwoordigen de breedte aan oplossingsrichtingen. In dit hoofdstuk behandelen we volgens een vast ritme welke onderdelen ieder perspectief bevat, zodat ze goed met elkaar te vergelijken zijn. Voor elk perspectief wordt eerst op hoofdlijnen de aanleiding en inzet beschreven. Daarna worden per thema (klimaat, wonen, economie en mobiliteit) de strategie en interventies toegelicht. Elk perspectief kent ook een voorzet voor een (of meer) cruciaal ontwikkelgebied: de plek waar in dat perspectief de meeste opgaven samenkomen, de situatie het meest complex is en de belofte van een grootse impact op de regio het grootst is. Voor een meer gedetailleerde beschrijving van de perspectieven, zie de bijlage.

Zwolle Centraal

Netwerkdelta

Soevereine Subregio’s

De basisplannen

Voor alle perspectieven is de basis gelijk: de plannen in uitvoering, de typische opgaven en thematische ontwikkelprincipes.

Verhaal in een notendop

Met spreiding van verstedelijking wordt in de regio het wegtrekken van talent, werk en voorzieningen voorkomen en een hefboom geboden voor lokale oplossingen.

Alle opgaven komen samen in Zwolle, daarom pakken we daar alles in samenhang op voor een zo groot mogelijke sprong in stedelijkheid.

Klimaatadaptatie, duurzaamheid en gezondheid van de regio zijn leidend voor de manier waarop verstedelijking in de regio wordt georganiseerd.

De suburbane afhankelijkheid op Zwolle wordt verminderd door te investeren in de zelfstandigheid van de grotere kernen buiten Zwolle.

Concept

Lokale kwesties worden lokaal opgelost

Combineer de opgaven en maak het sterke sterker

Veerkrachtig netwerk levert balans in de regio

Krachten worden gespreid en de subregio krijgt meer autonomie

Klimaat

Kleinschalige & Technische maatregelen (X)S

Natuurlijke oplossingen (X)XL in en om Zwolle