2. Trendrapportage Sociaal Domein

Door corona en de opgelegde maatregelen is het aandeel jongeren dat zich ongelukkig voelt gestegen. Een andere beweging die we hier zien is dat sommige jongeren uit de jeugdzorg, zodra ze 18 zijn, niet langer in een jeugdinstelling willen wonen. Goede alternatieven zijn soms niet beschikbaar. Ook een netwerk om op terug te vallen ontbreekt vaak. Ongewenst effect is dat voor deze jongeren het huisvestingsprobleem nog te vaak wordt opgelost met zorgoplossingen, zoals beschermd wonen. 6.2.3 Senioren langer thuis wonen We staan op het snijvlak van wonen en zorg voor grote maatschappelijke opgaven: de verdere extramuralisering in de zorg en de dubbele vergrijzing in 2040 heeft een enorme impact op de samenleving. In 2020 was nog 16% van de Zwolse bevolking 65+, terwijl dit in 2035 naar verwachting 20% zal zijn. Ook worden inwoners steeds ouder. In 2020 was 7% ouder dan 75 jaar, in 2035 is 10% ouder dan 75 jaar. Hopelijk blijven ze zo lang mogelijk gezond en zelfstandig, maar er komt een punt waarop ouderen zorgbehoefte hebben. Soms beperkte ondersteuning, soms integrale, levensbrede en langdurige ondersteuning.

Trendrapportage Sociaal Domein 2023

25

mmenselijk

Het Zorgkantoor geeft aan dat in de regio Zwolle de vraag naar verpleegzorg (vallen donder de wet langdurige zorg) zal groeien van 230 plekken in 2022 naar 935 plekken in 2025. Ook hier wordt onderscheid gemaakt tussen plekken thuis en plekken in een instelling, zoals een verpleegtehuis. De verwachting is dat ongeveer 1/3 van deze plekken in de thuissituatie zal worden ingevuld. Na 2025 stijgt de vraag in de regio Zwolle explosief naar 1469 plekken in 2030 en 3598 plekken in 2040. Deze toename zal grotendeels in de thuissituatie moeten worden opgevangen. Ook revalidatie en herstel zal vaker thuis plaatsvinden, het aantal plekken/bedden in verpleeg- en revalidatiecentra is beperkt. We zien nu al dat ziekenhuizen vragen aan familie en vrijwilligers om mensen thuis te brengen of om het huis gereed te na ziekenhuisopname. Goed voorbereid zijn op het ouder worden wordt een belangrijk thema. Beschikbaarheid van passende toekomstbestendige woningen en woonvormen met borging van (mantel-) zorg en (welzijns-) voorzieningen is daarbij een prominent vraagstuk geworden. Ouderen willen graag in eigen wijken blijven wonen. Zij blijven nu nog hangen in grotere woningen bij gebrek aan alternatief. Met het tekort aan passende huisvesting voor ouderen is het de komende jaren een enorme uitdaging om ouderen voldoende te faciliteren in hun (toekomstige) woon-, zorg- en welzijnsbehoeften.

6.2.4 GGZ meer thuisbehandeling/kortere opname Nederland telt ongeveer 280.000 mensen met ernstige psychiatrische aandoeningen. (EPA) (2018), Ook voor deze groep speelt de beweging van langer en eerder thuis wonen. Het grootste deel woont tegenwoordig op zichzelf, met ambulante zorg. Een kleine groep woont in een instelling of beschermende woonvorm. Statistisch gezien houdt dit in dat er ca. 2.100 inwoners van Zwolle een ernstige psychiatrische aandoening hebben en grotendeels thuis wonen. 6.2.5 Niet-zelfstandig wonen Door krapte op en flexibilisering van de huur- en arbeidsmarkt zien we dat met name jongeren nog niet zelfstandig, maar ongewenst langer thuis wonen. Met een laag of midden inkomen kan een alleenstaande moeilijk een huur- of koopwoning vinden. De krapte op de woningmarkt speelt hier een rol, samen met de grillige economie en arbeidsmarkt. Met tijdelijke contracten, hoge huren, is het moeilijk of vaak onmogelijk om een woning te vinden of een hypotheek te krijgen. Dat laatste geldt ook voor stellen die willen scheiden. Als er nog geen zicht op een nieuwe woning is, wonen zij ook ongewenst langer thuis. Dit levert, als er kinderen in het spel zijn, vaak stressvolle situaties op. De gevolgen van deze ongewenste vormen van woonsituatie zijn nog niet bekend en onderzocht. Voor vechtscheidingen zijn er in Zwolle inmiddels twee parentshouses beschikbaar.

Voor de jongeren die ongewenst langer thuis wonen zien we daardoor uitstel van life events: zelfstandig gaan wonen, relatie aangaan, gezinsvorming starten. De maatschappelijke gevolgen hiervan kunnen we op dit moment niet overzien. 6.2.6 Ongewenst niet thuis Wat we hier niet onbenoemd willen laten is dat er ook een groep inwoners ongewenst niet thuis woont. Vluchtelingen en Oekraïners die te maken hebben met oorlog in hun land. We vangen deze vluchtelingen en Oekraïners op. Voor sommigen is dit tijdelijk, zij willen als het kan weer terug. Anderen ontvangen een status, maar voor deze nieuwe Zwollenaren zijn onvoldoende woningen beschikbaar. Zij wonen ongewild lang in diverse asielzoekerscentra of opvanglocaties.

6.3 Wat betekent dit voor Zwolle? Of het nu gaat om ouderen, mensen met een psychische kwetsbaarheid of met een verstandelijke beperking, het langer zelfstandig wonen heeft grote consequenties voor de samenleving. 6.3.1 Er zijn meer (passende) woningen nodig Voor langer en eerder thuiswonen zijn passende woningen hard nodig. Gebrek aan (passende) woningen is belangrijke oorzaak van diverse problemen in sociaal domein. Wonen is basisvoorwaarde, een onderdeel van bestaanszekerheid. Andere hulp en ondersteuning inzetten heeft minder of geen effect als aan deze voorwaarde niet voldaan is. Investeringen buiten het sociaal domein zoals in wonen en de woonomgeving kunnen de druk op gemeentelijke voorzieningen verminderen en voor de inwoner oplossingen bieden. Door de diversiteit aan groepen die woningen zoeken, ontstaat er concurrentie, wie komt als eerste in aanmerking voor beschikbare woningen. Het landelijke Programma Thuis voor Iedereen wil voorkomen dat er een doelgroepenconcurrentie plaatsvindt onder de aandachtsgroepen in deze woningmarktcrisis, door aandacht te hebben voor alle aandachtsgroepen ook de studenten bijvoorbeeld. Tegelijkertijd is dat wel wat er dreigt te gebeuren. Er zijn momenteel onvoldoende betaalbare woningen waar naartoe alle doelgroepen die daar baat bij hebben zouden kunnen uitstromen.

Meer diversiteit nodig in woon- en zorgvormen om recht te doen aan de diversiteit van inwoners en hun behoeften.

Trendrapportage Sociaal Domein 2023

26

mmenselijk

6.3.2 Er is meer aandacht nodig voor de leefbaarheid in buurten of voor draagkrachtdraaglast in buurten en wijken Politiek en in de maatschappij is er veel aandacht voor situaties waarin het langer thuis wonen niet goed gaat. Er is veel aandacht voor incidenten, waarbij overigens lang niet altijd sprake is van een ernstige psychiatrische aandoening. Sommige mensen die langdurig zorg nodig hebben zijn voor hun huisvesting vaak aangewezen op sociale huurwoningen. Door hun zorgbehoefte hebben ze bijvoorbeeld geen of een lagere opleiding, kunnen ze niet (fulltime) werken, zijn er geen passende banen beschikbaar of hebben ze recht op een uitkering. Betaalbare sociale huurwoningen staan in Zwolle geconcentreerd in een aantal wijken. In die wijken is het goed afstemmen van formele en informele ondersteuning nodig om wijken leefbaar en inclusief te houden.

6.3.4 Werk samen vanuit behoefte van inwoner Langer zelfstandig wonen voor ouderen is een grote uitdaging in de komende periode die een innovatieve aanpak vragen samen met zorgkantoor/zorgverzekeraar, woningcorporaties, (zorg)aanbieders en partners in de stad. Dat mensen in hun eigen huis (zware) zorg ontvangen betekent ook dat het noodzakelijk is dat alle betrokkenen in de zorg en ondersteuning van deze mensen integraal werkt en samenwerkt. Het gaat om allemaal verschillende facetten van één leven. Een mens is niet op te knippen in ‘wetten’. Investeren in goede samenwerking helpt. Ook de geadviseerde samenwerking in 5.3.5 en een goed samenspel tussen formele en informele zorg gaat hierbij helpen.

Veel Nederlanders vinden dat het door elkaar wonen van verschillende bevolkingsgroepen het samenleven minder prettig maakt. Het door elkaar wonen van mensen met en zonder psychische problematiek en van groepen met verschillende migratieachtergronden vinden Nederlanders doorgaans lastig. Van de ondervraagden vindt 21% dat het door elkaar wonen van mensen met verschillende migratieachtergronden het samenleven prettiger maakt, tegen 42% die dat niet vindt (SCP, 2021). Extra ondersteuning om leefbaarheid te bevorderen is noodzakelijk om op buurtniveau begrip te kweken voor onbegrepen gedrag en voor nieuwe buren, maar ook om indien nodig, overlast te kunnen beperken. 6.3.3 Beroep op inzet van vrijwilligers bij het bieden van sociale contacten en daginvulling zal toenemen Inwoners met een zorgvraag die langer zelfstandig thuis wonen krijgen vaak een bepaald pakket aan zorg. Dat kan via de Wet langdurige zorg, de Zorgverzekeringswet of de Wmo zijn geregeld, of een combinatie van deze drie wetten. De rest van hun leven, de uren waarin geen professionele zorg wordt geleverd, speelt zich, nu ze langer thuis wonen, af in en rond huis, in hun wijk. Voorheen werden die uren ook doorgebracht in de instelling.

Door de ambulantisering wordt in die uren een stevig beroep gedaan op ondersteuning vanuit de sociale basis, wijk- en buurtactiviteiten, met inzet van vrijwilligers, verenigingen, religieuze instellingen en mantelzorgers. Dat vraagt om andere inzet dan voorheen, en wellicht ook meer inzet dan voorheen. Andere inzet, om ook voor deze inwoners zelfredzaamheid waar mogelijk te stimuleren. Meer inzet, gezien de groei van de groepen die een beroep op deze ondersteuning in de wijk gaan doen.

Trendrapportage Sociaal Domein 2023

27

mmenselijk

Grillige economie en arbeidsmarkt Trendrapportage Sociaal Domein 2023

28

mmenselijk

7. Grillige economie en arbeidsmarkt 7.1 Wat is het?

te hebben om mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt te begeleiden. Daarnaast zien we dat door diezelfde krapte (andere) werkgevers meer de stap zetten om mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt in te schakelen.

Er heerst krapte op de arbeidsmarkt. Dit betekent dat het aanbod van werk groter is dan het aanbod van personeel. Tegenover elke 100 werklozen staan 125 vacatures (maart 2023). Door hoge energielasten en inflatie komen veel bedrijven in de problemen en wordt de consument voorzichtiger met uitgaven, vanwege dezelfde hoge lasten. Omdat de groei van de economie afneemt, is te verwachten dat het aantal ontstane vacatures in 2023 weer terugloopt. De daling kan sterker worden als de oorlog in Oekraïne de economie flink afremt. Toch is het is niet te verwachten dat de krapte op de arbeidsmarkt snel zal verdwijnen (bron: UWV).

7.2.2 Grillige woningmarkt, in koop en huur De grillige economie kan niet los gezien worden van de ontwikkelingen op de woningmarkt. Flexibilisering van de huren, ontwikkelingen van de hypotheek rente, maar ook het energievraagstuk en daaraan gekoppeld energiearmoede zijn stuk voor stuk ontwikkelingen die hun weerslag hebben op het sociaal domein. Het gebrek aan passende woonruimte is al aan bod gekomen, maar ook woonlasten (door hoge huur, oplopende hypotheekrente, hoge energielasten of investeringen in isolatie van de eigen woning) hebben grote invloed op de bestaanszekerheid van inwoners van onze stad. Zwolle heeft werkgevers met veel arbeidsplaatsen en vacatures voor zowel hooggeschoolden als voor mensen zonder startkwalificatie. De krapte op de woningmarkt, zowel in de koop- als huursector, maakt het vinden van passende woonruimte voor diezelfde werknemers moeilijk. Het tekort aan geschikte woonruimte maakt dat werknemers op zoek gaan naar werk in regio’s waar werk én huisvesting te vinden is.

7.2 Wat zien we? Wat gaan we zien?

7.3 W  at betekent dit voor Zwolle?

7.2.1 We zien dat de beroepsbevolking gaat krimpen Een belangrijke ontwikkeling is dat de bevolking in de beroepsleeftijden hoogstens een bescheiden groei zal laten zien. De komende dertig jaar is er dus sprake van een relatieve krimp van de beroepsbevolking. Deze krimp kan worden gedempt, maar niet volledig goedgemaakt, door een toename van arbeidsmigranten en door een hogere arbeidsdeelname (bijvoorbeeld van vrouwen en ouderen). Daarnaast kent Nederland veel parttime werkenden in vergelijking met andere landen. Deze krimp in combinatie met een toenemende vergrijzing zal leiden tot capaciteitsproblemen in de zorg en het sociaal domein en tot concurrentie op de arbeidsmarkt. Concurrentie op individueel niveau was er altijd al, maar nu zal er ook concurrentie tussen sectoren komen. Verhoogde instroom in de ene sector, betekent dat er elders een verlaagde instroom is. Door corona zien we minder arbeidsmigranten, ontmoedigde werkzoekenden en studenten die door studievertraging later beginnen met werken (Trendbureau Overijssel). Tegentrend hier is dat naast de vraag om beschikbaar te zijn voor de arbeidsmarkt ook aan inwoners wordt gevraagd om mantelzorg te verlenen en vrijwilligerswerk te doen. En combineren van banen door werkgevers niet altijd mogelijk gemaakt wordt, omdat ze beschikbaarheid vragen. Door krapte op de arbeidsmarkt geven werkgevers aan minder tijd

7.3.1 We verwachten capaciteitsproblemen bij het bieden van ondersteuning in het sociaal domein De krapte op de arbeidsmarkt zal leiden tot stijgende kosten door hogere lonen die in cao’s worden afgesproken en tot meer concurrentie onder bedrijven in Zwolle en de regio. Personeel zal sneller wisselen van werkgever als cao onderhandeling tot verscheidenheid in loonsverhoging leidt. Dit heeft op twee manieren invloed op het sociaal domein, op het voorzieningenniveau voor de inwoners in Zwolle. Het is de vraag of organisaties die de ondersteuning in het sociaal domein bieden voldoende personeel kunnen blijven behouden. Zal er genoeg capaciteit zijn voor de huishoudelijke hulp, begeleiding etc.? We moeten ervan uitgaan dat dit niet het geval is. Door voorzieningen anders in te richten en uit te voeren, denk bijvoorbeeld aan de inzet van stofzuigrobots en digitale middelen voor begeleiding zullen we anders moeten gaan kijken naar de voorzieningen. Ook leiden hogere lonen, inflatie en stijgende kosten, bijvoorbeeld voor energie, tot hogere kosten van de ondersteuning binnen het sociaal domein, bijvoorbeeld bij Wmo en jeugdvoorzieningen. De hogere kosten zullen leiden tot duurdere voorzieningen en/of minder capaciteit.

Er zijn momenteel veel factoren die de economische vooruitzichten onzeker en grillig maken. Denk daarbij aan de stikstofcrisis (die invloed heeft op de bouwsector), tekort aan grondstoffen, stijgende prijzen, klimaatverandering, geopolitieke spanningen etc. Daardoor neemt het vertrouwen van consumenten af en zijn mensen onzeker over de toekomst. Heb ik straks nog een baan? Gaat mijn bedrijf failliet? Zijn er voldoende woningen? Wat zijn de gevolgen van klimaatverandering? Allemaal vragen die onzekerheid met zich meebrengen.

Trendrapportage Sociaal Domein 2023

29

mmenselijk

7.3.2 Krapte op de arbeidsmarkt en re-integratieondersteuning De vraag naar inkomens- en re-integratieondersteuning hangt samen met de conjunctuur. In tijden van hoogconjuctuur is de werkloosheid laag en de aanspraak op ondersteuning daarmee ook. Ook het personeelsbeleid van werkgevers is afhankelijk van de conjunctuur. Zo is er als het economisch goed gaat meer aandacht voor het aannemen van mensen met een arbeidsbeperking en het faciliteren van de combinatie van arbeid en (mantel)zorg (Van Echtelt et al. 2019). In tijden van laagconjunctuur zou er meer aandacht moeten zijn voor de ontwikkeling en het opvangen van mensen zonder werk. 7.3.3 Toekomstige lange termijn ontwikkelingen op het terrein van economie, arbeid en inkomen zijn moeilijk te voorspellen • Aantal faillissementen bleef lang laag, terwijl met corona hoger verwacht werd, maar loopt nu op, ook met onverwachtse faillissement; • Zelfstandigen kunnen geen beroep meer doen op de TOZO, maar komen door de criteria soms ook niet in aanmerking voor bijstand of andere ondersteuning vanuit de gemeentelijk sociaal domein; wat de gevolgen hiervan zullen zijn is onduidelijk. • Instroom van nieuwe groepen in de gemeentelijk bijstand is ook moeilijk te voorspellen.

Digitalisering en nieuwe technologie bieden kansen en is zelfs noodzakelijk in onze Regio Zwolle.. Zo kan domotica/zorgtechnologie en het digitaliseren van processen bijdragen aan het nijpende tekort op de arbeidsmarkt voor zorgprofessionals. Daarnaast biedt digitalisering en innovatie kansen voor het efficiënter beantwoorden van enkelvoudige vragen door zorgprofessionals waardoor er meer ruimte over blijft voor meervoudige en complexe vragen waarbij menselijk contact noodzakelijk is. Gemeentelijke communicatie en ondersteuning via social media leidt tot makkelijker contact tussen gemeente en inwoner. Daar staat tegenover dat technologische ontwikkelingen kostbaar zijn, waardoor zorg mogelijk duurder wordt voor zowel inwoners als de overheid.

7.3.4 De grilligheid blijkt het zoeken naar creatieve en integrale oplossingen te bevorderen Door krapte op de arbeidsmarkt zien we ook positieve ontwikkelingen, zoals meer belangstelling voor ervaringsdeskundigen. Er zijn opleidingen en banen voor mensen die ervaringsdeskundig zijn op een speciaal gebied, zoals ggz ervaringsdeskundige. Dit betekent voor het sociaal domein dat de geleverde ondersteuning met inzet van ervaring gegeven wordt en daardoor vaak beter aansluit of makkelijker toegankelijk is. Een andere positieve ontwikkeling door personeelsgebrek bevordert de zelfstandigheid van kinderen. Bij het leerlingenvervoer speelt al langer de krapte op de arbeidsmarkt een rol. We kunnen in Zwolle niet voldoende chauffeurs vinden om alle kinderen naar school te brengen. Dit leidt soms tot verrassende oplossingen. Er wordt nu vaker gekeken of het kind zelfredzaam genoeg is of gemaakt kan worden om zelfstandig naar school te fietsen. Kenmerkend voor Zwolle is ook de goede samenwerking tussen werkgevers en inwoners om burgerinitiatieven te laten slagen. Vooral in het begin van de coronaperiode was de solidariteit hoog. Maar ook buiten periodes van crisis geven mensen elkaar veelvuldig hulp. Ondersteuning bij gezondheidsproblemen, maar ook bijvoorbeeld ondersteuning aan gezinnen bij opvoeding of bij leren lezen.

Vanuit het sociale netwerk zijn er allerlei initiatieven van burgers en bedrijven om elkaar te ondersteunen. In Zwolle worden bijvoorbeeld door samenwerking jaarlijks 2500 kerstpakketten uitgedeeld aan sociale minima.

Trendrapportage Sociaal Domein 2023

30

mmenselijk

8. Verantwoording De Trendrapportage is tot stand gekomen met input vanuit gemeente (beleidsadviseurs, medewerkers wijkteams, inkomensondersteuning, wijkzaken) vanuit onze partners en vanuit inwoners en de participatieraad. Voor deze rapportage is onder andere gebruik gemaakt van: • Opbrengsten van de gesprekstafels december 2022 (Gemeente Zwolle en partners) •W  aarstaatjegemeente.nl • Diverse onderzoeken van GGD IJsselland • Buurt-voor-Buurt Onderzoek 2020 (gemeente Zwolle) • Statistieken en prognoses gemeente Zwolle • Statline data CBS • Diverse verantwoordingsrapportages subsidie partijen Gemeente Zwolle • Trendweb 2022, Trendbureau Overijssel • Sociaal economische tweedeling effectief te lijf Maar hoe? (Movisie 2019) • GGD IJsselland | De impact van de coronacrisis april 2020 • De vragen van overmorgen in het sociaal domein (Verwey-Jonker Instituut, 2021) • Regio in beeld Flevoland en Regio Zwolle, 2022 , UWV • In 2040 meer mantelzorg van ouderen voor andere ouderen | PBL Planbureau voor de Leefomgeving • GGD IJsselland | De impact van de coronacrisis april 2020 • De vragen van overmorgen in het sociaal domein (Verwey-Jonker Instituut, 2022) • Regio in beeld Flevoland en Regio Zwolle, 2022, UWV • Burgerperspectieven (SCP 2021, 2022) • I n 2040 meer mantelzorg van ouderen voor andere ouderen | PBL Planbureau voor de Leefomgeving • Uitdagingen in het

sociaal domein, Nieuwe gemeentebesturen aan zet (SCP 2022) • Tijd voor toekomst, Trendverkenningen Almere 2026 (Gemeente Almere) • Corona chronicles, 23 uitdagingen voor na de covid-19-pandemie. (Trendbureau Overijssel 2021)

Colofon Opdrachtgever Sociaal Domein Gemeente Zwolle Programma Hervormingsagenda Opdrachtnemer Astrid Dekker, a.m.dekker@zwolle.nl Vormgeving Communicatie Gemeente Zwolle Maart 2023

Trendrapportage Sociaal Domein 2023

31