2.3 Creatieve industrie, de groeiparel van Zwolle, gemeente Zwolle, 2019.

Wij kunnen vaststellen dat de studenten van beide instellingen worden geschoold in de “technische” vaardigheden van het vak , maar daarnaast ook in de “mores” van de beroepspraktijk. Voor de creatieve sector als geheel is het optimaal matchen van de arbeidsmarkt aan de curriculuminrichting van de opleidingen van groot belang, gelet op de dynamiek in de huidige industrie (training). Bedrijven moeten de inhoud mede (kunnen) bepalen. Er moet een scherp beeld zijn van wat er nodig is om de arbeidsmarkt goed te kunnen bedienen (matching). Uit de gesprekken met (oud-)studenten van Cibap en Deltion komt naar voren dat de meesten van hen en hun studiecollega’s in de regio wonen en geen specifieke binding hebben met Zwolle.

BEHOEFTE AAN RUIMTE De meeste bedrijven in de creatieve sector zijn gevestigd in de wijken Assendorp, Diezerpoort en Stadshagen. De sector heeft behoefte aan ruimte en vindt deze vooral zelf. De markt bepaalt een deel van het volume door het samenbrengen van vraag en aanbod. Daarnaast wordt een deel aangeboden door Gemeente Zwolle en is vooral beschikbaar voor creatieve huurders met een inkomen in de lage inkomenscategorie. Het ruimtegebruik is over de gehele stad verspreid, met een concentratie in de binnenstad, Assendorp en Dieze. De rol van de gemeente hierbij is het faciliteren ten aanzien van locaties, mensen en deskundigen (facilitating). Om de verhouding commercieel en publiek aanbod met elkaar in balans te brengen moet het publiek aanbod vanuit beargumenteerd beleid worden aangeboden, met selectiecriteria, doorstromingsafspraken e.d.

DE ROL VAN DE GEMEENTE Voor de gemeente zijn verschillende rollen mogelijk. De rolwaarneming is afhankelijk van welke doelen wij ons stellen voor het beleid op Cultuur en Economie. Bij de rolvaststelling doet zich vervolgens de vraag voor welke verantwoordelijkheid bij doelrealisatie ligt bij de gemeente en welke bij de sector zelf. In de kolom kunstenaars is een scheidslijn zichtbaar tussen professionals en semi-professionals. De gemeente kan hierbij een stimulerende en faciliterende rol spelen door waar mogelijk en nodig ondersteuning te bieden. Een zelfde rol is wenselijk in de kolom culturele ondernemers, waarbij de gemeente bovendien kan faciliteren in het beter verbinden van deze kolom aan de kolom kunstenaars. Op deze wijze worden de producten uit de culturele sector beter zichtbaar en verkocht. De rol van de gemeente voor de kolom creatieve zakelijke ondernemers is erop gericht om een verbinding te faciliteren tussen deze kolom en de topinnovatiecentra, zo mogelijk door fysieke verbinding op de campus.

30

Dit rapport wil een handvat bieden om een gebalanceerd gemeentelijk beleid te kunnen bieden, gericht op verbetering van de vraagzijde (de creatieve producenten) en de vergroting van hun baten; en verbetering van de aanbodzijde van (digitale) ontmoetingsplekken, broedplaatsen, programma’s en activiteiten gekoppeld aan bredere culturele en economische beleidslijnen en activiteiten.

31

BRONNEN -

Behoefteverkenning Starters & Startups Creatieve Industrie (2017) Stichting Creatieve Coöperatie, HEMM Cijfersoverzwolle.nl Creatieve industrie in topvorm. Advies Topteam creatieve industrie (2011) Heersink & Sterkenburg (2017) Starters, startups en creatieven: wat is onze strategische opgave? Herzien Amsterdams Atelier- en Broedplaatsenbeleid 2015-2018 https://decorrespondent.nl/32/wat-is-de-creatieve-industrie/1066208-37572651 https://www.nrc.nl/nieuws/2019/06/14/zonder-creativiteit-geen-toekomst-a3963768 Monitor Topsectoren (2018) Centraal Bureau voor Statistiek Rutten, Marlet & Van Oort (2011) Creatieve industrie als vliegwiel. Onderzoek in opdracht van Creative Cities Amsterdam Area. Trendrapport Crossover, Mapping the future for Cibap. (2019) Creatieve industrie regio Zwolle, Rozenbrood

Bronnen gebruikt voor kwantitatief onderzoek: -

Handelsregister van de Kamer van Koophandel Basisregistratie Adressen en Gebouwen Uniforme soort-objectlijst niet-woningen van de Waarderingskamer

32

BIJLAGE 1 - ONDERZOEKSOPZET KWANTITATIEF ONDERZOEK Met de afdeling Onderzoek & Informatie binnen de gemeente zijn wij tot een groot overzicht van de creatieve industrie gekomen. Aan de hand van SBI codes volgens de indeling van TNO (zie bijlage 5) is uitgezocht welke bedrijven in de gemeente allemaal behoren tot de creatieve industrie.

BESCHIKBARE GEGEVENS We hebben een overzicht van alle bedrijven in de creatieve industrie verkregen. Per bedrijf hebben wij onder andere de volgende gegevens beschikbaar gekregen: Vestigingsnummer KVK nummer Naam bedrijf Bezoekadres Aantal werkzame personen SBI code hoofdactiviteit SBI code nevenactiviteiten SBI omschrijving hoofdactiviteit SBI omschrijving nevenactiviteiten X en Y coördinaten

Ook hebben wij gegevens over de panden waar de bedrijven in gevestigd zijn. Per bedrijf weten wij de volgende gegevens van het gebouw: WOZ objectnummer Omschrijving soort object (appartement, kantoor, rijwoning etc.) Pand ID Pandstatus Bouwjaar van het pand Berekend oppervlakte pand Netto-gebruiksoppervlakte Gebruiksdoel

HOOFD- EN NEVENACTIVITEITEN Bij het analyseren van de data bleken sommige bedrijven niet tot de creatieve industrie te horen (gelet op hoofdactiviteit). Deze bedrijven hadden wel een of meerdere nevenactiviteiten binnen een van de drie deelsectoren van de creatieve industrie. Voor deze bedrijven is individueel bekeken of zij meegerekend zouden worden of niet. Veel bedrijven zijn uit de lijst gehaald, maar een aantal bedrijven bleek wel te passen bij de creatieve industrie. Hier is een stuk maatwerk gebruikt om dit uit te zoeken.

33

BIJLAGE 2 - ONDERZOEKSOPZET KWALITATIEF ONDERZOEK Na het kwantitatieve onderzoek wilden wij een verdieping maken. Want welke ervaringen en behoeften hebben deze ondernemers in onze gemeente? In wat voor ruimte werken zij? En is er genoeg ruimte voor de creatieve industrie? Aan welke faciliteiten hebben zij behoeften? wij willen graag in gesprek met zowel de gevestigde ondernemers en kunstenaars, alsook studenten van creatieve opleidingen. Zij zijn de toekomstige kunstenaars, culturele en creatieve ondernemers, in Zwolle of elders.

GEBRUIKERSPROFIEL EN GEBRUIKSDETAILS Van de huidige gebruikersgemeenschap en studenten die nu al een ruimte hebben willen wij graag weten wie zij zijn. Naast standaard persoonsgegevens willen wij ook weten welk beroep de gebruiker heeft. Heeft hij/zij een betaalde nevenfunctie of is de vormgevingsactiviteit een (betaalde) nevenfunctie? Heeft hij/zij een partner die inkomen inbrengt? Welke ruimte wordt waarvoor gebruikt? Wonen, werken, opslag, expositie, etc. of enige combinatie hiervan? Hoeveel m2 heeft de ruimte? Wat wordt er geproduceerd in de ruimte? Zijn er bijzondere kenmerken aan de ruimte? Zijn er bijzondere voorzieningen aangebracht of reeds aanwezig in de ruimte? Sinds wanneer benut de gebruiker de ruimte? Hoe is de gebruiker aan deze ruimte gekomen? Is er sprake van vrije keuze en waren er andere opties of was het kiezen of delen? Welke (huur)overeenkomst heeft de gebruiker? Wordt er een vergoeding betaald? Wie is de contractpartner? Waar bevindt zich de ruimte? Hoe wordt de locatieomgeving getypeerd (industrieterrein, centrumlocatie, buitenwijklocatie, etc.)? Is er sprake van clustering in het gebouw of gebouwencomplex of op korte geografische afstand met andere creatieve beroepen?

PLUSSEN EN MINNEN VAN HUIDIGE HUISVESTING EN LOCATIE We willen graag weten wat de gebruikers vinden van de door hen gebruikte huisvesting. Past de huisvesting bij hun behoeften? De behoeften worden specifiek bevraagd. Wat is in overeenstemming en wat is strijdig met de genoemde behoeften in hun huidige huisvestingssituatie? Vervolgens willen wij graag weten wat de gebruikers vinden van de ligging van hun huidige huisvesting. Welke behoeften hebben zij m.b.t. de ligging? Wil men in de nabijheid van vakgenoten zitten, nabij potentiele klanten, etc.? Past deze locatie bij de behoeften? Ook deze behoeften worden specifiek bevraagd. Wat is in overeenstemming en wat is strijdig met de genoemde behoeften?

TOEKOMSTPLANNEN Hierna bevragen wij gevestigde creatieven over hun toekomstplannen wat betreft huisvesting. Welke wensen hebben zij? Zijn ze van plan om te blijven in de huidige ruimte? Zoeken ze naar andere ruimte? Zo ja, waar zoeken zij dan nieuwe ruimte: elders in Zwolle, in de regio of verder weg? Hoe denken zij over clustering van creatieve werkplekken: zien zij voordelen in een creatieve broedplaats? Hoe zou die broedplaats er uit moeten zien (qua type mensen en activiteiten) om hen over de streep te trekken? Of is een dergelijke clustering niet aan de orde voor hen en waarom is dat dan het geval?

AFSTUDEREN EN PROFESSIONALISEREN Van studenten willen wij eerst weten in hoeverre zij bezig zijn met de fase na het afstuderen. En welke ervaringen hebben zij met begeleiding vanuit de onderwijsinstelling richting de fase na het afstuderen? Is er gedurende de opleiding aandacht voor bijvoorbeeld ondernemerschapsvaardigheden? Daarna willen wij graag weten of studenten op zoek zijn naar ruimte, welke wensen zij hebben en wat hun zoekgedrag is. wij willen nagaan welke hobbels zij op hun weg vinden. wij brengen in kaart welke 34

ondersteuningswensen zij hebben in hun zoektocht naar huisvesting, maar ook in breder verband naar begeleiding in het ontwikkelen van ondernemerschap, het vinden van sponsoren en subsidietrajecten, het leggen van contact met koepelorganisaties in hun vakgebied, het helpen ontwikkelen van een persoonlijk zakelijke netwerk, etc. Gedurende de maanden april, mei en juni 2019 zijn de interviews met ondernemers en studenten gehouden. De tabel hieronder geeft weer welke personen hebben deelgenomen aan het onderzoek. De onderstaande selectie is beperkt: de tijd voor het onderzoek was beperkt. De studenten zijn veelal via docenten/medewerkers van onderwijsinstellingen aangedragen (waarna contact is gezocht met deze studenten).

Kunsten en cultureel erfgoed

Kunstenaars

Culturele ondernemers

Beeldend kunstenaar (3x)

Museumdocent en (kunst)educatie (met eigen atelier en onderneming)

Docent beeldende kunst (geeft les aan cursisten)

Media en entertainmentindus trie

Creatieve zakelijke dienstverlening

Muziekdocent (2x) Singer-songwriter Student mediavormgeving Cibap (3x)

Student interieurarchitectuur (3x) Student creatief vakman Cibap

Creatieve (technologische) ondernemers

Student illustratie & animatie Cibap Student gamedevelopment Deltion College (2x) Productontwerper met studio voor lasergraveren en lasersnijden Adviseur marketingcommunicatie

Voor het afnemen van de interviews is gebruik gemaakt van vragenlijsten. Zie bijlage 3 voor de interviews met gevestigde ondernemers en kunstenaars, en zie bijlage 4 voor de gesprekken met studenten. Vooraf zijn dus vragen opgesteld, maar de gesprekken verliepen meestal op natuurlijke wijze. Als er belangrijke of interessant dingen werden gezegd werd hierop doorgevraagd. De interviews zijn steeds gehouden op een plek waar de ondernemer/kunstenaar of student vaak te vinden is voor het werk. Op die manier is gelijk een beeld verkregen van de gebruikte ruimte van gevestigde kunstenaars. De gesprekken bij studenten op scholen gaven daarnaast een indruk van de omgeving van de student.

35

BIJLAGE 3 – VRAGENLIJST GEVESTIGDE RUIMTEGEBRUIKERS Introductie Hartelijk dank dat u wil deelnemen aan dit onderzoek! Vanuit Gemeente Zwolle doen wij onderzoek naar het huisvestingsaanbod voor de creatieve industrie in Zwolle. Welke werkruimtes zijn er nu en hoeveel kosten die? En wat is de behoefte? Hiervoor hebben wij een aantal interviews gehouden met kunstenaars en creatief ondernemers, zowel gevestigde ruimtegebruikers als studenten. Wij zijn benieuwd welke ruimte u gebruikt en hoe u denkt over de creatieve industrie in Zwolle. Persoonsgegevens Zou u zichzelf eerst kort willen voorstellen? Wat is uw beroep? Werkt u fulltime of parttime? Heeft u een betaalde nevenfunctie? Is dit beroep een nevenfunctie? Heeft een partner met een inkomen? Ruimte – Gebruiksprofiel Wat voor ruimte(s) gebruikt u voor uw beroep? Waarvoor gebruikt u welke ruimte? (wonen, werken, opslag, expositie, combinatie?) Wat produceert u in de ruimte? Hoeveel m2 heeft de ruimte? Welke kenmerken heeft deze ruimte? Welke bijzondere voorzieningen zijn er, reeds aanwezig of door u aangebracht? Ruimte – Gebruiksdetails Sinds wanneer gebruikt u deze ruimte? Hoe bent u aan de ruimte gekomen? Had u vrije keus om deze ruimte te huren? Had u nog andere opties? Wat voor (huur)overeenkomst heeft u? Met wie of welke organisatie heeft u de overeenkomst? Huurt u voor bepaalde of onbepaalde tijd? Betaalt u een vergoeding

voor de ruimte? (Wat is de prijs die u betaalt?) Ruimte – Locatie Waar bevindt de ruimte zich in de stad? (Vraag anders stellen als locatie al duidelijk is op moment van interview) o Industrieterrein, centrumlocatie, buitenwijklocatie etc. Werken er op deze locatie meer kunstenaars/creatieve ondernemers? o Is er sprake van clustering in dit gebouw (broedplaats)? o Is er sprake van een clustering van creatieve beroepen in dit deel van de stad? Ruimte – Faciliteiten Aan welke faciliteiten heeft u behoefte? o Delen van materialen/machines, horeca, gedeelde ruimtes, etc.? Heeft u mogelijkheden voor het delen van faciliteiten? Plussen en minnen – Fysieke ruimte In hoeverre bent u tevreden met deze werkruimte? Welke behoeften heeft u wat betreft ruimte? Past de ruimte bij die behoeften? Plussen en minnen – Locatie In hoeverre bent u tevreden met deze locatie/ligging in de stad van deze ruimte? Wat is voor u belangrijk m.b.t. de locatie van de ruimte? o In hoeverre is nabijheid van vakgenoten belangrijk? Of nabijheid van klanten? Past deze locatie bij die behoeften? Wat zou voor u de optimale plek zijn geweest? 36

Toekomstplannen Hoelang bent u van plan te blijven in de huidige ruimte? Bent u op zoek naar andere een andere ruimte? o Zo ja, waar zoekt u een nieuwe ruimte: in Zwolle? In de regio? Verder weg? o Naar wat voor ruimte bent u op zoek? o Aan hoeveel m2 oppervlakte heeft u behoefte? Clustering In hoeverre vindt u het belangrijk dat er creatieve broedplaatsen zijn? Zou u zelf in zo’n clustering van creatieve werkplekken willen werken? Waarom wel of niet? o Wel: Hoe zou zo’n clustering eruit moeten zien volgens u? Welke mensen/activiteiten moeten aanwezig zijn? Afsluiting Hoe zou u het creatieve klimaat in Zwolle beschrijven? o Wat zijn knelpunten? o Wat zijn oplossingen? Wat zou u de overheid willen adviseren? o Heeft u ideeën of suggesties wat betreft de huisvesting van de creatieve industrie in Zwolle? o Heeft u ideeën of suggesties voor het versterken van de onderlinge organisatiegraad van uw sector en/of verdere professionalisering?

37

BIJLAGE 4 - VRAGENLIJST STUDENTEN Persoonsgegevens Zou je jezelf eerst kort willen voorstellen? Welke opleiding doe je en in welk jaar zit je? Ben je op dit moment al werkzaam binnen je vakgebied? Heb je een betaalde baan? Na het afstuderen In hoeverre ben jij bezig met de fase na je afstuderen? Heb je al een beeld wat je na de opleiding gaat doen? Krijg je vanuit de onderwijsinstelling begeleiding richting de fase na het afstuderen? o Is er tijdens je opleiding bijvoorbeeld aandacht voor ondernemerschapsvaardigheden? Ruimte – Gebruik Gebruik je op dit moment een ruimte? o Wat voor soort ruimte is dit? Waar? o Waar gebruik je de ruimte voor? (bijvoorbeeld: eigen onderneming naast de studie?) o Hoeveel m2 heeft de ruimte? o Wat voor overeenkomst heb je? Met wie heb je de overeenkomst? Bepaalde/onbepaalde tijd? o Wat is de prijs die je betaalt? o Waarom huur je deze ruimte? o In hoeverre had je een keuze wat betreft werkruimte en/of locatie? o Hoelang wil je blijven in deze ruimte? Ruimte – Behoeften en zoekgedrag Ben je op zoek naar een ruimte? Hoe zoek je naar ruimte? Waarvoor wil je de ruimte gebruiken? (werk, expositie, opslag, etc.) Welke wensen heb je wat betreft ruimte? Wat voor soort ruimte zou je graag willen? Aan hoeveel m2 oppervlakte heb je behoefte? Wat voor prijs zou je maximaal willen betalen? Ruimte – Locatie Wat is voor jou belangrijk m.b.t.

de locatie van de ruimte? o Nabijheid van vakgenoten? Klanten? Waar zou je graag een ruimte vinden? Wat is je zoekgebied? o Zwolle, binnenstad, buiten het centrum, andere stad? Wat zou voor jou de optimale plek zijn? Ruimte – Clustering In hoeverre vind je het belangrijk dat er creatieve broedplaatsen zijn? Zou je zelf in een clustering van creatieve werkplekken willen werken? Waarom wel/niet? o Wel: Hoe zou zo’n clustering eruit moeten zien? Welke mensen/activiteiten moeten aanwezig zijn? Begeleiding – Huisvesting Waar loop je tegenaan in het zoeken naar ruimte? Welke wensen heb je wat betreft ondersteuning bij het vinden van huisvesting? Begeleiding – Professionalisering Loop je ergens tegenaan wat betreft professionalisering? Welke behoefte heb je wat betreft begeleiding of ondersteuning? o Ontwikkelen van ondernemerschap, opbouwen netwerk, financieringsmogelijkheden (sponsoren, subsidies)? Wat zouden onderwijsinstellingen hierin kunnen betekenen? (nascholing, bijscholing, leven lang leren) Afsluiting Hoe zou je het creatieve klimaat in Zwolle beschrijven? o Wat zijn knelpunten? o Wat zijn oplossingen? Wat zou je de overheid willen adviseren? o Heb je ideeën of suggesties wat betreft de huisvesting van de creatieve industrie in Zwolle? o Heb je ideeën of suggesties voor het versterken van de onderlinge organisatiegraad van de sector en/of verdere professionalisering? (leven

lang leren?)

38

BIJLAGE 5 - SBI CODES BINNEN DE 3 DOMEINEN (INDELING TNO) Om in dit onderzoek kwantitatieve gegevens te kunnen verzamelen over de creatieve industrie in Zwolle, is een scherpe afbakening nodig. Welke bedrijfstakken rekenen wij tot de creatieve industrie? wij gebruiken de afbakening die TNO heeft gemaakt: dit zijn de SBI 2008 codes die passen bij de domeinen kunsten en cultureel erfgoed, media en entertainmentindustrie en creatieve zakelijke dienstverlening. Dit is de volgende indeling:

Bron: Rutten, Koops & Roso (2010) (TNO) Als wij vervolgens de drie segmenten binnen de creatieve industrie (de creatieve (technologische) ondernemers, culturele ondernemers en kunstenaars) combineren met de indeling in SBI codes, krijgen wij het onderstaande overzicht. Dit overzicht helpt om de verschillende rollen van creatieven per subsector beter in beeld te krijgen. Binnen elk van de drie subsectoren zijn verschillende soorten werkenden, waarvan sommigen meer gericht zijn op commerciële bedrijvigheid en anderen meer op het scheppen van kunst.

39

Indeling TNO naar SBI codes:

Typen creatieven:

Kunstenaars (gericht op maken van kunst)

Culturele ondernemers (gericht op organisatie en presentatie van kunst aan het publiek)

Creatieve ondernemers (soms gericht op technologiserin g en innovatie)

Kunsten en cultureel erfgoed Beoefening van podiumkunst (90011) Schrijven en overige scheppende kunst (9003)

Informatieverstrekking op het gebied van toerisme (7990) Theaters en schouwburgen (90041) Openbare bibliotheken (91011) Kunstuitleencentra (91012) Overige culturele uitleencentra en openbare archieven (91019) Musea (91012) Kunstgalerieën en expositieruimten (91022) Monumentenzorg (9103) Steunfondsen (niet op het gebied van welzijnszorg) (94993) Vriendenkringen op het gebied van cultuur, fanclubs (94994) Producenten van podiumkunst (90012) Dienstverlening voor uitvoerende kunst (9002)

Media en entertainmentindustrie Productie van films (geen televisiefilms) (59111) Productie van televisieprogramma’s (59112) Maken en uitgeven van geluidsopnamen (5920) Fotografie (74201) Circus en variété (90013) Uitgeverijen van boeken (5811) Uitgeverijen van kranten (5813) Uitgeverijen van tijdschriften (5814) Overige uitgeverijen (niet van software) (5819) Uitgeverijen van computerspellen (5821) Overige uitgeverijen van software (5829) Distributie van films en televisieproducties (5913) Bioscopen (5914) Radio-omroepen (6010) Televisieomroepen (6020) Pret- en themaparken (93211) Kermisattracties (93212)

Creatieve dienstverlening

zakelijke

Facilitaire activiteiten voor film- en televisieproductie (5912) Persagentschappen (6321) Overige dienstverlenende activiteiten op het gebied van info (6329)

Public relations bureaus (7021) Architecten (7111) Reclamebureaus (7311) Handel in advertentieruimte en –tijd (7312) Industrieel ontwerp en vormgeving (7410) Organiseren van congressen en beurzen (8230)

40